Шырақ батыр

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Негізгі бөлім
1. Шырақ . өз отанының ұлы патриоты.
2 . Шырақ батыр дастанының көркемдік ерекшелігі

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Ежелгi түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi көркемдiк дәстүр жалғастығы тұрғысынан ғыл. негiзде дәлелдендi. Сол себептi б.з.б. дәуiрлерде шығарылған “Алып Ер Тоңға”, “Шу” батыр, “Атилла”, “Көк бөрi” және “Ергенеқон” дастандары бүгiнгi Қ. ә-нiң қайнар-бастаулары болып табылады. Сондай-ақ аталған қаһармандық дастандар өзiнен кейiнгi тарихи кезеңдердегi — Түрiк қағандығы тұсындағы (8 ғ.) әдеби жәдiгерлердiң (“Күлтегiн”, “Тоныкөк”, “Бiлге қаған” жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз болды. Түрiк қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы сақтар мен ғұндардың ауыз әдебиетi үлгiлерiмен генезистiк, типол., дәстүрлiк үндестiкте дамыды.
Дастанның тұтас, өне бойында ақын үнемі әрбір ірі-ірі тарихи оқиғаларға байланысты немесе поэмада суреттелетін, өрбіп отыратын көркемдік-поэтикалық оқиғалар түйінінде терең де астарлы философиялық жинақтаулар жасап отырады. Әрбір идеялық-тақырыптық түйіндеулерін ой-парасат, иман-тағылым сабақтарымен қорытындылайды. Күллі әлемдегі игілік, байлық, қазына барлығы да бір Жаратқанның иелігінде деп ой түйеді.
Дастанның бас кейіпкері Фируз шаһтың әкесі Шаһсауар патша мен анасы Жаһанбану патшайым тағдырынан тарата отырып, тағдыр сыйы тек бір Алланың қолында екендігін пенделерге ұқтырады. Ұлынан айырылып, тауқымет кешкен, тағдыры тәлкекке түскен патшаның ең соңғы медет тілер тұсы ел, халық екендігін ақын астарлап жеткізеді. Арманына жету жолында әмірші халқына рахымды бола түседі. Әділдіктің ақ жолын таңдайды. Жетім-жесірлерге, мұңды-мұқтаждарға көмек қолын созады. Азапта, қамығуда отырған кінәсіз тұтқындарға азаттық береді. Ендігі тағдырында тек қана рахымшылық, жақсылық, игілік, мейірбандықты таңдаған құдіретті әмірші қол астындағы күллі момындардың разылығын күтеді. Тазару жолы ханға да қараға да біреу, жалғыз. Ол Аллаға барар жол дегенді ұлы ойшыл, данышпан ақын тарихи шындық арқылы, философиялық-поэтикалық тілмен оқырманына әсерлі жеткізеді.
Өз заманының шындығын шынайы және поэтикалық аяда жеткізу мақсатында тақырыптық, стильдік және тілдік-көркемдік айшықтауларға қол ұрады. Оны біз әсіресе ақынның бірде тарихи, енді бірде қиял-ғажайып оқиғаларды бірінен соң бірін төкпелетіп, мазмұндап кететіндігінен (Перизат Назбой сұлудың шарттарын орындау мақсатында ханзаданың, Фируз шаһтың қиял-ғажайып сюжеттерден тұратын оқиғаларды баяндауы, тақтың әңгімесі, үлкен бокалдың әңгімесі, білте шамның әңгімесі, т.б.) немесе бірнеше ұнамды-ұнамсыз тарихи тұлғаларды қатар алып солардың іс-әрекетін, мінез-құлқын тарихи ауқымда кең, жан-жақты түйіндеп, топтап өрбітетін стилінен аңғарамыз. Түйіп айтқанда, дастанның сюжеттік құрылымынан, тақырыпты топтастыруынан, ең бастысы суреттеу, бейнелеу құралдарынан сонау б.з.д. VІІ-VІ ғасырларда, сақ дәуірінде дүниеге келген көне дастандарымыз “Алып Ер Тоңға”, “Шу батыр”, ғұн дәуірінен жазылған “Аттила” (Еділ патша) дастандарының, тіпті берідегі б.з. VІ-VІІІ ғасырларындағы Орхон-Енисей мұралары “Күлтегін”, “Тоныкөк” жырларының дастандық арналары, көркемдік ерекшеліктері анық аңғарылады. Шығыстық қисса-дастандардың сюжеттік желілері де басқаша тарихи шындықтармен астасып биік, мәңгілік дәстүрлік үлгілерде қайталанады.
Қорыта айтқанда, ұлы бабамыз Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің осыдан бес ғасырға жуық бұрын жазылған құнды мұрасының қайта жарыққа шығуы, ең бастысы, ана тілімізде тұңғыш рет жарық көруі, бабаның бүгінгі тікелей мұрагерлері қазақ оқырманының қолына тиюі, қалың қазақ жұртының жүрегіне жол тартуы, айтулы оқиға деп есептеймін
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
2. Егемен Қазақстан Республикалық газеті № 43 16 ақпан сенбі 2008 жыл
3. Айқын газеті № 7 тамыз 2006 жыл
        
        Жоспар:
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Шырақ – өз отанының ұлы ... . ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі.
Ежелгi түркiлердiң арғы ата-тегi саналатын сақтардың батырлық жырлары
арасындағы мазмұн, түр, стиль бiрлiгi ... ... ... ғыл. ... дәлелдендi. Сол себептi б.з.б. дәуiрлерде
шығарылған “Алып Ер ... ... ... “Атилла”, “Көк бөрi” ... ... ... Қ. ә-нiң ... болып табылады.
Сондай-ақ аталған қаһармандық дастандар ... ... ... ... ... қағандығы тұсындағы (8 ғ.) әдеби ... ... ... ... жырлары) жазылуына үлгi-өнеге, негiз болды. Түрiк
қағандығы тұсындағы жазба әдебиет өзiнен бұрынғы ... мен ... ... ... ... ... дәстүрлiк үндестiкте дамыды.
Дастанның тұтас, өне бойында ақын ... ... ... тарихи
оқиғаларға байланысты немесе поэмада суреттелетін, өрбіп отыратын көркемдік-
поэтикалық оқиғалар түйінінде терең де ... ... ... ... ... ... ... ой-парасат, иман-
тағылым сабақтарымен қорытындылайды. Күллі әлемдегі игілік, байлық, ... да бір ... ... деп ой түйеді.
Дастанның бас кейіпкері Фируз шаһтың әкесі ... ... мен ... ... тағдырынан тарата отырып, тағдыр сыйы тек бір ... ... ... ... ... ... ... кешкен,
тағдыры тәлкекке түскен патшаның ең соңғы медет тілер тұсы ел, ... ақын ... ... ... жету ... ... ... бола түседі. Әділдіктің ақ жолын таңдайды. Жетім-жесірлерге, мұңды-
мұқтаждарға көмек қолын ... ... ... ... ... ... береді. Ендігі тағдырында тек қана ... ... ... таңдаған құдіретті әмірші қол астындағы
күллі момындардың разылығын күтеді. Тазару жолы ханға да ... да ... Ол ... ... жол дегенді ұлы ойшыл, данышпан ақын тарихи шындық
арқылы, философиялық-поэтикалық тілмен оқырманына әсерлі жеткізеді.
Өз заманының шындығын шынайы және поэтикалық аяда ... ... ... және ... ... қол ... Оны
біз әсіресе ақынның бірде тарихи, енді бірде ... ... соң ... төкпелетіп, мазмұндап кететіндігінен (Перизат ... ... ... ... ... Фируз шаһтың қиял-ғажайып
сюжеттерден тұратын оқиғаларды баяндауы, ... ... ... ... ... ... ... т.б.) немесе бірнеше ұнамды-ұнамсыз тарихи
тұлғаларды қатар алып ... ... ... ... ауқымда
кең, жан-жақты түйіндеп, топтап өрбітетін стилінен аңғарамыз. ... ... ... ... ... ... ең
бастысы суреттеу, бейнелеу құралдарынан сонау б.з.д. VІІ-VІ ғасырларда, ... ... ... көне ... ... Ер Тоңға”, “Шу батыр”,
ғұн дәуірінен ... ... ... патша) дастандарының, тіпті берідегі
б.з. VІ-VІІІ ғасырларындағы Орхон-Енисей мұралары ... ... ... ... ... ерекшеліктері анық аңғарылады.
Шығыстық қисса-дастандардың сюжеттік желілері де ... ... ... ... ... ... ... қайталанады.
Қорыта айтқанда, ұлы бабамыз Мырза Мұхаммед Хайдар ... ... ... жуық ... жазылған құнды мұрасының қайта жарыққа шығуы, ең
бастысы, ана тілімізде тұңғыш рет жарық ... ... ... тікелей
мұрагерлері қазақ оқырманының қолына тиюі, қалың ... ... ... ... айтулы оқиға деп есептеймін
ШЫРАҚ — ӨЗ ОТАНЫНЫҢ ҰЛЫ ПАТРИОТЫ
Қазақстанның, Орта Азияның ... ... ... ... ... (бұдан 2,5 мың жылдай бүрын) сақ деп аталған. ... ... ... ... ... ерте ... ... – сақ халқы өзін қолданбақ болған
басқыншы жауларға қарсы керемет қатты күрес ... ... ... өзі де ... ... соғыста өлді. Бірак
Кирдің мирасқоры I Дарий патша 35 жылдан кейін кенет калың әскермен ... ... ... ... жерін басып алады. Елін талан-таражға
түсіреді, ауыр алым салады.
Басқыншыларға қарсы бүкіл халық көтеріледі. Бірак парсы ... ... ... ... ... баса берді. Бір зор көтерілісті
Сыйрақ (Ширак) ... ... ... Сыйрақ жаудың калың әскерін алдап
қырғынға үшырату үшін, ақсақалдар жиылысына ... ... ... — деп ... Жұрт таңғалды. Өйткені ол заманның рәсімі бойынша,
тек өз ... ... ... ... ғана ... ... ... оның мұнысы айламен жауды жеңудің жолы екенін ... ... оны ... ... ... ... ол: "Менің өз елімнен
көрмеген қорлығым жок, не істе ... де ... ... ... нөкерлері қайда екені маған мәлім, дәл үстінен түсіремін..."
—дейді. Дарий ... ... ... ... ... ... ереді. Шырақ оларды
бастап, Қарақұмның барса ... ... ... ... әр ... бір ... еді, ... бәрі құрыды. Ат арып, адам өлсіреп, шөлдеп, ашығып,
шетінен өле ... ... ... — деп ... ... Шырақ: "Көп
қалған жок", — деп қояды. Ақыры, ... ... ... ... ... мұнда неге әкелдің? Шыныңды айт, өлесің! —
деді Дарий патша.
... мен ... ... ... тіпті көпсіндер...
— С Шырақ сөзін айтып бітірмей ... жау оның ... ... ... Бірак онымен жау кек ала алған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... шығуға жол таба алмай қырылады.
Жылқышы Сыйрак дұшпаннан кек ... ... ... көрсетіп өлді. Бұл
— Қазакстан, Орта Азия халыктарының ... ... ... «Шырақ» дастанында сақтардың Дарий әскеріне қарсы қаһармандық
күресі аңызға айналған ... ... ... ... ... өзі ... Тек ... негізгі сюжеті ғана проза күйінде
бізге жеткен. «Шырақ» дастанының сюжетін қағазға түсіріп, ... ... грек ... Полиэн (б. з. б. II ғасыр) еді. Ол өзінің ... ... ... ... батырдың ерлігін осы дастан бойынша
жазып отырғанын айтады.
«Шырақ» дастанының сюжеті төмендегідей оқиғалардан басталады. ... ... жер ... ... ... ... ... жақындап келеді.
Елдің қауіпсіздігіне қатер төнеді. Сақ әміршілері Омарг, ... ... ... ... күрес жүргізуді өзара талқылып жатыр еді.
Дәл осы сәтте патша сарайына көздері ... бір ... нұр ... ... ... жігіт ентігін баса алмай, жүгіріп кіріп келді де:
Ұлы мәртебелі тәңірқұтым! Мені тындаңыз! Жау ... ... ... ... ... ... шыға алмайтын құм даланың ортасына
алып кетем, - деді.
- ... ... ... сені ... ғой, -
деді патша.
- Тірі ... ... бір ... бары хақ, - деп ... ... түсті. Бір адамның өмірі бүкіл сақтар елін аман ... адам да ... ... әміршім! Сіздерден жалғыз ғана өтінішім бар.
Балаларым ... ... ... ... ... өтінішім жоқ еді, -
деді жылқышы жігіт.
- ... ~ деп ... ... ... Балаларыңызды
қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқытпай өсіруге ант ішеміз. Ең жүйрік
сәйгүлік аттар ... ... Ол ... қам ... Тек ... ... Атым - Шырақ! - деп ... ... ... ... Ал ... бүкіл денемді, бетімді адам танымастай етіп, қанжармен тілгілеп
тастаңдар. Құлағымды ... ... ... се парсыларменің айтқан
сөзіме сенбейді, -деді.
Алайда батыр Шырақтың денесін тілгілеп ... ... ... Сол ... ... ... ... қынынан суырып аладыда, өз
денесін өзі ... ... ... тілгілеп тастайды. Батырдың тұла бойынан,
басынан қып-қызыл қан сорғалапағып тұрады.
Енді бір сәт Шырақ патшаға ... ... де, көз ... есік ... байлаулы тұрған сәйгүлікке қарғып мініп, жау келе
жатқан жаққа қарай құйындата жөнеледі. Жауға жақындай ... ол ... қақ ... шалқасынан жатып алып, құлындағы дауысымен жан ұшыра
айғай салады:
- ... мені ... ... ... мені ... ... ... жаздады ғой. Сақтарға кеткен қанды кегіп бар!
Қалайда кек ... ... Мен ... ... ... ... ... сақтар әскерінің дәл үстінен ... ... ғана ... ... ... жай ... - деді Шырақ.
Парсылар Шырақтың сөзіне сенді. Тіпті жол көрсететін адам табылғанына
қуанып, шуласып, дүрлігіп қалды.
Қарша борап ... құм ... жеті күн, жеті түн бойы ... тең ... ... ... патша енді құйын-құмның мәңгілік
тұтқыны болғанын сезді.
Шырақтың жалынды ... ... әрі ... тұра ... ... ... ... Шырақ туған жердің топырағын
құшақтай құлады.
«Бұл - аңыз емес, тарихи шындық», - деп жазады Полиэн.
Иә, сақтардың ерлікке толы ... жыр ... ... ... ... ... ... негіздер бареді.
Солардың ішінде үш мың жыл бойы ұмытылмай, бүгінгі ... ... ... ... ... Ер ... және «Шу» ... дастандары деуге болады.
Өйткені, қай эпос та тарихи оқиғадан, шындықтан туады. Сөйтіп, ... та, эпос ... да ... ... образға айналады. Қазақ
жыраулары ешқашан қиялдан эпос, дастан тудырмаған. Олар өмір ... ... ... ... ... ... ... Эпос
қаһармандары қиялдан туды дейтін пікірден біз үзілді-кесілді арылуымыз
керек. Жыр жайлы жазылған зерттеулерде ғалымдар ... бір ... ... қызу ... көп ... да ... ... оған
пәлендей күмәнмен қарауға болмайды. Өйткені, шындық пікір ... ... ... ... ... ... ... жырын жырламағаны
жоқ. Өзге де батырлар жыры секілді “Шырақ батыр” эпосының ... ... ... одан кім ... ... ... жеткен нұсқалары қай кезде
айтыла бастады деген сұрақтарға ... ... беру ... ... ... эпостарды батырдың шайқасын көзімен көрген, тарихи ... куә ... ... Және де сол ... бәрі де ... ... болған.
Халық тағдырын, ел тағдырын ол кезде ... ... ... ... ... туралы жыр шығарған. Эпостағы ... ... ... ... ... Эпостық жырды тудыруға бір жыраудың өмірі ... ... ... ... ... бізге осы байтақ жырлардың
жұрнақтары ғана жеткен.
Жыраулар – әрі ... әрі ... әрі ... әрі қайраткер, қысқасы өз
заманының озық ойшылдары еді, тұла ... ... ... ... ... көсем деуге болмайды. Қазақ жырауларын Алланың ... ... ... мұңшылары, жоқшылары десе де болады.
Дүние жүзі халықтарының батырлық эпосында тұрақты кездесетін күрделі
де көне мотивтердің бірі – болашақ батырдың ... ... ... ... ... ... өсетіндігі..
Сонымен бірге, эпостарда жаугершілік заман талабына сай батырдың ұрыс
алаңындағы ең сенімді серігі, әрқашанда ... ... ... ...
астындағы тұлпары. Қандай қаһармандық эпоста болсын, батыр мен ... ... ... ... де ... Бұл ... ең көп тараған, ең көп жырланатын тақырып. Қажет болғанда тұлпарға
тіл бітіп, ... ... ... ақыл ... ... қауіп-қатерден
құтқарады.
“Шырақ батыр” жыры қазақ эпосындағы күрделі де кесек туынды. Жырдың
композициялық тұтастығы, сюжет желісінің тартымдылығы, ... ... бұл ... сан ... ... сөз шеберлерінің талқысынан
өтіп, бізге әбден шыңдалып жеткендігін айғақтайды.
Шырақ – ... ... ... ... жаудан қорғаған қаһармандықтың
символы, қалың елінің мұңын мұңдаушы, жоғын жоқтаушы. Жауға ел намысы ... ... ... кегін қайтару үшін аттанып, ылғи жеңіспен оралады.
Ақын-жыршылар эпостағы барлық оқиғаны ... ... ... оны
арыстанға, көк бөріге, алғыр қыранға, ақсұңқарға, қырғиға теңеп суреттейді.
Шырақ – ерліктің символына айналған ... ... ... ... ... ол қайсар рухтың символы. “Шырақ батыр” эпосы туралы
қазақ ... ... аз ... жоқ. ... ... отаншылдық
сезімін сіңдіріп, эстетикалық тәрбие беруде үлкен рөл атқарып келе ... бір ... ... жыр ... сөз ... ... де ... әдебиеттер:
1. Н Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті» Атамұра 2005
2. Егемен Қазақстан Республикалық газеті № 43 16 ... ... 2008 ... ... ... № 7 тамыз 2006 жыл

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алашорда10 бет
Фолклористикадағы миф, ондағы фетишизм мен анимизм табу наным-сенім мәселелері5 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«Маңғыстаумұнайгаз» АҚ30 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
Айнымалы токтар4 бет
Амандасу6 бет
Астрофотометрия элементтері. Жұлдыздық шамалар9 бет
Ағылшын тіліндегі сын есім туралы жалпы түсінік19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь