Шырақ батыр


Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Шырақ . өз отанының ұлы патриоты.
2 . Шырақ батыр дастанының көркемдік ерекшелігі

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Ежелгi түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр жалғастығы тұрғысынан ғыл. негiзде дәлелдендi. Сол себептi б.з.б. дәуiрлерде шығарылған “Алып Ер Тоңға”, “Шу” батыр, “Атилла”, “Көк бөрi” және “Ергенеқон” дастандары бүгiнгi Қ. ә-нiң қайнар-бастаулары болып табылады. Сондай-ақ аталған қаһармандық дастандар өзiнен кейiнгi тарихи кезеңдердегi — Түрiк қағандығы тұсындағы (8 ғ.) әдеби жәдiгерлердiң (“Күлтегiн”, “Тоныкөк”, “Бiлге қаған” жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз болды. Түрiк қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз әдебиетi үлгiлерiмен генезистiк, типол., дәстүрлiк үндестiкте дамыды.
Дастанның тұтас, өне бойында ақын үнемі әрбір ірі-ірі тарихи оқиғаларға байланысты немесе поэмада суреттелетін, өрбіп отыратын көркемдік-поэтикалық оқиғалар түйінінде терең де астарлы философиялық жинақтаулар жасап отырады. Әрбір идеялық-тақырыптық түйіндеулерін ой-парасат, иман-тағылым сабақтарымен қорытындылайды. Күллі әлемдегі игілік, байлық, қазына барлығы да бір Жаратқанның иелігінде деп ой түйеді.
Дастанның бас кейіпкері Фируз шаһтың әкесі Шаһсауар патша мен анасы Жаһанбану патшайым тағдырынан тарата отырып, тағдыр сыйы тек бір Алланың қолында екендігін пенделерге ұқтырады. Ұлынан айырылып, тауқымет кешкен, тағдыры тәлкекке түскен патшаның ең соңғы медет тілер тұсы ел, халық екендігін ақын астарлап жеткізеді. Арманына жету жолында әмірші халқына рахымды бола түседі. Әділдіктің ақ жолын таңдайды. Жетім-жесірлерге, мұңды-мұқтаждарға көмек қолын созады. Азапта, қамығуда отырған кінәсіз тұтқындарға азаттық береді. Ендігі тағдырында тек қана рахымшылық, жақсылық, игілік, мейірбандықты таңдаған құдіретті әмірші қол астындағы күллі момындардың разылығын күтеді. Тазару жолы ханға да қараға да біреу, жалғыз. Ол Аллаға барар жол дегенді ұлы ойшыл, данышпан ақын тарихи шындық арқылы, философиялық-поэтикалық тілмен оқырманына әсерлі жеткізеді.
Өз заманының шындығын шынайы және поэтикалық аяда жеткізу мақсатында тақырыптық, стильдік және тілдік-көркемдік айшықтауларға қол ұрады. Оны біз әсіресе ақынның бірде тарихи, енді бірде қиял-ғажайып оқиғаларды бірінен соң бірін төкпелетіп, мазмұндап кететіндігінен (Перизат Назбой сұлудың шарттарын орындау мақсатында ханзаданың, Фируз шаһтың қиял-ғажайып сюжеттерден тұратын оқиғаларды баяндауы, тақтың әңгімесі, үлкен бокалдың әңгімесі, білте шамның әңгімесі, т.б.) немесе бірнеше ұнамды-ұнамсыз тарихи тұлғаларды қатар алып солардың іс-әрекетін, мінез-құлқын тарихи ауқымда кең, жан-жақты түйіндеп, топтап өрбітетін стилінен аңғарамыз. Түйіп айтқанда, дастанның сюжеттік құрылымынан, тақырыпты топтастыруынан, ең бастысы суреттеу, бейнелеу құралдарынан сонау б.з.д. VІІ-VІ ғасырларда, сақ дәуірінде дүниеге келген көне дастандарымыз “Алып Ер Тоңға”, “Шу батыр”, ғұн дәуірінен жазылған “Аттила” (Еділ патша) дастандарының, тіпті берідегі б.з. VІ-VІІІ ғасырларындағы Орхон-Енисей мұралары “Күлтегін”, “Тоныкөк” жырларының дастандық арналары, көркемдік ерекшеліктері анық аңғарылады. Шығыстық қисса-дастандардың сюжеттік желілері де басқаша тарихи шындықтармен астасып биік, мәңгілік дәстүрлік үлгілерде қайталанады.
Қорыта айтқанда, ұлы бабамыз Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің осыдан бес ғасырға жуық бұрын жазылған құнды мұрасының қайта жарыққа шығуы, ең бастысы, ана тілімізде тұңғыш рет жарық көруі, бабаның бүгінгі тікелей мұрагерлері қазақ оқырманының қолына тиюі, қалың қазақ жұртының жүрегіне жол тартуы, айтулы оқиға деп есептеймін
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
2. Егемен Қазақстан Республикалық газеті № 43 16 ақпан сенбі 2008 жыл
3. Айқын газеті № 7 тамыз 2006 жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Шырақ – өз отанының ұлы патриоты.
2 . Шырақ батыр дастанының көркемдік ерекшелігі

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Ежелгi түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары
арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр жалғастығы
тұрғысынан ғыл. негiзде дәлелдендi. Сол себептi б.з.б. дәуiрлерде
шығарылған “Алып Ер Тоңға”, “Шу” батыр, “Атилла”, “Көк бөрi” және
“Ергенеқон” дастандары бүгiнгi Қ. ә-нiң қайнар-бастаулары болып табылады.
Сондай-ақ аталған қаһармандық дастандар өзiнен кейiнгi тарихи кезеңдердегi
— Түрiк қағандығы тұсындағы (8 ғ.) әдеби жәдiгерлердiң (“Күлтегiн”,
“Тоныкөк”, “Бiлге қаған” жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз болды. Түрiк
қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз
әдебиетi үлгiлерiмен генезистiк, типол., дәстүрлiк үндестiкте дамыды.
Дастанның тұтас, өне бойында ақын үнемі әрбір ірі-ірі тарихи
оқиғаларға байланысты немесе поэмада суреттелетін, өрбіп отыратын көркемдік-
поэтикалық оқиғалар түйінінде терең де астарлы философиялық жинақтаулар
жасап отырады. Әрбір идеялық-тақырыптық түйіндеулерін ой-парасат, иман-
тағылым сабақтарымен қорытындылайды. Күллі әлемдегі игілік, байлық, қазына
барлығы да бір Жаратқанның иелігінде деп ой түйеді.
Дастанның бас кейіпкері Фируз шаһтың әкесі Шаһсауар патша мен анасы
Жаһанбану патшайым тағдырынан тарата отырып, тағдыр сыйы тек бір Алланың
қолында екендігін пенделерге ұқтырады. Ұлынан айырылып, тауқымет кешкен,
тағдыры тәлкекке түскен патшаның ең соңғы медет тілер тұсы ел, халық
екендігін ақын астарлап жеткізеді. Арманына жету жолында әмірші халқына
рахымды бола түседі. Әділдіктің ақ жолын таңдайды. Жетім-жесірлерге, мұңды-
мұқтаждарға көмек қолын созады. Азапта, қамығуда отырған кінәсіз
тұтқындарға азаттық береді. Ендігі тағдырында тек қана рахымшылық,
жақсылық, игілік, мейірбандықты таңдаған құдіретті әмірші қол астындағы
күллі момындардың разылығын күтеді. Тазару жолы ханға да қараға да біреу,
жалғыз. Ол Аллаға барар жол дегенді ұлы ойшыл, данышпан ақын тарихи шындық
арқылы, философиялық-поэтикалық тілмен оқырманына әсерлі жеткізеді.
Өз заманының шындығын шынайы және поэтикалық аяда жеткізу мақсатында
тақырыптық, стильдік және тілдік-көркемдік айшықтауларға қол ұрады. Оны
біз әсіресе ақынның бірде тарихи, енді бірде қиял-ғажайып оқиғаларды
бірінен соң бірін төкпелетіп, мазмұндап кететіндігінен (Перизат Назбой
сұлудың шарттарын орындау мақсатында ханзаданың, Фируз шаһтың қиял-ғажайып
сюжеттерден тұратын оқиғаларды баяндауы, тақтың әңгімесі, үлкен бокалдың
әңгімесі, білте шамның әңгімесі, т.б.) немесе бірнеше ұнамды-ұнамсыз тарихи
тұлғаларды қатар алып солардың іс-әрекетін, мінез-құлқын тарихи ауқымда
кең, жан-жақты түйіндеп, топтап өрбітетін стилінен аңғарамыз. Түйіп
айтқанда, дастанның сюжеттік құрылымынан, тақырыпты топтастыруынан, ең
бастысы суреттеу, бейнелеу құралдарынан сонау б.з.д. VІІ-VІ ғасырларда, сақ
дәуірінде дүниеге келген көне дастандарымыз “Алып Ер Тоңға”, “Шу батыр”,
ғұн дәуірінен жазылған “Аттила” (Еділ патша) дастандарының, тіпті берідегі
б.з. VІ-VІІІ ғасырларындағы Орхон-Енисей мұралары “Күлтегін”, “Тоныкөк”
жырларының дастандық арналары, көркемдік ерекшеліктері анық аңғарылады.
Шығыстық қисса-дастандардың сюжеттік желілері де басқаша тарихи
шындықтармен астасып биік, мәңгілік дәстүрлік үлгілерде қайталанады.
Қорыта айтқанда, ұлы бабамыз Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің осыдан
бес ғасырға жуық бұрын жазылған құнды мұрасының қайта жарыққа шығуы, ең
бастысы, ана тілімізде тұңғыш рет жарық көруі, бабаның бүгінгі тікелей
мұрагерлері қазақ оқырманының қолына тиюі, қалың қазақ жұртының жүрегіне
жол тартуы, айтулы оқиға деп есептеймін

ШЫРАҚ — ӨЗ ОТАНЫНЫҢ ҰЛЫ ПАТРИОТЫ
Қазақстанның, Орта Азияның халыктары біздің дәуірімізге дейінгі VI
ғасырда (бұдан 2,5 мың жылдай бүрын) сақ деп аталған. Сонан қазақ, өзбек,
т.б. халықтар таралған.
Сол ерте заманда-ақ аталарымыз – сақ халқы өзін қолданбақ болған
басқыншы жауларға қарсы керемет қатты күрес жүргізген.
Парсы патшасы Кирдің өзі де сақтармен болған соғыста өлді. Бірак
Кирдің мирасқоры I Дарий патша 35 жылдан кейін кенет калың әскермен келіп,
көп шығынданып барып, сактардың жерін басып алады. Елін талан-таражға
түсіреді, ауыр алым салады.
Басқыншыларға қарсы бүкіл халық көтеріледі. Бірак парсы мемлекетінің
соғыс өнерін үйренген әскері көтерілісті баса берді. Бір зор көтерілісті
Сыйрақ (Ширак) деген жылқышы бастады. Сыйрақ жаудың калың әскерін алдап
қырғынға үшырату үшін, ақсақалдар жиылысына келіп: "Менің құлақ-мұрнымды
кесіңдер", — деп етінді. Жұрт таңғалды. Өйткені ол заманның рәсімі бойынша,
тек өз Отанына киянат еткен кісінің ғана құлақ-мұрнын кесетін еді.
Ақсақалдар оның мұнысы айламен жауды жеңудің жолы екенін түсініп, айтқанын
істеді.
Персиялықтар оны ортаға алып, жөнін сұрағанда, ол: "Менің өз елімнен
көрмеген қорлығым жок, не істе десеңдер де дайынмын, сақтардың көтерілісті
бастаушылары, нөкерлері қайда екені маған мәлім, дәл үстінен түсіремін..."
—дейді. Дарий бұған сеніп, қалың қолымен бұның артынан ереді. Шырақ оларды
бастап, Қарақұмның барса келмес жеріне енгізеді. Әуелде әр жерде бір құдық
ұшыраған еді, бара-бара бәрі құрыды. Ат арып, адам өлсіреп, шөлдеп, ашығып,
шетінен өле бастады. "Қашан жетеміз?" — деп сұраған сайын, Шырақ: "Көп
қалған жок", — деп қояды. Ақыры, дұшпандар Шырактың алдағанын білді.
— Бізді мұнда неге әкелдің? Шыныңды айт, өлесің! —
деді Дарий патша.
— Өлсем, мен жалғыз өзім. Сендер тіпті көпсіндер...
— С Шырақ сөзін айтып бітірмей жатып, жау оның басын қылышпен қағып
түсіреді. Бірак онымен жау кек ала алған жоқ. Барса келмес құмға еніп
кеткен қалың әскер қайтып шығуға жол таба алмай қырылады.
Жылқышы Сыйрак дұшпаннан кек алудың керемет үлгісін көрсетіп өлді. Бұл
— Қазакстан, Орта Азия халыктарының есінен шықпайтын окиға
Міне, Шырақ дастанында сақтардың Дарий әскеріне қарсы қаһармандық
күресі аңызға айналған тарихи деректер негізінде жырланған. Алайда
дастанның өзі сақталмаған. Тек дастанның негізгі сюжеті ғана проза күйінде
бізге жеткен. Шырақ дастанының сюжетін қағазға түсіріп, бүгінгі ұрпаққа
жеткізген грек тарихшысы Полиэн (б. з. б. II ғасыр) еді. Ол өзінің Соғыс
тактикасыдеп аталатын кітабыңда Шырақ батырдың ерлігін осы дастан бойынша
жазып отырғанын айтады.
Шырақ дастанының сюжеті төмендегідей оқиғалардан басталады. Парсы
елінің патшасы жер қайысқан қалың қолмен сақтар еліне жақындап келеді.
Елдің қауіпсіздігіне қатер төнеді. Сақ әміршілері Омарг, Саксфар, Оамирис
жауға қарсы қалай күрес жүргізуді өзара талқылып жатыр еді.
Дәл осы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қобыланды батыр
Алпамыс батыр
Райымбек батыр
Мамай батыр
Сыпатай батыр Әлібекұлы
Ақтан батыр
Жауғаш батыр
Бөгенбай батыр
Кейкі батыр
Қожағұлұлы Қабанбай батыр. Бөгенбай батыр
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь