Шу дастаны

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Шу дастаны . ерлік эпосы
2. Дастанның көркемдік ерекшеліктері
Ежелгi түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр жалғастығы тұрғысынан ғыл. негiзде дәлелдендi. Сол себептi б.з.б. дәуiрлерде шығарылған «Алып Ер Тоңға», «Шу» батыр, «Атилла», «Көк бөрi» және «Ергенеқон» дастандары бүгiнгi қазақ әдебиетінiң қайнар-бастаулары болып табылады. Сондай-ақ аталған қаһармандық дастандар өзiнен кейiнгi тарихи кезеңдердегi — Түркі қағандығы тұсындағы (8 ғ.) әдеби жәдiгерлердiң («Күлтегiн», «Тоныкөк», «Бiлге қаған» жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз болды. Түрiк қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз әдебиетi үлгiлерiмен генезистiк, типологиялық, дәстүрлiк үндестiкте дамыды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
2. Түркістан газеті №6 14 ақпан сенбі 2007 жыл
3. «Өркениет өзегі» газеті «Сақ қызы Тұмар қыз» мамыр,30 2007 жыл
4. «Қазақ тарихы» журналы 200 ж. №3, 12-15 бет
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Шу дастаны – ерлік эпосы
2. Дастанның көркемдік ... ... арғы ... ... ... ... ... мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр жалғастығы
тұрғысынан ғыл. ... ... Сол ... ... дәуiрлерде
шығарылған «Алып Ер Тоңға», «Шу» ... ... «Көк ... ... дастандары бүгiнгi қазақ әдебиетінiң қайнар-бастаулары болып
табылады. Сондай-ақ аталған қаһармандық ... ... ... ... ... ... тұсындағы (8 ғ.) әдеби ... ... ... ... ... ... ... негiз
болды. Түрiк қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы ... ... ауыз ... үлгiлерiмен генезистiк, типологиялық, дәстүрлiк
үндестiкте ... ... ... - ... түркі тектес халықтардың арғы тегі саналатын
сақтардың шежіресін аңызға айналған тарихи деректер бойынша жыр еткен ерлік
эпосы.
«Шу» дастанын ... ... ... ... үшін біздің заманымыздан
бұрынғы төрт мыңыншы ... орта ... ... ... ... кейбір
тарихи оқиғаларға назар аударғанымыз жөн сияқты. Ол үшін алдымен ... мол ... ... ... ... табылған археологиялық олжалар
туралы бірер сөз айта кетейік.
Сақтар дәуірінен бізге үзік-үзік күйінде жеткен ерлік дастандарының
кейбір ... ... ... ... ... ғылымы саласындағы соңғы
жетістіктер өз септігін тигізіп келеді. Мәселен, Ә. X. ... ... ... ... Қазақ-француз-итальян ... ... ... 1999 жылы ... ... ... ... жаңалық ашқаны мәлім. Бұл экспедиция Алтай тауы етегіндегі
Берел ... ... ... ... ... ... бұдан екі мың
төрт жүз жыл бұрын жерленген сақтардың көсемі ... мен ... ... ... тапты. Ең ғажабы- көсемге құрбандыққа шалынған
он үш жирен сәйгүліктің денелері де ... тоң ... ... ... төрт
ғасыр бойы бұзылмай, шірімей, сол күйінде сақталған. Бұл қорымнан табылған
заттар мен ... ... ... сан қилы ... ... аңдар
мен құстардың мүсіндері, т.б. кейбір ежелгі дастандардың мүсіндері, т. б.
кейбір ежелгі дастандардың сюжетін айқындай түсуге ... ... ... ... ... ... құрбандыққа шалынған аттардың
саны неліктен он үш болған ... ... ... Бұл ... ... ... сюжеттік желісі ғана жеткен «Шу» дастаны жауап ... ... Шу ... ... ... Шу ... Кек ордасын күзетіп
тұру үшін келген он екі батыр ... ... Көк ... ... он екі ... ... ... үйді) күндіз-түні қоршап тұрған осы
он екі салт атты батыр - он екі тайпаның патшаға ... ... ... пе ... ... Онда неге ... қорымына он үш жылқы
жерленген? Әлде біз сөз етіп отырған ... он үш ... ... ме екен? Әрине, олай ... ... ... мен ... ауыз
әдебиеті үлгілерінде «он екі тайпалы ел» туралы жиі айтылады. ... ... ... он үш ... біреуі, яғни ер-тұрман әбзелдері көбірек
әшекейленген, алтын түстес сап-сары ерекше көрікті көрінетін ... ... ... өз аты ... шығады. Дәлірек айтсақ, он ... ... үшін ... он екі атқа қоса патшаның өз аты да
құрбандыққа шалынған. «Шу» дастанының ... ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Біз сөз етіп отырған қорымнан табылған он үш жирен аттың ... ... ... ... ... ... ... апталған, ою-
өрнекті, әшекейлі әбзелдер көмкеріп тұр. ... ... ... ... және жүгенінің сулығы, шекелігі жалт-жұлт етіп
алыстан көз тартады. Ер-тұрманның тартпа-айылы, түрлі ... ... ... зор ... ... Ат әбзелдерінің бәріне
самұрық, арқар, барыс, «бүркіт ... ... ... ... ... Бұлардың ішіңде әсіресе арқар бейнесі жиі қайталанып
отырады. «Арқар ұранды алты алаш» деген қанатты сөз осындайда ойға ... мен ... ... ат ... онда ... құстар мен аңдардың бедерлі бейнелерін көрген соң ғана ... ... ... «Аттила» дастандарының біздің заманымызға жетпей ... ... ... келген кейбір оқиғаларды айқындап алуға мүмкіндік
туып отыр. Көне дәуірді зерттеп жүрген тарихшылардың айтуына қарағанда, біз
сөз етіп ... ... мен ... ... ... ... ... ер-тұрман дегенді мүлдем білмеген. Сақтар мен ғұндардың ... ... ... ... ... аты ... ... қасиеті бар,
құдыретті күш иесі ретінде бейнеленген. ... ... ... ... ... тірі кезінде – жан серігі әрі көлігі, ал адам қайтыс ... Көк ... яғни ... ... ... ақ ... ... дәуірлерде қазіргі Қазақстан жерін мекендеген көне тайпалар
тарихын жан-жақты зерттеген қазақ ... К. ... пен Г. ... бірігіп жазған «Іле өзені алқабындағы ... мен ... ... деп ... ... біз сөз етіп ... кезеңдегі
сақтардың тұрмыс-тіршілігі, емір салты, биік мәдениеті жайында аса құнды
деректер ... (95, ... «Шу» ... ... ... ... болып отырған осы
өңірдің көз тартатын ғажайып табиғат көріністері, бау-бақшалы ... ... ... ағатын өзендер мен айдынында аққу құстар қиқу
салған көлдер, өзен бойында қалың болып ... ... ... Баласағұн шаһарының маңайынан жас әмірші Шу батыр жаңадан салдырған
Шу қала-қамалының сәулеті ... ... ... Соңдай-ақ дастаңда
биік-биік тау шатқалдары мен кең жазық далада ойнақ салып жүрген сансыз ... ... ... ... марал, барыс, аю, бөрі, арыстан сияқты аңдар
көрініс тапқан.
Шу дариясы береке:
Қаз, үйрегі қаптаған,
Арқар, киік ... ... ... қалықтап,
Дегелектер ойнаған.
Қалың қамыс ішінде
Жолбарыс жатыр жол аңдып,
Арыстан жатыр аң андып,
Таудың арғы бетінде,
Табғаш жатыр біздің аңдып.
Айналаға от жағып,
Караңғыны қашырдық.
Кеше ... ... ... ... ... ... тілеп күш-қуат,
Тәңірі бізді қолдады.
Тізе бүкпей тік тұрды,
Көк бөрінің ұлдары, (54, 26-27)
Шу батыр еңсегей бойлы, қақпақ жауырынды, өткір көзді, түсі суық, ... ... ... ... ... енді ғана тебіндеп
шығып келе жатқан бала жігіт ретінде бейнеленген. Ел билеушісі Шу ... ... ... күніндей жайқалып тұратын өзінің ғажайып бау-
бақшасы ішінен айналасы ат-шаптырым, аса үлкен ... ... ... ... Ол ... көптеген үйректер, қаздар, аққулар лек-легімен қысы-
жазы жүзіп жүреді екен. Ал Шу батыр сарайдағы ел ... ... ... ... ... қолы босаған сәттерде осы хауызға ... ... ... ... ... шоматын болған. Дастанда Шу батыр осы
киелі құстардың қимыл-әрекетіне қарап отырып өз елінің ... ... ... дастанда Шу батыр сақтар еліне қалың қолды бастап Ескендір
Зұлқарнайын (Александр Македонский) келе жатқанын ... суға ... күні ... ... ... ... дүрліктірмеу үшін өзінің болжамын
ешкімге айтпайды. Ескендірдін, алдынан көп ... ... тек ... ... ... ... ... Ходжанд өзенінен өтті деген хабар
келгенде ғана Шу ... оған ... ... ... ... жұмсайды.
Талай қанды шайқастарды басынан өткізіп, күллі әлемді жаулап алған
Ескендір жау жағынан ... тек ... ... ... көріп, мұнда бір
сыр бар екенін аңғарады. ... ... ... ... ... «Шу ... көп қырғысы келмей тұр. Мықты болсаң, осы ... ... ... Егер сен ... біз онда ... бас ... ... ойды меңзеп
айтып тұр дейді. Намысы қозған Ескендір патша да Шу батырдың ... ... ... ең таңдаулы деген қырық нөкерін шығарады.
«Шу» дастанында тау бөктеріндегі кең жазира жазықта қым-қиғаш қанды
майдан, ... ... ... ... алдында жекпе-жекке шыққан
Ескендірдің бір сарбазын Шу батырдың бір ... ... қақ ... шацып тастайды. Сонда өген қас-қағымда қақ белінен қылышпен ... ... ... ... ... ... былғары белбеуінен бір уыс
алтын ... ... ... да, оған әлгі еді. Шайқас алдында жекпе-жекке
шыққан ... бір ... Шу ... бір ... ... ... ... шауып тастайды. Сонда өлген батырдың кесіліп кеткен
былғары белбеуінен бір уыс ... ... ... қалады да, оған әлгі
нөкердің қаны шашырап кетеді. Сонда Шудың нөкерлері: «Алтыны – қан болды!»
- деп ... ... ... ... сол ... ... жер ... деп
аталып кетіпті. Ал Ескендір патша ... ең ... ... ... мойыңдап, Шу батырмен бейбіт келісім жасасыпты. Тіпті екеуі
достасып, Шу батыр өз ... ... ... ... аман алып ... ... ... жекпе-жекке шыққан түрік батырының қанды шайқас
алдындағы алай-дүлей, ... ... күйі ... суреттеу арқылы
меңзеп, параллель жасау әдісімен берілген:
Ашуланды Көк Тәңірі,
Бөтін ... ... ... ... етіп от ... жүзген қаз, үйрек
Пана таппай шуласты.
Бөкен, арқар, киіктер
Жалтақ-жалтақ қарайды.
Жолбарыс пен арыстан
Сүңгіді қалың қамысты.
Шайқасқа шықты Шу батыр
Бермеу үшін намысты.
Лек-лек жасақ тоғысты,
Аспан мен жер ... (241, ... «Шу ... ... ... ... ішкі ... суреттемей, оны пернелеп айту әдісімен, табиғи құбылыстарын сөз ету
жолымен жеткізіп отыр.
Дәл осындай ... ... ... ... ... да кең ... ... Мәселен «Ер Тарғын» жырында батырдың мертігіп, ... ... ... сәті ... ... бүлт қүрсайды,
Күнді байқай қарасам,
Күн жауарға ұқсайды;
Айды бұлт қүрсайды,
Айды байқай қарасам,
Түн жауарға ұқсайды.
Көгілдерін еріткен
Көлдегі қулар шулайды,
Шулағанға қарасам,
Көктен сұңқар ... ... ... ... ... ... хақ бұйрығы маған таянғанға ұқсайды.
Дастанда шу батырдың «алуан түсті ... ... ... ... ... ... көгілдір шатыры бейнеленге. Бұл көк орданың
айналасындағы саф ... ... биік ... ... іліп ... құмыралар ішіндегі хош иісті май қараңғы түсісімен лаулап ... ... етіп тұр. ... бізге көк сарай туралы ұзақ жырдың
қысқа-қысқа үзік жолдары ғана ... ... ... ... ... ... ... сақтар мен ғұндардың Көк тәңірісіне табынып, көк
бөріні төтем тұтқаны, көк түсті киелі ... көк ... ... тарихтан жақсы мәлім.
Жалпы түркі тектес көшпелі тайпалар ... ... бері ... ... ... адам ... ... ысып кетпейтін, дауылға
құламайтын, қар-жаңбыр өтпейтін киіз үйде ... ... ... ... деп ... ... осы халықтың тайпалық дәуірдегі ата-бабалары да
өздерінің киіз үйін көк ... ояп ... ... сыртын көгілдір жібекпен
орап қоятын болған. Ежелгі түрік дәуірінде өмір ... ... бір ... түрік елінде болып қайтқан соң көшпелілердің киіз үйі ... ... ... Ақын ... да ... ... да емес, қатардағы орта
шаруаның киіз үйін жыр ... «Көк ... ... ... деп ... бұл
жыр бізге сол табғаш (қытай) жазбалары ... ... ... ... де ... бір ... ... кілем, киіз ұстаған,
Түк етпейді кақап тұрған қыс та ... ... ... салып тастаған,
Көк ордамды өлсем - айырбастаман. (23, 70)
Міне, сол кездегі қарапайым шаруаның киіз үйі ақын жырлағандай ... Сақ ... ... бір аймағына билік жүргізген Шу батырдың ... ... көз ... ... онша қиын ... ... ... жырлаған ақын өмір шындығынан алыстап кетпегені ... ... ... ... бар. Мәселен, осы өлкеге елші болып келген
Византия императорының бекзаты Менандр Протектор өзінің ... ... ... сәулетті сарайларды көргенін айта келіп, «сақ
жеріндегідей әсем, тіпті есіктеріне ... ... ... ... ... ... ... көк шатырларды ешқашан көрмегенін» ... ... ... тағы да ... ... бір көрініс бар. Шу батырдың
көк шатырын үстіне мұздай қару-жарақ асынған, арғымақ атқа мінген 12 ... ... ... «Шу» ... ... ... ... жетпесе де,
шағын үзінділері бойынша-ақ, мұның өзі көлемді, оқиғасы тартымды, желісі
ширақ , көркемдік ... ... сол ... ... мол ... ... болғанын аңғару қиын емес. ... ... ... ... ... ... табылатын Шу батыр жайындағы дастан өзінен
кейінгі ... ... ... ... зор әсер ... ... ... үлкен бір іске кірісер алдында елдің батырларын, ұлықтарын, бектерін
шақырып алып, оларға қарата үндеу-сөз айтады. Шу ... ... ... мұндай үндеу-сөздері бізге сол күйінде, яғни поэзия ... Шу ... ... ... ... ... ... зерттеуші
ғалымдардың прозалық баяндауы арқылы ғана жеткен. Ал ел ... ... ... ... ... ... ... жырында да кездеседі:
Тәңірдей тәңір жаратқан
Түрік Білге қаған
Бұл шақта отырдым.
Сөзімді түгел естіңдер,
Бүткіл жеткіншегім - ұланым,
Біріккен халқым, әулетім. (46, ... ата ... ... ... ... ... ... бар: «О, Қазан хан! Сені жұрт барлық оғыз жігіттерінің ұстыны, біздей
кемкетіктің қорғаны, Баяндұр ... ... Төле ... ... ... ... мен ... арыстаны, қара тобырдың
жолбарысы, қара ... ... Ораз ... ... деп атаушы еді» (66, 49). Бұл
сияқты өз халқына немесе ел басқарған ханына ... сөз айту ... ... ... да жиі ... дәстүр бертін келе Махамбет Өтемісұлының отты жырларынан да өзінің
көркемдік дәстүр жалғастығын тапты. Ақын өзінің Баймағамбет ... ... ... ... ... ... ... ұртыңды,
Күндердің күні болғанда,
Өзіңнен мықты жолықса,
Ту сыртынан жармай алар өтіңді,- дейді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
2. Түркістан газеті №6 14 ... ... 2007 ... ... ... ... «Сақ қызы Тұмар қыз» мамыр,30 2007 жыл
4. «Қазақ тарихы» журналы 200 ж. №3, 12-15 бет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
Бөлтіріктің «Ел жарыла көшкенде » дастаны4 бет
Гомер дастанындағы көркемдік ерекшеліктер7 бет
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау12 бет
Жүсіп Баласағұнның «Құтадғу біліг» дастанындағы халықтық педагогика негіздері136 бет
Рабғузидың «Қисас-ул Әнбия» дастанының әдеби сипаты76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь