Синтаксис жайлы түсінік, сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері

Жоспар.

Синтаксис жайлы түсінік, сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері.
1. Синтаксис
2. Сөздердің байланыс тәсілдері.
1. Жалғау арқылы.
2. Шылау арқылы.
3. Сөздердің орын тәртібі арқылы.
4. Интонация арқылы.
3. Сөздердің байланыс түрлері.
Синтаксис жайлы түсінік.
Сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері.

Синтаксис – гректің сөзі: құру, біріктіру деген мағынаны білдіреді. Ол грамматиканың бір саласы болып есептеледі де, сөйлемдегі сөздердің бір – бірімен байланысын, сөз тркесін, сөйлемнің құрамы мен құрылысын, түрлерін және сөйлем мүшелерін зерттейді. Қазақ тілі синтаксисі үш салаға бөлінеді: сөз тіркесі синтаксисі, жай сөйлем синтаксисі, құрмалас сөйлем синтаксисі.
Сөйлемде сөздер бір – бірімен грамматикалық байланыста қолданылады. Кез келген қатар тұрған сөздер бір – бірімен байланыса бермейді. Сөздердің сөйлемде байланысуының белгілі заңдылығы бар, яғни сөздер бір – бірімен белгілі бір тәсілмен байланысады. Ондай тәсіл қазақ тілінде төртеу.
1. Жалғау арқылы.
2. Шылау арқылы.
3. Сөздердің орын тәртібі арқылы.
4. Интонация арқылы байланысу.
Сөздер септік, тәуелдік, жіктік жалғаулары арқыл бір – бірімен байлансқа түседі. Мсалы мен келдім. Алматыға келдім деген тіркестеріндегі сөздер өзара жіктік, септі жалғаулары арқылы байлнысқан. Оқу үшін // келдім тіркесі шылау арқылы байланысқан. Үсен – жақсы инженер деген сөйлемдегі жақсы инженер деген тіркес ешбір жалғаусыз, тұрған орны арқлы байланысып тұрса, Үсен инженер деген тіркестегі сөздер дауыс ырғағы – интонация арқылы байланысқан.
Грамматиканың синтаксис саласының қарастыратын негізгі мәселелері сөз тіркестері мен сөйлем, олардың құрылымы мен түрлері, сөз тіркесі мен сөйлемдегі сөздердің байланысу амалдары мен формалары екендігі жайында жоғарыда айтылды. Осылардың ішінен, ең алдымен, сөздердің байланысу амалдары мен формалары туралы тоқталайық.
Сөз тіркесі де, сөйлем де сөздердің бір-бірімен тіркесіп қолданылуынан жасалады. Сөз тіркесінің жасалуы үшін оның құрамындағы сөздер мағыналық және грамматикалық жақтан байланыста айтылуы шарт. Сөз тіркестері, әдетте, тілдің грамматикалық құрылысындағы заңдар, атап айтқанда, сөздердің бір-бірімен тіркесу заңдары бойынша жасалады да, әрбір тілде сөз тіркестерінің үлгілері (модельдері) пайда болады.
Сөз тіркестерінің және олардың модельдерінің жасалуында ұйытқы сөздің (стержневое слово) қай сөз табынан болуының үлкен мәні бар. Сөз тіркесінің құрылымы, әдетте, оның құрамындағы ұйытқы сөздің грамматикалық табиғатына, атап айтқанда, қай сөз табына қатысты болуына қарай айқындалады. Сөз тіркссін құрастырушы сөздердің өзара қарым-қатысы мсн байланысының сипатын айқындауға ол сөздердің жалпы категорияльдық мағынасының тікелей қатысы бар. Мысалы, заттылық мағынаны білдіретін сөздер тобы (зат есімдер) ұйытқы (басыңқы) сөз ретінде қолданылғанда, атрибутивтілік (сын, сапа түр-түс және т. б. белгілер) мағынаны білдіретін сөздермен (сын есімдер) тіркесуге және анықтауыштық қызметте жұмсалатын сан есімдер, есімшелер және есімдіктермен тіркесуге икем келеді де, атрибутивті сөз тіркестері және олардың моделі жасалады. Сын есімдер заттардың санасып, белгісін білдіріп, тіркесінің тәуелді, бағыныңқы сыңары ретінде қызмет атқарумен біргс (мысалы: ақылды адам, бай колхоз) өзінің алдындағы есімдердің атау мен іліктен басқа септіліктердің бірінде тұруын керек етіп, сөз тіркесінің басыңқы (ұйытқы) сыңары ретінде де қызмет атқара алады (мысалы: ақылға бай, сөзге шебер, қаладан тыс, тастан қатты, құлықты көргіш, сұмдықты білгіш). Мысалы: Абай өлеңдеріндс: Құлықты көргіш, Сұмдықты білгіш, Табылар кісі жөндерге мінезімен сыйымды және т. б.).
Етістіктер тіл-тілде тіркесу мүмкіндігі өте-мөте мол сөз табы ретінде есептелінеді. Әр түрлі іс-әрекеттің, қимылдық мазмұнын ашу-үшін іс істеушінің, іс-әрекеттің шығу тегінің, қалай болғандығының көрсетілуі
Пайдаланылған әдебиеттер.


1. Аханов К. «Тіл білім - негіздері».
2. А.Исаханов. «Қазіргі қазақ тілі».
3. А. Байтұрсынов «Тіл құралы».
4. Қасенов. «Тіл білімі».
5. Мырзабеков «Қазақ тілінің дыбысының жүйесі».
6. Кеңесбаев, Мұсабаев. «Қазіргі қазақ тілі». Алматы – 1973 ж.
        
        Жоспар.
Синтаксис жайлы түсінік, сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері.
1. Синтаксис
2. Сөздердің байланыс тәсілдері.
1. Жалғау арқылы.
2. Шылау ... ... орын ... ... ... арқылы.
3. Сөздердің байланыс түрлері.
Синтаксис жайлы түсінік.
Сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері.
Синтаксис – гректің сөзі: құру, біріктіру деген мағынаны білдіреді. ... бір ... ... ... де, ... ... бір –
бірімен байланысын, сөз тркесін, ... ... мен ... ... ... мүшелерін зерттейді. Қазақ тілі синтаксисі үш ... ... ... ... жай ... синтаксисі, құрмалас сөйлем синтаксисі.
Сөйлемде сөздер бір – бірімен грамматикалық байланыста қолданылады. Кез
келген қатар тұрған сөздер бір – ... ... ... ... байланысуының белгілі заңдылығы бар, яғни сөздер бір – ... бір ... ... ... тәсіл қазақ тілінде төртеу.
1. Жалғау арқылы.
2. Шылау арқылы.
3. Сөздердің орын тәртібі арқылы.
4. ... ... ... ... ... жіктік жалғаулары арқыл бір – бірімен
байлансқа түседі. ... мен ... ... ... деген тіркестеріндегі
сөздер өзара жіктік, септі жалғаулары арқылы байлнысқан. Оқу үшін // келдім
тіркесі шылау арқылы байланысқан. Үсен – ... ... ... ... ... ... ... ешбір жалғаусыз, тұрған орны арқлы байланысып
тұрса, Үсен инженер деген тіркестегі сөздер ... ...... ... синтаксис саласының қарастыратын негізгі мәселелері ... мен ... ... құрылымы мен түрлері, сөз ... ... ... ... ... мен формалары екендігі жайында
жоғарыда айтылды. ... ... ең ... ... ... мен ... ... тоқталайық.
Сөз тіркесі де, сөйлем де сөздердің бір-бірімен тіркесіп қолданылуынан
жасалады. Сөз ... ... үшін оның ... сөздер мағыналық
және грамматикалық жақтан байланыста айтылуы шарт. Сөз тіркестері, әдетте,
тілдің грамматикалық құрылысындағы заңдар, атап ... ... ... ... заңдары бойынша жасалады да, әрбір тілде сөз тіркестерінің
үлгілері (модельдері) пайда болады.
Сөз тіркестерінің және олардың модельдерінің жасалуында ... ... ... қай сөз ... ... ... мәні бар. Сөз ... әдетте, оның құрамындағы ұйытқы сөздің грамматикалық табиғатына,
атап айтқанда, қай сөз табына қатысты болуына ... ... ... ... сөздердің өзара қарым-қатысы мсн байланысының сипатын
айқындауға ол сөздердің жалпы категорияльдық мағынасының тікелей ... ... ... мағынаны білдіретін сөздер тобы (зат есімдер) ұйытқы
(басыңқы) сөз ретінде қолданылғанда, ... (сын, сапа ... ... б. ... ... білдіретін сөздермен (сын есімдер) тіркесуге және
анықтауыштық қызметте жұмсалатын сан есімдер, есімшелер және есімдіктермен
тіркесуге икем келеді де, ... сөз ... және ... ... Сын есімдер заттардың санасып, белгісін ... ... ... ... ... ... ... біргс (мысалы: ақылды
адам, бай колхоз) өзінің алдындағы есімдердің атау мен ... ... ... тұруын керек етіп, сөз тіркесінің басыңқы (ұйытқы)
сыңары ретінде де қызмет атқара алады (мысалы: ... бай, ... ... тыс, тастан қатты, құлықты көргіш, сұмдықты білгіш). ... ... ... көргіш, Сұмдықты білгіш, Табылар кісі ... ... және т. ... ... тіркесу мүмкіндігі өте-мөте мол сөз табы ретінде
есептелінеді. Әр түрлі іс-әрекеттің, қимылдық мазмұнын ... ... ... шығу ... ... болғандығының көрсетілуі
қажет. Осыған орай, етістіктер ұйытқы сөздер ... ... ... ... де, үстеулермен де, көсемшелермен де, еліктеу сөздермен ... ... ... тіркесу мүмкіндігінің молдығы немесе аздығы ол
сөздердің сөз табы ... ... ... ... ... Мысалы, үстеулер қимылдың алуан түрлі белгілерін білдіруіне
орай, әдетте, зат есімдермен ... ... ... ... ... мен ... заттардың алуан түрлі белгілерін білдіруіне ... зат ... ... ... ... ретінде қызмет
атқарады.
Бірақ сөз табының ішіндегі әр түрлі сөз топтарының басқа сөздермен
тіркесу ... де ... мен ... ... ... етістіктердің ішінде сабақты етістіктер табыс септігіндегі зат
есімдермен және ... ... да ... ... ... ... бір ... жасаса, салт етістіктер табыстан ... ... ... сөз ... ... ... модельдерін
жасайды.
Сонымен, сөз тіркестерінің және олардың түрлерінің жасалуында ұйытқы
сөздің қай сөз табының болуының және бір сөз табының ... әр ... ... ... ... ... мәні мен ... бар
екендігін көреміз.
Сөздердің бағыныңқы-басыныңқы байланысы деп бір сөздің басқа бір ... ... ... ... ... ... ... сөздердің) белгілі бір формада (немесе формаларда) тұруын
басыңқы сөздің категорияльдық мағынасы ... ... ... ... ... ... сөздер бір-бірімсн синтаксистік байланысқа
түседі. Сөз ... ... ... сөз бен ... ... синтаксистік байланыстын тіл-тілде бірнеше түрі бар. Мысалы,
орыс тіліндс синтаксистік байланыстың ... деп ... түрі ... сөз бен ... сөз ... тек (род) ... да ... жағынан да, септік жағығынан да қиысып, сөз ... ... ... гора - ... горы; высокой горы - высоких гор; высокой
горы - высоким горам. Орыс тілінде ... ... ... ... ... ... ... байланысады. Мысалы: Он играл, Она играла. Ал
түркі тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде, қиысу ... ... ... ... пен баяндауыш ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің бірі ретіндс
орыс тілінде сөз тіркесіне де, сөйлемге де қатысты ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдері үшін синтаксистік
байланыстың қиысу деп аталатын түрін предикативті байланыс түрі деп ... ... ... ... сөз ... ... сөздер
бір-бірімен жақ және жекелік-көптік жағынан үйлесіп айтылады. Мысалы, менің
кітабым деген сөз тіркесінің екі сыңары ... ... және ... ... ... кітабың деген сөз тіркесінде сыңарлардың екеуі де жекеше,
екінші жақта, оның ... ... сөз ... екі ... екеуі де
жекеше, үшінші жақта айтылым тұр. Осылар тәріздес сөз ... ... ... ... ... ... қиысудың қатарыпа
жатқызады. Қиысу мен матасудың ... ... ... бар ... Қиыса байланысқан сөздердің арасында жақ, жекелік-көптік жағынан
үйлесімділік ... ... ... ... сөздер де бір-бірімен жақ,
жекелік-көптік жағынан үйлесіп келеді. Алайда, сөздердің ... ... ... мынандай айырмашылықты мойындамасқа болмайды:
матасу - ілік жалғаулы сөз бен ... ... ... байланысы. Матаса
байланысқан сөз тіркесінің ... ... сөз ... ... да, ... сөз ілік септік жалғауында тұрған анықтауыш қызметін
атқарады. Сөз тіркесінің сыңарлары шынжырдың бөлшектері ... ... ... жалғаулы сөз әрқашан да ілік жалғаулы ... ... ... ... ілік ... сөз ... жалғаулы сөздің болуын
керек етеді де, бір-бірімен іліктескен, матаса байланысқан сөз ... ... ... ... сөз ... ... ... мағынасы мен формасына бағынып, соның жетегінде болса, матасу
бойынша, басыңқы сөз (тәуелді ... сөз) ... ... ... жалғаулы
анықтауыштың) грамматикалық мағынасымсн үйлесіп, тиісті формада (тәуелдік
жалғауында) қолданылады. Мұнымен бірге, басыңқы сөз (тәуелді жалғаулы ... ... ... ілік ... ... ... етеді. Түркі тілдерінде
сөздердіц қиыса байланысуынан сөйлем ... ... ... сөз ... ... тіркесін құрастырушы сөздер бір-бірімен синтаксистік байланыстың
меңгеру деп аталатын түрі ... да ... ... ... ... құрамындағы ұйытқы сөз (етістік, есім және үстеу) ... ... ... атап ... ... ... шығыс, көмектес
септіктердің бірінде тұруын керек етеді. Мысалы, киімді тазалау, ауылға
бару, үйден шығу, ... ... және ... ... меңгеру түрі арқылы байланысқан сөздердің
бірітіндеп басыңқы сыңары ... оның ... ... ... емес ... ... күттім; автобусты күттіңіздер); екіншіден, әр
түрлі ... ... ... үшін бір ғана ... сөзбен
тіркесіп айтылған меңгерілетін сөздер әр түрлі формада ... ... ... ... ... қайту; үйге бару; уйден бару т.б.
Меңгеріле байланысқан сөздер тобының көптеген тілдерде меңгеруші сыңары
көбінесе ... ... ... ... ... тура ... керек
етіп, табыс септіктегі сөзді меңгерсе (сабағыңды оқы, айтқанды тыңда), салт
етістік барыс, шығыс, ... ... ... сөздерді меңгереді
(кітапханаға бар, тауға ... ... ... суда ... ... Өз ара ... ... сөздер тобында кейде зат есімдер ... ... де ... ... бола ... ... ... мүше,
депутатқа кандидат, іске шебер, қаладан жақын, таудан биік, іске ... ... ... бір-бірімен синтаксистік байланыстың қабысу деп аталатын түрі
бойынша да ... ... ... ... ... сөз ... ... сөз ұйытқы сөзбен жалғаусыз, қатар тұру арқылы
байланысады. Мысалы: ағаш үй, жылы ... ... ... он ... ... және т.б. ... ... қабыса байланысқан сөздердің орын тәртібі
мынадай болады: бағыныңқы сөз әрқашан басыңқы сөздің алдында тұрады.
Сонымен, синтаксистік байланыс формаларының бұл түрі ... ... ... ... ... сөздердің орын тәртібі арқылы
байланысады. ... ... орын ... ... ... ... ... тәсілі болып саналады.
Қабыса байланысқан есім сөз тіркесінің құрамындағы сынарлардың орны
ауысса, онда ... сөз ... ... ... ... ... көз ... -әйнек көз, қалта сағат - сағат қалта; ... ... ... ... тірек) - тулгуур тұмар (тіреуші темір). Бұл тәрізді
ерекшеліктер, түркі тілдері мен ... ... ... ... ... ұшырайды.
Қабыса байланысқан сөз тіркестерінің басыңқы сыңарлары зат есім мен
етістіктерден ... Зат ... ... ... зат ... (күміс
сағат, ағаш күрек), сын есімдер (ақ орамал, ... ... сан ... ... он ... ай), ... ... адам, бұл кітап), есімшелер (сөйлеген
кісі барар жол). Етістікпен қабыса тіркесетіндср: үстеулер (ерте тұру, кеш
жату, ілгері ... ... ... ... қадала қарау), сын есімдер
(жақсы түсіну, қатты ... сан ... (екі ... бір ... ... (сылқ-сылқ күлу, бұрқ-бұрқ қайнау) т.б.
Синтаксистік единица ретінде қаралатын сөз тіркесінің лингвистикалық
табиғатын айқындап, оған ... беру ... ... сөз тіркесін
өзімен сырттай ұқсас құбылыстардан, атап айтқандай, күрделі сөзден, жалпы
сөздердің тіркесінен (атауыш сөз бен ... ... ... ... ... ... сөз тіркесінен және сөйлемнен ... оған (сөз ... тән ... ... ... алу ... тіркесі - мағыналық жақтан да, грамматикалық ... да ... ... ... ... ... кемінде екі сөздің тіркесі.
Сөз ... ... ... ... ... бөлшектерінің
арасындағы байланыстан анағұрлым еркінірек болады. Алайда, бұл ... ... ... және ... ... ... ... тиіс. Мысалы, сөз тіркесінің сыңарларының арасында ұзақ ... ... ... ол ... арасына бірнеше сөздер өтсе, сөз
тіркесінің бірлігі, тұтастығы бұзылуы. мүмкін. Сөз ... ... да, ... ... жалаң сөз болсын, мейлі ... сөз ... ... да ... бар, ... сөздің (соның ішінде күрделі
сөздің де.) бөлшектсрінің арасындағы байланыс сөз тіркесінің ... ... ... да, ... де ... ... орай, жалаң сөз
де, күрделі сөз де сөйлеу кезінде жасалмай, даяр тұрған единица ретіндс ... ... ... ... ... ... ... сөз
тіркесі белгілі бір үлгілер (модельдер), формулалар бойынша сөйлеу кезінде
жасалады. Осылай болғандықтан, оның ... ... ... ... бір сыңарлармен ауыстырыла алады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Аханов К. «Тіл ... - ... ... ... ... ... А. ... «Тіл құралы».
4. Қасенов. «Тіл білімі».
5. Мырзабеков «Қазақ тілінің дыбысының жүйесі».
6. Кеңесбаев, Мұсабаев. ... ... ... ... – 1973 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Геодезия (сұрақ-жауап)11 бет
Факстық байланыс9 бет
Қазіргі заман мектептеріне басшылық ету мәселелері4 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
Сөз тіркесі синтаксисі48 бет
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөздердің байланысу тәсілдерінің орыс тіл білімінде зерттелуі70 бет
HTML синтаксисі14 бет
PHP синтаксисінің негіздері13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь