Популяциялық экология – демэкология. Экожүйеге қышқыл жаңбырдың әсері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Популяция туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2. Түрдің популяциялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... .5
2.1. Популяциялық гомеостаз . популяцияның
санын реттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
3. Атмосфералық жауын.шашын ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.1. Қышқылдық жауын.шашын мәселесі ... ... ... ... ... .12
3.2. Қышқыл жаңбырдың биосфераға әсері ... ... ... ... ...13

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ..17
Егер экожүйе биосфераның элементтері болса, популяция табиғатта жеке түрінде кездеспейді. Популяция дегеніміз белгілі ареалда ұзақ мекендейтін, өзара еркін будандаса алатын, информация бере алатын, бір түрге жататын особьтар тобы. Популяция деңгейінде негізгі адаптациялар, табиғи сұрыпталу және эволюциялық процестер жүреді. Популяцияның көп түрлілігі, оның ортаны меңгеру, икемделу қабілеттілігін арттырады, тіршілік үшін күресу мүмкіншілігін арттырады.Демэкология - бір түрге жататын организмдер (особьтар) тобын, яғни популяцияларды оның табиғи ортасымен байланыстыра отырып зерттеулер жүргізеді. Бір түрге жататын организмдердің топ құрып тіршілік ету ерекшеліктері, биологиялық қүрылымы (жас, жыныс, көбею, өлу, табиғаттағы саны, тығыздығы, таралуы, т.б.) табиғаттағы сан мөлшерінің реттелуі мен ауыл шаруашылығындағы маңызы туралы мәліметтер қарастырылады.
1. Ә.Т.Қанаев, З.Қ.Қанаева, Экология Оқу құралы, Алматы «Қазақ университеті» 2008
2. Ж.Ж.Жатқанбаев, Экология негіздері, Алматы, 2004
3. А.Т. Қуатбаев Жалпы экология: Оқулық / Алматы : Дәуір, 2012. - 376 б. - (МВА)
        
        Тақырыбы: ПОПУЛЯЦИЯЛЫҚ ЭКОЛОГИЯ  -  ДЕМЭКОЛОГИЯ. ЭКОЖҮЙЕГЕ ... ... ... ... ... 
* Популяция туралы түсінік..........................................4
* Түрдің популяциялық құрылымы.................................5
+ Популяциялық гомеостаз - популяцияның
санын реттеу......................................................7
* Атмосфералық жауын-шашын.....................................
+ Қышқылдық жауын-шашын мәселесі.....................12
+ ... ... ... ... ... ... экожүйе биосфераның элементтері болса, популяция табиғатта жеке түрінде ... ... ... ... ... ұзақ ... өзара еркін будандаса алатын, информация бере алатын, бір ... ... ... ... ... ... ... адаптациялар, табиғи сұрыпталу және эволюциялық процестер жүреді. Популяцияның көп түрлілігі, оның ортаны меңгеру, ... ... ... ... үшін күресу мүмкіншілігін арттырады. Демэкология - бір түрге жататын ... ... ... яғни ... оның табиғи ортасымен байланыстыра отырып зерттеулер жүргізеді. Бір түрге ... ... топ ... ... ету ерекшеліктері, биологиялық қүрылымы (жас, жыныс, көбею, өлу, табиғаттағы саны, ... ... т.б.) ... сан мөлшерінің реттелуі мен ауыл шаруашылығындағы маңызы туралы мәліметтер қарастырылады.
* ПОПУЛЯЦИЯ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК
Әрбір түр белгілі бір территорияда - ... ... ... ... ... әр ... ... особьтар топтары бір-бірімен байланыса да алмай, шағылыса да ... ... өмір ... Бұл ... саны ... ... ... (филогенетикалық) жасына, ареалдың аумағына және басқа да ... ... ... - тіршілік циклдары, морфологиялық белгілері ұқсас, генефондары ортақ особьтар жиынтығы.
ұғымы ... populus - ... ... ... білдіреді. Бұл терминді алғаш рет дат генетигі В.Л.Иогансен ... ... ... ... ... бірі, ал популяцияны генетикалық, эволюциялық және экологиялық тұрғыдан зерттеу жұмыстары ерекше бағытқа - ... ... ... ... экология немесе демэкология осы бағыттың бір бөлігі болып табылады. Бір популяцияға жататын организмдер бір-біріне қоршаған ортаның факторлары немесе басқа да ... ... ... ... кем әсер ... Популяцияда түраралык, қарым-қатынастың барлық формалары кездеседі. Алайда популяцияда көбіне ... және ... ... ... ... қатты байқалады. Популяциядағы өзіндік қарым қатынастары - бұл ұрпақ әкелуге қатысты байланыстар; ... ... ... ... арасындағы және ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы байланыстар.
Экологиялық жүйелердің, ... ... ... ... ... - олар ... өзгерісте, қозғалыста болады. Бұл жүйенің өнімділігіне, биологиялық алуантүрлілігіне, құрылымдық-функционалдық ерекшелігіне әсер етеді. Тірі материяның ... ... ... ... ... орын алады.
Бір жағынан популяция тіршіліктің әртүрлі деңгейінде:организм-популяция-биоценоз-биогеоценоз-биосферафункционалдық-экологиялық қатарына кіретін ... ... ... ... болып табылады. Екінші жағынан популяция әртүрлі деңгейдегі ... ... ... ... ... ... ... эволюциялық процестің элементарлық бірлігі.
* ТҮРДІҢ ПОПУЛЯЦИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫ
Әрбір түр белгілі бер территорияда ... ... ете ... сол территорияда популяциялар жүйесі ретінде көрінеді. Түр тіршілік еткен ареал неғұрлым ... ... ... ... ... ... та соғұрлым жоғары болады. Алайда түрдің популяциялық құрылымын оның биологиялық ерекшеліктері - особьтардың қозғалу белсенділігі, табиғи кедергілерді, тосқауылдарды жеңе білуі және т.б. ... түр ... ... ... үнемі қозғалып, араласып жатса мұндай түр аз ғана ... ... ... түр ... ... ... ... қабілеттілігімен әдетте солтүстік бұғылары, Африка саванналарындағы тұяқты жануарлар ерекшеленеді. Олар маусымдық көшіп-қону кезінде жүздеген шақырым жерлерді артқа тастайды. Мұндай түрге ... ... ... ... ... ... ... бөгеттер - үлкен өзендер, тау жоталары т.б. бойынша өтеді. Қозғалуға белсенділігі төмен жағдайда түрдің құрамында ... ... ... ... ... ... құрылады. Мозайкалық - қауымдастықтың кеңістікте көлденең таралуы. Өсімдіктер мен аз және баяу ... ... ... саны ... ... ... байланыста болады. Мысалы, мұндай түрлердің таулы аудандарда жазық жерлермен салыстырғанда территория бойынша бір-бірінен алыстап, бөлінуі ... ... ... ... ареалда тіршілік етуі ортаның әртүрлілігіне емес, организмнің мінез-құлқына да байланысты. Мысалы, аюлар өздері ... етіп ... ... бауыр басып қалатындықтан ол жерді тастап кетпейді, сондықтан үлкен ареалда бір-бірінен кейбір қасиеттері бойынша өзгешеліктері бар көптеген ... ... ... ... ... ... ... алшақ өмір сүру ерекшеліктері әртүрлі кей жағдайда олар тіршілік етуге қолайсыз жерлермен бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... өзен аңғарлары мен оазистерде) бір жерге көптеп ... Бір ... ... ... ... ... ... байқалатын және керісінше, анық байқалмайтын ареалда тіршілік ететін популяциялар да болуы мүмкін. Көпшілікке ... ... ... зиянкесі тасбақалы қандала(Eurygaster integriceps) - жұмыртқаны жарып шыққан соң 2,5-3 айдан кейін дәнді алқаптардан ондаған, жүздеген ... ... тау ... ормандарға ұшып, қоныс аудару басталады. Ол жерде олар келесі көктемге дейін ағаштардан түскен жапырақтар арасында қыстап шығады. Ұшу ... ... ... ... ... ... шығатын бір жерде әртүрлі жерлерден ұшьш келетін қандалалар араласып кетеді. Ал көктемгі ұшу бағыты желдің ... ... ... ... ... үлкен кеңістікте особьтардың үнемі козғалуы және бір-бірімен араласуы болып жатады да жекелеген популяциялардың шекаралары бола ... ... түр ... ... әртүрлі көлемдегі топтар ретінде кездесуі мүмкін. Популяциялар арасында жекелеген ... ... ... ... ара-тұра болып жатады. Қарғалардың маусымдық көшуі кезінде жас құстардың бір бөлігі ... ... сол ... ... ... жұп ... қалып қояды. Жекелеген особьтар арасындағы байланыстар бір нәтижеге, популяция арасындағы байланыстар басқаша нәтижелерге алып келеді. Мысалы, белгілі бір паразиттің ұзақ ... бойы әсер етуі ... ... ... ... ... өмір сүру ұзақтығының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Осы түрге жататын популяциялар арасындағы карым-қатынастар олардың топтық сипаттарының - санының, жастық құрамының, өлуі мен ... өсу ... ... алып ... ... ... оларды бүтін бір түр ретіңде ұстап тұруға көмектеседі. Популяциялар арасындағы ұзақ және толық оқшаулану әдетте жаңа ... ... ... алып ... популяциялар арасындағы өзгешеліктер әртүрлі деңгейде болады. Ол өзгешеліктер олардың тек топтық сипатына ғана ... жеке ... ... ... және физиологиялық ерекшеліктеріне де қатысты болуы мүмкін. Ареалдың әртүрлі бөлігіндегі ақ қояндар бір-бірімен түсі, дене мөлшері, ас ... ... ... ... ... ... ... Ямал түбегіндегі ақ қояндардың аш ішектерінің ұзындығы Орал тауының орманды далаларындағы өкілдеріне қарағанда 2 есе ұзын. Бұл қоректену ерекшеліктеріне, ... ... ... ... мөлшеріне байланысты.
Тіршілік орталарының айырмашылықтары неғұрлым көп және особьтар ... ... ... ... соғұрлым популяциялардың бір-бірінен өзгешеліктері көп болады.
Популяцияның басқа да классификациясы бар. Популяцияны көбею түріне, өмір сүру ... ... ... ... да ... Популяцияның орналасқан территориясына және особьтар арасындағы қарым-қатынас дәрежесіне байланысты элементарлы, экологиялық, географиялық деп ... ... ... ... пнмиксиямен сипатталатын особьтардың қарапайым топтары. Панмиксия - популяция ішінде ... ... да бір ... ... топтарда особьтардың еркін будандасуы. Панмиксия терминін 1885 жылы Вейсман енгізген. Экологиялық популяция - кеңістіктегі біріккен элементарлы популяциялардың ... ... ... ... ... ... популяциялардың жиынтығы. Өздігінен пайда болу және эволюциялық түр түзілу процестері жүру қабілетіне байланысты ... және ... деп ... ... ... - ... уақыт бойынша салыстырмалы түрде тұрақты, ұзақ уақыт бойы шексіз ұзақ уақыт бойы өздігінен қалыптасуға қабілетті эволюцияның элементарлы бірлігі. Темпоральды популяция ... өмір ... ... ... ұзақ ... ... ... популяция. Ол жағдайлар өзгерсе перманентті популяцияға айналады ... ... ... ... ... ... байланысты популяцияны панмиктикалық, клональды, клональды-панмиктикалық деп бөледі. ... ... ... ... ... ... ... Клональды популяция - тек қана жыныссыз жолмен көбею қасиеті тәне ... ... ... популяция-жыныстық және жыныссыз жолмен көбеюі ауысып отыратын особьтардан тұрады. 3. ... ... және ... сипаттамалары. Популяцияның маңызды қасиетінің біріне оның динамикасы жатады. Ол особьтар санының ауытқуы жағымсыз салдарды ... ... ... популяцияның адаптациялық механиздері пайда болады. Әр-бір популяцияға ... ... ... көп қалдыру. Әдетте, неғұрлым биотикалық потенциал жоғары болса, соғұрлым ағзалардың ұйымдасу деңгейі төмен ... ... ... ... ... .
+ ... ... - ПОПУЛЯЦИЯНЫҢ САНЫН РЕТТЕУ.
Популяциялық гомеостаз дегеніміз популяцияның сандық мәнін белгілі бір ... ... ... ... фактор популяциялық гомосстазды туғызады. Реттеуші факторларға жыртқыш-жемтік типтегі ... ... ... ... көп саны ... ... жағдайына себеп болады. Реттеуші факторлар түраралық фактор және түрішілік ағзалардың қарым-қатынас деңгейінде жүреді. ... ... ... ... паразит-иесі типтегі қарым-қатынастар жатады. Түрішілік гомоестаздың негізіне бәсекелестік жатады. Оның екі түрі бар: 1) ... ... ... 2) ... ... түішілік гомосстаз-әдетте особьтардың әлсіретуі арқылы көрініс береді. Бұл механизмде күшті особьтар сыртқы ортаға тежеуіш(әлсіретткіш) заттарды бөледі: ... ... ... шектеу, популяция арасындағы миграция. ... ... ... ағаш ... ... экологиялық-биологиялық ерекшелігіне сәйкес ойластырады. Ағаш кесу 2 үлкен топқа ... 1) ... ... 2) ... ... Аралық ағаш кесу орман тіршілігінің барлық жастық ... ... ... ағаш кесу пайдалануында ағаштарды кемелді шағындағыларды алады. Популяция - биота ... ... ... ... : мұнда тірі ағзалардың өзіндік қайталануы, көбеюі жүзеге асады, ол бейімделушілік ... ... ... ... ... тірі қалуын қамтамасыз етеді, ол жаңа популяциялардың және түр түзілу процестерінің басын береді. Яғни эволюциялық процестердің элементарлы бірлігі болып ... ... түр оның ... ... ... сипаттағы проблемалардың көбін шешуге мүмкіндік беретін сандық сипаттамалардың ролі ерекше. Белгілі бір жағдайда организмдер сандарының қалыпты ұстауын ... ... деп ... ... ... ... ... мүмкіншілігі түрліше. Олар да особьтардың қарым-қатынасы арқылы іске асады. Топтық ерекшелік - бұл популяцияның ... ... ... ... ... ... ... саны, популяция тығыздығы, туылым, өлім-жітім, өсу қарқыны, ... ... және жас ... ... ... ... құрылымы жатады. Популяцияға белгілі ұйымдасушылық тән. Территорияда особьтардың таралуы, олардың жыныс және жас ерекшеліктері ... ... ... ... және генетикалық ерекшеліктері-популяцияның құрылымын көрсетеді. Популяцияның құрылымы бір ... ... ... ... ... негізінде, екінші жағынан ортаның абиотикалық факторларының және басқа түрлердің популяцияларымен қарым-қатынас жасау нәтижесінде қалыптасады. ... ... ... ... ... ... ... таралуы
Популяцияның тіршілік ететін кеңістігі оның тіршілігіне қажетті жағдайды береді. Популяцияны құрайтын ... ... және ... орта ... ... және ... қатынаста көрінетін кеңістіктік орналасуының әртүрлі типі болады. Особьтар мен олардың топтарының кеңістікте кездейсоқ, ... ... ... және топтық таралу түрлері болады. Біркелкі таралу- бұл табиғатта өте сирек кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... түрі Ла-Манша жағалауындағы құмды жағажайда тіршілік ететін пластинка желбезекті былқылдақденелілер мен жыртқыш балықтарға тән. ... ... ... ... етуі ... түрлерде және бірдей ортада ғана кездеседі. Ұндағы үн қоңыздарының таралуы -- бұл кездейсоқтық таралудың мысалы. ... ... ... ... ең кең ... ... Бұл ... ормандағы ағаштардың таралуынан жақсы байқалады. Популяцияның статикалық көрсеткіштері Статикалық көрсеткіштер уақыттың осы ... ... ... ... ... ... статикалық көрсеткіштеріне олардың саны, тығыздығы мен құрылымның көрсеткіштері жатады. Популяция саны Бұл берілген ... ... ... ... ... ... ... яғни өсімдіктің немесе жануардың басының саны, мысалы кейбір кеңістіктік ... өзен ... ... ... судағы, аймақтағы және т.б. ареалдардағы ағаштар немесе жануарлар саны. Кейбір жануарлардың санын әртүрлі әдістермен анықтайды. Мысалы, самолетпен немесе ... ... ... ... ... (балықтар), микроскоптық организмдер (фитопланктон, зоопланктон) үшін арнаулы өлшегіш ... ... Адам ... санын мемлекеттің бүкіл халқын санақ жүргізу жолымен анықтайды. Халықтың санын және құрылымын білудің экономикалық және экологиялық мәні зор.
Популяция тығыздығы ... ... оны ... особьтардың аудан немесе көлем бірлігіндегі санымен анықталады. Мысалы 1 га жерде 150 қайың немесе 1 м судағы 0,5 г ... - осы ... ... ... ... ... тығыздығы аудан немесе көлем бірлігіне келетін особьтер саны, мысалы, тұрғындар тығыздығы- бір шаршы километрге ... адам саны ... ... үшін бір литр ... ... көлем бірлігіндегі особьтар саны. Популяцияның тығыздығының мысалдары: 1 гектар ормандағы 500 ағаш, 1 кубометр судағы 5 млн дана ... 1 га су ... ... ... 200 кг балық. Популяцияның тығыздығы аудандағы немесе көлемдегі особьтердің біркелкі емес ... ... ... яғни ... ... ... ағаштың, жануардың немесе көлем бірлігіндегі микроскоптық балдырлардың орташа тығыздығын табамыз. Популяцияның тығыздығын реттейтін ... ... ... және ... болып бөлінеді. Тәуелділері тығыздықтың өзгеруіне байланысты өзгереді, ал тәуелсіздері оның өзгеруніе байланыссыз тұрақты болып қалады. Алғашқысы - бұл ... ал ... - ... ... болып саналады. Тығыздығына тәуелсіз факторлардың әсері планктонды балдырлардың санының маусымдық өзгерістерінде жақсы байқалады. Мысалы, Солтүстік Кавказ су қоймаларында диатомды балдырлар ... ... екі ... шыңы ... ... және ... ал ... уақытта факторлардың тығыздығына байланыстылық әсер етеді, жазда ... ... ... және көк ... ... тірі ... ... үшін бәсекелестік күрес. Популяциядағы өлім тығыздыққа тәуелді болуы мүмкін. Бұл құбылыс өсімдіктердің тұқымдарымен болады, ... ... ... өлім-жітім өскіндер кезеңінде жүзеге асады. Жоғарыда келтірілген реттеулермен ... тағы да ... ... ... ... ... сандарының мөлшеріне әсер ететін өзіндік реттелуде кездеседі.
Популяцияның динамикалық көрсеткіштері
Динамикалық көрсеткіштер белгілі бір уақыт аралығында популяцияда ... ... ... ... ... ... ... туылым, өлім-жітім және популяцияның өсу жылдамдығы жатады. Туылым Көбею ... ... ... ... ... жаңа ... ... Тірі организмдерде көбеюдің зор мүмкіншілігі бар. Мысалы, бактерия әрбір 20 минут сайын бөлінеді. Мұндай қарқындылықпен көбейсе, бір ... 36 ... ... ... ... ұрпақ береді. Сол сияқты бақбақ 10 жылдың ішінде егер бүкіл тұқымдары өссе, өз ұрпақтарымен бүкіл жер ... ... ... ... іс ... ... мұндай өнімділігі жүзеге аспайды. Туылым немесе туылым жылдамдығы-популяция санының ұлғаюы белгілі уақыт аралығында туылған және ... ... ... ал ... азаюы- өлім мен особьтердің эмиграциясына байланысты.
Өлім - ... ... бір ... ... ... ... особьтер саны. Бірақ популяциядағы организмдердің санының көбеюі немесе азаюы туылым мен өлім-жітімге ғана емес, сонымен қатар олардың ... мен ... ... яғни ... бір ... ... популяцияға келген және кеткен особьтер санына да байланысты болады. Өлім-жітім туылымға қарама-қарсы шама. ... өлім - ... ... бір ... өлген особьтар санын көрсетеді. Өлім-жітімнің үш түрі бар. Бірінші түрі- бірдей жас ... өлім ... ... түрі - ... ерте ... өлімнің жоғарылығымен ерекшеленеді. Үшінші түрі- ересек особьтардағы өлімнің жоғарылауын сипаттайды.
* АТМОСФЕРАЛЫҚ ЖАУЫН-ШАШЫН
Атмосфералық жауын-шашын -- ауа райы мен климат ... ... жер ... су) ... бұлттан жауатын не оның бетіне су буының қойылуы салдарынан тікелей ауадан белініп шығатын қатты немесе сұйық күйіндегі су. ... ... ... ... ... мыналарды айырады: қарлы жаңбыр, соқта қар, жаңбыр, түйіршік қар, ... қар, ... мұз, ... тағы ... Жер беті мен нәрселерге ауадан бөлініп түсетін атмосфералық жауын-шашынның мынадай түрлері болады: шың, ... ... ... ... ... ... ... атмосфералық жауын-шашын негізгі үш топқа бөлінеді: аң жауын, нөсер, сірікпе. Нөсер күйінде жауатын атмосфералық жауын-шашынның алдында нажағай ... ... ... ... жауған су қабатының қалыңдығын көрсететін миллиметрмен өлшенеді. Атмосфералық ... жер ... ... ... Ол ... жалпы циркуляциясының жүйесінде белгілі бір жердің алатын географиялық орнына, теңіздің жақындығына немесе қашықтығына, рельефке (таулар өздерінің жел жақ ... ... ... ... ... ... Жер шарында жауын-шашын ең көп жауатын жер Үндістандағы Черрапунджи деген жер; ... 12 600 ... ... ... ... ... тағы басқалар. шөлдерде бірнеше жыл ішінде жаңбыр тіпті жаумайтын да кездер болады. Қазақстанда ... ... ең көп ... ... - ... ... ... беткейлерінде (1500 мм), ал ең аз жауын-шашын Арал ... мен ... ... ... жағалауында байқалады. Жауын-шашынның жылдық ... ... ... ... мол ... белдеу ішінде әркелкі таралады. Материктердің батысында ылғал мол, бұл мұхиттардағы ылғалды ауа массаларының батыс желдер арқылы тасымалдануымен байланысты. Шығысқа қарай aуa ... ... ... ... алады, жауын-шашын күрт азаяды. Ал Материктің шығыс жағалауларында мұхиттардың ... ... ... жауын-шашын мөлшері артады. Белдеуде батыстан шығыска қарай мынадай климат сипаттары айқын ажыратылады: қоңыржай теңіздік, қоңыржай континенттік, континенттік, шұғыл континенттік, муссондық. ... жері ... ... ... келеді. Мұнда жауын-шашын аз түседі және әркелкі таралған. жауын-шашынның таралу мөлшеріне оның Атлант мұхитынан ... ... және ... ... орталығында орналасуы зор әсерін тигізеді. Қазақстанда жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 130-1600 мм ... ... Арал ... ... ... жатқан аудан мен Балқаш көлінің батыс бөлігінде жауын-шашын небары 100 мм, ... ... одан да аз ...
Республиканың жазық және аласа таулы бөлігінде атмосфералық жауын-шашын солтүстіктен ... ... ... Жауын-шашын солтүстікке орта есеппен 400 мм-ден көбірек (Петропавлда 425 мм), ал орталық алқапта 275 мм-ге дейін, ... 130 ... ... ... ... ... қарай жауын-шашын мөлшері кемиді. Батыстағы Орал қаласы ... 374 мм ... ... Жайсан қазаншұңқырында 200 мм. Қазақстанның таулы бөліктерінде жазықты-аласа таулармен салыстырғанда жауыншашын мөлшері мол. Республиканың шығыс және оңтүстік-шығыс биік ... ... ... мол өңір ... саналады. Таулардың жел жақ беткейлерінде 500 мм, ал Кіші Үлбі өзенінің жоғарғы ағысында 1600 мм ... ... ... ... ... жылдық таралуы әркелкі. Солтүстік өңірлерде жылдық жауын-шашын мөлшерінің 70-80%-ы жылдың жылы мезгілінде ... ... көп ... шілде айына келеді. Оңтүстіктегі шөлді аймақта және шығыс, оңтүстік-шығыс тау етектерінде ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік аудандарында кей жылдары жазда 2-3 ай бойы жауын-шашын мүлдем жаумайтын кездері де болады. Бұл кезде ... ... яғни ... ... жер ... ... ауада буға айналып кетеді. Ал жаңбыр жауғанда, көбіне күн күркіреп, ... ... ... салкын уақытында жауын-шашын жалпы аз түседі. Сондықтан қар жамылғысы қалың емес. Республиканың солтүстігіне қыста жылдық жауын-шашынның ... ... ... ... Бұл ... ... жиі өтетін циклондық әрекеттерге байланысты.
+ ҚЫШҚЫЛДЫҚ ЖАУЫН-ШАШЫН МӘСЕЛЕСІ
Қышқылды жаңбыр - ... ... ... ... қар да жатады). Жаңбыр құрамында қышқылдың (pH Қышқылдық жауын-шашындар пайда болуының негізгі себебі күкіртің қос оксидімен ластану ... ... Су ... ... ... ... ... ерітіндісіне айналады. Осындай жолмен көмірқышқыл газы мен азот оксидтерінің көмір қышқылы мен азот қышқылы түзіледі.Олар ... ... мен ... да қосылыстар араласып,қышқыл реакциясы бар ерітіндіні береді. Қышқылдық жауын -- шашындардың түзілуіндегі ... қос ... ... 70% . ... ... -- ... көмірқышқыл газы да үлесін қосады.Алғашқы қышқылдық жауын -- шашындар ... жылы ... ... ... ... дейін 2,2-2,3 болатын жауындар тіркелген. Қышқылдық жауын -- шашындар солтүстік жарты шарда жаксы таралған.бұл жерде ... ... ... мен ... ... , қар, ... түрінде ылғалды тұндыруға қолайлы жағдай бар. Қышқылдық жауын -- шашындар Скандинавия елдері Англия, Бельгия, Дания, Польша елдеріне тән. Қышқылдық жауын -- ... ... ... ... архитектура ескерткіштеріне, ғимараттарға зиянды әсерін тигізеді.
+ ҚЫШҚЫЛ ЖАҢБЫРДЫҢ БИОСФЕРАҒА ӘСЕРІ
Биосфера- жер бетінде кездесетін барлық тірі ағзалардың және заттардың ... ең ... ... ... ... ... ... сүйемелдеп тұратын ғаламшардың ең үлкен экожүйесі, яғни тіршіліктің өніп-өсіп, көбеюіне ... бар ... ... жербетіндегі 20-25 км. Деңгейден ( атмосфераның озон қабатына дейінгі бөлігі кіреді) 11 км. Мұхит тереңдігіне және жер ... 6 км ... ... созылады.1.Антропогендік ластанудың негізгі көздері.Антропогендік фактор - адамның қызметі әрекетінен жаңа түрде туындайтын факторлар. Адамның шаруашылық ... ... ... ортаның кейбір жерлерінің өзгерені соншалық. Табиғи құрауыштарының байланысы басқа болып, бұрынғы кешендермен ... жаңа ... ... ... ... өнеркәсіп индустриясының барлық салалары, көлік, ауыл, орман шаруашылығы, энергетика, атом қаруын сынау, мұнай, газ және тау кен ... ... Т.б. ... ... кәсіпорындарының ғана қоршаған ортаға әсер етіп ластануын мынадай ... ... ... ... ... ... құрал-жабдықтар, отын, электр энергиясы, су, қалдықтар, өнімдер, атмосфераға таралатын(газ, бу, ауа тозаңы),энергетикалық шығарындылар, шу, инфрадыбыс, ультрадыбыс, жарық,электромагниттік ... ... ... ... ... ... хим құрамы отынэнергетика ресурстарының тқріне, өндірісте кенданылатын шикізатқа оларды өндейтін технологияға байланысты ... ... ... ... ... күрделі экологиялық проблемалар; парник эфектісі, қышқыл жаңбыр, ормансыздандыру, ... қыс, озон ... ... мен ... шөлейттену т. б.атмосфераға антропогендік жер тікелей немесе жанаша түрде болуы мүмкін.Жанаша әсер- биосфераның басқа компоненттерінде экологиялық ... ... ... ... ... ... ... егістік жерлер, ұйымдастырылған үлкен су қоймалары, өзгертілген өзен ... ... ... пайдалы кен қазбаларының ашық әдіспен жаппай алынуы жатады.Жер бетінің қасиеті мен сипатамасының өзгеруі жер атмосфера энергиялық ... ... ... ... ... ... шығындыққа әсерін тигізеді.Ал, тікелей әсерге мысал ретінде өндірістен шығатын тастанды заттектерді, күлді, ... ... мен ... күкірттің газды қосылыстары, аммиакты, көмір сутектерін радиоактивті газдарды, шаңдарды, озонды суктекті ... және ... ... болады. . деп,жаңбырдың суына бас жуатын жалаң аяқ, ... бас ... ... дәурен секілді, енді оралмайтын заман болды. Сондықтан да ... ... бас ... бола ма? - деп ... ... тура ... Өйткені жаңбырдың суы дегеніміз -- өзен-көлдердің бетінен ылғал топырақтан көтерілген бу ғой. Ал осы ... ... ... ... ... ... ... химиялық элементтер, олардың тұздары, шаң болады. Жаңбыр суының құрамы бұлттың қай жерде түзілгеніне, жауған жеріндегі ауаның қалай ластанғанына ... Ауа мен ... суын ең ... сапырылысқан көлік, өнеркәсіп және ауыл шаруашылық кәсіпорындары, аммиак, күкіртті көміртегі тарайды. Күкірт пен азоттың қосындылары сумен қосылғанда қышқыл түзіп, жерге ... ... ... ... ... ... ... зиянды әсері әсіресе солтүстік және тропиктік аудандарда ағыс арқылы әсер етеді. Бірінші ... ... да ... ... топырақ қышқылданады. Бұл топырақтарда қышқылдылықты нейтралдайтын (кальций карбонаты,доломит және т,б,) ... ... ... ... ... нейтралды жіне сілтілі болғанымен.онда жауынның үнемі шайын кетуі себепті ... ... ... Топыраққа келіп түсетін қышқыл жауын шашындар катиондардың қозғалғыштығы мен ... ... ... азотфиксаторлардың және басқа да топырақ ортасының ағзаларының белсенділігін төмендетеді.рН 5-ке және одан төмен болғанда топырақтағы минералдардың ... ... ... mjc ... улы ... табылатын, алюминий бқлініп шығады.Қышқыл жауын - шашын металдардың да қозғалғыштығын арттырады. Кейбір жерлерде қышқыл жауын шашын мен олардың әсер ету ... ... ... су ... және су ... ... алюминий және басқа да зиянды заттардың бөлініп шығуына әкеледі.Бұл құбылыстың нәтидесінде судың сапасы төмендейді. Су қоймаларына ... ... ... шашын судың қышқылдығы мен кермектігін арттырады.Көптеген гидробионттар аталған көрсеткіштердің өзгеруіне өте сезімтал болады.Су ортасының рН 6-дан төмен болғанда ... өсуі мен ... үшін ... ... гармондар мен басқа да биологиялық белсенді заттардың қызметі тежеледі. рН-тың ... ... ... жұмыртқа жасушалары мен жас дараларда байқалады,Бұл жағдайда өнім негізінен ластаушы заттардың тікелей ағзаға әсерінен емес, ... ... ... ... ... Қыщқыл жауын шашын мен оның компоненттері әсіресе ормандарға орасан зор зиян келтіреді. ... ... ... ... ... (әсіресе кальций,магний,калий) қанттар,ақуыздар,аминқышқылдарын ығыстырып,зақымдайды.Олар қорғанышсыз ұлпаларды зақымдап, ағзаға патогенді бактериялар мен саңырауқұлақтардың ену ... ... ... ... нәтижеснде фитоценоздардың өнімділігі төмендеп,кейде толық жойылып кетуіне ... ... ... ... ... үшін зиянды әсері топырақ арқылы да байқалады.Бұл әсер алюминий мен ... ... ... ... ... ... жас ... зақымдайды.Оларда инфекциялардың ену ошақтарын түзеді,ағаштардың уақытынан бұрын ... ... ... ... ормандар кұшті зақымданады. Бұл ең алдымен олардың қылқанының ұзақ (4-6 жыл) өмір ... ... улы ... ... ... ... жоғары дәрежеде сезімталдығымен қыналар сипатталады.Олар әдетте ең бірінші болып, экожұйеден жойылады және қоршаған ... ... ... ... ... табылады. Соңғы жылдарда ормандардың дәстүрлі ластаушылары мен озонның бірлескен әсерінен зақымдануына көп көңіл бөлінуде. Озон ... ... ... ... ... табылады. Оның әсерінен хлорофилл тікелей және хлорофиллді тотығудан қорғайтын ... ... С ... шектен тыс жұмсалуы арқылы бұзылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
ұғымы латьшша populus - ... ... ... ... Бұл ... ... рет дат ... В.Л.Иогансен қолданды. ұғымы биологияда негізгі ұғымдардың бірі, ал популяцияны ... ... және ... ... ... жұмыстары ерекше бағытқа - полуляциялық биологияға бірігеді.
Популяциялық, экология немесе демэкология осы бағыттың бір бөлігі болып табылады. Бір ... ... ... ... ... ... факторлары немесе басқа да бірге тіршілік ететін түрлерден кем әсер етпейді. Популяцияда түраралык, ... ... ... ... ... ... көбіне бәсекелестік және мутуалистік (бір-біріне пайдалы) байланыстар қатты байқалады. Популяциядағы өзіндік қарым қатынастары - бұл ұрпақ әкелуге қатысты байланыстар; әртүрлі ... ... ... арасындағы және ата-аналары мен ұрпақтары арасындағы байланыстар. Экологиялық жүйелердің, сонымен қатар популяцияның негізгі қасиеті - олар үнемі ... ... ... Бұл ... ... биологиялық алуантүрлілігіне, құрылымдық-функционалдық ерекшелігіне әсер етеді. Тірі материяның ұйымдасу жүйесінде популяциялық деңгей ... орын ... ... ... ... ... келетін болсақ, Организмге мөлшерден тыс түсетін нитраттар нәтижесінде жұқпалы және тері аурулары жиілей түседі,тері асты клеткалары зақымдалады, ... ... ... ... ... ... көбеюіне әсер етеді. Қышқыл жауын-шашын нормадан тыс мөлшерде болу салдарынан балықсыз көлдер, орман алқаптарының қурап жойылуы (ағаштардың өспей солып қалуы, т.б,), ауыл ... ... ... ... ... құнарсыздығына алып келеді: тұщы су қоймаларда рН 6,5-тен төмен болғанда ақ мүктің тез ... ... су ... ... ... өлі деп ... рН 3-тен кем болғанда топырақ толығымен дерлік ... ... ... ... ... ... ... магний, кальций сілтісізденеді, фосфор таралмай қалады, ауыр металдардыңулары жиналады,нәтижесінде өсімдіктердің өсуіне залал келтіріледі. Қышқыл жауын-шашын су ... ... ... ... ғимараттарға т.б. зиянды әсер етеді
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* ...
* ...
* ...
* Ә.Т.Қанаев, З.Қ.Қанаева, Экология Оқу құралы, Алматы 2008
* Ж.Ж.Жатқанбаев, Экология негіздері, Алматы, 2004
* А.Т. Қуатбаев ... ... ... / ... : ... 2012. - 376 б. - (МВА)

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Биогеоценоз және экожүйе туралы түсінік15 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Тейлериоз індетімен күресуі64 бет
Қоршаған орта ластаушыларының көздері3 бет
Популяция және оның генетикалық құрылымы6 бет
Популяциялардың динамикасының генетикалық факторлары. Мутациялық құбылыстар4 бет
Ni2+ ионының глицин және лимон қышқылымен комплексті қосылыс түзуін спектрофотометриялық әдіспен зерттеу60 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь