Әдебиеттегі мазмұн мен пішін

Жазушы өмір құбылыстарын өзінің дүниетанымы мен әлеуметтік көзқарасы тұрғысынан саралайды, оны өмір сүріп отырған қоғамдық орта белгілейді. Ол өзі қаласын, қаламасын-бәрі бір белгілі бір «таптың көзі, құлағы мен үні» (М.Горький). Демек, әдебиет-таптық.
Әдебиеттің таптығы әдеби шығармадағы шындықтың шынайылығына, қаламгердің шеберлігіне тікелей байланысты.
Әдебиеттің таптығының жоғары түрі-әдебиеттің халықтығы.
Әр ұлттың тарихи тағдырына сай, туған топырағына, өсіп-өркендеген табиғи ортасына лайық мінез-құлқы, әдет-ғұрпы, салт-санасы қалыптасатыны мәлім. Мұны бәрі әр ұлттың зіне тән өзгешеліктерін-сыртқы түріндегі ғана емес, ішкі сырындағы айрықша сипаттарын белгілейтіні хақ. Дегенмен, ұлттық сипат халықтық сипатқа нық байланысты бола тұра оған дәлме-дәл келе бермейді, оған балама бола алмайды, оның орнын ауыстыра алмайды. Ұлттықтың ең таңдаулы сипаттары ғана-халықтық
Ілгерішіл әдебиет пен өнер-әрқашан өмірдің мектебі; шындықтың шежресі, сәулетті болашақтың болжаушысы.
Өнердің кәусар туындысы халық мірінің терең және мөлдір қайнарынан шымрлап шығады да, сол халықтың өзінің рухани сусынына айналады.
Халықтық-әдеби шығарманың терең мазмұнында жатқан түсінік. Халықтық шығарманың тақырыбынан, белгілі бір тақырып арқылы автордың алға қойған мақсатынан дамып, көркемдк шешімге дейін баратын, геройдың мінезін, дүниетанымын, іс-әрекетін қамти келе автордың тілі мен стиліне, бағыты мен әдісіне, эстетикалық идеалына көшетін ұғым.
Халықтық сипат ең алдымен белгілі бір көркем шығармада бүкіл халықтық мәні бар мәселенің сөз болуында жатады. Мысалы, Абай өзінің бүкіл ақындық өнерінің өн бойында туған халқы үшін заманның ең келелі мәселелерін көтеріп отырды. Ұлы ақын биік эстетикалық идеал тұрғысынан өзі өмір сүрген қоғамдқ ортадағы керенаулық пен кеселді, оспадарлық пен опасыздықты сынау арқылы қазақ даласындағы феодализмнің дағдарысын көрсетуі-бүкілхалықтығының бір жағы.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ                        ... ... ... атындағы МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ	                                                                                                                                                                                               ...  ...    ... ... ... мен пішін 	                                   		    ... ... ...             ... ПД-305      								   ... ... ... 2015
Шығарма арқауы-шындық.
Жазушы өмір құбылыстарын өзінің дүниетанымы мен әлеуметтік көзқарасы тұрғысынан саралайды, оны өмір сүріп отырған қоғамдық орта белгілейді. Ол өзі ... ... бір ... бір ... ... ... мен үні» ... Демек, әдебиет-таптық.
Әдебиеттің таптығы әдеби шығармадағы шындықтың шынайылығына, қаламгердің шеберлігіне тікелей байланысты.
Әдебиеттің таптығының жоғары түрі-әдебиеттің ... ... ... ... сай, туған топырағына, өсіп-өркендеген табиғи ортасына лайық мінез-құлқы, әдет-ғұрпы, салт-санасы ... ... Мұны бәрі әр ... зіне тән ... ... ғана ... ішкі ... айрықша сипаттарын белгілейтіні хақ. Дегенмен, ұлттық сипат халықтық сипатқа нық ... бола тұра оған ... келе ... оған ... бола ... оның ... ауыстыра алмайды. Ұлттықтың ең таңдаулы сипаттары ғана-халықтық
Ілгерішіл әдебиет пен өнер-әрқашан өмірдің мектебі; шындықтың шежресі, сәулетті болашақтың болжаушысы.
Өнердің кәусар туындысы ... ... ... және ... ... ... ... да, сол халықтың өзінің рухани сусынына айналады.
Халықтық-әдеби шығарманың терең мазмұнында жатқан түсінік. Халықтық шығарманың тақырыбынан, белгілі бір тақырып арқылы автордың алға ... ... ... ... шешімге дейін баратын, геройдың мінезін, дүниетанымын, іс-әрекетін қамти келе автордың тілі мен ... ... мен ... ... ... ... ... сипат ең алдымен белгілі бір көркем шығармада бүкіл халықтық мәні бар мәселенің сөз болуында жатады. Мысалы, Абай ... ... ... ... өн бойында туған халқы үшін заманның ең келелі мәселелерін көтеріп отырды. Ұлы ақын биік ... ... ... өзі өмір ... ... ... ... пен кеселді, оспадарлық пен опасыздықты сынау арқылы қазақ даласындағы феодализмнің дағдарысын көрсетуі-бүкілхалықтығының бір жағы.
Халық не үшін маңызды мәселені көтеру бар да, оны ... ... шешу не ... бар. ... ... екінші шарты-көркем шығармада суреттелегн шындық алға тартқан келелі мәселені халықтың мақсаты мен мүддесіне сай шешу. Ұлы ақын ... ... ... туындылары арқылы оқушы алға, арманға бастады, жарқын келешекке шақырды. Жамандықтан жирендіріп, жақсылыққа сүйіндіре отырып биік мұратқа жетелейді. Абай ... ... жағы ... ... ... ... халыққа жетімді, түсінікті болуы шарт. Талант неғұрлым ірі болса, соғұрлым қарапайым болатыны, көркем ... ... ... ... ... ... болатыны мәлім. Абай шығармалары қарапайым халыққа да, ойшыл ғалымға да бірдей ұғынықты, екеуіне де әсерлі.
Сонымен, ... ... ... ірі мәселелерді халыққа түсінікті түрде, халық мүддесіне сай көркем шешуі болып табылады.
Осындай көркем шешімі өте сәтті шыққан ... ... ... жолы» роман-эпопеясы.
Мұндағы Абай образының осылай саңлақ шығуының басты себебі-оны халық өмірімен байланысты, ... ... ... ... ... ... және заманның озат, жаңашыл идеясы тұрғысынан еңбекші бұқараның «жоғын іздеген» қайраткер етіп бейнелеуінде.
Абай ... ... ... ... ... Осы ... бірлікті тарихи шындыққа сай және асқан көркемдік шеберлікпен көрсету М.Әуезовтің ұлы ... ... ... ... бірінші бетінен соңғы бетіне шейін алдымен терең ақындық сыр шертіледі, ақындық үн, әуен естіледі, ырғақ сезіледі-…ақынның барлық бастан ... ... ... қайғы-қасіреті, тоғаныс-тебіренісі өз басыңнан өткендей әсер аласың. Оның сыры, үні, лебізі жүрек пен құлақтан мәңгі үзілмейтін тәрізді…
Абай образының тағы бір ... ... ... ... М.Әуезовтің көрсетуінде есейген Абай-ақындығымен бірге білімді, парасатты философ адам. Ұлы ақынның бұл қабілеті оның әрбір қадамынан көрінеді. Не нәрсенің ... ... ... ... ... ... не ... де сол істің байыбына барып, пайымдап, топшылап алып іске кірісу, айтыс-таластарға логиканы қару ету, ... ... және ... ... туралы шексіз толғану, өлеңдерін ұдайы философиялық, даналық ой-пікірлерге негіздеу-осының бәрі Әуезовтің ... ... ұлы ... ... жарасқан.
Романның жан толқытарлық, керемет көркемдік қасиеттері, шындықты суреттеу ... өмір ... аам ... ... ... де ... бейнелеуі оның шынайы халықтық шығарма екендігінің айғағы.
«Абай жолы»мынандай бір түйінді пікірдің дұрыстығына айғақ бола алады: нағыз ұлттық, шынайы ... ... ... ... ... ... бір ... пікірдің дұрыстығына айғақ бола алады: нағыз ұлттық, шынайы халықтық шығармаға ұлттық шағындық, үстірттік сықылды ұғымдар ... жат. ... ... шығарма өзінің идеялық және эстетикалық ықпал,әсерімен жалпы интернационалдық рухта қызмет ететіні ақиқат.
Сол себепті қазақ халқының ұлттық топырағында туған және ... ... нәр ... көркем эпопеясы дүние жүзінің барлық халықтарына бірдей ұғымды да түсінікті.
Қысқасы, эпопея әдебиеттің ... ... да ... ... ... танытқандай. Біресе лирик ақынның риясыз таза көңілінен ақтарылған нәзік жүрек сырын, біресе эпик әңгімешінің шымырлаған дария ағысындай шалқи толқыған сабырлы ... ... ... ... от ... ... өткір де уытты диалогін кездестіресіз, біресе туған дала табиғатының әр мезгілдегі құлпырған көп бояулы көріністерін суреттейтін тамаша пейжаз картиналарды ... ... ... ... жоқ көп, ... адамдардың әрқилы характерлерін, аз сөзбен қысқа қайырып, шебер түйетін дәлме-дәл ... ... ... көрегендік, сол байқап көргендерінің ішінен ең маңыздысын, түйіндісін тауып, саралап ала білушілік суреткерге ең қажет қабілет. ... ... ... ... ... ... әдеби әдісі, таланты, шеберлігі бірін-бірі толықтырып тұратын М.Әуезовтей саңлақ суреткер ғана ... ... ... халықтық шығарма жаза алады.
К.Симоновтың сөзімен айтқанда: «Қазақтың ұлы ... Абай ... ... ... ... ете ... ... сонымен бірге халық өмірінің картинасын және мейлінше жомарт көрсетеді. Абайдың көрегендікпен ұға ... ... ... және оның ... жолдары
Баяғы Аристотель заманынан күні бүгінге дейін адамнан және оның өмірінен тыс ешқандай сөз өнерінің де, өнер туындысының да ... ... ... қажет етпейтін ақиқат. Өйткені, өнер туындысының бәріне ортақ мазмұн-адамның ойы, арманы, мұраты, құштарлығы; өнер туындысының қай түрі ... ... өз ... өмірдегі, қоғамдағы адам тіршілігінің мәні мен маңызын суреттейді.
Әдебиет туралы ... ... ... ... ... ... ... туралы ғылымының ең басты және негізгі мәселесі-образ және ... адам ... ... ... ... ... ... апаратын жол; суреткердің өмірде көрген білгенін ойша өңдеудің, қорытудың, жинақтаудың тәсілі.
Ойдан шығару арқылы ... ... ... ... ... алдымен өзі ойша жасап, көз алдына ойша елестетеді. Суреткердің (көз алдына) өз ойында нақты ... ... көз ... ... ... елес ... ... оның шығармасында тірі қаһарманға айналуы мүмкін емес. ... ... ... ... мен күйі ... өз ... ... көркем бейненің кескін-кейпін түр-тұлғасын өзінше көре білу қабілетіне осыған орай қиял құпиясына ойдан шығара білу күшіне ... ... ... яғни ... ... шығармада суреттелр шындықтан шалғай жатқан оқыс нәрсе емес сол ... ... ... ... шындыққа суарылған адам тұлғасын әрі жинақтау әрі даралау тәсілі образға апарар жол осылай басталады.
Образдың қазақшасы-көркем бейне ең қарапайым мағынасында ... ... ... ... ... ... алар, оның жан дүниесіне әсер етер құдіретті күші оның образдылығына байланысты. Мысалы:
Күлімсіреп аспан тұр,
Жерге ойлатып әр ... ... ... інген інгенде күй.
Селеулер жел оятқан билеген би.
Аулақта қорқақ қоян зар тыңдаған,
Тұқырып қала ... ... мен ши. ... шеберлігінің арқасында жансыз табиғатқа жат бітіп тұрғандай!
Түп төркіні бейнеден, суреттен шыққан әр сөз өзара қатар ... ... ... ... қиял ... қызық айнаға ұқсап, оның бетіне ақиқат ындықтың өзгеше айшық өрнегі, сурет-сәулесі түскендей болады.
ҚызЖібектің ақтығы,
Наурыздың ақша ... ... ... Ақ ... қанындай.
Екі беттің ажары,
Жазға түскен сағымдай.
Білегінің шырайы,
Ақ балтаның сабындай
…Оймақ ауыз,құйма көз,
Іздеген ерге табылды-ай!
Мұндай жан тебірентетін әсерлі бейне ауыз ... ... тұр. Ал ... ... өзі ... отырған әйелдің бейнесін жоғарыдағыдай бейнелесе күлкі болар еді.
Сөз өнеріндегі сұлу нәрсе-қайталанбайтын нәрсе. Бейненің сұлулығы оның жаңалығында болса ... ... ... ... арқылы жетеді.
…Әдебиеттегі деталь-суреткердің шабытты еңбегінің нәтижесі, аса сирек ... ... ... ... аз ғана сөз ... суретке айналады да, шалқар шындықты танытады, көл-көсір мағынаға ие ... сол ... ... ... ... ... ... жжетелеп әкетеді.
Ә.Нүрпейісовтің «қан мен тер» романында мынадай бір штирх бар: «Ауылына келген кісіге баласын бұрын итін мақтайтын ... ... ... бір ... бар еді» Осы ... ... бір рулы бай ауылдың парықсыз, даңғаза мінезі сыйып кеткен.
Детальдың басты бағалылығы-дәлдігінде. Дәлдік дегеніміз-шындыққа ... ... ... суреттеліп отырған бейне тура тірі жандай әсер етіп, оқып отырған шығарма ... ... ... ... ... дәлдігі дегеніміз оыс.
Мыс: «Ақбала ұйып тыңдады. Ырза болғаны соншалық, бір рет, тіпті күйеуінің ... ... ... ... ... алып жатып, оған көзін тоқтатып анықтап қарады. Кесеге созған қолы да ... ... ... ... ... тұр. Оны өзі де ... ... Және күйеуінің шытына қалған түрін байқады ма, кенет қызарып кетті». (Ә.Нұрпейісов «Қан мен тер»)
Осы үзіндіде бір ... үш ... үш ... үш ... ... ... құмарлық, Еламанда қызғаныш, Ақбалада қызығу» сезімдері, яғни адам жанының жай көзге байқала бермейтін ... ... әсем әрі ... аңғартылып отыр.
Қағаз бетіндегі қарапайым сөздерді сырлы суретке айналдырар, сол арқылы суреттеліп отырған құбылысқа эмоциялық жылылық, эстетикалық күш ... ... ... ... болады.
Адамның ішкі тұңғиық тереңін, адам психологиясының көзге ілінбес нәзік қалтарыстарын, адамға тән құштарлық қиын құпиясын жарқ еткізіп ашып, көз ... ... ... ... ... ... адамның ішкі болмысы тек мінездеу, я болмаса күйініш-сүйінішін суреттеу жолымен ғана жасалмайды, оның өзін сөйлету арқылы да танытуға болады. ... ... ... ... оның ... ішкі жан ... өзіне тән психологиялық өзгешелігі-ақылы, ойы, сезімі, ұғымы, нанымы, танымы, білімі, мәдениеті т.б. анық байқалады.
Образдың жасалу тәсілдеріне лайық образдаудың түрлері ... ... ... тәсілдерінің әр алуандығы сияқты, оның түрлері де әр алуан. Көркемдік әдіс тұрғысынан келгенде, образ екі түрлі: роматикалық образ, реалистік ... ... тек ... ... ... үш түрлі: эпикалық образ, драмалық образ. Ал жалпы жасалу тәсілдеріне бақсақ, образ тағы да бірнеше түрді болады: юморлық образ, сатиралық ... ... ... ... ... Геройлық образ т.б.
Әдебиеттегі көркемдік әдістер мен ағымдарға кейін тоқталамыз, сондықтан сол әдістерге орай романтикалық және ... ... ... ... сөз ... ... ... әрі затты тұлға, кәдімгі тірі кісідей сөзін құлақпен естуге, мінезін ұғуға, қимылын бақылауға болатын, бүкіл өмір ... бар ... ... ... ... барлық ойы-қырымен байыптауға болатын күрделі, кесек қаһарман.
Лирикалық образ-сыршыл өлең-жырлардағы ақынның өз бейнесі; оның ішкі ... ... мың ... көңіл-күйінен нәзік сыры мен салқын сезімін өріліп жасалған өзгеше ... ... ... ... ... образ-шартты.
Драмалық образ-өмірдің өз аясында-сахнада көзбе-көз, қолма-қол жасалатын көркем бейне. Драмалық образдың эстетикалық және тәрбиелік мәні орасан үлкен, әрі ... ... ... эстетикалық және тәрбиелік мәні орасан үлкен, әрі күшті. Драмалық образ оймен қатар ... ... ... ... ... ... ... юмор-өмірдегі кісі күлерлік құбылыстардың өнердегі сәулесі. Күлкі-өмірдегі ескі мен жаңаның арасында болып жатқан ... ... ... ... күлкілі құбылыстардың ең бір зілсіз, зиянсыз түрлері алынады, мұндағы күлкі-әзіл; ал әзіл келемежге айналса-ирония, келемеж ащы ... ... сын үдей ... ... ... ... ... баяғы Қожанасырдың күні кешегі Мырқымбайға дейін талай юморлық ... ... ... ... ... ... арқылы суреттеп отырған өміршындығын жинақтайды, адам мінезін ашады, әдеби бейнені даралайды. Сонымен қатар мұндай жағдайда ... ... ... ... әсер ... ... шығармаға өзгеше эмоциялық жылылық әкеледі, жайдары шырай береді.
Сатиралық образ-ұнамсыз тип. Сатира өмірдегі кеселді, ... кері ... қаза ... ... ... ... сілкілейді, мысқылмен түйрейді, сықақ етеді, көпті одан түңілтеді. ... ... ... ... ... ... ... басыуға, кедергіні жоқ етуге жұмылдырады. Сатира да күлкіге құрылады, бірақ мұндағы күлкі жай әзіл, әжуа емес, ызалы ... ... ... ... ... ... да жою, жоқ қылу мақсаты жатады.
Адам өмірінен күлкіні бөлуге болмайтыны ... ... пен ... юмор мен ... да ... ... рухани күші мен қуатының кепілі.
Фантастикалық образ-қиялдан туған қаһарман, адамның ақиқатқа ... ... ... ... әдебиеттегі адам образының бағзы замандардан күні бүніге дейін келе жатқан көне түрлерінің бірі.
Сөз өнерінің ең байырғы түрінің бірі ... ... оның ... ... ... адам ... ... қиял-ғажайып сипат болатыны мәлім. Бұл фантастикалық образдың ... ... ... ... тым ... келе жатқан бейнелерді. Трагедия қатерлі нәрселер қайғы, қорқыныш, қаза түрінде көрінеді. Трагедиялық қаһарманның өмірі көбіне өліммен аяқталып отырады. ... оның ... жауы ... ... ... ... адам еркінен тыс үлкен. Сондықтан да қаһарман-халықтың алыс арманы, асыл мұраттарынан туған тарихи тұлға
Әдебиеттегі геройлық дегеннің өзі-қоғамдық, ... биік ... ... өрлікпен ерлікті, қайсарлық пен қаһармандықты жырлау. Адам рухының ұлылылығын қастерлейтін әдебиеттегі геройлық образ суреткердің ең биік идеалының, яки асыл ... ... ... ... пен ... ... ... әдебиеттегі ең көрнекті типі, ұлағатты түрі, биік үлгісі.
Типтік бейне ерекшелігі
Суреткердің өмір шындығын өз ... ... ... бір уақыт пен кеңістікке, әлеуметтік орта мен ... сай ... ... ... және ... сол ... өзі жасап отырған көркем бейнені сомдауы, тұлғаландыруы, даралуы типтендіру болып ... ... ... енетін, өлшеулі «формулаға» көнетін әрекет емес, ақиқат өмірдегі тірі ... ... ... ... бейнелер туғызудың аса қиын, күрделі және әрқашан тың, тынымсыз харекеті. Суреткер өзі жасаған көркем ... құны мен ... оның ... ... ... қарап белгілейді. Жазушының тип жасау үстіндегі көңіл аударатыны-типтілік туралы «қисын» емес, тірі мүсін-прототип. Суреткер бір ... ... ... ... ... құбылыстарды типтендіре жинақтау арқылы суреткер болашақ образдың немесе типтің жалпы бітімін, тұлғасын қалыптастырумен қатар оның ішкі ... ... ... ... ... ... өз ... адам ретінде бөлек, оқшау танытып тұратын, тек оның өзіне ғана тән, өзгелерде жоқ және қайталанбайтын психикалық ерекшеліктері болуы ... ... өмір ... ... ... әрқашан оның адам мінезін даралау әрекетімен ұласып, ұштасып жату себебі де сондықтан деп түсіну керек.
Мінез-адамның ішкі ... ... ... ... ... ... ... барлық психологиялық ерекшеліктерінің жиынтығы.
…Нағыз суреткердің қолынан шыққан әрбір әдеби тип әрі әбден жинақталған, сондықтан өзінен өзге ... ... ... ... ... ... түрі мен ... «жалпы» мен «жалқының» бірлігі жатыр.
«талантты жазушының әр образы-тип» дейді Белинксий.
Көркем әдебиеттегі ... ... ... ... ... бір уақыт пен кеңістіктегі қоғамдық дамудың негізгі және шешуші тенденциясын байқауға болады. Мысал, қазақ қоғамының ... ... ... ... бір ... ... Абай ... жинақтап, тұтастыра танытқан десек, осындай С.Мұқанов Асқар образы арқылы көрсетті, Ғ.Мұстафиннің мейрамы-адамдардың елімізді индустрияландыру кезіндегі елеулі ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... жылдарындағы лап еткен айрықша бір көрінісі секілді.
Бұлардың әрқайсысы әр тұстың типтік тұлғасы, өзгеге ұқсамайтын тек өздеріне ғана тән ... ... ... ... бар. ... те ... рухани ұқсастық, парасат тұтастығы бар.Бұл-адамдық рух тұтастығы, қоғамдық, даму толассыздығы.
Көркем әдиеттегі жинақтау ... ... ... ... Образ осылай туады. Демек, мінез—адамның ішкі бітімі болса, тип-сом тұлғасы.
Көркем бейне жасаудағы ... ... адам ... ... ... мен ... көп және әр алуан. Жазушы шын мәніндегі ... ... ... ... ол қолданған әрбір амал адам образын ашуға қызмет етеді.
Оқырман өзі оқыған белгілі бір көркем ... ... ... сөзін ести тұра оның сырт пішінін, кескін кейпін де көргісі келеді. Міне, ... ... ... тәсілдің қажеттілігі пайда болады.
Бейнелеу өнеріндегі портрет өзгермейді де қозғалмайды, қашан ... де бір ... ... сөз ... ... керісінше, бір қалыпта тұрып қалмайтын, өзгеретін, қозғалатын жанды келбет, тірі кескін. Сонымен, тпортрет дегеніміз-(франц. Рогtrait-бейнеленген)-кейіпкердің сырт көрінісін, кескін-кейпін, бой-тұлғасын суреттеу. ... ... ... ... ... ашып көрсету үшін оның портретін мүсіндеудің де үлкен мәні бар. Сондықтан кейіпкердің характерін әр ... ... ... ... ... оның басқа адамдармен қарым-қатынасы, өзінің әрекет-қимылдары, істеген істері арқылы айқындай отырып, жазушы портреттік сипаттауға да ... ... ... ... ... ... бой-тұлғасын, жүріс-тұрысын, сөйлеу мәнерін есте қаларлықтай етіп, әсерлі бейнелеге мәен береді. Мыс: «Абай жолы» романында Тоғжанның портреті былай суреттеледі: «сылдырлаған ... ... ... ... Тоғжанның келері мен кететепін паш етеді. Құлақтағы әшекей сырғасы, бастағы ... ... ... толы неше ... да бұл ... ... көрмеген бір сәні сияқты. Толықша келген, аппақ жүзді, қырлы мұрын, қара көз қыздың ... қасы да ... боп ... тұр. ... ... ... ... боп, самайға қарай тартылған қас жүрекке шабатын жетдеттей.
Тоғжан үйдегі сөзге құлақ салып, не күліп, не қымсына, сұлу ... бір ... ... бір жазылып толқып қояды. Елбіреп барып дір еткен қанат лебіндей. ... ұшар ... ... әсем ... ... ... мегзейді. Абай көпке шейін Тоғжан жүзінен көзін ала алмай, телміре қарап қояды».
Жазушы іс жүзінде кейіпкер мінезін әр ... ... ... ... бірі тура ... Мысалы: Ә.Нұршайықовтың «Қан мен терінде» Ақбаланың әкесі Сүйеуді былай суреттейді: «Сүйеу-ел ... ... ... ... шал. Өз үйінде да жыландай ысқырып отырады… Бір ғажабы, осы қытымыр, қатал шал дегенде Еламанның жаны жоқ. Еламанға Сүйеу ... да ... ... Күйеу баласын «балықшы» деп атап, оған айтқан бар сөзін әзілге шаптырып, осқырынып күліп отырады. Жақсы көріп, әлде шыныменен жек ... ... ... айту ... ... ... ... осы мінез-құлқы шығарманың өн-бойында бұлжымай, айрқша сипатта қалады.
Тағы бір тәсіл-жанама мінездеу. Мұнда жоғарыдағыдай төтеден сипаттау болмайды. Жазушы мінез-құлқын, әдет-ғұрпын ... ... жеке ... ... бір топ ... өзі емес, соның қатысы бар өзге заттарды суреттеу арқылы әлнігің өз құлқын не ғұрпын айқындайды. Мысалы: Ғ.Мүсіреповтің ... ... ең ... ... қабылдайтын үлкен үйінің сиқын суреттеу арқылы Жаңбыршы аулындағы бір рудың мінезін аңғартады. Мұндай мінездеу жанама мінездеу деп аталады. Әдебиетте ... ... ... ... ... оның ... іс-әрекетін, мінезін сол ортаның, дәуірдің өзгешеліктерін танытатын ... ... ... ... ... ғана тән ерекшеліктерді анық байқалатындай етіп көрсетеді. Бұған суреткер ... ... ... қол ... ... тілі ... оның психологиялық ерекшелігі, өзіндік бет-бейнесі ашылады. Оның сөйлеген сөзінен ... ... ... ... ... бейнені жасауда психологиялық параллелизм тәсілі де жиі қолданылады. Мұнда адамның жан дүниесін, ішкі сезімін ... ашып ... ... мән беріледі, екі нәрсені қатарластыра, жанастыра алып бейнелейді. Екі түрлі ұғыды білдіретін тіл элементтері ... әсер ... ... ... ... тудырады.
Көкала бұлт сөгіліп,
Күн жауады кей шақта
Өне бойың егіліп,
Жас ағады ... ... ... ... күш алар.
Аққан жасқа қаңғырып
Бас ауырып, іш жанар. (Абай)
Ақынның адамның көз жасы мен ... айта ... ой ... ... егіз ... ... ... шығармада екi кейiпкердiң, немесе бiрнеше түгелдей дерлiк диалогқа сөйлестiруге құралады.
Диалог кейіпкерді жай бірінен кейін бірін сөйлете беру ... ол ... ... ... ... ... қалай өзгеріп, өрістеп отыранытына сәйкес беріледі. Және бір ... ... сөзі ... ... ... ... ... қайыра сөйлейді. Әрбір мағынасы жағынан тиянақты диалог кейіпкердің мінез-құлқын тағы да бір ... ашып ... ... ... ... қалпынан өзгеріп, жаңа сатыға бір көтерілгенін танытады. Сөйлескен кейіпкерлердің сөздері шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... онда диалог ширақ, тартымды болмайды. Әсіресе кейіпкердің қиын, қысталаң жағдайда, ... ... ... ... үшін ... яғни ... ... қалай сөйлетудің мәні зор. Диалог арқылы кейіпкерлердің ішкі сыры аңғарылады. Яғни, әр кейіпкердің сөз саптауынан, оның ой-толғанысынан, сөйлеу ... жан ... ... елес ... ... ... де оның әр ... мінез-бітіміне, ой-өрісіне орай сөйлетуінен көрінеді. Сондықтан мағыналы диалог, кейіпкерлерді сөйлестіре білу ... ... ... ... тіл ... мол пайдаланып, орнымен қолданудың ұтымды тәсілдерінің бірі ... ... ... ... сұрақ-жауап түріндегі диалогқа құрылған.
Осы шағын диалогтан қоғамдық өмірдің үлкен шындығын, әлеуметтік жағдайдың, адам тіршілігінің зор ... анық ... ... ... ... өлеңдегі кейіпкердің әр кезеңдегі хал-ахуалын, жай-күйін, бай кезіндегі бұрынғы астамшылығы мен бүніггі жаңа өмір орнағанда басынан дәурені өткенін, яғни ... ... ... ... logos-бір) драмалық шығармадағы, сондай-ақ басқа әдеби шығармадағы кейіпкердің ішкі көңіл-күйін білдіретін толғау сөзі: кейіпкерді сөйлету ... ... ... ... ... ... айтатын сөзі. Басқа біреу ол сөзді естімейтіндей болса, жауап қайыру ... ... ... бір ... сөзі ғана ... Монологтың мағыналылығы-сол адамның ішкі сырын, көңіл-күйін, психологиясын ... ашып ... өте ... ... ... ... ой-тұжырымдары айтылып, оның тағдырына бай маңызды кезеңдегі жай-күйі, айқын аңғаылады. Мысалы: А.С.Пушкиннің «Борис Годунов» атты ... ... ... осындай.
Лирикалық шығармадағы монологтың тамаша үлгісі ретінде Абайдың «Болыс болдым, мінеки» атты өлеңін арнайы айтуға болады. Ал көркем қара ... ... ... жолы» эпопеясындағы Абайдың монологтары ауыз толтырып айтарлықтай.
Адамның әлдебір ... ... ... суреттеу оның өз сөзін немесе өзгемен сөйлесуін келтіру, тіпті түрліше табиғат көріністерін суреттеу..-осылардың ... ... ... ... ... ... ... анықтап, ішкі сырын ашу үшін, яғни көркем бейнені жан-жақты сомдау үшін керек тәсілдер .
Тақырып пен идея
Мазмұн мен пішіннің ... ... ... пен идея да ... ... болады. Идеясыз, тақырыпсыз идея болуы мүмкін емес.
Тақырып-жазушы суреттеп отырған өмір құбылысы болса, идея-жазушының сол өзі ... ... өмір ... ... ... ... ойы, сол өмір құбылысына берген бағасы.
Шартты түрде шығарманың тақырыбы-сауал десек, идеясы-жауап деуге болады. Сонда бір сауалдың бірнеше жауабы ... ... бір ... ... идея тууы ... ... шығармада көркем шешімін тапқан идеяның терең тамыры сол шығарманы жазған суреткердің дүниетанымында әлеуметтік көзқарасында жатады. Сондықтан, бір тақырыптың өзінен дүниетанымы әр ... ... ... әр ... идея ... Әр ... бір тақырыпты әр қырынан жарқыратып ашып, оған әрқашан жаңа мазмұн мен пішін бере білген.
Бір әдби ... бір ғана ... пен идея ... шарт ... ... ... ... солай болуы мүмкін, ал көлемді кесек шығармаларда, әсіресе, ... ... ... күрделілігі, яки көп проблемалылығы деген осы. Мысалы: «Абай жолының» бас жағында оқудан елге оралған шәкірт Абайды суреттеген эпизодтарды еске ... Осы ... ... ... жер), ... ... ... (ана), идеясы (мейірім), тақырыбы (әке), идеясы (қаталдық) т.б. ... ... бір ... пен бір идея құрап, өзара тұтасып, өрби береді,
Алайда көркем шығармадағы тақырыптар мен идеялар қанша көп болғанмен, олардың бәріне ортақ желі, ... ... ... ... ... ... шығармадағы бірнеше және әр алуан жеке тақырыптар мен идеялардың басын қосып, бір арнамен өрбітіп тұрған бірегей, ... ... ... идея ... ... шығарманың негізгі идеясына айналған өзекті мәселе ондағы өз бетімен жеке-жеке өрбіген өзге ... ... ... ... өзі ... тұтасып құралады, керісінш, жеке мәселелер өзекті мәселені әлсіретпейді, қайта толықтырады.
Таланттың күші, талантты ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл-көркем шығармадағы негізгі идея арқылы оқырманға ықпал еткен ... ... ... ала ... секілді,
Дарқандықты қазаққа дала берген секілді.
Мөлдірлікті көгілдір көлден алған секілді,
Мыңқ етпейтін мінезді жоннан алған секілді,
Мың бұралған тағдырд ... ... ... ... ... ... ... (Қ.Мырзалиев)
Осы өлеңде халықтың тамаша қасиетін, табиғаттың өзіндей табиғи ... ... ірі ... ... ... ... ... өзінің шындықты суреттеу тенденциясымен ұқтырып отыр. Демек, жақсы шығарманың тақырыбы жақсы идеядан туады.
Жазушының ойы әрқашан ... ... ... ... ... ... барып әр шығармадағы авторлық және обьективтік идеяла туралы ұғым ... ... ... о ... ой ... ... идея-нақты шағырмадан туатын мақсатты нәтиже.
Тақырып пен идея-әдеби шығарманың мазмұнды болу қажет. Әрбір ... иесі ... ... ... үшін, алдымен, өзінің өмір тәжірибесін байыта түсуге тиіс.
Автордың өмір құбылыстарын, жекелеген оқиға, жағдайларды қалай іріктеп, реттеп көрсетуінен халын қалай ... ... ... ... ... сөз ... отырған мәселелерге қатынасы көзқарасы аңғарылады. Идея дайын күйінде, ... ... ... ... қорытынды пікір деп түсінуге болмайды. Өйткені шығармада айтылатын идеяны оның бүкіл ... ... ... ондағы уақиғалардан немесе кейіпкер тағдырынан, барлық бейнелілік, суреткерлік қасиетінен танимыз. ... ... тек ... ... ... ... түйін-пікір емес, әдеби туындының барлық мазмұн-байлығы, көркемдік қасиеті арқылы бізге күшті әсер ететін идеялдық ... ... ... ... бағыты бөлшек-бөлшектерінен де, сипат-өзгешеліктерінен де, бейнелік қасиеттерінен де сезіліп тұрады. Бірақ шығармаға тән ... ... ... жекеленген сөз, көркемдік құрал, суреттеу тәсілінің аясында бір қырынан ғана аңғарылады да, ... ... ... ... ... бір ... ғана ... да, көркем туындының тұтас тұлғасын көптеген бейнелеу амал-тәсілдерінің, бедер-бояуларының өзара жүйелі жалғастығы арқылы мейлінше ... ... бір ... ... ... уақиғаларға, суреттелген кейіпкерлерге өзінің көзқарасына, беретін бағасын автор кейде туралап айтып, айқын білдірсе, кейде шығармада әр түрлі күрделі оқиға, ... ... ... ешқандай дайын шешім, кесіп айтылған түйін болмауы мүмкін. Бірақ осының өзі оның ... айту ... ... ... ... бас ... емес, өзінше көркемдік тәсіл деп түсінген дұрыс. Мұндай тәсіл ... ... ... оның ... ... ... өз ... жауап іздеуіне түрткі болу мақсатынан туады.
Идея көркем туындының өн ... бар ... ажар ... ... ... терең, өткір ой-сезімге толы шығармада әр бейне, әр сөз идеяның, ой-сезімнің қуатымен нәрленіп тұрады.
Айтатын ой-пікірі құнсыз, солғын, сезімге әсер етер күші ... ... ... түр, ... қасиет болуы мүмкін емес. Өйткені, оның шығарманың құрылысы, сыртқы түрі, олардың жеке бедер-белгілері-бәрі де өңсіз, әсерсіз сезіледі. Шығармада бастан-аяқ үзілмей, ... ... ... ... мен ... ой-сезім мен сөз кестесінің білігі жетімсіз болған соң, тіпті жекелей алғанда ұтымды айтылған сөздер, қисынды ... ... әр ... бөлек қалады.
Көркем шығарманың мазмұны мен пішіні
Мазмұн мен пішін бірлігі-көркемдік арты. Мазмұн мен пішін-іргелі философиялық ұғым. Бұл екеуі бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... құны мен қасиеті оның мазмұны мен пішінінің бірлігінде жатыр.
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескеретн бір ... ... ... ... ... Мысыла, Ұлы Отан соғысының сөз өнерінде әр түрлі пішінде суреттелгенін Қ.Аманжоловтың «Ақын өлімі туралы аңыз», Б.Момышұлының «Москва үшін шайқас», ... ... ... атты ... аңғаруға болады. (поэзия, проза, драматургия).
Шығарма мазмұнының ұтымдылығы да, оқырманға жетімділігі де оның ... ... ... ... өзгерімпаз болады. Мысалы, махаббат. Бұл-өмірде тұрақты шындық, өнерге мәңгілік тақырып. ... ... осы ... ... ... әр дәуірде әр алуан. Бір мазмұнның өзі әр дәуірде әр түрлі пішінге көшіп отырады. (Қазіргі махаббаты Қыз Жібек пен Төлегеннің ... ... осы ... сай ... еді). Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде ескеретін тағы бір ерекшелік-мазмұнын мен пішіннің тарихи категория екендігі. Әрбір жаңа ... көне ... тың ... ... ... жасарып қана қоймайды, әр дәуір өз шындығын, демек, өз мамұнын ала келеді.
Сонымен, әдебиеттегі мазмұн мен пішіннің ... ... ... көркемдігі үшін ауадай қажет жағдай. Көркем шығармадағы мазмұн мен пішіннің бірлігі-оның етене бүтіндігі, эстетикалық бағалылығы.
Қорыта айтқанда, шығарманың ... ... ... негізделген тақырыбы мен идеясы да, пішіні-әдеби қаһармандардың ... ... ... ... ... сюжеті, композициясы және жазушының өмірі өнерге айналдырған ең құралы-суретті сөз, яки ... ... ... ... ... өмір ... ... бейнелі түрде көрсетіп, ой-сезімге әсер беретін мағыналылығы деуге болады. Шығарманың мазмұны-баяндалған, ... ... ... өмір ... тікелей өзі емес, соның көркемдік крінісі, сөзбен мүсіндеп берілген суреті.
Өмір шындығы әдебиет шығармасындағы ... ... ... оған ... ... көркем ой-сезімі, адамгершілік, азаматтық мұрат-идеалдары келіп қосылады. ... ... ... өрнек-кестесіне, өн бойына қан жүгіртіп, жан беретін, өң нұр беретін ... ... биік ... ... көрінісі. Әдеби шығарманың көркем түрін (пішінін) оның мазмұн-мағынасынан бөліп қарауға еш болмайды. Шығарманың көркемік сапасы алдымен идеялық мазмұнның тереңдігіне ... ... мен ... ... бір ... ... ... деректерге көшірсек былай болар еді: шығарманың мазмұны-оның ақиқат шындыққа негізделген тақырыбы мен идеясы да, пішіні-әдеби қаһармандардың өзара ... ... ... ... ... ... және жазушның өмірді өнерге айналдырған ең негізгі құралы-суретті сөз, яки көркем шығарманың тілі.
Тақырып
Тақырып-өнер туындысының іргетасы, сондықтан ... ... ... ... ... бастаған жөн.
Тақырып-әдеби шығармада сөз болатын негізгі арқауы, айтылатын жай-жағдайлрдың бағыт-бағдары. Шығарманың тақырыбын, яғни не жайында айтылатынын, яки нендей мәселелерді қозғайтынын ... ... ... оңай ... ... ... тақырыбын айқындауға жеңіл, үстірт қарау дұрыс болмайды. Шығарманы жазудағы автордың ой-ниеті тұрғысынан алғанда, тақырып-алдымен ... ... ... ... ... ... жағдай, оқиғаладрың, суреттелетін өмір құбылысытарын шеңбер-шегі. Ал ... ... ... қарасақ, тақырып-шығарма мазмұнынының негізгі бір құрамды бөлшегі, ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне көтеріліп, көркемдік шындыққа айналған қалпы. Яғни әдеби шығарманың ... ... ... ... ... ... өз ... қалмайды, жазушының түсінігіне сәйкес тиісті мән беріліп, көркемдік шешімін тапқан ... ... ... ... ... Сондықан тақырыпты анықтағанда тек өмірдегі бар жағдайларды санамалап шығуымен ... жеке ... ... крсетумен іс бітпейді. Өйткені сол өмір құбылыстарының қай қырынан алынып, қалай бейнеленгенін, қаншалықты ... ... ... ... ... ... мәні зор. ... шығарманың тұтас мазмұндық жүйесінен бөліп алып, жекелеп, оқшаулап қарау шартты түрде ғана мүмкін, өйткені шығармада ... бір ... ... ... ... ... ерекше назар аударылуының өз-ақ жазушның мақсат-нысанасы мен бағыт-бағдарын аңғартады. Осыдан келіп тақырып пен идея деген ұғымдардың жалғастығы көрінеді. Олар бір-бірімен ... ... реңк ... қабысып жатады. Тақырыптың қандай көркемдік шешім табатыны шығарманың идеясымен ... ... өз ... ... етіп өмір құбылыстарын таңдап алғанда, оларға өзінің бағасын береді; онда жазушының дүниеге көзқарасы, таптық ... ... ... ... ... ... мен үні. Өз табының көңіл-күйін, тілегін, қамын, ... ... ... ... қабылдайды, қалыптастырады, суреттейді» (М.Горький). Жазузшы өз шығармасымен өмірге күш қосады, әрине өз ... ... сай үн ... ... ... ... әр ... әр шығармасының идеясы тумақ.
Қорыта айтқанда, тақырып-жазушы суреттеп отырған өмір ... ... ... сол өзі суреттеп отырған өмір құбылысы туралы айтқысы келген ойы, сол өмір құбылысына берген бағасы дер едік.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін жайлы мәлімет8 бет
Әдебиеттегі мазмұны мен пішіні5 бет
Мазмұн мен пішін8 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
Көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні12 бет
Көркем әдебиеттегі «образдылық» пен «көркем образ» мәселелері.Әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы. Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы11 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні6 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні жайлы мәлімет9 бет
"Ұн сорттарын пішіндеу және бақылау"9 бет
«Жамбыл» ЖШС жері егістік алқаптарының пішіні және көлемін қайта орналастыруын анықтау60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь