Шығыс Түркістан өңіріндегі қазақтар

1.1. Қазақтардың Ресей мен Қытай мемлекетіне тәуелденуі.
1.2 Қытайдағы қазақтардың саяси жағдайы.
1.3 Қытай қазақтарының қоғамдық құрылымы
Шығыс Түркістан өңіріндегі қазақтар.
1.1. Қазақтардың Ресей мен Қытай мемлекетіне тәуелденуі.

Қазақ халқының патшалық Ресей мемлекеті мен Қытай мемлекеті қол астына ресми бөлінуі, ХІХ ғасырдың орта шенінде болған тарихи оқиға.
ХІХ ғасырдағы патшалық Ресей империясының Орта Азияны жаулау қарқынына байланысты орыс–қытай шекарасын белгілеп алу мәселесі туындады. Бұл белгі 1857 жылы Цин үкіметіне «Екі мемлекеттің іргелес жерлері өте көп, онда анық болмаған шекаралар бар» деген мәселені көтереді (1). 1860 жылы қарашада Пекинде екі мемлекет үкіметі «Қытай – Ресей Пекин келісіміне» қол қояды. Келісім бойынша Жетісудың оңтүстік – Шығыс бөлігі таулы аймақтар мен Күршім өлкесіне Ресейдің құқығы бекітілген орыс – қытай шартына қол қойылды (2). Осы келісімге сәйкес екі мемлекеттің ресми өкілдері Қытайдың батыс солтүстік шекарасын белгілеу мәселесі бойынша келіссөз жүргізіп, 1864 жылы қазанның 7 күні Пекин қаласында екі жақ «Қытай Ресей батыс солтүстік шекараны белгілеу келісіміне қол қояды». Сөйтіп патшалық Қытай мен Ресей мемлекеттерінің шекарасы негізінен қалыптасады (3).
«Қытай - Ресей батыс солтүстік шекараны белгілеу келісімі» 11 тармақтан құралған. Шекарадағы елдердің - қазақтардың қайсы елге қарайтындығы жөнінде сол келісім шарттың 5 - тармағында: «Бұдан кейін осы белгіленген шекара маңындағы шаруалар қоныстанған жерлер қайсы елге бөлінген болса, мекендеген жерімен қоса сол елдің басқаруында болады» - деп белгіленеді. Сонымен, қазақтардың жерінің Қытайға қараған өңірінде қоныстанған қазақтар Қытайға азамат болады да, Ресейдің қарамағына қараған жердегілері Ресеиге тәуелді болады деп келісіледі. Шекара маңындағы қазақтардың қай елге қарағысы келетінін таңдауына бір жыл уақыт беріледі.
Осы уақыт ішінде патшалық Ресейдің отарлық билігіне наразы болған
қазақтар өздері отырған, бірақ Ресейге танылған жерлерін тастап, шығысқа
ауып, Цин патшалығының төте басқаруындағы жерлерге барып қоныстанды. Мәселен, Зайсан, Қобда маңындағы он екі абақ керей елі, Әбілпейістің немересі Ажының жол бастауымен 1865 жылы «Жермен бірге Ресейдің басқаруына өтуді қаламай, Шығысқа қоныс аударып Алтай тауының оңтүстігініне келіп қоныстанады». Ол тұста Қытайға ел болуды қалаған тек бұлар ғана емес. Шекара маңындағы өңірлерді мекендеген орта жүз найманның патшалық Ресейдің отарлау әрекетіне наразы болған немесе өз елі ішіндегі алауыздықтан ат ізін аулақтаған бірталай ру - тайпалары да топ - тобымен шығысқа қоныс аударып, Тянь - Шань тауының терістігіне барып жатты. Осылай қоныс аудару әрекеті XIX ғасырдың соңына дейін жалғаса берген еді. Әрине, Қытайдағы өз жеріне ауып барып, бірақ ол жақтан ойдағыдай қоныс орын таба алмай немесе басқа да себептер салдарынан кері қайтып басқаруындағы Қазақстанға көшіп келуші қазақтар да болған еді. (4). Бұл бөлініске наразылық білдірген халық 1869-1870 жылдары бірнеше рет көтеріліс жасады. Оның бір мысалы, Іле аңғарындағы албан, суан, қызай рулары ол аймақ Қытайға өткендіктен өздері күштеп Ресей құрамына өткізіліп еді .
Жалпы қазақ бодандарының Қытайда пайда болу кезеңдерін қорытындыласақ, былай айтуға болады.
Бірінші — ХVІІ — ХVІІІ ғасырдағы қазақ — ойрат соғысы кезінде қазақтардың Жетісу, Тарбағатай және т.б. жерлерінің ойраттарға өтуі Жоңғарияның құлауымен қазақтар жерін қайтаруға тырысты, бірақ қытайлар оны ойраттарда жеңудегі кірісіміз деп бағалады. Осындай жағдайлармен бұл жерлер Қытай құрамында қалып қойды. Сонымен қатар ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында Қазақстан мен Қытай арасында бірінші рет шекара жүргізілді.
Екінші саты, қазақ ирредентінің пайда болуы Ресей – Қытай арасындағы. 1860 жылы Пекин келісімі, 1864 жылы «Қытай – Ресей батыс солтүстік шекараны белгілеу келісімі». 1881 жылғы Петербур келісімі
        
        Шығыс Түркістан өңіріндегі қазақтар.
1.1. Қазақтардың Ресей мен Қытай мемлекетіне тәуелденуі.
1.2 Қытайдағы қазақтардың саяси жағдайы.
1.3 Қытай ... ... ... ... ... ... Қазақтардың Ресей мен Қытай мемлекетіне тәуелденуі.
Қазақ халқының патшалық ... ... мен ... мемлекеті қол
астына ресми бөлінуі, ХІХ ... орта ... ... ... оқиға.
ХІХ ғасырдағы патшалық Ресей империясының Орта ... ... ... ... ... белгілеп алу мәселесі туындады.
Бұл белгі 1857 жылы Цин ... «Екі ... ... ... өте ... анық ... шекаралар бар» деген мәселені көтереді (1). 1860 жылы
қарашада Пекинде екі ... ... ...... ... ... қол
қояды. Келісім бойынша Жетісудың оңтүстік – Шығыс бөлігі таулы аймақтар мен
Күршім өлкесіне Ресейдің құқығы бекітілген орыс – ... ... қол ... Осы ... сәйкес екі мемлекеттің ресми өкілдері Қытайдың батыс
солтүстік шекарасын белгілеу мәселесі ... ... ... 1864 ... 7 күні ... қаласында екі жақ «Қытай Ресей ... ... ... келісіміне қол қояды». Сөйтіп патшалық Қытай мен Ресей
мемлекеттерінің ... ... ... ... - ... ... ... шекараны белгілеу келісімі»
11 тармақтан құралған. Шекарадағы ... - ... ... ... жөнінде сол келісім шарттың 5 - тармағында: «Бұдан кейін
осы белгіленген шекара маңындағы шаруалар қоныстанған жерлер ... ... ... ... ... қоса сол ... ... болады» - деп
белгіленеді. Сонымен, қазақтардың жерінің Қытайға қараған ... ... ... ... болады да, Ресейдің қарамағына қараған
жердегілері Ресеиге тәуелді болады деп ... ... ... қай елге ... келетінін таңдауына бір жыл уақыт беріледі.
Осы уақыт ішінде патшалық Ресейдің отарлық билігіне наразы болған
қазақтар өздері отырған, бірақ Ресейге танылған жерлерін ... ... Цин ... төте басқаруындағы жерлерге барып қоныстанды.
Мәселен, Зайсан, Қобда маңындағы он екі абақ ... елі, ... ... жол бастауымен 1865 жылы «Жермен бірге Ресейдің басқаруына
өтуді қаламай, ... ... ... ... ... ... ... Ол тұста Қытайға ел болуды қалаған тек бұлар ғана емес.
Шекара маңындағы ... ... орта жүз ... ... ... әрекетіне наразы болған немесе өз елі ішіндегі алауыздықтан ат ізін
аулақтаған бірталай ру - ... да топ - ... ... ... ... - Шань ... терістігіне барып жатты. Осылай қоныс аудару әрекеті
XIX ғасырдың соңына дейін жалғаса берген еді. ... ... өз ... барып, бірақ ол жақтан ойдағыдай қоныс орын таба алмай немесе ... ... ... кері ... ... ... ... келуші
қазақтар да болған еді. (4). Бұл бөлініске наразылық білдірген халық ... ... ... рет көтеріліс жасады. Оның бір мысалы, Іле аңғарындағы
албан, суан, ... ... ол ... ... ... ... ... Ресей
құрамына өткізіліп еді .
Жалпы қазақ бодандарының Қытайда пайда болу кезеңдерін қорытындыласақ,
былай айтуға болады.
Бірінші — ХVІІ — ... ... ...... ... ... ... Тарбағатай және т.б. жерлерінің ойраттарға ... ... ... ... ... тырысты, бірақ қытайлар оны
ойраттарда жеңудегі кірісіміз деп ... ... ... бұл жерлер
Қытай құрамында қалып қойды. Сонымен қатар ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында
Қазақстан мен Қытай арасында бірінші рет шекара ... ... ... ... ... ... ... – Қытай арасындағы.
1860 жылы Пекин келісімі, 1864 жылы ...... ... ... ... ... 1881 жылғы Петербур келісімі нәтижесінде
болды. Жоғарыда көрсетілген шекара ... ... ... ... бөлініп кете барды (5).
Біртұтас қазақ ұлты осындай саяси келісім шарттарының нәтижесінде ... ... ... ... ... қалыптасқан кезі
болды.
1.2 Қытайдағы қазақтардың саяси жағдайы.
1864 жылы қытайдың Цин патшалығы үкімет пен патшалық ... ... - ... ... солтүстік шекараны белгілеу келісіміне» қол қойған соң
қазақтар қытайдың Цин ... қол ... ... ... ... ... сол жылы ... - Ресей шекарасы белгіленгенімен ... ... ... елге ... ... шешіле қоймаған еді. Ол келісімде
жер бөлінеді, ал ол жерде - ... ... ... ... елге ... айқындауға бір жыл уақыт беріледі. Осыған орай патшалық
Ресей отаршылдары сол шекара маңындағы халықты Ресейдің қол ... ... ... ... жасайды. Кейбір жерлерде «Ресейге қараймыз» деген
қағазға зорлап қол қойғызады. Мысалы, Ұранқай өңірінде отырған 380 - ... ... ... ... ... қағазға қол қойдырған. Ал қытайдың Цин
патшалығы бұған керісінше, қазақтардың ... ... ... ... ... көптеп баруын қаламағанымен, бірақ оларға қарумен
қарсылық көрсетпейді.. Патшалық Ресейдің ... ... ... де кері әсер ... ... қытайдың Цин патшалығымен тығыз
байланыста болып келген қазақтар ауыл-ауыл ... осы ... ... көше ... Мысалы, Зайсан көлі маңындағы он екі абақ керей
елі ... ... ... ... ... ... 60 — 70-жылдарында Шынжанда отарлық езгіге ... ... ... ... Бұл ... ... ... өзіне
тиесілі жерді иелену үшін қазақтарда қатысады. Қоқан Хандығы Ақмешітті
билеген бегі Иакуббекті ... ... 1865 жылы ... ... ... ... ... көтеріліс басшылығын қолына алып, Шыңжанда өз үстемдігін
орнатуға тырысады. Цин ... ... ... ... ... ... өкіметі 1871 жылы шекараға әскер кіргізіп, Ілені басып
алады. Бұл өңірдегі бұрынғы әкімшілік басқару тәртібі ... оның ... ... ... ... Іле аймағыңда тұратын халықтар
Ресей өкіметінің ... ... ... ... басқа жақтарға қоныс
аударуға мәжбүр ... 1878 жылы ... мың ... және қырғыз шаруалары
Іле өңірінен Тянь-Шанның орта бөліміндегі Жұлдыз ... ... ... Олар Ежен ... ... ... «орыстар үстемдік
еткеннен бері алман-салықты еселеп арттырды. Мал бажысы неше мың ... ... ... ... ... сәрі ... ... деп мәлімдеген.
«Шыңжаңның қысқаша тарихында» жазылуына қарағанда бұрыннан Іле аймағын
мекендейтін қазақтың қызай руы ... ... ... ... ... ... бірлесе отырып басқыншыларға қарсы соққы берген. Патша өкіметі
Ілені өзіне ... соң да ... ... ... ... ... ... Ақырында Ресей империясына бағынудан бас тартып, ... ... ... ... — 1872 ... Шыңжаңдағы дихандар көтерілісі, оған ... мен ... ... араласуынан соң қазақтардың Үрімжі, Құлжа,
Шөуешек қалаларындағы базар мен ... ... ... қалады.
Солтүстік Шыңжаң өңіріндегі соғыс аласапырандары қазақтардың іргесін
шайқалтады. Қазіргі Еміл өңірін және Толы ... ... ... ... ... ... ... Еренқабырғаға шығып, Үрімжі өзенінің
бойына дейін ... де, ... ... ... ... батысқа қарай ойысып,
Іле өңірін мекендеп қалады.
1875 жылдан ... ... ... ... ... әрекетін
ауыздыкқауға бел байлайды. Сол жылы ақпанда Шәншин Гансудың зуңдуы (генерал-
губернаторы) Зо Зуңтаңды ревизор және ... етіп ... ... істерін тапсырады. Бұлардың міндеті қыруар қолмен жорыққа ... ... еді. ... ... көп ... ... ... алады.
Цин патшалығының Гуансюй (1875-1908) билігі кезінде 1878 жылы ... ... ... ... ... алу ... ... жүргізу үшін
генерал Чун Худы Ресейге елшілікке ... Ол 1878 жылы ... ... ... ... ... ... алу шарты» жасалады.
Қытай өкіметі бұл шартқа келіспей қалады. 1881 жылы «Қытай - Ресей мен ... ... ... ... батысындағы жерлер Ресейге беріледі.
Сонымен бірге Ресейге 9 млн сом ақша ... 1882 жылы ... ... ресми түрде қайтарылып алынады.
Шыңжаңда бұдан бұрын басқа әскери ... ... ... ... Ол
әскери істерді меңгергенмен азаматтық істерді басқаруға икемсіз еді. Зо
Зуңтаң 1877 жылы ... ... ... ... ... Шыңжаңды
өлке етіп құру жөнінде Ежен ханға екі рет өтініш берген еді.
1881 жылы ... ... ... зуңдуы Жун Лин Шыңжаңды өлке
етіп құру мәселесін ... ... ... жылы ... Ежен хан ... ... бекітіп, 1884 жылы Шыңжаң өлке болып құрылады, Лиу
Жүңтаң алғашқы шунфу болып тағайындалып, Үрімжіге көшіп ... ... ... ... ... ... ... Бұдан бұрын Іле,
Тарбағатай, Алтай казақтары Іледе тұратын ... ... ... өлке ... ... ... мен Қобда ерекше аймақ ... төте ... да, оны ... ... ... руы XIX ... 80 жылдарының ... Іле ... ... кең жайылып орын ... ... ... ... ... Ресейдің желіктеуімен кері коныс аударуы да ... көз ... ... бойынша Іле бітімінен кейін ... ... ... ... ... ... ... Тастемір, Шопан
сияқты басты адамдары төрт рудан жүз ... ... орыс ... ... ... Орыс ... Байболат, Мыңбай деген ел
басшыларына: ... ... ... ... ... ... ... алсаңдар, сендерге жетерлік жер - су береміз деген екен. Іледегі
қалған Қызай оған ... ... ... ... соң ... бастаған 100 үй
1899 жылы қайтадан Ілеге ... ... 1901 жылы ... ... ... келіп ірге тепті.
Алтай мен Тарбағатайға орналасқан қазақтардың ауылы аралас, қойлары
қоралас, елі тағдырлас болып отырған. Осы ... ... ... ... ... қазақтардың отбасы саны барынша көбейеді. 1889 жылы 26
желтоқсан күні ... Цин ... ... ... «Биылғы тамыз айында Тарбағатай эмбісінің басқаруындағы
қазақтардың үзын саны ... ... ... ... ... ... ... кісі» делінген. 1890 жылы 30 қараша күні Цин патшалығы Ордасы
өзінің ... ... ... ... ... жаңадан ереже орнату қажет, ол егжей - ... жөн және бұл ... ұзақ өмір ... ... ... ... ... жергілікті шонжарларды басқару ережесі, монғолдар мен
қазақтарды орнықтыру істерін дұрыс реттеп, ... ... аман ... ... ... береді. Іс жүзінде Іле, Тарбағатай, Алтай және басқа
-өңірдегі қазақтарды орналастыру жұмысы ... ... ... ... ... ... ... беріле бастайды. Цин патшалығының
1892 жылғы 19 сәуірдегі Орда деректемесінде: «Монғол, қазақ ... ... ... жан ... ... ... орналастыруға негіз
қалансын» деген патша жарлығы жазылған. Сондай — ақ нақ осы ... ... ... ... мен қазақтарға қаржы берілгендігі де
айтылады. Осы тұста негізінен Алтайдағы қазақтарды орнықтыруға біраз жұмыс
істелінеді.
Алтай өңірінде ... орын ... ... кейін,
олар Цин патшалығы үкіметіне алым - салық төлеуге міндетті ... ... ең ауыр ... бірі «лау» деп аталды. Әрбір отбасы
жыл сайын белгіл бір ... өз ат ... ... лау жерге
келіп, бір ай бойы лау салығын өтеді. Және де жыл ... ... ... ... ... үшін мың ... салық төледі. «сарыноқта» салығы деп
аталды. Әрине, тек Алтайдағы қазақтар да ... ... ... ... салық төлеп отыруға міндетті болған.
Сонымен Алтайдағы қазақтар (Тарбағатайдан да бар) ауыл - ауыл ... ... ... ... ... баурайына қарай, Боғда, Санжы,
Құтыби өңірлеріне беттеп көшеді. Тіпті, одан да ары, шығысқа қоныс ... ... одан ... ... ... үстіртіне қарай ауып көше береді.
Цин патшалығы үкіметі қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... істеді. Олар қазақтардың топ-тобымен көшіп-
қонып тұрақтамай жүрулері ... ... ... ... деп ... ... ... дамылсыз қоныс аударулары өздерінің ес жинап, ел болуына да
кедергі еді. Орындарынан жылжып, жұрт ауыстыру арқылы қиындықтан ... сол ... ... ... ... ... ... "қашып құтыламыз" деп, қоныс аударады.
1904 жылы Алтайдағы қазақтар сыртқа ауа бастағанда Цин ... ... ... қайтарып, бұрынғы ... ... ... ... еді. 1904 жылы 7 маусым күні Қобданың ... Дуан ... Цин ... ... ... ... адам ... анықтадық. Қобда мен ... ... ... аса ... ... алдық. Ал Шыңжаң жақтан қабылданған
қазақтардың жан саны шамамен 2000 ... ... Олар ... ... ... жүкке артып көшіп кеткендер еді. Оларға көмек керек.
Тез ... ... ... жіберсе", -деген талапты ұсынған екен. Алайда
кері қайтып Алтайға оралған қазақтардың саны шамалы болады. ... ... ... ... одан арғы ... ішкі ... ... шұбырып көшіп
отырады да, Гансу өлкесінің батысынан бір – ақ ... ... ... - ... адамнан да, табиғаттан да келген апат салдарынан ашығып
азаптанып, қорлықпен өлушілердің саны аз ... ... да ... ... қайтыңдар деген Гансу өлкесінің әскерлерімен ... ... ... те ... Гансу - Шинжаң губернаторы Фән - Шаусудың 1905 жылы ... Цин ... ... ... ... «Шүймаңшаң (Гасу
өлкесіндегі тау) тауының баурайына қашып келген Қабіке сияқты қазақтар кері
қууға наразылық білдіріп, біздің әскерлерімізді жаралады және ... ... ... ... ... қаза ... бас қолбасшы Жанфыңшың,
Зуандышың және басқа да өлген 39 әскердің аты - ... ... ... Олардың отбасыларына қайрымдылық қаржы берілсе» дейді. Міне, ... - ... ... ... ... ... ... бас іс басқарушысы Үю – Тәйдің 1906 жылғы
сәуірдің 19 күнгі мәлімдемесінде: «Шинжаңның барлық ... ... ... ... мал бағуға апару жұмысы аяқталу ... ... ... екі басшысы - Бөке бастаған бір топ кері қайтаруға ... ... ... ... барды. Олардың хал - жайы өте нашар. ... ... ... тұра ... ... Шинжаңнан Тибетке адам жіберіп
оларды қайтарып әкетуін күтеміз» дейді.
Осы мәлімдемеге орай Цин патшалығы ... ... ... Ләнкүй,
Бунайлар тез арада үйлесімді біржақтылы етсін» деген жарлығын жариялайды.
Сонымен, Бөке ... ... ... ... ... ... қайтару
жұмысы жүргізіледі. Ол, әрине, әскери күшпен зорлықты қимыл арқылы іске
асырылады. Бөке бастаған қазақтар ... ... жоқ, ... ... ... ... Шинжанға қайтарылып әкелінеді. Міне. осылай алым -
салық беруден бас тартып, ағайын ... ... ... ... ... алым - ... үшін ... жылқы орнына
қаншама адамдарынан айрылып, азып - тозып Алтайға қайта оралады. ... ... жолы елді ... ... ... түсіреді. Ақыры өзінің де
басы кесіліп көшеге ілінеді.
1911 жылы желтоқсанның 10 күні ... орын ... Цин ... ... көтеріліс соңғы император Ту И-дің (1906-1911) ... ... ... 29 ... Қытай республика деп жариялады, ал
Сунь Ятсень уақытша президенті болып сайланды. Бұл ... ... ... ... ... қатысады.
1912 ж мамырдың 18 күні Яң Зыңшын Шынжаң ... ... ... ... 1912 жылдан 1920 жылдардағы қоғамдық -саяси
жағдайы аса күрделі болды. Яң Зыңшын Шынжаңның ... және ... өз ... ... Шынжаңның басқару құрылымдарын реттеп, оны өзіне
тиімді етіп қайта ... 1919 ж ... ... етіп ... Шынжаң
губернаторының басқаруында ұстады. Яң Зыңшынның Шынжаңда қолданған ұлттық
саясаты – ұлттар арасына іріткі салу, ұлттарды ... ... ... ... ... ... ... өзінің Шыңжаңдағы
билігін нығайту болды. Ол өзінің ... ... ... ... ... осы ... ... ұзақ жыл тыныш ... ең ... әдіс ... деп бағалаған.
1920 жылға дейін, Шыңжаң қазақтары үкіметке шөп бажысы (салығы) ... ... Бұл бажы әр ... және ... жан саны ... барлық малының 5 пайызы бойынша үкіметке тапсырылып ... ... ... елге көрсететін зорлық-зомбылықтары мен қорлықтары
халық бұқарасын қатты күйзеліске ұшыратты.
1.3 Қытай қазақтарының қоғамдық құрылымы
Қытайда өмір ... ... ... ... құрылымындағы
өзгерістер Қытай қоғамының жалпы өзгерістерімен байланысты болады.
1864 жылғы Қытай - Ресей шекара келісімінен кейін Цин ... ... ... ... қытай қарамағында деп санады. Сол ... ... ... басқаруын жүргізді, бірақ олардың қоғамдық әлеуметтік
құрылымына ... ... ... жоқ, ... ... өздерінің
дәстүрлі қоғамдық жүйесінде бола берді. Цин ... ... 1884 ... - Шань тауы өңіріне өзінің өлкелік әкімшілік органын ... Тянь ... тауы ... ... ... деп ... ... Тянь - Шань тауы
өңіріне өлкелік әкімшілік жүйесі орнатылады да ... ... ... жүйесі күшін жояды. Бұл жүйе бір тайпа елді ұсақ әкімшілік ... ... ... тәсілі еді. «Бейіс» , «Тайжы», «мың», «жүз»,
«елу», «он басы», ... ... ... ... ... сынды
лауазымдарға сайлау жұмыыс руаралық іріткі туғыза бастады. Рулар ... ... ... ру ... ... жергілікті әкімшілік мұқият
танысқаннан кейін Цин өкіметі бекіткен. Мысалы, «Би» - соттың ... бір ... қол ... төрт орын болған... Қазақтар оны «төрт
орын» деп атады, ол мұрагерлік үрдіспен жүргізілді. 500 ... ... ... бөлінді. «Үкірдай» 500 түтінді жауаптанды. «Үкіртайдың қол
астында «зәңгі ... ... ... бір ... 100-дей түтіні тұрды.
«Зәңгінің міндеті – Үкірдайдың шешмін орындау. Сондай-ақ, 3-4 ... үйді ... ... 1 ... үйді ... ... ... адамдар
болды. «Үкіртайдың» ең жақын көмекшісі «залың» деп аталды. ... ... ... оның ... ... ... ... сақшысы.
«Мошка» - Үкірдайдың шабарманы «Шаңия» - ауыл басы. Уаң (ван) – ... ... ... ауып ... қазақтардың шаруашылығы тез дамып, жан саны арта
түсті. Мұның басты себебі - ... ... ... ... Ел ... ... ... онда барған қазақтар өз тіршілігін әрі қарай
дамытуға ... ... ... ... ... жайлы табиғаты ондағы
халыққа, ол жерде егін және мал ... ... мол ... ... ... Іле ... ... қазақтардың малы өсіп-өніп,
ортасы толып, жан саны көбейе түседі. Іле генералы ... Цин ... ... жан саны күн ... ... ... Оларға мың басы
мансабын орнатып, ... ... ... алу ... көне тәртіпті
қалпына келтіруге рұқсат етілсе» деген өтініш жолдайды. Содан кейін ... мың үйге бір ... (мың ... ... деп те ... ), оған
бір маңпаң (ілгідай), әр жүз түтінге бір заңгі, әр 50 ... бір елу ... ... он басы ... Сол ... ... рет Іледегі қызай, албан
руларына үш ақалақшы - мың басы ... ... ... бұрыннан ел
билеп келе жатқан билер еді. Оларға Цин пашалығы үкіметі ... ... ... ... молда сияқты көмекші қызметкерлер беріледі.
Бұлар да өлшемді астық және ... үшін ... ... ... ... ... ... алым -салық үшін жиналып алынған жылқыдан
түсетін кіріс есебінен төленеді. Сол жылы Іле ... Цин ... ... алым - ... ... мың тұяққа жеткен. Іледегі
қазақтардың мал шаруашылығы жақсы өркендегендіктен, олар осындай ауыр ... ... ... ... ... ... жүтелген алымды уақтылы
тапсырып отырады.
Жоғарыда айтылған мың басы (ақалақшы), шабарман, хатшы, молда сияқты
ұлықтардан тыс, Цин патшалығы ... ... мың ... орынбасары деп
бір - бірден маңнаң, оның қол ... он жүз ... ... елу ... Сол ... Цин ... ... хатталған мың басылардың
есімдері: Сасан, Белдік, Байеке. 1899 ... ... ... ... мың ... ... ... Қадіс, Ыстанбек, Нүсіп, Бұлғын
және Күнболат.
Іледегі қазақтардың билеушілерін, мансаптыларын Цин патшалығы ... ... Олар ... ... ... да Цин ... ... уәкілдері еді. Осындай басқару жүйесін баянды ... ... ... ... мың басы ... ... тәсілмен жалғастыруды
жолға қояды. Мың басылар өз мансабын өзінің баласына немесе туысына беруге
құқықты болды.
XIX ... ... ... ... ... ... және ... болған келелі өзгерістерге байланысты, қазақ қоғамында төре емес
жүйеден шыққан қайраткерлер ел ... ... ... ... ... жүйесінде түбірлі өзгерістер болған. Яғни «қара»
халықтан шыққан ақсақалдар Іле өңіріндегі қазақтарды ... ... ... ... органының Қобдадағы іс басқару әмбісі Ши-
Хыңға 1910 жылы ... 14 күні ... ... ... түскен
хабарларға қарағанда, қазақтардан Мамырбек және ... ... ... көтерген арызы сол қаланың ... ... ... ... ... Қуа-Шафу екеуін орнынан қусақ па
деген ... Енді ... ... ... де ... ... дереу
тайдырылып, Алтайға апарылып ... ... ... ... яғни Цин ... ең ... жылы — 1911 жылғы қаңтардың 4 ... ... ... ... ... Зарафа және жаңжиндар
монғолдар мен қазақтарды билегенде оларға сан-санақсыз, ... ... ... ... алым-салық алған екен. Жуңшуаңге бұл мәселені
тексеріп анықтауға жарлық шығарылды. Егер ... ... ... рас
болатын болса, онда бұларды жазаға тарту керек. ... ... ... Ан-Шың, Зарафа патшаның атын жамылып патша атынан елге
жарлың түсіріп, халықтан алым-салық жинаған ... ... ... ... ... ... екен. Қазір олар қайтыс болғанымен олардың отбасына
берілетін қайырымдылық қаржы берілмесін. Тірілері ... ... ... мен қазақтардың хал-жайлары өте нашар. Бұдан ... ... ... ... ... ... өз білгендерінше олардан алым-
салық алуына тыйым салып, халықты разы қылу ... ... ... жарлығы
жазылған.
Тарбағатай ғұңы Мамырбектің Цин патшалығы үкіметінің жергілікті
әкімдерінің ... ... ... тұрған күресінің нәтижелі
болғандығын сондықтан да ... ... ... ... жоғары болған.
Алтай аймағындағы қазақтардың ... ... ... ... ... Орта ... он екі абақ ... елін XVIII ғасырдың
соңғы жартысынан кейін қытайдың Цин патшалығына ... ... ... ... ... еді. ... он екі абақ ... елі"Қобда, Зайсан өңіріне,
тіпті одан Алтай өніріне ауып барғаннан соң да олар төре ... ... ... ... ... Цин патшалығынан ғүң лауазымын алған
Көгедай басқарды. Ол қайтыс болған соң оның ... Ажы ғүң ... ... Ажы ғүң ... ... соң, Чиң ... 1876 жылы шілденің 14
күні оның баласы Қасымханға ғүң шенін береді. Қасымхан ғүң төрт би ... ... ... ... ... 1884 жылы ... өңірі
Шинжаң өлкесі болып құрылғандағы әкімшілік бөлік бойынша Алтай аймағы
Қобдаға қарайды. Ал ... Цин ... ... ... ... ... Алтайдағы қазақтарды басқару бес адамдық жүйеден жеті адамдық
басқару жүйесіне ... Яғни бір ғүң, екі ... төрт ... құрамында
болады. Қазақтардың ауқымды ірі істері осы жеті ... ... ... 1885 ... бастап жоғарыдағы жеті адам, қол астындағы әрбір кіші
руларға бір-бірден заңгі белгілеген. Цин патшалығы осылар арқылы өз билігін
Алтай аймағындағы ... ... ... қорыта келе, Іле, Алтай, Тарбағатай өңірін мекендеген
қазақтардың өмірінде Цин ... ... ... жасады. Ең әуелі
қазақтар басқару жүйесіне өз ... жаңа 6 ... ... ... ... ... «ғұн», «амбан», «үкірдай», «зәңгі», «күнду», «бошық»
деп аталды.
ХІХ ғасырдың ортасынан ХХ ғасырдың басына дейін ... ... ... ... ... алыптары А.Құнанбаев, ... ... ... ... ... осы
тұстағы басылымдар және ел аузы арқылы Қытайдағы қазақтар ... ... ... қазақ халқының көркем әдебиетінің көрнекті өкілі - ... ... ... ... ... ... ... тартады. 1919
жылғы Қытайдағы «4-мамыр жастар қозғалысынан» ... ... ... ... ... ... ... төңкерісінен кейінгі
Кеңес Одағындағы ... ... ... ... ... ... ... 30-40 жылдарында Жаңа даму кезеңіне өте бастайды. 1933 жылы
милитарист Шэн ... ... ... ... ... ... соң
әр ұлттың мәдениет саласын дамыту сынды тиімді саясатының осы бір әдебиет
саласына тигізген ... зор ... 30 ... ... ... ... қытай қазақ әдебиетінің басты өкілдері Таңжарық Жолдыұлы,
Ақыт ... ... ... ... ... ... ... Мыңжанұлы сынды ақын жазушылар болған. Бұлар Әсет пен
Жүсіпбектің ізін бола отырып, ... ... ... ... ... ... Үлімжіұлы (1868-1940) Алтай аймағының Көктоғай ауданында туған.
Ол ерте кезде ... ... ... медресе ашады. Ол ондаған қисса -
дастандарды жзазып, оларды Қазан ... ... ... ... «Батыр Жәнібек», «Жиһаншы» сияқты дастандары сол ... ... 1908 жылы ол ... барып, араб мәдениетімен, әдебиетімен
танысады. Ол – Қытай қазақтарының таяу ... ... ... ... ... әрі ... мол мұра қалдырған ғұлама ақын.
Іле аймағының Күнес ауданында дүниеге келген Таңжарық Жолдыұлы. Ол
1922 жылы Күре ... ... ... ... ... Қытай тілін толық
меңгеріп шығады. ... ... ... ... ... оқып,
социалистік әдебиет пен қазақ әдебиеті алыптарының ықпалын тікелей қабылдап
қайтады. Оның өлеңдері 1930 жылдары ... ... ... ... ... ... ... жермен қоштасу», «Ой толғау», «Нәзигул» сияқты
өлең ... ... ... 1906 жылы ... ... ... Ол 100-ге тарта
өлең жазған ақын. Оның бұл өлеңдері 1933 жылдан бастап жарық көре бастаған.
Қытай қазақтарының ... ... ХХ ... ... ... Бұл Шыңжаңда Шэн Шицай билік басына отырып, «алты ірі саясатты»
жүзеге асыруы, яғни мәдени-ағарту істерінің ... еді. Сол ... ... ... ... ... мәдени-ағарту ұйымдары әдебиет-
көркемөнерге, оның ішінде ... ... ... үлес ... Үрімжі,
Құлжа, Алтай және Тарбағатайдағы көркемөнершілері ... ... ... ... ... халық назарын аударды.
Үрімжідегі қазақ-қырғыз ұйымы қарауындағы қазақ театрының артистері
«Қыз Жібек» пьесасын, «Қаракөз – ... ... ... өте ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алты ғасыр іздеген баласағұн18 бет
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Тараз қаласындағы археологиялық қазба жұмысы8 бет
Туризмдегі сервистік қызмет көрсетудің ерекшеліктері мен болашағы272 бет
Қазақстанның Европа одағы елдерімен қатынасы26 бет
Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлық қалалар64 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Біртұтас Алаш идеясы және Шығыс Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы8 бет
Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи-этимологиялық сипаты3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь