Меншік ұғымы, түрлері және Қазақстан Республикасының меншік қатынастарының дамуы

1) Меншік ұғымы, түрлері және Қазақстан Республикасының меншік қатнастарының дамуы.
2) Экономикалық жүйелер ұғымы, типтері және салыстырмалы сипаттамасы.
3) Сұраныс және ұсыныс икемділігі оның түрлері.
4) Ақша жүйесінің даму кезеңдері.
Алғашқы кезде меншік деген ұғым тек жермен байланыстырылды. Сондықтан да меншік адамның дайын өнімдерге емес, жерге деген, яғни табиғи және өндіріс жағдайларына қатынастарын байқатады. Мұнда адам- өндіруші жән өндіріс құрал-жабдығын иеленуші ретінде көрінеді.
Өткен дәуірдегі экономикалық ойлар иелері меншіктің мәні мен мазмұнын қарастыруда ерекше қадамдар жасады. Физиократтар мектебінің негізін қалаушы француз экономисі ФрансуаКенэ (1694-1774жж.) «Экономикалық кесте» (1758ж.) деген еңбегінде меншікті көбейту процесінде еңбек өнімділігі рөлінің басымдылығын көрсеткен.
Жалпы экономикалық теория.Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н., Жүнісов Б.А, Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. Ақтөбе 2004ж.
Нәдірбек Әпсәләмов, Қазиқан Исабеков, Өмірзақ Сұлтанов. Экономикалық теория негіздері. Алматы 1999ж.
Р.О.Смағұлова, Қ.Ә.Мәдіханова, Ә.Қ. Тұсаева. Ж.Ш.Сатыбалдиева Қаржы, ақша айналысы және несие. Алматы 2008ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ШӘКӘРІМ АТЫНДАҒЫ СЕМЕЙ МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СТУДЕНТТІҢ ӨЗДІК ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: 1) Меншік ұғымы, ... және ... ... ... ... ... Экономикалық жүйелер ұғымы, типтері және салыстырмалы сипаттамасы.
3) Сұраныс және ұсыныс икемділігі оның түрлері.
4) Ақша жүйесінің даму кезеңдері.
Орындаған: ... ... ... ... 2015
1) Меншік ұғымы, түрлері және Қазақстан Республикасының меншік қатнастарының дамуы.
2) Экономикалық жүйелер ұғымы, типтері және салыстырмалы ... ... және ... ... оның ... Ақша ... даму кезеңдері.
Алғашқы кезде меншік деген ұғым тек жермен байланыстырылды. Сондықтан да меншік адамның дайын өнімдерге емес, жерге ... яғни ... және ... ... қатынастарын байқатады. Мұнда адам- өндіруші жән өндіріс ... ... ... көрінеді.
Өткен дәуірдегі экономикалық ойлар иелері меншіктің мәні мен мазмұнын қарастыруда ерекше қадамдар жасады. Физиократтар мектебінің негізін қалаушы француз ... ... ... (1758ж.) деген еңбегінде меншікті көбейту процесінде ... ... ... ... көрсеткен. Ол меншікті молайтудағы еңбекшінің егін шаруашылығындағы еңбек өнімділігінің басымдылық рөлін ерекше қолдап, оны барлық байлықтың қайнар көзі ... ... : мәні және ... ... ... ... ... шаруашылық процесін қамтып,пайдалы игіліктер мен қызметтерді өндіру, бөлу , айырбастау мен тұтыну қатынастарын білдіреді.Бұл дегеніміз өндіріс ... ... ... ... ... ... ... өз қажетіне қарай табиғат байлығы мен жұмыс күшін иемдену болып табылады. Меншік қатынастары : а/иемдену бұл нақты ... ... ... ... б/материалдық ресурстарды тиімді пайдалану мүліктен оның пайдалы қасиеттерін алу, сондай ақ одан пайда табу. в/ материалдық ресурстарды тұтыну, яғни өз ... ... ... асырудың экономикалық сипатын анықтау процесіндегі қарым қатынастарды қамтиды.. Сонымен қатар, меншіктің ... ... ... ... де ... а/екі жұп категорияларының өзара байланысы :(меншіктеу) иемдену шеттету; ә/жекелену қоғамдастыру сияқты жұп категориялардың өзара байланысы ; б/өндірістің жеке және ... ... ... ... ; в/ ... ... тәсілі г/субъектілік обектілік талдау 1. Иемдену деген қандай да бір қатынас субъектісін осы қатынастардың тұтас ... ... ... ... ... , ... өзінің өмір сүруіне айналдыруы дегенді білдіреді. Ал шеттету қандай да бір ... ... ... ... ... мүмкін еместігін білдіреді. 2. Оқшауландыру деген әрбІр тауар ... ... бір ... ... ... ... ... бөлінісі неғұрлым терең болса, оқшауланған тауар өндірушілер арасындағы өзара тәуелділік те соғұрлым күшті. Жеке оқшауланған тауар өндірушілердің айырбастауы арқылы ... ... 3. ... ... ... негізін өндіріс факторларын біріктіру тәсілі құрайды. Біріктірудің екі тәсілі ... жүр: ... және ... ... ... ... игіліктерді тікелей өндірушілермен өндіріс процесінде, айналым саласын айналып өтіп қосылуын ... ... ... ... тәсілдерін сипаттайды. Бұл жағдайда , бір адам ... екі ... ... ... ... құралдарын меншіКтеуші қызметі. Кейде басқа нұсқалары да болуы мүмкін , бұл жағдайда екі қызмет ажыратылып, түрлі субъектілерге ... ... ... ... ... ... бірінде жұмыс күші қызметі. Бұл жағдайда жұмысшы өндіріс құралдарынан шеттетілген. Өндіріс ... ... үшін , ... ... ... ... нарығында жұмыс күшін жалдауы қажет. Сондықтан да, өндіріс саласында жүзеге асатын заттық және жеке ... ... ... ... сату сатып алу актісінен кейін , яғни ... ақша ... ... ... ... факторлары бірігуінің бұл нұсқасы сатылы деп аталады. 4.Табыстарды үлестіру өндіріс құралдарын ... ... үшін ... ... 5.Меншік субъектілері жеке тұлғалар, отбасы, әлеуметтік топ, өндірістік ұжым, халық, басқару органдары бола ... ... ... : ... ... ... ақша, құнды қағаздар, ақпарат, интеллект, жұмыс күші болып табылады. Меншік тек экономикалық мағынада емес, құқылық формада да дами алады. ... ... ... ... ... ... . Меншік құқықтары бұл адамдар арасындағы экономикалық пайдалануына байланысты қалыптасатын билік ету ... ... ... қатынастарының жиынтығы. Батыстың экономикалық және заң әдебиеттерінде пайдаланылып жүрген ... ... ... ... ... 11 ... ... 1.Иелену құқығы , яғни игіліктерге міндеттелген денелік ( күш ... ) ... ... ; 2. ... ... , яғни ... ... қасиетін өзі үшін қолдану құқығы ; 3.Басқару құқығы, яғни игіліктерді қолдануды кім және ... ... ... шешу ... ... ... құқық , яғни игіліктерді қолдану нәтижесінде ие болу құқығы; 5.Егеменділік құқығы , яғни бейтараптандыру , тұтыну , ... жою ... ... ... ... құқығы , яғни игілікті қанаудан және сыртқы ... ... ... ... ... ... беру құқығы; 8.Игілікті иеленудегі мерзімсіздік құқығы; 9.Сыртқы ортаға зиян келтіретін әдістерді қолдануға қарсылық жасау құқығы; 10.Жауапкершілікке жазалау түрін қолдану ... яғни ... ... ... жазалау мүмкіндігі; 11.Қалдықты сипат құқығы, яғни процедура мен институттардың өмір сүру құқығы , ... ... ... ... келтіруді қамтамасыз ету; Меншіктің экономикалық тұрғыдан дами алуы өндірістік қатынастар арқылы, нақтылап айтқанда алуан түрлі шаруашылық кәсіпкерлік қызмет арқылы жүзеге ... ... ... ... ... меншік қашанда белгілі бір тарихи қалыптасқан формаларда пайда болып дамиды. Нақты бір өндіріс ... тән ... ... сипатына сәйкес, айрықша қасиеттеріне ие меншіктің тарихи ... ... жүр. ... ... ... ... ... құрал жабдық меншіктерінің әр түрлі формалары белгілі. Алдымен олардың біріне бірі қарсы : жалпы және жеке меншік деп аталатын 2 ... бар. ... ... ұжым ретінде бірлескен адамдарға берілген құрал жабдықтар, яғни бұл олардың барлығына ортақ меншік деген сөз. Мұндай иеленушілік әр ... ... тән. Ол ... ... даму ... ... ... меншік, Отбасы меншігі деп бөлінгені белгілі. Меншіктің басты формасының бірі ... ... ... Бұл меншік: мемлекеттік кәсіпорынның барлық мүлкі еңбек ұжымының ... ... ... ... ... ... алған немесе заңда көзделген басқа да тәсілдер арқылы ие болған мүлік жағдайында пайда ... ... ... ... ... мүлкі, оның ішінде өндірілген өнім, алынған табыс ... ... ... ... табылады. Ұжымдық меншіктің : кооперативтік меншік, шаруашылық қоғамы мен серіктестіктердің, акционерлік қоғамның, шаруашылық ассоцияцияларының бірлестіктерінің /, қоғамдық ұйымдар мен ... және діни ... ... деп ... бірнеше түрі болады. Меншік қатынастары мынадай ... ... ( ... ... ... ... қожалық ету);
2) пайдалану ( заттан өзіне пайдалы қасиеттерді табу);
3) бөлу ( заттың ... ... ... ... ... сыйға тарту).
Меншікті экономикалық өткерілуі, оның иесіне табыс, рента, пайыз, ... алып ... ... ... ... өту және ТМД ... оның ішінде Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік меншікті мемлекетсіздендіру мен жекешелендіру процесінің басталуы-мемлекеттік меншік үлесін қысқартуға, оның монополилялық үстемдігін жоюға бағытталған. ... ... ... ... ... ... ... кооператив меншіктің, тұтыну корпорациясы, тұрғын-үй, құрылыс және басқа да кооперативтік ұжымдармен көрсетілді. Қазіргі жағдайда ол акционерлік меншік, біріккен және ... ... ... ... жүйелер ұғымы, типтері және салыстырмалы сипаттамасы
Экономикалқ жүйе- бұл экономикалық процестердің жиынтығы. Ол қалыптасқан мүліктік қатынастар мен ұйымдық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жүйені топтаудың кең тараған екі фактор негізінде жүргізіледі:
* Меншік типтері бойынша;
* Экономиканы ұйымдастыру типтері бойынша.
Осындай әдістер негізінде экономикалық ... ... ... ... ... ... әкімшілдік-әміршілдік экономика;
Б) еркін бәсекелестік ( таза капитализм) нарықтық экономика;
В) қазіргі нарықтық экономика ( ... ... ... ... ... ... ... оқшау шаруашылыққа негізделеді. Ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған дәстүр мен салт, қандай тауарды қалай, кім үшін ... ... ... ... экономиканық жүйенің сипаттамасы:
* Өндіріс, бөлу және айырбас дәстүр, салтқа ... ... ... мен ... - ... даму ең нашар деңгейде.
* Техникалық прогресс шектеулі.
* Халық санының ... ... ... өсуі ... ... түрде артып отырады.
* Сыртқы қаржылық қарыз өте күрделі.
* ... пен ... ... ролі өте ... ... ... экономика ресурстарға жеке меншіктік және тауар өндірушінің еркін бәсекелік ... ... ... ... экономикадағы еркін бәсекеде және оны тереңірек талдау құбылысы әкімшілдік-әміршілдік экономика теориясының пайда болуына ... ... ... экономика теориясының ұраны: >.
Әкімшілік - әміршілік экономиканың жүйенің ... ... ... советтер одағы шығыс Европа елдері мен бірқатар мемлекеттер жатады. Бұл ... ... ... ... ресурстарға және өндірілген өнімдерге қоғамдық, шын мәнінде мемлекеттік меншіктін ... ... ... ... құжаттар мен экономикалық жарияланымдарда "әлеуметтік-экономикалық жүйе" және "әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... жөн ... Сол ... экономикалық дамудың әлеуметтік мәнін атап көрсетпек болды. Алайда объектінің мұндай атауымен келісуге болмайды, өйткені адамдар үшін және ... ... ... ... ... Экономикалық жүйенің барлық қырларын - экологиялық жағын, аумақтық жағын, әлеуметтік жағын, басқа жақтарын да кешенді түрде алып ... ... зор. ... қатынастарға өтпелі кезеңде Экономикалық жүйені ішкі екі жүйе: макродеңгей мен ... ... ... кеңінен таралды. Осы тұрғыдан алғанда макродеңгей республикалық заң шығарушы және атқарушы органдар және жергілікті билік ... ... ... ... түрлі салалар ретінде ұғынылды. Микродеңгей сонымен қатар меншік нысандары тұрғысынан түрлі ұйымдық-құқықтық нысандардың ... ... яғни ірі, орта және ... бизнестің жиынтығы ретінде де зерделенуі мүмкін. Кез келген басқа жүйе ... ... жүйе оның ... ... арасындағы байланыстармен сипатталады. Бұл байланыстар объективті экономикалық заңдардың әсерімен қалыптасады. Сонымен ... жүйе - ... ... ... ... үшін ... тұғырнама ретінде қызмет ететін экономикалық ғылым зерттеуінің күрделі, көп деңгейлі объектісі. Экономикалық жүйеге кешенді көзқарасқа сәйкес оның ... ... мен ... ... ... бірнеше нышандарды бөліп көрсетуге болады. Оларға мыналар жатады:
* мемлекеттік басқару жүйесіндегі бюрократтану және сыбайлас жемқорлықтың деңгейі;
* адами капитал (халықтың білім, ... ... ... елдің адами капиталының оқшауландырылған бөлігі ретіндегі кәсіпкерлік ... ... ... ... жай-күйі олардың іске қосылу дәрежесі;
* әлемдік экономика, оның ... даму ... ... Экономикалық жүйене ықпал ететін негізгі сипаттамалары;
* табиғи ... ... ... ... ... аяның жай-күйі;
* ішкі саяси және сыртқы саяси құрылыс;
* қоғамның ақлақтық-адамгершілік ұстындары.
Экономикалық жүйенің ең ... ... ... оның ... жатқан түрлендірулерге сылбыр бейімделуін және осымен байланысты дамудағы ... ... ... жүйе - бұл ... ... жиынтығы, ол қалыптасқан мүліктік қатынастар мен ұйымдық түрлер негізінде қоғамда жүзеге асады. Экономиканы ұйымдастыру бойынша экономикалық жүйені келесідей топтау ... ... - ... ... ... тек ... ... жүргізіледі, ішкі тұтынумен шектеледі, шетелдермен қатынас болмайды.
Ашық экономикалық жүйе - халықаралық экономикалық қатынастар жүйесіне ... ... ... ... ... валюта мен қатар шетелдік валюта қолданылады.
* Меншік қатынастарының формалары бойынша:
+ Дәстүрлі жүйе - ... ... ... ... ... мен салт бойынша қатынастар қалыптасады.
+ Әкімшілік - әміршілік экономика орталықтанған жоспарлау арқылы барлық ресурстар мен өндіріс факторлары мемлекеттің қолында ... ... ... ... ... ... ... - меншікке, бәсекеге негізделеді.
+ Аралас экономика - мемлекет пен нарық механизмдерінің араласуы арқылы экономиканы реттеу жүзеге асады.
* ... ... мен ҒТП даму ... ... ... даму ... ... жүйе - бұл жүйеде ауыл шаруашылығы натуралдық ... және қол ... ... орын ... ... жүйе - бұл жүйе ірі ... ... дамыған тауар- ақша қатынастарына негізделеді.
+ Постиндустриалдық жүйе- бұл жүйеде негізгі ресурс ретінде ақпарат саналады, экономиканың бастаушы саласы - ... емес ... ... ... ... әр ... ... қысқаша сипаттама беруге болады.
* Сұраныс және ұсыныс икемділігі және ... - ... ... аса ... ... ... нарықта ұсынылған игіліктерге (тауарларға, көрсетілетін қызметтерге) төлем кабілеті бар қажеттіліктерді ... яғни ... ... бір ... және ... бір уақыт кезеңінде сатып алуға келісетін тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің көлемі, мөлшері. Нарықта әрекет ететін сұраныс заңы ... -- баға ... ... болса, тұтынушылар сатып алуға келісетін игіліктердің көлемі де солғұрлым аз болады және осыған керісінше. Нарықта тауарларды қажетсіну ақшалай нысанда көрсетіледі және ... ... ... етіледі. Сұраныстың мөлшері халықтың ақшалай табысының денгейіне және өндірушілердің ендіріс құрал-жабдығын сатып алуға бөлетін сомасына, сондай-ақ тұтынушылардың ... ... ... ... ... алушылардың санына, тұтынушылардың ақшалай табысына, сабақтас тауарлар- дың бағасына, тұтынушылардың болашақтағы баға мен ... ... ... ... ... тауар өндірісінің көлемі мен құрылымын айқындайды, яғни тек тұтыным деп танылған нәрсе ғана өндіріледі. Экономикалық зерттеулерде сұраныс ... ... ... ... ... мен ... ... неғұрлым тиімді жұмсалу бағыты мен аясын көрсететін ... ... ... ... ... ... ... нарықтық сұраныс, сондай-ак жалпы ел шеңберінде біріктірілген сұраныс ретіндегі жиынтық сұраныс болып бөлінеді. Сұраныстың көлемі мен құрылымы экономикалық, ... ... ... табиғи-климаттық факторларға байланысты. Сұраныс көлемі- сатып алушының тауарлардың (қызметтердің) осы көлемін (осы бағамен) сатып алуға ... ... ... инфляциясы - сұраныс жағындағы факторлар тудырған инфляция.
Сұраныс - бұл тұтынушының сатып алушының бір ... ... алу ... жасайтын жоспарын кесте түрінде көрсету. Бұндай жағдайда ... бір ... ... ... ... ... айына, жылына және товардың сұраныс деңгейі көрсетілуі керек.Сұраныс кестесін нақты түсініктірек болуы үшін ... ... көру ... ... ... кестедегі барлық көрсеткіштерді /1-кесте/ координаттар өсіне түсіріп, ... де ... Бұл ... С ... ... оны ... ... деп атаймыз.Сұраныс қисығы зерттеліп отырған тауардың сатып алынатын бағас мен оның сұраныс көлемінің арасындағы тәуелділікті көрсетеді. Егер баға 700-ден 800 ... ... ... онда ... ... 4,5 кг. 4 кг№ ... ... Бағаның төмендеуі сұраныс көлемін көбейтеді, ал көтерілуі сұраныс көлемін азайтады.
-365760-1239520
2310765702945Сұраныс - бұл тұтынушының ... ... бір ... ... алу ... ... жоспарын кесте түрінде көрсету. Бұндай жағдайда белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... және товардың сұраныс деңгейі көрсетілуі керек.Сұраныс кестесін нақты түсініктірек болуы үшін суретке ... көру ... ... ... ... ... көрсеткіштерді /1-кесте/ координаттар өсіне түсіріп, бейнелеуге де болады. Бұл қисықты С әрпімен белгілеп, оны сұраныс қисығы деп ... ... ... ... ... сатып алынатын бағас мен оның сұраныс көлемінің арасындағы тәуелділікті көрсетеді. Егер баға 700-ден 800 ... ... ... онда ... ... 4,5 кг. 4 кг№ дейін төмендейді. Бағаның төмендеуі ... ... ... ал ... ... көлемін азайтады.
2987040691515Ұсыныс деп - тауардың бағасы мен сатушылардың белгілі бір уақыт аралығында ... ... ... ... ... ... ... Ұсыныс заңы төмендегідей тұжырымды негіздейді: тауардың бағасы қымбаттаған сайын сатушылардың сату ынтасы арта түседі.
* ... ... - ... құрамын өзгерту немесе қолданылған техниканы, дайындау технологиясын, бұйым конструкциясын өзгертуді карастыратын және ол ұсынылған кәсіпорын үшін жаңа және ... ... ... техникалық шешім.
* Техникалық ұсыныс - техникалық тапсырманы талдау нәтижесіне негізделген бұйымды жасаудағы конструкторлық жұмыстың бірінші сатысы; тапсырыс ... ... ... ... ... жасалады; құжатқа литер атауы беріледі.
Ұсыныс тарапынан рынокта ... ... ... ... ... ... ... тікелей екенін байқау оңай, баға жоғары болған сайын, сатушылар ... ... ... саны көп болады (басқа жағдайлары тең кезде). Мысалы, бағасы 20 теңге болғанда өндірушілер X ... тек 2 ... баға 30 ... ... төрт бірлікті, 50 теңге бағада алты X игілігі бірлігін сатуға келіседі. Жалпы түрі:
Оs=f(Р)
Ондағы: Оs - ұсыныс шамасы (suррlу);
Р - ... мен ... өнім саны ... тіке ... ... заңы деп аталады. Өндірілген игіліктер санының баға деңгейіне тәуелді болуын графикалық түрде ... ... ... ... қисығы тауарды нарыққа шығаруға ... ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Бұл жағдайда тауарды бағасы өзгеруіне байланысты ұсыныс көлемі өзгереді және бұл өзгеріс ұсыныс қисығының бойында болады.
Ұсыныстың ... - ... ... ... ... ... фактордлар әсер еткендегі толық өзгеруі немес жылжуы [9]. (қосымша, 2.14; 2.15-сурет)
Ұсыныс қисығы (sиpplу сиrvе) - ... дәл осы ... ... ... ... келетін экономикалық игілік санын көрсететін қисық. Экономикалық теорияда тәуелсіз ауыспалыны (бағаны) тікелей, ал тәуелдіні ... - ... ... орнату қабылданылған.
Бейнеленген S қисығы (ағылшынның suрplу сөзінен) белгілі бір уақыт ішінде сатылған Х игілігінің сатылу көлемі (мысалы, 2002 ж. 1 ... мен баға ... ... Оның ... оң, бұл өндірушінің жоғарырақ бағамен игіліктердің көбірек көлемін сату жөніндегі ниетін білдіреді. Бағадан басқа ұсынысқа алуан ... ... әсер ... ... ... ... ... түрлі факторлар әсеріне байланысты анықтайды. Біз анықтап алғанымыздай, осы ... ... ... ... ... маңыздыларының бірі болып табылады. Баға өзгеруі ұсыныс қисығы бойынша қозғалысты білдіреді. Шынында игілік ұсынысына игіліктің өзінің бағасы ғана ... ... ... да әсер ... өндіріс ресурс факторларының бағасы;
2) технология;
3) рыноктық экономика агенттерінің бағаны және тапшылықты күтуі;
4) ... мен ... ... ... ... ... осы факторлардың қызметі болып табылады:
Qs = f (P, Pr, K, T, N, B)
Ондағы: Р - ... ... ... - ... ... - ... технология сипаттары;
Т - салықтар мен субсидиялар;
N - сатушылар саны;
В - тағы басқа факторлар.
Ұсыныс пен ... ... ... талдаудағы рөлі
Осыған дейін көрсеткендей, бәсекелі рыноктагы тепе-теңдік бағасы сұраныс пен ұсыныс қисықтарының қиылысу нүктесімен анықталады. Бұл жерде сұраныс ... яғни ... ... ... ... ... экономикалық принциптерге кеңінен тоқталамыз. Одан кейін ұсыныс қисығын, яғни сатушының бағасын анықтайтын принциптерді талдаймыз. Бәрімізге айқын, сатып алушы ... өз ... өтеу үшін ... ... Бұл жалпы және ешқандай даусыз ереже. Біріншіден, адамның қажеттіліктерінің үлкен бөлігі ерте ме, кеш пе ... яғни ... ... ... ... өтеледі. Екіншіден, қажеттіліктерді жартылай қанағаттандырудан толық қанағаттандыруға өту, көптеген сатылардан өту арқылы мүмкін болады. Бірақ, қажеттіліктерді өтеу дәрежесі ... ... ... ... ... тұтынушыларға да сол игіліктің саны өскен сайын кемиді. Мысалы, адам үшін, бірінші бөлшек тағам ең үлкен пайдалылық болса, ... ... ... ... ... бөлшек барған сайын аз пайдалылықта болады. Пайдалылықтың азаю ... ... дәл ... үшін ... ... ... ... ұғымы қолданылады, яғни тауардың соңғы бөлігіне қосылатын қосымша пайдалылық. Осы ұғымды пайдаланып шекті пайдалылықтың азаю заңын тұжырымдаймыз, яғни ... ... саны ... ... оның шекті пайдалылығы кемиді.
Тұтынылған тауардың саны өскен сайын, жалпы (қосындылық) пайда-лылық өседі, бірақ пайдалылықтың есімі (торланған тікбұрыштар) ... жаңа ... ... ... ... ... Егер ... шексіз кіші бөліктерге бөлуге болады деп жорамалдасақ, онда ... ... ... ... ... диаграмма түрінде емес, үздіксіз дөңес сызық ретінде бейнелеуге болады.
Осы ... ... ... ... ... мөлшері тауардың саны мен соған қажеттіліктің дәрежесіне тәуелді болады. Сонымен бірге адамның әр түрлі қарқындылық дәрежесімен сипатталатын қажеттіліктері көп ... ... ... ... ... ... объективті түрде бірінші шұғыл қажеттіліктерді маңыздылығы кем ... ... ... Қажеттіліктерін қанағаттандыруды адам ең шұғыл қажеттіліктерден бастайды да, біртіндеп шұғылдығы аздауға көшеді, осындай ... ... ен ... тұтынылған игіліктердің шекті пайдалылығы бірдей болады. Бірақ адам рыноктан қажетті игілікті сатып алғанда, әр түрлі сомадағы ақша мөлшерін жұмсайды. ... әр ... өз ... бар. Егер ... ... ... оның бағасына бөлсек, онда елшенген шекті пайдалылық табамыз. Осыны еске ала отырып, әрбір тұтынушы жекелеген тұтыну түрлерін ... ... ... бағаға пропорционалды болғанша, немесе өлшенген шекті пайдалылықтар бірдей болғанша кеңітеді.
Қарапайым ... ... етке ... ... теңге, нан немесе апельсинге жұмсалған соңғы тенгенің келтірген пайдасындай пайда келтіруі керек. ... ... -- жеке ... ... ал Р -- олардың бағасы.
Маржиналистік теорияда шекті пайдалылықтың абсолютті мөлшерін сандық өлшеу мәселесі маңызды орын алады. Осындай өлшеуіш деп нені ... ... яғни ... ... ... ... ... пайдалылығы бағалануы және салыстырылуы керек? Осындай көрсеткішті табуға бола ма. Осы ... ... ... ... пайдалылық теориясын жақтаушылар екі бағытқа бөлінді: кардиналистер және ординалистер.
Егер сатып алушыны тауарды алғанда ... ... ... оның ... ... онда ... ... үшін маңыздысы өндіріс шығындары. Жетілген бәсеке жағдайында өндіруші рынок бағасының деңгейіне іс жүзінде әсер ете ... ... нақ осы ... ... ... ... ... де, өндірісті ұлғайту мөлшеріне де, анықтаушылық әсерін тигізеді. ... ... ... ... фирмалардың рыноктағы ұсыныстарының жиынтығы ретінде ақыр соңында өндіріс шығындарының ... ... ... ал ... ... ... ... өсуімен тікелей байланысты. Ұсыныс пен өндіріс шығындарының өзара байланысының негізгі принциптерін кеңінен қарайық.
Оған үй-жайды жалдаудың ... ... ... ... басқару және әкімшілік қызметкерлерінің акысы кіреді. Егер абцисс ... өнім ... ал ... ... ... ... онда ... шығындар ҒС абцисс параллель тік сызық болып көрінеді. ... ... ... ... тікелей байланысты өзгереді. Олар жұмыс күші мен шикізаттар сатып алуға жұмсалған шығындарға байланыстың өзгермелі шығындар тұрақты шығындарға ... ... ... ... ... ... ... Өзгермелі шығындардың өсуі біркелкі емес, нөлден бастап өндіріс өскен сайын олар ... өте тез ... ... ... ... ... ... жаппай өндірісте үнемдеу факторы білінеді де, өзгермелі шығындардың өсуі өнімнің ұлғаюына қарағанда ... ... Ары ... ... азаю ... ... бас-талғанда, өзгермелі шығындар қайтадан өндірістің өсуін басып озады. ... ... ... (ТС) ... әрбір нақты деңгейіндегі тұрақты және өзгермелі шығындардың жиынтығын көрсетеді. Шығындардың біркелкі емес өзгеруі ... ... ... ... ескен сайын өнімге жүмсалған шығындар, немесе орта шығындар оседі. Орта шығындар жалпы ... ... ... ... қатынасына тең болады. (АС = AVC). Шығындардың бұл түрінің рыноктық тепе-теңдікті түсіну үшін ерекше маңызы бар, ... ... ... ... ... ... Орта ... қисық сызығы әдетте, V бейнелі формада болады.
Ақша жүйесі -- белгілі бір елде қалыптасып, әдетте заңмен бекітілетін ақша айналымын ... ... ... ... ... ... ... қабылданған асыл металға және ақша айналысының негізіне қарай ақша жүйесі екі түрге бөлінеді.
-753110200025Ақша жүйесі дегеніміз жеке ... ... ... ... жүйе ... табылады. Ақша жүйесінің негізгі элементтері мыналар:
* ақша бірлігі мен баға масштабының атаулары;
* ақша ... ... ... ... ... және ... ету ... нақтылы акша тшемейтін төлем айналымын ұйымдастыру;
* ұлттық валютаның курсы, оны шетел валютасына айырбастау ... ақша ... ... ... осы ... ... элементтерін үйлесімге келтіріп отыратын, қаржы-несие органдары жүргізеді.
Ақша жүйесі
монометализм
биметализм
Металдық ақша жүйесі негізгі екі типке: биметализм мен ... ... ... ... ... ... ... екі метал атқарады (алтын мен күміс), монометализм тұсында - тек бір метал. ... ... ... ... ... кең тараған. Бірақ жалпы эквивалент болып табылатын ақшаның ... ақша ... екі ... атқаруы қарсы келеді. Осылайша уақыты жеткен мерзімде бұл жүйе ... ... ... ... үш түрі ... Мыс (Рим -- б.дд. V -- III ғғ.), ... (Ресей -- 1843-1852 жылдары; Голландия, Үндістан -- XIX ғ.), алтын (Англия -- XVIII ... ... ... ... -- XIX ғасыр аяғынан).
Алтын метализмі ... ... ... формасында бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін болды. Сол доуірде алтын монетасы еркін соғылған, қүн белгілері ... ... ... ... ... арасында алтын еркін жылжып отырған.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, құйма алтын және алтын девиздер стандарты пайда болды. Алтын қоры мол елдер ... ... ... ... ... ... қоры аз ... (Германия, Австрия, Дания) алтын девиздер стандартын енгізген болатын. Құйма ... ... ... ... ... ... еркін соғылуы жойылып, қағаз ақшаның алтынға айырбасталуы құйма алтын кесігі құнының мөлшерімен шектелген.
Алтын девиздер стандарты тұсында алтынмен байланыс бұдан да ... ... ... ... алтын стандартын тұтатын елдердің валютасын жинақтау қажет болады, осыдан кейін ... ... оны ... ... ... ... ... алтын мен алтын девизді стандарттар алтын айналымына жол бермейтін жүйелер болып ... жылы ... ... ... қоры ... ... ... белгілеген (35 американ доллары 31,1035г. алтынға тең). Ресми түрде жарияланған алтынның құнын ұстап тұратын резервтік валютаның ... ... ... және ... фунт стерлингіне жүктелді. Егер алтын стандарты кезеңінде валютаның қайта қалпына келгіштігі деп, ... ақша ... ... айырбасталу мүмкіндігі түсінілсе, жаңа жағдайда, валютаның қайта қалпына келгіштігі деп, валютаның долларға айырбасталу мүмкіндігі түсінілген. Бүгінгі күнге дейін валютаның еркін ... ... оның АҚШ ... ... ... ... отыр. Бірақ АҚШ-ың өзінде 1971 жылы Орталық банктер ушін де доллардың алтынға айырбасталуы тоқтатылған. Осы кунгі ... ... ... ... ... бұлардың нақтылы ақшадан айырмашылығы, олардың ұлттық байлық элементтеріне жатпауы. XX ғасырда олар бірте-бірте өздерінің ерекше тауар қасиетінен айрылып келеді: олар ... ... ... ... ... кете ... отыр және көбінесе бухгалтерлік тіркеп-жазу формасында (чек, депозиттері несие карточкалары, ... ... ... ... аудару, т.б.) орын алады. Ақшаның ерекше табиғаты мен және оның атқаратын қызметтерімен қатаң айқындалған, ақша айналым зандары әрекет етеді.
Алтынның айналуы ... ... және ... ... алтынға еркін айырбасталған жағдайларында, айналысқа қажет ақшаның саны төменде келтірілген формула арқылы есептеледі:
А=(ТБ-Н+Т-БТ)/АА
Бұнда:
* A - айналысқа қажет ақша саны;
* ТБ - ... ... ... ... Н - ... ... тауарлардың бағасының қосындысы;
* Т - мерзімі жеткен төлемдер;
* БТ - бірін-бірі өтейтін төлемдер;
* АА - аттас ақша бірліктерінің айналым ... ... ... ақша ... ... ... ... ақша айналысы кезеңінде, айналысқа түсетін ақшаның саны оның алтын ақша орнын алмастыратын ... тең ... ... ... ... қағаз ақшалар арнасы артық толып кетіп, олар құнын жояды. Батыс экономистерінің көбі И.Фишердің айырбас теңдеуін пайдаланады:
М х V = Р х ... M - ... ... V - акiа ... ... Р - тауар бағаларының дәрежесі;
* Q - ... ... ... ... ... бағаларының қосындысы мен айналыстағы ақшаның массасының сан жағынан аратәуелділікте болатынын көрсетеді. Бағаға, өндіріске, жұмыспен қамтуға әсер ету мақсатымен ... ... ... жүргізу қажет.
Алтын аса құнды болғандықтан алтын монометалдығы күміс монометалдығы мен биметалдықты ығыстырып, 19 ... ... ақша ... ... ... ... ... ақша жүйесін құрушы бір металдан істелген шақалар ғана ... ... ... ... және айналымда жаппай қабылданады. Ақша жүйесінің негізі -- ... ол ... қай ... де ... ... ... ... кезінде ақша жүйесі құлдырауға ұшырайды. 1-дүние жүзілік соғыс кезінде банкноттарды ақшаға еркін айырбастау тоқтатылды, алтын ақша айналыстан шығып, банкноттар қағаз ... ... Ал ... аса көп, ... ... ақшаның құнын төмендетті. 1924-1928 жылғы валюталардың ішінара тұрақтануы дәуірінде алтын монометалдығы уақытша қалпына келтірілді. Кейін қайтадан қағаз ақшалар ... ... Ақша ... валютаның алтын баламасы заңмен белгіленетін ақша жүйесі (мысалы, АҚШ-та доллар таза алтынның 0,888671 г-на теңгеріледі) және валютаның ... ... ... ... ақша ... ... ... Соңғы жағдайда ақшаның алтындық курсы тұрақты алтын баламасы бар валютаға байланысты анықталады. Халықаралық валюта қорының шешімі бойынша фунт стерлингтің ... ... ... 4 ... 1949 ж. ... ... ... құны тұрақтағаннан кейін -- 2,8, ал 1967 ж. -- 2,4 ... ... Ақша ... әр елде ... ... және сол елдің заңымен бекітілген ақша айналысын ұйымдастырудың бір түрі болып табылады. Ақша ... ... ... ақша ... ... шығару және қағаз ақшаларды эмиссиялау тәртібі кіреді.
Ақша бірлігі (стерлинг, теңге, доллар, марка, франк, т.б.) одан әрі ... баға ... ... ... Ақша ... ... және қағаз ақшадан, тиын ақшадан тұрады. Банктік билет пен қазыналық билеттің шығару тәртіптері бірдей. Олардың айырмашылығы банктік билеттер 25% бағалы ... және 75% ... ... басқа активтерімен, ал қазыналық билет мемлекеттің барлық мүлкімен қамтамасыз етіледі.
Ақша айналымын ұйымдастыру ақша кеңістігі, ақша рыногы және ақша ... ... ... тығыз байланысты. Ақшаның белгілі бір аймақта өз күшін сақтауы ақша кеңістігін құрайды. Әр ... ... сол ... ... ... ... ... өзара келісім бойынша ортақ ақша кеңістігін орнатуы мүмкін. Мысалы, Кеңестер Одағы кезінде сом пайдаланылды, ... ... ... бір ақша ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін олар өз ұлттық ақшаларына көшті, сөйтіп ... ақша ... ... ... ... Батыс Еуропа елдері өздерінің ақша кеңістігін кеңейту мақсатында ұлттық ... ... ... ... ... алып отыр ... ... Ақша рыногына ақша қаражатымен тауарларды сату және сатып алу рыногының бір түрі немесе несиелік капитал рыногының бір бөлігі ... Ақша ... ... ... брокерлік және дилерлік фирмалар, несие ақшаларды, валюталарды, бағалы қағаздарды сату, сатып алуға қатысушы ... ... ... Ақша ... ... ... ... мен компаниялардың айналым қаражаты қамтамасыз етіледі, банкілердің қысқа мерзімдік ресурстары ... ... пен ... жеке ... қысқа мерзімдік несиелер алады. Халықаралық валюта-несие қатынастарының дамуына орай халықар. ақша рыногы қалыптасып, шетел валюталарымен операциялар жасалады. Ол несие ... ... үшін ... және коммер. вексельдерді, чектерді, аккредитивтерді, депозиттік сертификаттарды, банкі акцептерін және басқа ... ... ... ақша ... ... мен ... ... сәйкес реттеледі. Нақтылы экономикалық саясатты жүзеге асыру мақсатында ақша ... ... ... ... ... мен ақша ... толық немесе ішінара өзгеруі және ақшаның бір ... ... ... ... жаңа түріне ауыстырылуы жатады. Кеңес Одағы тұсында үш рет -- 1922-1924, 1947, 1960 ж. ақша ... ... Жаңа ... ... ... ... шығарылды. Ол алтынның 78,24 үлесінің бір мысқалына (7,74234 г), яғни ескі он сомдық ... тең ... ... ... құны 1, 3, 5 ... ... ... 1 сомдық, 50, 25, 15, 10 тиындық күміс және 1, 2, 3, 5 ... қара ... ... 1947 ж. ... ... 10 сомы жаңа ... 1 сомына айырбасталды. Сөйтіп айналыстағы артық ақша жойылды. Ал 1960 ж. 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100 ... ақша ... және 1, 2, 3, 5, 10, 15, 20 ... ... 50 ... және 1 ... ... ақша шығарылды. 1961 жылдың 1 қаңтарынан бастап, сомның алтын бағамы таза алтынның 0,222168 ... 0,987412 г-на ... ... яғни ... 1 ... жаңа ақшаның 90 тиынына тең болды. Қазақстанда ақша реформасы 1993 ж. жүзеге асырылып, ұлттық ақша -- теңге ... ... 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100, 500, 1000, 2000 ... ... ... ... Теңге).
Ақша жүйесінің өзіне тән типтері және элементері болады. Ақша ... типі -- бұл ... ... ... ... ... Осыған байланысты, ақша жүйесінің төмендегідей типтерін бөліп қарайдық.
* металл ақша айналысы, яғни ... ақша ... ... айналыста бола отырып, ақшаның барлық қызметтерін атқарады, ал несиелік ақшалар металға ауыстырылады;
* несиелік және ... ... ... яғни ... ... ... ... оның орнына несиелік және қағаз ақшалар айналысқа түседі.
Металл ақша айналысы екіге бөлінеді:
* Биметализм;
* Монометаллизм.
Биметализм -- ... ... рөлі екі ... ... ... мен ... негізделген ақша жүйесі.
Биметаллизмнің үш түрі болған:
* қос валюталы жүйе, яғни мұнда алтын мен ... ... ... ... ... нарықтық құндарына байланысты белгіленген;
* қатар жүретін валюталар жүйесі, яғни мұнда бұл қатынас мемлекет ... ... ... ... жүйесі, яғни мұнда алтын және күміс монеталары заңды төлем құралы қызметін атқарады, ... ... ... ... ... ... ... жасау жабық түрде жүзеге асырылып, алтын монеталарын жасауға ерік берілді.
Биметаллизм XVI -- XVII ғасырларда кеңінен тарап, ал Еуропа ... XIX ... дами ... ... ... ақша ... капиталистік шаруашылықтың даму қажеттілігіне сәйкес келмеді, себебі екі металды құн өлшемі ретінде қатар пайдалану ақшаның бұл қызметінде қарама-қайшылық тудырды. ... ... құн ... ... ... ететін бір ғана металдың болуы талап етілді. Сөйтіп, биметализм ақша жүйесінің орнына монометализм ақша жүйесі келді.
Монометаллизм -- бұл ... ... ... және ақша ... ... ретінде бір ғана металл (алтын немесе күміс) ... ... ақша ... ... ... 1843 -- 1852 жылдары, Индияда 1852-1893 жылдары, ... 1847 -- 1875 ... ... ... Алтын монометаллизмі (стандарт) алғаш рет ақша жүйесінің үлгісі ретінде XVII ғасырда Ұлыбританияда қалыптасып, 1816 жылы заңды ... ... ... ... ол XIX ... аяғына қарай енгізілді, айталық: Германияда -- 1871 -- 1873 жылдары, ... ... және ... -- 1873 ... ... 1876 -- 1878 ... ... - 1892 жылы, Ресейде және Жапонияда -- 1897 жылы, АҚШ-та -- 1900 ... ... ... құн ... ... ... ... монометаллизмі мынадай түрлерге бөлінеді: алтын монета стандарты, алтын құйма ... және ... ... ... ... ... монета стандарты -- бұл еркін бәсекенің тұсындағы капитализмнің талаптарына ... ... келе ... ... ... жүйесінің, дүниежүзілік сауда мен капиталды сыртқа шығарудың дамуын қолдады. Бұл стандарт мынадай өзіне тән негізгі белгілерімен сипатталады:
* алтын елдің ішкі ақша ... ... ... барлық қызметтерін бірдей атқарды;
* алтын монеталарды құюға рұқсат етілді (әдетте елдің монета ... ... ... емес ақшалар айналыста жүре отырып, еркін және шектеусіз мөлшерде алтын монетаға ауыстырылды;
* алтынды және ... ... ... ... ... шығаруға және ішке алып келуге болатын болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсындағы бюджет тапшылығының өсуі, оны займдар және ақша шығару есебінен жабу ... ... ... ... көп ... ... ақша массасының өсуіне әкеліп, нәтижесінде қағаз ақшаларды алтын монеталарға еркін ауыстыру қаупін ... Бұл ... ... монета стандарты соғысушы елдерде өзінің қызметін тоқтатса, кейіннен көптеген елдерде де (АҚШ-тан басқа) тоқтатты. Сөйтіп, банкнотаны алтынға ауыстыру тоқтатылады, және оны ... ... ... ... ... алтын монеталар қазынаға сақталуға жіберіледі.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң жайлаған капитализм дағдарысы тұсында, ешбір капиталистік мемлекет өзінің ... ... ... ... ... ... келтіре алмады. 1924 -- 1929 жылдары ақша реформасының жүруі барысында алтын стандартына қайта оралып, яғни оның мынадай екі ... ... ... ... ... стандарты және алтын девиз стандарты.
Ақша жүйесінің элементері
Қазіргі ақша жүйесі мынадай элементерден тұрады: ақша бірлігі, ақша ... және ... ... ... ... -- барлық тауарлардың бағаларын бейнелеуге қызмет ететін, заңды түрде бекітілген ақша белгісі. Ақша ... ұсақ ... ... Кептеген елдерде 1:10:100, яғни ондық бөлу жүйесі бекітілген. Мысалға, АҚШ-тың 1 доллары 100 центке тең, ... 1 фунт ... -- 100 ... ... 1 ... -- 100 ... Қазақстаннның 1 теңгесі -- 100 тиынға және ... ... ақша ... ... ... кестеде берілген.
Тмд және кейбір елдердің ақша бірліктері
Елдің атаулары
Ақша бірлігі
Елдің атаулары
Ақша бірлігі
Қазақстан
1 ... = 100 ... ... = 100 ... ... = 100 ... фунт ... = 100 пенса
Украина
1 гривня = 100 копийка
Израиль
1 шекель стерлинг = 100 агора
Беларусь
1 рубль = 100 копеек
Жапония
1 иен = 100 ... сум = 100 ... ... риал = 100 ... сом = 100 ... лир = 100 ... ... = 100 дирам
Кувейт
1 динар =100 дирхам = 1000 филса
Әзірбайжан
1 манат = 100 гепик
Қытай
1 юань = 10 цзяо = 100 ... драм =100 ... риал = 100 ... лей =100 ... фунт =100 ... Араб ... динар = 100 филса
Үндістан
1 рупия 100 пайса
Ауғанстан
1 ауған = 100 пул
Марокко
1 дирхам = 100 сантима
Египет
1 фунт = 100 ... ... =100 ... ... ... = 100 цент
Тайланд
1 бат = 100 сатанга
Ирландия
1 ирландия ... = 20 ... =240 ... ... = 100 ... ... түрлеріне -- бұл заңды төлем құралы болып табылатын: несиелік және ... ... ... ... ... ... ... айналыста: 100, 50, 20, 10, 5, 2 және 1 долларлық банк билеттері; 100 долларлық қазыналық билеттер; 1 долларлық, 50, 20, 10, 1 ... ... және ... монеталар жүреді. Ұлыбританияда айналыста: 50, 20, 10, 5 және 1 фунтстерлинг банкноттар, 1 фунт стерлинг, 50, 10, 5, 2 пенсалық ... 1 және 1/2 ... ... 10 және 5 ... ... тең ... 2 және 1 ... де бар.
Ал, Қазақстанның бүгінгі ақша айналысында: 10000, 5000, 2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 және 1 ... ... ... 20, 10, 5, 3 және 1 ... ... ... ... 500 теңгелік алтыннан мерейтойға арнап, дайындалған монеталар, алғашқыда көлемі 64x100 мм. су ... ... ... 50, 20, 10, 5, 2 және 1 ... ... ... орнына осы номиналдарда металл тиындар шығарылды. Бірақ, бүгінгі күні 1 теңгеге дейінгі тиын монеталар айналыстан алынған, сондай-ақ 100 теңгеге ... ... ... ... ... айналыста жүрмейді, олардың орнында металдан жасалған монеталар қолданылыста жүр. Қазыналық билеттер айналымда жоқ.
Ақша, өзінің дамуы барысында екі ... ... ... ... ... және ... құнсыз ақшалар.
Толық құнды ақшалар -- номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар әр түрлі нысанда болған. Монета түріндегі нысаны -- бұл ... ... ... ... бет жағы -- ... ... жағы -- ... және жаны -- гурт деп аталады.
Монета сөзінің ... ... ... ... ... ... Юнона-Монета есімімен байланыстырады, яғни сол шіркеуден берілген ақшалай қаражаттың көмегімен римдердің эпир ханы Пиррмен соғыста (б.э.д. 275 ж.) жеңіске ... ... аңыз бар. сөзі ... -- ... ... ... VII ғ. б.з.б ... Қытайда және Ертедегі Лидия мемлекетінде пайда болды. Киев ... ... ... ... ... IX -- X ғғ. жатады. Бастапқы кездері айналыста алтын ... ... ... ... да қоса ... ... ... бірқатар елдер де XIX ғ. екінші жартысында өтті. Бұл елдердің ішінде алтын өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің ... ... ... елі ... айналысы тұсында құнның қағаздай белгілерінің пайда болуының мынадай объективті қажеттіліктері болған:
алтын ... ... ... ... ... ... ... айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті толық өтей алмады.
жоғары құнды ... ... ұсақ ... ... ... ... алмады.
алтын стандарты, жалпы алғанда өндірісті және тауар ... ... ... не бары бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін болды және соғысушы елдер өздерінің шығыстарын жабу мақсатында құнның қағаздай ... ... ... ... ... ... ... айналыстан шыға бастайды.
Толыққұнсыз ақшалар (құнның белгілері) -- номиналдық құны нақты ... яғни ... ... ... ... еңбектен жоғары болып келетін ақшалар.
Оларға мыналар жатады:
Құнның металдық белгілері -- арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. ... ... ... ... ... ... екіге бөлінді: қағаз ақшалар және несиелік ақшаларға.
Қағаз ақшалар -- бұл нағыз ... ... ... олар ... ... ... және ... монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болды. Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін ... ... ... ... қағаз ақшаға ауысу себептері мынадай:
металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы; металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекетінің нәтижесінде, яғни ... ... ... алу ... металдық құрамын төмендетуі барысында бүлінуі;
бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда қымбатқа түсуі;
эмиссиондықтабыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың, ... құны ... ... алу ... ... ... ақшаларды шығаруы;
бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.з. XII ғ. Қытайда, 1690 жылы Ұлыбритания отары болған ... ... 1762 жылы ... және 1769 жылы Ресейде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс ... ... ... ... ... шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он елде (АҚШ, Италия, Индия, ... және т.б.) ғана ... ... ... 1961 жыпы ... ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1,3,5 рубльдік қазыналық билет нысанында соңғы рет айналымға шығарылып, кейіннен Ресейдегі ... ... және ... 1993 ... ақша ... нәтижесінде айналымнан алынды.
Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) -- бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ ... ... ... ... бар ... ... ... тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметін атақарды. Олардың айналыста ұлғаюы ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Қағаз ақшалар өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану себептеріне: ... басы ... ... ... шығарылуын, эмитентке деген сенімнің төмендеуін және төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Несиелік ақшалар -- ... ... ... яғни ... ... алу және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге (несиеге) ... ... ... болған ақшалар.
Несиелік ақшалардың шығуы банктердің несиелеу операцияларымен ... ... ... басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету; нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкіндік ... ... ... ... бар: ... банкнота, және чек.
сөзі ағылшынша bill note -- міндеттеме шоты дегенді білдіреді.
Вексель -- белгілі бір ... ... ала ... мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі.
Вексельдің екі түрі бар: жай және ... ... ... (28.04.97) Қазақстан Республикасы Заңында мынадай түсініктемелер берілген:
-- Жай вексель ... -- ... ... ... ... соманы белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.
-- ... ... ... -- ... ... ... ... бір уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға (ремитентке) төлеу туралы үшінші бір тұлғаға (трассатқа) ... ... ... еш ... ... ... (бұйрығы) сипаттайтын вексель.
Трассат тратта бойынша төлеуге келісімін бергеннен бастап, борышқор болып табылады. Аудармалы вексель келесі ... ... ... ... аударуып жазу) көмегімен айналыста жүре береді. Аудару туралы қолдардың кебеюіне байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және мұндағы әр индоссант ... ... ... ... ... береді.
Жай және аудармалы вексель -- коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырылады.
Сонымен қатар, экономикалық әдебиттерде вексельді мынадай түрлерге ... ... ... ... ... ... вексель -- белгілі бір ақша сомасын қарызға беруден туындайтын қарыздық ... ... -- ... ... жабу ... мемлекет тарапынан шығарылатын, оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор болып саналады.
Достық вексель ... ... ... есепке алу мақсатында бірі-біріне беріледі.
Бронзалық вексель нақты қамтамасыз етілмеген ... ... ... келесідей өзіне тән қасиеттері бар:
дерексіздік, яғни вексельде мәміленің нақты түрінің көрсетілмеуі;
даусыздық, яғни протесттуралы актіні нотариуспен ... ... ... шара қолданылға дейінгі қарыздың міндетті түрде төленуге тиістігі;
айналымдылық, яғни басқа бір ... ... жазу ... ... ... ... ретінде вексельдің берілуі.
Қазақстанда жоғарыда аталған заң қабылданға дейін және онан кейін де вексель айналысы ... ... ... ... ... болып қолдаушылардың қатарында Казкоммерцбанк тәжірибесін атап кетуге болады. Бұл банк 1996 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... 500,1000 және 5000 АҚШ долларындағы вексельдерін айналымға ... ... ... ... ... ... ... Сол клиенттерінің ішінде атап айтсақ сыртқа астық сатумен айналысатын акционерлік компаниясы 5000 АҚШ ... ... ... ... ... ... оны ... жабдықтаушылары арасында төлем құралы ретінде пайдаланды.
Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде ҰК-ның 200,0 млн. теңгеге бағалаған ... ... -- ... ... ... жүзеге асыратын, вексельде делдал ретінде қатысатын банк.
Бянкнота (ағыл. сөзінде аударғанда ) орталық банктің айналысқа шығарған әр түрлі номиналдағы ақша ... ... және ... ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден төмендегідей айырмашылығы бар:
мерзімділігіне қарай, егер де ... ... ... ... ... (3 -- 6 ... ал, ... -- мерзімсіз қарыздық міндеттеме;
кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және оның жеке ... ... ал, ... ... ... орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Экономикалық әдебиттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және жай.
Классикалық банкнота -- бұл ... ... ... ... ... ... алтынға еркін алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етілген Орталық банктің билеті.
Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік ... ... ... -- ... ... ... айналыс құралы ретіндегі қызметінен туындаса, ал банкнота -- ақшаның төлем құралы қызметінен пайда болған;
эмиссиялау әдісі ... -- ... ... ... ... ... ал банкнотаны -- Орталық банк шығарады;
қайтарылуына қарай -- ... ... ... ... ... ... ... банкке қайтарылса, ал, қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;
ауыстырылуына қарай -- классикалық банкноталар ... ... ... ... немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.
Банкноталардың алтынға ауыстырылуы тоқталғаннан бастап, банкнота алтынмен қамтамасыз етілуі ... оның ... ... ... де күрт ... ... ... Орталық банктің вексельдік портфелі, көбірек казыналық вексельдер мен міндеттемелерге толықты.
Жай банкнота -- бұл ... ... ... шығарылған Орталық банк билеті.
Олар металға алмастырылмайды, тек қана Орталық банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі. Ендеше қазіргі айналыста жүрген орталық ... ... жай ... алтынмен қамтамасыз етілмейді, бірақ олардың белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі ... ... олар ... ... зандылықтарына бағынады.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкісінің жай ... ... ... үш ... ... ... болады:
Шаруашылықты несиелеу жолымен;
Мемлекетті (үкіметті) несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық міндеттемелердің орнына банкноттардың шығарылуы барысында. Шынында да, ... ... ... жылдардың басында экономикадағы тұрақсыздыктың нәтижесінде 1993-1998 жылдары мұндай көріністің куәсі болдық. ... 1995 -- 1996 ... ... ... ... 5,5 %-на ... ... ендеше сол уақыттары республикалық бюджет тапшылығының 80%-ға жуығы Ұлттық Банктің Үкіметке ... ... ... жабылғаны белгілі. Әрине, бұл жолдың теріс жақтары да болды, оның бірі ... ... орын ... ... ... тұрақтылығын қамтамсыз ету және еліміздің сыртқы қарыздарды өтеу үшін мемлекеттің валюталық резервтерін арттыру мақсатында айналысқа қосымша ақша эмиссиялау жолымен.
Чек, вексель мен ... ... ... ... ... ... ... шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде біршама кеш пайда болды.
Алғашқы чектер 1683 жылы ... ... ... -- ... шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай сачаны төлеу туралы ... ... ... ... ... ... өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығы . Чектің мынадай түрлері бар: ақшалай чек -- банктен қолма-қол ақша ... ... ... ... чек -- ... ... белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек -- бір ... ... ... ... индоссамент бойынша басқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек -- ... ... ... ... ... ... ... чегі -- заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;
жол чегі -- туристік сапарларға ... ... ... чек -- ... чекте көрсетілген соманы төлеуге кепілдендіруін сипаттайын төлем ... ... ... ... ол ... ... ... алуға қызмет етеді;
екіншіден, ол айналыс және төлем ... ... ... ол ... ... есеп ... ... ақшалар -- компьютер торабының, ақпараттарды автоматты түрде өңдеу құралдарын қолданатын байланыс жүйелері ... ... ... банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып ... ... ... ... ... -- пластикалық карточка нысанында болады. Олар екі түрлі болып келеді:
Дебеттік (твлем) карточка -- ... ... ... ... бар, ... ... келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, ... ... мен ... үшін ... арналған төлем құралы.
Кредиттік карточка -- оның эмитеті мен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәйкес, несиелік көлемінде ... мен ... үшін ... жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... карточкалардың локальдық және халықаралық түрлерін кеңінен қолданылуда. Халықаралық карточкаларға: , , , және т.б. жатады.
Қазіргі кезде жалақы ... ... ... ... да ... ... Мұндай карточкалардың шоттары көбіне теңгеде ашылады.
Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және қызмет көрсету аясында қолданылады. Қазіргі уақытта несиелік карточкалардың ... ... ... ... ... ... бензин сатып алуға арналған, туризм және ойын-сауық ... ... ... Біршама кеңінен таралған түріне сауда карточкаларын жатқызуға болады.
Пайдаланған әдебиеттер:
Жалпы экономикалық теория.Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н., ... Б.А, ... Ү.С., ... Б.И. Ақтөбе 2004ж.
Нәдірбек Әпсәләмов, Қазиқан Исабеков, Өмірзақ Сұлтанов. Экономикалық теория негіздері. Алматы 1999ж.
Р.О.Смағұлова, ... Ә.Қ. ... ... Қаржы, ақша айналысы және несие. Алматы 2008ж.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасының азаматтық құқығы»18 бет
Азаматтық құқық қатынастары56 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы мәлімет34 бет
Лизинг қатынастарының пайда болуы мен дамуы17 бет
Нарықтық экономика туралы ақпарат25 бет
Нарықтың ұғымы, мәні, пайда болуы мен даму кезеңі28 бет
Қазақстан Республикасының коммерциялық банктердің валюталық операциялары және олардың дамуы71 бет
Меншік ұғымы, түрлері7 бет
Меншік ұғымы,түрлері мен формалары, ҚР-ғы меншіктік қатынастардың дамуы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь