Шудың ( дыбыстың) адам организміне әсері


Дыбыстың зиянды жақтары да бар. Қатты дыбыстар жұмыс жасауға, ойлауға, демалуға кеселін тигізеді.
Бұрын дыбысқа (шуға) көп көңіл бөлмей оның мәдениетпен техниканың айырылмас жолсерігі, онан құтылудың жолы жоқ деп есептелетін.
Қазір болса, машиналар мен жабдықтардың саны өсіп, мөлшері үлкеюіне байланысты қоршаған ортада дыбыс көп тарап және жағымсыз факторлардың біріне айналды. Қалалар мен өндіріс орталықтарында шу жылдан-жылға көбейіп, елдің мазасын ала бастады. 1948 жылы қала тұрғындарының 23 %-і дыбыстың өсуіне наразылық білдірсе, 1961 жылы олардың саны 50 %-ке жетті. Соңғы 20 жылда үлкен қаладағы дыбыс қуаты 10-15 есе көбейді (19).
Қаладағы шу негізінен темір жолмен жүрген пойыз, трамвай тарсылынан, ұшақтардың гүрілінен, автомашина, мотоцикл, тұрмыстық жабдықтармен құрылыс алаңында жұмыс жасайтын техниканың дыбысынан құралады. Барлық шудың 80 %-не жуығы автомашиналардан тарайды.
Адамдар үшін шу өте қауіпті. Оның қолайсыз әсері көп уақытқа дейін білінбей жүреді де, білінгеннен кейін кеш болады. Оның үстіне дәрігерлер нәтижелі емдеу жолдарын табалмай жүр.
Шу (дыбыс) деген не? Шу деп түрлі жиіліктегі және қуатты дыбыстардың шым-шытырық қозғалысын айтады. Дыбыс үнемі газды, сұйық және нығыз толқын түрінде тараған тербелмелі қозғалыстан тұрады. Газды сұйық немесе нығыз орта болғанда ғана дыбыс адамдардың құлағына естіледі. Ауа жоқ жерде дыбыс толқындары таралмайды да, ешқандай дыбыс естілмейді. Мысалы: қоңырауды электр жүйесіне жалғап шыны қалпақпен жапсаң қоңырау сылдыры анық естіліп тұрады. Егер қалпақ астындағы ауаны насоспен біртіндеп сорса қоңырау сылдыры азая түседі де ауа біткен соң естілмейтін болады.
Ауаның тербелуі жиіленген сайын дыбыстың күші де әрі жоғары, әрі жіңішкелене береді. Мысалы: сиыр мөңірегенде ауа секундына 20-30 қозғалу (тербелу) болса, масаның ызыңында 10000-ға дейін тербелу болады. Дыбыстың негізгі физикалық сипаттамалары мыналар: тербелу жиілігі, таралу жылдамдығы, күші және қысымы. Дыбыстың тербелу жиілігі (f) герцпен өлшенеді. 1 герц (гц) 1 секунд ішінде толық 1 циклы өтетін тербеліс жиілігінің өлшеу бірлігі. Герц атауы электромагниттік толқындарды ашқан неміс физигі Г. Р. Герцтің құрметіне қойылған. Орысша Гц. Халықаралық белгіде НZ болып жазылады.
Жоғарғы жиіліктерді өлшеу үшін оның еселік бірліктері жиі қолданылады: 1 килогерц (Кгц)= 1000 гц, 1 мегагерц (Мгц) – 1000000 гц.
Адамдардың құлағы жиілігі 16 гц пен 20000 гц аралығындағы механикалық тербелімдер дыбысын естіп, одан
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. А. Сағынбаев «Экология». Алматы, 1997
2. Оспанов «Экология». Алматы, 2003

Пән: Валеология
Жұмыс түрі:  Материал
Тегін:  Антиплагиат
Көлемі: 10 бет
Таңдаулыға:   
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге
Кепілдік барма?

бот арқылы тегін алу, ауыстыру

Қандай қате таптыңыз?

Рақмет!






Шудың ( дыбыстың) адам организміне әсері

Дыбыстың зиянды жақтары да бар. Қатты дыбыстар
жұмыс жасауға, ойлауға, демалуға кеселін тигізеді.
Бұрын дыбысқа (шуға) көп көңіл бөлмей оның
мәдениетпен техниканың айырылмас жолсерігі, онан құтылудың
жолы жоқ деп есептелетін.
Қазір болса, машиналар мен жабдықтардың саны өсіп,
мөлшері үлкеюіне байланысты қоршаған ортада дыбыс көп тарап және
жағымсыз факторлардың біріне айналды. Қалалар мен өндіріс
орталықтарында шу жылдан-жылға көбейіп, елдің мазасын ала
бастады. 1948 жылы қала тұрғындарының 23 %-і дыбыстың өсуіне
наразылық білдірсе, 1961 жылы олардың саны 50 %-ке жетті. Соңғы
20 жылда үлкен қаладағы дыбыс қуаты 10-15 есе көбейді (19).
Қаладағы шу негізінен темір жолмен жүрген пойыз,
трамвай тарсылынан, ұшақтардың гүрілінен, автомашина, мотоцикл,
тұрмыстық жабдықтармен құрылыс алаңында жұмыс жасайтын
техниканың дыбысынан құралады. Барлық шудың 80 %-не жуығы
автомашиналардан тарайды.
Адамдар үшін шу өте қауіпті. Оның қолайсыз әсері көп
уақытқа дейін білінбей жүреді де, білінгеннен кейін кеш болады.
Оның үстіне дәрігерлер нәтижелі емдеу жолдарын табалмай
жүр.
Шу (дыбыс) деген не? Шу деп түрлі жиіліктегі және
қуатты дыбыстардың шым-шытырық қозғалысын айтады. Дыбыс үнемі
газды, сұйық және нығыз толқын түрінде тараған тербелмелі
қозғалыстан тұрады. Газды сұйық немесе нығыз орта болғанда
ғана дыбыс адамдардың құлағына естіледі. Ауа жоқ жерде
дыбыс толқындары таралмайды да, ешқандай дыбыс естілмейді. Мысалы:
қоңырауды электр жүйесіне жалғап шыны қалпақпен жапсаң
қоңырау сылдыры анық естіліп тұрады. Егер қалпақ астындағы ауаны
насоспен біртіндеп сорса қоңырау сылдыры азая түседі де ауа
біткен соң естілмейтін болады.
Ауаның тербелуі жиіленген сайын дыбыстың күші де әрі
жоғары, әрі жіңішкелене береді. Мысалы: сиыр мөңірегенде ауа
секундына 20-30 қозғалу (тербелу) болса, масаның ызыңында
10000-ға дейін тербелу болады. Дыбыстың негізгі физикалық
сипаттамалары мыналар: тербелу жиілігі, таралу жылдамдығы, күші
және қысымы. Дыбыстың тербелу жиілігі (f) герцпен өлшенеді. 1
герц (гц) 1 секунд ішінде толық 1 циклы өтетін тербеліс
жиілігінің өлшеу бірлігі. Герц атауы электромагниттік
толқындарды ашқан неміс физигі Г. Р. Герцтің құрметіне қойылған.
Орысша Гц. Халықаралық белгіде НZ болып жазылады.
Жоғарғы жиіліктерді өлшеу үшін оның еселік
бірліктері жиі қолданылады: 1 килогерц (Кгц)= 1000 гц, 1 мегагерц
(Мгц) – 1000000 гц.
Адамдардың құлағы жиілігі 16 гц пен 20000 гц
аралығындағы механикалық тербелімдер дыбысын естіп, одан төменгі
және жоғары тербелімдегі дыбыстарды естімейді. Бірақ бұл
жиіліктегі дыбыстардың адамдар үшін өте зиянды әсері бар.
Дыбыс тербелімінің жиілігі 16 гц-тен төмен болса, оны
инфрадыбыс деп атайды. Олар құлаққа естілмегенімен адамдардың
ішкі мүшелеріне күшті әсер етіп, жұмыс ырғағын өзгертеді.
Тәжірибе жүзінде инфрадыбыстың жиілілік аймағы төменгі (16 гц
төмен) жағынан шектелмеген. Табиғатта 1 гц-тың 10-дық тіпті 100-
дік үлесіндей инфрадыбыстық тербелістер кездесе береді.
5-9 гц аралығындағы дыбыс тербелістері бауырдың,
қарынның, талақтың тербелімін көбейтіп кеуде клеткаларын ауыртады.
Тербелімі 12-14 гц дыбыстар құлақтың зыңғылын
көбейтеді.
Американдық ғалым Роберт Вуд спектакль жүріп-жатқан
залда жиілігі секундына 13 гц дыбыс таратқанда көрушілердің
бәрі түсініксіз үрей сезінгендерін айтқан.
Профессор Гавро (Франция) мен оның әріптестері
кеңеттен ойлау, түсіну қабілеттері кеміп, тез шаршайтын болып,
кей уақытта бастары айналатын болғандықтан оның себебін
іздегенде Гавро лабороториясының маңында жақында салынған зауыттың
ауа тазарту жүйесінің жиілігі 7 гц дыбысы лаборотория
қызметкерлеріне зиянды екені анықталған.
Ғалымдар мен дәрігерлер қала және өндіріс
орталықтары тұрғындары арасында жүйке ауруының көп таралу
инфрадыбыстың көп болуынан деп есептейді. Бұл дыбыстардың қандай да
болсын қалың қабырғадан өте беретінің ескерсек олардан сақтану
үлкен проблемаға айналады.
Инфрадыбыстан құтылу үшін оларды адам құлағы
еститін дыбысқа айналдыру керек. Жабдықтарды, қондырғыларды қатты
ірге тасқа бекітіп, жаңғырықты өзгертетін тұңшықтырғыш
бөлмелер жасау қажет.
Дыбыс тербелімінің жиілігі 20000 гц-тен артық
болса, онда Ультрадыбыс деп аталады. Мұндай дыбысты адамдар
белгілі құралдар арқылы естіп, солардың көмегімен ғана осындай
тербелім жиілігін жасай алады.
Ультрадыбыс дельфиндерде, жарқанаттарда, шыбын-
шіркейлерде болады. Оның күшімен тастарды ұнтақтауға, металлды,
басқа да затты материалды тесуге немесе кесуге матаны
жабыстыруға, нашар араласпайтын сұйық заттарды араластыруға, тісті
емдеуге, денені сылап уқалауға, хирургиялық операция жасауға,
аурудың түрін анықтауға болады.
Ультрадыбыстың зиянды әсерінен қорғану үшін
жабдықтар мен қондырғыларды жан-жағын дыбыс өтпейтін
материалмен бітеп, жауып дыбыс жібермейтін кедергі қалқан
қойып, немесе бөлек бөлмеге орналастырып, олардың жұмысың
алыстан басқаратын және бақылайтын жасауға болады. 109 гц-тен 1012
-1013 гц-ке дейінгі ең жоғарғы жиіліктегі серпінді толқындар
гипердыбысқа жатады. Гипердыбыстын да жиілік биіктігі іс жүзінде
шектелмеген деуге болады.
Енді адамдар еститін 16-20000 гц аралығындағы дыбыс
туралы толығырақ мәліметтер келтірейік.
Дыбыс толқындарының таралу жылдамдығы. Баршаға белігілі жаңбыр
жауғанда алдымен найзағай жарығы көрінеді, кейіннен іле-шала
күннің күркіреген дауысын естиміз. Табиғаттың бұл құбылысынан
жарықтың сәулесінің дыбыстан тез тарайтының көреміз. Дыбыстың
таралу жылдамдығын білу үшін 2 кісі бір-бірінен 1-2 километр
қашықтықта тұрып, мылтық атылған кезде жарықпен белгі береді,
2-сі жарық көрінісімен сағаттың секундттық тілін жіберіп,
дауысты естуісімен тоқтатады. Сөйтіп, дыбыстың таралу
жылдамдығын біледі.
1 секундта дыбыстың таралу жылдамдығы: ауа температурасы
00 С болса - 331,8 метр, 200С болса - 344 метр, суда таралуы -
1450 метр, көптеген металлдарда қума толқындар 4000-7000 метрге,
көлденең толқындар 2500-3500 метр.
Дыбыстың күші (1) немесе интенсивтігі (intensio –
латынша кернеу). Дыбыстың күші дегенде бәрімізде дыбыстың
қаттылығын еске аламыз. әркім оны өзінше бағалайды, біреуге
қатты дауыс, екінші кісіге олай болып көрінбеуі де
мүмкін.
Сондықтан дыбыс күшінің (қаттылығына) әділ бағасын
өлшеу арқылы білуге болады.
Дыбыстың күші (интенсивтігі) толқынның таралу
бағытына перпендикуляр қойылған бірлік бет арқылы бірлік уақыт
ішінде дыбыс толқыны таситын энергия мөлшеріне тең.
Толқындармен тарайтын энергия шайқау (тербелу) шегі
шаршысымен жиілігі шаршысына тіке пропорционалды болатынын
ескерсек, дыбыстың күші де дыбыс толқындарының шайқалу шегі
шаршысымен жиілігі шаршысына тіке пропорционалды екенін
түсінеміз.
Дыбыстың күші шайқалу (тербелу) шегі ұлғайған
сайын өсе түседі де, дыбыс көзінен алыстаған сайын азая
береді.
Дыбыстың кез келген нүктедегі күші алаң бірлігіне
(1м2 ) дыбыс толқындары, келетін энергияға байланысты болады
да Ваттпен (Вт) өлшенеді. Дүние жүзінде қолданылатын өлшеу
жүйесінде (См –система интернациональная) 1 Ватт м2 тең (=)
1 Джм2 • с)
Дыбыстың таралу жолында кедергі болмай, алаң ашық
бос болса, дыбыстың күшін дыбыстың қысымы арқылы мынадай
формуламен шығарады: J=Y•P, немесе J=P2(1•C).
Мұнда: P – дыбыс қысымының орта шаршы мағынасы (Паскальмен)
Y – дыбыс толқынында бөлшектердің тербелу жиілігінің орта
шаршы мағынасы (Мсек)
1 – ортаның тығыздығы (кгм3).
С – дыбыстың таралу жылдамдығы (мсек)
1•C - көбейтіндісін дыбыс әуезін (акустика) кемітуге ортаның
қосқан үлесі деп санайды.
Дыбыстың қысымы. Тербелмелі дыбыс толқындары ауада
немесе сұйық ортада тараған кезде, бір жерде әдеттегіден
артық, қосымша қысым пайда болып, екінші жерде ондай
қысым азайып жатады. Осындай қосымша қысым алған ортамен
қысымы азайған орта арасындағы айырмашылық дыбыстық
қысым болып табылады. Дыбыстық қысымның жиілігі дыбыс
толқындарының жиілігіне сәйкес келеді.
Дыбыстың қысымы 1 шаршы метрге келетін Ньютон
(Нм2) немесе Паскаль (Р немесе Па) мен өлшенеді.
Адам құлағы еститін ең әлсіз дыбысты есту
табалдырығы деп атайды. Адамдар 2000 гц – тен 5000 гц – ке
дейінгі дыбыстарды өте жақсы естиді. Әрине, адамдардың есту
табалдырығы бірдей емес. Сондықтан есту табалдырығының үлгілі
мөлшері ретінде тербелмелі жиілігі 1000 гц – ке тең
дыбысты алған.
Сонымен есту табалдырығының үлгісі болып
қабылдаған дыбыс толқынының тербелмелі жиілігі 1000 герц,
дыбыс күші (интенсивтігі) 10-14 Втм2 , оған сәйкес келетін
дыбыстық қысым 2 •10-5 Па.
Адам құлағы еститін ең жоғарғы дыбыс мөлшері
ауыртатын түйсік табалдырығы деп аталады. Бұл мөлшердегі
дыбыс толқынының тербелмелі жиілігі =20000 герц, дыбыс күші
=1Втм2 немесе есту табалдырығынан 1014 есе жоғары, оған
сәйкес келетін дыбыстың қысымы Р=2•10-5 Па немесе 10 Вт
м2 .
Адамдар еститін дыбыс күші (интенсивтігі) 10-14
тен бастап 1 Вт м2 - ге дейінгі үлкен аралықта
болғандықтан көп санды мөлшермен қызмет істеу тым
қолайсыз және қиын болады. Сондықтан оларды есту
табалдырығы мен ауыртатын түйсік табалдырығына бөліп
логарифм сандары ретінде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шудан сақтану жолдары
Шудың, дыбыстың адам организміне зиянды әсері және олармен күресі әдістері
Өндірістік ортаның жағымсыз әсер факторлары және олардың адамдарға әсері.
Вибрацияның адамға әсері түрліше
Шудың (дыбыстың) адам организміне әсері туралы ақпарат
Акустикалық факторлар бойынша еңбек шартын анықтау
Шудың дыбыстың адам организіміне зиянды әсері және олармен күресу әдістері
Биологиялық ұлпалардың дыбыспен әрекеттесуінің физикалық негізі
Шу мен вибрация
Дірілден қорғану киімдері
Пәндер