Абайдың өмірі мен шығармашылығы

Абай Құнанбаев -ұлы ақын, композитор, философ, саясаткер, ағартушы, қазақтың реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі Олжай батырдан басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ыргызбай, Көтыбақ, Топай. Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде Ыргызбай ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ыргызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, "Ісің адал болса Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел сөз қалған.Өскенбайдың әйелі Зердеден Құнанбай туады. Құнанбай 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан ұрпақ жоқ. Абайдің " Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған "кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңга шебер, жөн-жобага жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқиды. Бұл медреседе араб, парсы’ тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, иран, шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың Низами, Науаи, Сәғди’, Хафиз, Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. Медресенің үшінші жылында Абай Семей қаласындағы "Приходская школаға” да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады. Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады.
1. Абай. Энциклопедия. Бас редактор Нұрғалиев Р.Н. – Алматы, 1995. – 13 б.
2. Абай Құнанбаев. Шығармалардың екі томдық толық жинағы.– Алматы: Жазушы, 2005. – Т.
1,2.
3. Сүйіншәлиев Х. Абайдың эстетикалық көзқарасы //Қазақ әдебиеті. – 1980. -18 июль. - 10 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
СЕМЕЙ ҚАЛАСЫНЫҢ ШӘКӘРІМ ... ... ... ... №1 ... өмірі мен шығармашылығы.№2 Абайдың шығармашылық өмірбаяны: зерттелуі, жүйелену мәселелері. №3 Абай өлеңдеріндегі оқу-ағарту және ғылым тақырыбы. №4 ... ... ... Абайтану тарихы
Тобы: Қ-217
Орындаған: Султанмуратова Ф.Қ
Тексерген: Құрмамбаева Қ.С
Семей, 2015
АБАЙДЫҢ ӨМІРІ МЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
Абай Құнанбаев -ұлы ақын, ... ... ... ... ... реалистік жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаушы.
Ақынның арғы тегі Орта жүз Тобықты Арғын ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел ... ... ... Айпара деген әйелінен: Ыргызбай, Көтыбақ, Топай. Ана ... ... ... ішінде Ыргызбай ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ыргызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскенбай тарайды. Өскенбай ... ... ... әділ кісі ... ... адал ... Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар" деген мәтел сөз қалған.Өскенбайдың әйелі Зердеден Құнанбай туады. Құнанбай 4 әйел ... ... Оның ... ... - ... ... Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан - ... ... ... ... ... Оспан, үшінші әйелі Айғыздан - Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші ... ... ... жоқ. Абайдің " Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын ... ... кең ... ел ... ... ... ... Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, ... ... ... ... ... ... өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы ... ... ... ... да, 10 ... ... соң 3 жыл Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқиды. Бұл ... ... ... ... ... дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала ... бар ... ... ... ... ... Ол енді дін ... ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ... ... ... ... ... ... ... иран, шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың Низами, Науаи, Сәғди', Хафиз, Фзули сияқты ұлы ғұлама, классик ... ... ... ... ... жылында Абай Семей қаласындағы "Приходская школаға" да ... ... ... сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі ... ... ... 3 ... соң оның ... да, орысша да оқуы аяқталады. Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз ... ... ... ... ... болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады.
Абайдың өмірбаяны. Абай бала кезінде ширак, пысық болмағанымен, ... ... ... ... ... тез ұғып ... зеректігімен, ынталылығымен ерекшеленген, Шортанбай, Дулат, Бұқар жырау, Марабай, Шөжелерді тыңдап ... ... ... да ... ... сөз ... ... ортада өскен кісі. Оның ағасы (әкесі Тұрланның інісі) Тонтайдың өлерінде кожа-молдаларға карап: "Жазыла-жаэыла қожа-молдадан да ұят болды, енді өлмесек ... -- ... ... ... ... ... кеткен. Құнанбай кажыныңда кеңінен толғап сөйлер тереңдігі, өз тұстастарының ғана емес, ... ... да ... ... Құнанбай қажы "Ескітам" деген қоныстан медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын окытқан. Абай сегіз жасында өуелі сол "Ескітам" медресесінде ... ... ауыл ... ... ... ... онын зеректігін байқағаннан кейін, 10 жасқо толған соң Семейдегі Ахмет Риза медресесіне береді. Онда 3 жыл ... ... ... ... ол осы ... "Приходская школаға" да қосымша түсіп, онда 3 ай орысша оқиды. Бұл тұста М.О. ... "Өзі ... ... ... ... ... ... ұғымтал жөне ерекше ықыласты болған. Дәрісте арабша кітапты молдасының бір окып, бір-ақ рет ... ... ... ... кі-тапка қарамай жатқа айтып шыға алатындай зерек бола-ды. Сонымен дәріс үстінде оқылатын сабақтарды ұғып білу ... өзге ... ... оңай ... Көп уақытын алмаған. Сондықтан барлық артылған уақытын Абай өз бетімен өзі сүйген кітаптарын оқуға ... көп ... ... ...Оқуға кірген соң-ак, тез есейіп, ілім қуған кісінің калпына оңай түсіп кеткен. Оқыған кітаптың көбіне сынмен карай ... ... ... бола ... ... ... ... тандап оқыған ірі акындары болады. ... Сол бала күнінде жаттаған кейбір өлеңдері ұлғайып, көрілікке жеткен уақытына шейін есінен шықпаған, ... ... ... болашақ ұлы ақынның калып-тасу кезеңін айғақтайды. Абай бір жағынан шығыс классиктері ... ... Қожа ... ... ... ... тағы басқаларды оқыса, екінші жаганан А.С. Пушкин, А.И. Герцен, М.Е. Салтыков-Щедрин, Н.А. Некрасов, М.Ю. Лермонтов, Л.Н. ... И.А. ... Ф.М. ... И.С. ... ... ... оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен Гете, Дж. Байрон сияқты ақындарды оқып, түрлі ғылым салалары ... ... ... Есейген шағында, осы өзі оқыған философ, ақын, ғалымдармен тең дәрежеде ... ... ... ... ірі ... ... әсері болған кесек туындыларын қазақ тіліне аударған. Аударған өлеңдері ... ... ... нұсқасымен тең түсіп, кейде асып та жатады. ... ... өзге ... ... ... ерте сезіп, оны әрі карай оқытпай кайтарып алып, ел ісіне араласуға ... ... 13 ... Абай әке ... әкімшілік-билік жүмыстарына араласады. Ол әке касында болған жылдарда қазақ даласындағы әлеуметтік өмір қайшылықтарын жан-жақты тани түседі. Патша үкметінің отаршылдық ... мен ... орыс ... ... ... ... ... халық тағдырына кеселді, зияндылығын айқын түсініп, соған карсы батыл қимылдар жасаған. Алайда оның тамыры тереңде жатқанын, отарлау ... бел ... ... ... ... ... ... Патша үкіметінің отаршылдық саясаты мен оның аярлығын түсінбей өзара қым-қиғаш айтыс-тартыска түскен, танымы таяз болыстар мен ел ... ... ... бел ... Абай болыс сайлауына түсіп, жеңіп шығады. 1875 -- 78 ж. ... ... ... ... Бұл ... ез ... билікті пайдаланып, әділдік таразысын тең үстауға кұш салды. Абай кейіннен, 1886 ж. Е.П. ... ... ... ... ... ... толық мүшесі болып сайланды. Абай 1880 ж. И. Долгополов, А. А. Леонтьевпен танысып, олармен тығыз ... ... Абай ел ... ... ... әділеттілгімен, білімділігімен көрініп, халық арасында беделі өседі."
1885 ж. мамыр айында Шар өзенінің бойындағы Карамола деген ... ... ... ... ... Семей губ-на қарайтын 5 уездің 100-ден астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би болып ... ... ... ... үшін қылмыстық істерге карсы заң ережесін" өзірлеу тапсырылды. Абай бастаған ... ... ... ... ... 3 кұн, 3 ... әзір етті. Бүл казақ кауымындағы әдет заңдарына да, патша өкіметінің халықгы канаушылыққа, зорлық-зомбылықка негізделген заңынада үқсамайтын, езгеше кұжат еді. ... ... ... қылмыс пен өйел мөселелер-не арналған баптары ерекше құнды. Бірақ ... ... ... ... ... ... оның ... көбейіп кетеді. 1890ж. Байғұлақ, Күнту деген кісілер бас таған 16 атқамінер Жиренше қыстауының шетіндегі Ши деген жерде Абайға карсы ... ... сөз ... 1891 ж. ... бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл шиеленістің аяғы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы жанжалға, Абай өміріне қастандық жасауға әкеп ... Ақын бұл ... ... ... сырын, өзінің ақ екендігін Сенатка жазған хатында айғақты деректермен дәлелдеп береді". (Абай. Эн-циклопедия. А., 1995,49-бет). Ел ... ... ... әділ ... ... ... ... "тура биде туған жок, принципті ұстанған. Ғұмырының соңына қарай пенделік шаруалардан бойын ... ... ... көбісін шығармашылыкка арнаған.
Абай үш өйел алған. ... ... ... ... ... Мағауия, Райхан; екінші өйелі Әйгерімнен - Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайіл, Кенже, барлығы 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей алған әйелі Еркежаннан - ... ... ... өлең ... 10 ... ("Кім екен деп ... ем түйе қуған...") бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері -"Йузи-рәушән", екіншісі - "Физули, Шөмси". ... ... ... ... ... түсіре бастайды. "Сап, сап, көңілім", "Шәріпке", "Абыралыға", "Жақсылықка", "Кең ... ... 1870 - 80 ... ... жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы - "Қансонарда" 1882 ж. ... ... ... ... ... бұл өлең ... ... калыптаскан дәстүрлі ұғымдардан өзгеше, ішкі ой иірімдері терең. Абай ... ... ... ... алғанда көп салалы,көп кырлы болып келеді. Ол казақ поэзиясында тіл ... сөз ... да жаңа ... ... ақын. Абай поэзиясының тілінде адамның жан тебіренісін, көңіл толғанысын, жүрек лүпілін, сезімнің сан қүбылып ойнақшуын көрсететін сипаттамалар, эпитет, метафора және ... да ... ... ... өзі шығарған соны үлгі - өрнектері мол. Мыс., "жүректің көзі", "жүректің оты", "көңілінің көзі ... ... ... "ой ... деген ауыспалы мағына туғызатын бейнелі сөздерді -метафораларды қолданады. Бірде ақын жүрегі кейіптеу бейне арқылы ... ... ... - ... жамау". Осындағы жұлқыланып, кескіленген, қырықка бөлінген, парша-парша болып бөлектенген жүрек бейнесі акынның өкінішін, арманын, қастандық-өшпенділіктен шеккен азабын, сүйенерге ... ... ... ... т.б. ... ... жеткізіп тұр. Абайдың ұлылығын танытатын өлеңінің бірі - "Өлсе елертабиғат, адам өлмес". Осы өлеңнің бастапқы тармағындағы сөздердің мәнісіне үңілсек, табиғат ... ... ... алып, аспан мен жер, күн мен айды айтып отырған сияқты. Олардың өмірі адам өмірінен үзақ екені талассыз. Ескі ... ... ... өлсе де, адам ... деп, осы ... ... қарама-қарсы қою кездеседі.
Абай шығармашылығы. "Өлді деуге сыя ма, ... ... ... сөз ... - дейді. "Адам өлмес" дегеннің мағынасы өзі өлсе де, кейінгіге сөзі, айтқан ойы калады деген пікірге саяды. Абай ... ... ... сы" ... "сөз ... ... сен де ... -деп жүртшылықган ақындық сөзге зор маңыз беріп қарау-ын, поэзияның жоғары қо-ғамдық міндетін түсіне білуін талап етті. Жаңа танымның ... ... ... жаңа ... ... құнын әрбір адамның тани алатынына қа-зақ өмірінің сол кездегі жағ-дайында толық сенім арту қиын да еді. Абай оны ... ... мүны оның "Мен ... ... ... ... ... өлеңіндегі мына шумақ-тар толық дәлелдейді: ..." Шу дегенде қүлагаң ... ... соң ... ... ... ... біз ақын ... жаңа, соны ой-пікір-лерді жүртшылықтың қалай кдбылдайтынына ерекше мән бергенін айқын аңғарамыз. Өлең-жырға көңіл қоятын кдуымнан мән-жайын түсініп ... ... ... ... ... ... іс ... сы-рын көрмей". Абай ақын халықтың тағдыры мен қасіретін терең ... оның ... ... болуға тиіс деп са-наған. А-дың өлеңдерінің ішінде мазмүны жағынан да, ... ... ... да ... түрған үздік туындылар мол. "Сегіз аяқ", "Сен мені не етесің", "Қан сонарда бүркітші шығады аңға", "Кдлыңелім, қазағым, ... ... ... ... ... ... ... жарық ай", "Болыс болдым, мінеки", "Қызарып, сүрланып", "Келдік талай жерге ... ... ... қара жер сыз ... ма?", "Көк түман - алдындағы ке-лер заман" секілді өлендерінің кай-кайсысын алсақ та, мүлде тың дүние, шығармашылық жаңалық. ... қоса "Ем таба ... ... көз ... "Сағаттың шықыл-дағы емес ермек", "Нүрлы аспанға тырысып өскенсің сен", "Ауру жүрек ақырын соғады жай", ... өлер та ... адам ... аударма өлеңдерден "Жалғыз жалау жалтылдап", "Жолғашықгым біржым-жырт түндежалғыз", "Қанжар", "Мен көрдім үзын қайың қүлағанын" сияқты тағы сан ... ... ... ... еді. Абай ... көбі не тақырыбы, не стилі, жанрлық сипаты неме-се өлең өрнегі ... ... жаңа ... ... осы топка жатқызуға болады деген туындыларды түгел қамтып, бөліп алудың өзі өте қиын. Міне, осындай ондаған кемеліне келген өлең ... ... Абай ... ... ... өлеңдер жазуға үмтыла бермейді. Әрине, қай ақында болсын бірнеше өлең-дер тақырыбы ... ... ... ... Бұл сол ... ... бару үппн ... Бірақ ол тақырып әр өлеңде әр қырынан ашылады. Абайдың сарқылмас шығармашылық тапқырлығы, оның қолынан шыққан кемеліне келген, коркемдік бітімі ... ... өлең ... ... және әрқайсысының бір-біріне үқсамайтын, жаңаша сипатты дүние болып келетіні. Абайдың тіпті дылдың төрт мезгілін суреттейтін "Қыс", ("Ақ ... ... ақ ... "Күз" (Сұр бұлт түсі суық ... ... "Жаз" ... шілде болғанда'')."Жазғытұры" ("Жазғытұры қалмайды қыстың сызы") секілді бір топқа, циклге жататын қлендерініңі де әрқақайсы мазмұн-мағынасы, суреттеу ... ... ... әр ... болып шыккан. Сондай-ақ өлең, ән-күЙДІҢ мәнін. ақындық өнердің қасиетін бағалайтын,.тақырыбы жағынан бір-біріне жалғас ... ... сөз с ... ... ... ... ... "Мен жазбаймын.өлеңді ермек үшін". "Көніл кұсы құйқылжыр шартарапқа". Өзгеге көңілім тоярсың", "Адамнын кейбір кездері" деген шығармалары да ойды әр ... ... ... ... ... айту ... бойынша бір бірінен өзгеше сипатталған. Осындай бір-бірінс ұқсамайтын әр ... ... ... ... әр қырынан көрініп, жаңаша сипат табады. '"Өлсе өлер ... адам ... "Көк ... алдындағы келер заман". "Сағаттың шықылдағы емес ермск" деген сияқты өлеңдерін окысанда Абайойшыл акын екен деп ... ... нені ... "Не ... ... не ... ... ойбай, соқпа енді" секілді өлеңдерді оқығанда. Абай аскан сыршыл лирик акын-ау деп тамсанамыз. Ал "Қан сонарда бүркітші шығады аңға". ... ... ... ... ... ... ай".
"Жазғытұры қалмайды кыстың сызы" сияқты өлеңдерге назар салсақ.Абайдың өмір кұбылыстары сөзбен мүсіндеп, жанды бейнеге ... ... ... жан ... ... ақын екеніне ден қоямыз.. "Сабырсыз, арсыз, еріншек", "Бөтен елде бар ... тағы ... ... карап нағыз сыкақшыл. өткір мысқылға шебер ақын осындай-ақ болар десек. "Мәз болады болысың" атты ... еске ... ... ... ... да өте нәзік, өтімді түрі болатынына тәнті боламыз. Ғылым таппай мақтанба", "Интернатта оқып жүр" атты өлендердің қазақ поэзиясында қалыптасқан насихат, ... ... ... ... да, ойды ... айту тәсілі де мүлдем өзгеше екені көңіл аударады. Ал "Сен мені не етесің, 'Ем таба алмай", "Қор ... ... ... ... ... ... ... поэзиясында бұрын орын теппеген сыршыл лириканың жаңа үлгілеріне екені айқын аңғарылады.. Абайдың әр өлеңінде оның осындай ақындық ... жаңа бір ... ... ... ... ... олар ... астасып жатқан сипат, қасиеттер екенін де айтуымыз ... ... ... ... ... терең сыршылдық. ғиратты насихатшылыдқ, бейнелеп суреттеуге, тіпті өлең өрнегін өзгеше өрнектеуге шеберлік те бәрі ұштасып келетіні анық ... ... ... ... айту, суреттеу тәсілі мүлде жаңа, даралық стилі еркін. икемді, поэзиядағы ... ... ... қайталамайды, Осының өзі-ак оның поэзиясына жаңашылдык, сипат дарытады. Ол қазақ поэзиясының мазмұндық ... ... ... ... жаңа ... түрлер туғызды. Халықтың сөйлеу тілініңі. қазақтың ауызекі ақындық және ән ... ... кең ... ... ол өлең ... ... кұралдарын жетіллірді, өлеңдік өлшемінің интонациялық -ритмикалык, байлығыні терең ашып ... жаңа ... ... өлең үлгілерін енгізді, ақындық тілдің образдылық-бейнелеу, стилистикалык мүмкіндіктерін молықтырды. Қазақтың ақындық тілін әдеби тілін ұстартып жетілдірді, әдеби тілді биік жаңа ... ... жаңа ... ... А.С. ... М.Ю. ... т.б. ... шығармаларын шеберлікпен аударып, қазақ әдебиетін жаңа ой орамымен байытты. Пушкиннің "Евгений Онегинінен" бірнеше үзінді-нұсқаларды таңдап алып, "Татьянаның ... ... ... атты ... ... ... "Ой", ... шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз", "Қанжар", "Теректің сыйы", "Асау той, ... ... ... ... ... ... жас ойшыл", "Альбомға" өлеңдерін казақтың төл туындысынша сөйлетті. Бұл шығармалар Абайдың ой көрігнде кайта қорытылып ... ... ... ... еді. Мыс., ... ... мәтінін казақша жеткізу әдістері әр түрлі.
Ал қалған жартысы еркін аудармалар. Мыс., "Ой", ... ... ... ... Абай жеке ... ... ... алшақ кеткен тұстары бар дегеңде, көбірек айтылатыны өлеңнің алғашқы шумағындағы: "Арыстанның жалындай бұйра толқын, Айдаһардай бүктеліп, жүз ... - деп ... ... ... ... ... бүктеліп" дегенін еркіндікке жатқызсақ та, "арыстанның жалындай" дегені Лермонтовтың баска бір шығармасындағы: "И ... ... как ... Абайдың замандастары - Дүтбай Уандыкұлы, Ысқақ. Солтабайүлы және інісі ... ... ... түп нұсқаға жақындық. дәрежесі ылғи бірдей емес. Бара-бар, дәлме-дәл аудармаларында Абай Лермонтов ... ішкі ... оның ... ... жаңа ... ... тілінің суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып, мол жеткізеді. Барлық жарастық сәнімен казақ тілінде қайтадан туғызады. Солардың катарына ... ... ... бір ... ... ... ... өлеңдерін жатқызуға болады.
"С косматой гривой на хребте,"- деп келетін сөздермен ... ... ... Және жал ... ғана ... Абай ... ескерген ("львица" деп жаңылыс айтылған ғой). Абайдың аударма жасауға тереңдікпен, шеберлікпен, жауапкершілікпен ... ... Абай ... казақ поэзиясының өркендеп өсу жолындағы баға жетпес зор табысы ... Абай - ... ... де ... ... халқының сол дәуірдегі өмірінің шыншылдықпен суретгеуге, әр түрлі топтар өкілдерінің мінезін, ... дәл ... ... ... ... сөз ... ... жанрынан аскан көркемдік құрал жок, Абайдың мысал өлендері Крылов шығармаларынан аударма деп ... жүр. ... осы ... ... ... мысалдың өзіндік жанрлық ерекшелігін ескеру қажет. Мысалдары толық ... ... ... ... ... бір сюжет еркін баяндалады. Абай мысалдарының тағы бір дені ауыз әдебиетінен бастау алып, әлем халықтары ... ... ... ежелгі танымал мотивтерден тұратындығы. Ортақ сюжетке жазыла берер мысал жанрының типологиялық дәстүрін сақтай отырып, сол сюжетке ... ... ... жарыска түскен: "Қарға мен түлкі" ( Эзоп, Федр, Бабрий, Крылов, Абай, Ыбырай, Әлихан, Ахмет, т.б.), "Құмырсқа мен ... ... ... А. ... ... ... т.б.). ... Аарне және Томпсонның дүние жүзілік ертегілер каталогындағы сюжеттердің (сюжет ауысу ... ... ... әлем ... шығармаларында көрініс тапқанын байқап отырмыз. Абай мысалдары Крыловтан аударма емес, ... ... ... төл ... Абай ... ... "Әзім" поэмаларын жазған. Олардың үшеуі де шығыс ... ... ... ... ... қоса, ол Лермонтовтың "Вадим" атты көлемді прозалық шығармасын және "Демон" поэмасын өлеңмен аударуға кіріскенін ескерсек, ... ... ... ... ... аз ... ... Бұл екі аудармасы мен "Әзім" поэмасы бізге толық ... ... ... ... ... Ал "Масғұт" пен "Ескендір" туралы айтсақ, олардың ... ... осы ... ... ... ізін кумай, баскд калыпта жазылуы поэмаларға даралық сипат берген. Абай - әлемге көзкарасы калыптасқан, өзіндік философиялық түйіндері бар ғұлама. Ақынның ... ... ... терең мағыналы философиялық идеяларға толы. Ол күллі Шығыста филосфияның негізгі мәні болып табылатын "жетілген адамды" өзекті және басты проблема етіп ... ... ... көңіл бөлді. Адамгершілік туралы ілімді дамыта отырып, адамды ... ... ... ... принциптерін, ұлттық эстетика мәселелерін алға тартты. Адамның шексіз танымдық мүмкіндіктері жөнінде, білім мен ғылымның әлеуметтік рөлі туралы, адамтану ... ... ... бола ... ... ... ... шын мәнісінде, казақ халқының зерделі ойы мен өмірі тұрғысындағы энциклопедця секілді. Абайды танып, ... ... ... сол кездегі казақ қоғамының экономикалық, саяси, кұкықтық, отбасылық, мәдени-тарихи, моральдық хал-жайынан айқын да толык мағлұматтар алуға болады.
Ақын шығармалары ... ... үш ... ... айтатын болсақ, ол ең алдымен Абай қазақ елінің ұлтгық рухы мен менталитетін, оның көкейтесті арманы мен ... ... ... ... ... өрнектеуді қазақ эпосынан үйренді. Сондай-ақ Абайдың жүйелі ойларының үлкен бір арнасының калыптасуына Шығыстың рухани қазынасының да ықпал-әсерінің аз ... ... ... ол ... араб пен ... ... ... мен жырларын, Шығыстың атағы жер жүзіне мәшһүр классик ақындарын, Әбу Жафар ... ... ... ... ... Бабыр Захиреддин Мұхаммед, Әбілғазы Баһадүр ханның тарихи еңбектерін, сондай-ак, логика ғылымының негіздері мен мұсылмандық құқық, Шығыстың шариғат кағидаларын ... ... ... ... ... Сол еңбектерді түпнүсқасында оқитын жан-жақты білімдар, ғұлама ... ... ... ... ... білім көздеріне Абай ерекше көңіл аударады. Айрықша қабілетінің аркасында, араб, парсы тілдерін өз бетімен жүйелі түрде ... ... ... ол Ә. ... ... қасиетті кітаптардың білімпазы атанады. Отырардан шықкан және Шығыстың екінші ұстазы атанған ғүлама ғалым Әбу Наср ... ... ... ... ... дамытуда елеулі рөл аткарған.
Ақынның шұрайлы филос. ойлары, негізінен, шығыс ойшылдары мен ақындарының кемел пікірлерін айрықша шеберлікпен игергендігін көрсетеді.Орыстың қоғамдық-филос. ақыл-ойы ... ... ... ... ... әсер ... Сондай-ақ басын сонау антикалық ежелгі заман мәдениетінен алатын Батыс Еуропа ... Абай ... даму ... ... ... ... ... Казақ кемеңгері Сократ, Платон, Аристотель еңбектерімен жақсы ... ... ... ... ол Спенсердің "Тәжірибелерін",Льюистің "Позитивтік фило-софиясын", Дрепердің "Еуропа ақыл-ойының даму тарихы" атты туындылары мен Милльдің, Бокльдің және тағы басқа көптеген авторлардың да ... ... ... ... мен ... ... ойдың даму тарихы, ғылымы мен мәдениеті Абайдың рухани есею жолында елеулі рөл аткарып, Батыс пен Шығыс ... оның өз ... ... ... ... ... зерттеу объектісі -адам. Сол адамның эстетик., этик. талғамы, арман-мақсаты, өмірінің мәні, сезімі мен түйсігі, болмысы мен ... ... ... ұлы ... ... ... ... Шығыс ойшылы ретінде Абай адам проблемасын үлкен ауқымда, яки қоғамдық, руханилық, құндылық, этик., эстетик. тұрғыдан ... Ол адам ... ... ... қарай отырып, "сегіз қырлы, бір сырлы" сырбаз адам, яки кемеліне жеткен, "толық ... ... алға ... "Абайға шығыстан кірген бұйымдардың басы ислам діні", - ... ... ... Абайдың "жан сыры", "жан құмары", "жан куаты", "жанжарығы", "хауас", "хауас сәлим", "хауаси хамса", "хауаси хамса заһири", "толық адам", т.б. ... ... ... ... ... ... терең танығанын байкатады. "Әрбір ғалым - хакім емес, әрбір хакім - ғалым", "Адаспай тура іздеген хакімдер болмаса ... ... ... еді" - деген пікір - ғұламаның филос. ... ... ... . ... әлеум. гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі - қара сөздері . Абайдың қара сөздері (Ғақлия) - ұлы ... сөз ... ... ... филос-дағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық ... ... саны ... алты ... ... ... ... кара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның ... ... ... ... ... ... ... жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зер ... ... ... ... пен ... зерделік арқылы көркемдік сана мен филос. сананы ұштастырады. ... қара ... ... ... әлеум. ойлары дін туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының филос. концепциясын құрайды. Абайдың кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат ... ... асыл ... айналды. Оның кара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш 1918 ж. ... ... ... ... жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері орыс, қытай, ... т.б. ... әлем ... ... ... ... аbai.kz ... порталы
* Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. -- Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. -- 344 бет. ISBN ... ... ... - ... ... 2004. -- 712 бет. ISBN 9965-17-134-3
* Абай. ... - ... Бас ... ... ISBN ... ... ӨМІРБАЯНЫ: ЗЕРТТЕЛУІ, ЖҮЙЕЛЕНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақ әдебиеттану ғылымы, оның ішіндегі ... үш ... ... ... ... ... ... сыны ерекше қарқынмен өсіп-өркендеп келеді. Осы үш саланың ішінде әдебиет теориясы мен сынына қарағанда әдебиет тарихының ілгерілеушілігі мол деп ... ... ... ... жасау, түгендеу жаңа дәуірге лайықталып, жаңаша көзқараспен пайымдалып жасалуда. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы -- әдебиет тарихының ... бір ... -- ... ... ... ... Зәки Ахметов былай деп баға береді:
Абайдың өмірі мен шығармашылық өнерін зерттеудің ... ... ... деп ... ... ... ... І.Жансүгіров, Қ.Жұбанов, Ы.Мұстамбайұлы, Ғ.Тоғжанов секілді әдебиет пен мәдениет қайраткерлерінің зерттеу еңбектерін, мақалаларын атауға болады.
Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерген М.Әуезов ... ... ... ... ұлы ... ... алып тұлғасын дүние жүзі оқырмандарына толық танытып, әдеби ... ... ... ... да ... ... ... етті. М.Әуезовтің Абай жөніндегі зерттеулері осы ғылымның мызғымас негізі болып табылады. М.Әуезов 1933 ... 1957 ... ... ақын ... ... олардың ғылыми басылымын жасауда орасан зор еңбек етті. Бұл басылымдар ақынның 1909 жылғы жинағы мен Мүрсейіттің бірнеше ... ... ... ... Әсіресе, 1957 жылы баспасынан жарық көрген, М.Әуезовтің басшылығымен және тікелей қатысуымен ... Абай ... екі ... толық жинағының абайтану ғылымындағы елеулі табыс болғанын атап айту қажет. Алдағы уақытта осы ғылыми ... ... ... ... тиіс. М.Әуезов ұзақ жылдар бойы ізденіп, сан алуан деректерді ... ... ... ... ... ... жазып шықты.
Кейінгі жылдарда абайтану ғылымы көптеген әдебиетшілер, тіл зерттеушілер, музыка мамандары және басқа ғылым салаларының өкілдерінің еңбектерімен толыға түсті. ... ... ... ... ... ... М.Сильченко, Ы.Дүйсенбаев, З.Ахметов, Б.Ерзакович, М.Мырзахметов, Ғ.Есімов, Ж.Ысмағұлов т.б. ғалымдар салмақты үлес қосты.
/2.25/.
Абайтану ғылымының ... бай, ... ... ... ... десе де ... ... бәрін ескере келгенде келесі бір жағдаяттарды толық аңғаруға болады.
Абайтану ғылымының негізін салушы, іргетасын қалаушы Мұхтар Омарханұлы Әуезов десек ... Сол ... ең ... ұлы ... ... ... ... бар ғұмырын арнаған ғалымның кейбір еңбектеріне қысқаша болса да талдау жасап кеткенді жөн көрдік. 1997 жылы ... ... ұлы ... Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толды. Осы ... орай ... ... ... мемлекеттік сыйлығының лауреаты Мекемтас Мырзахметұлы мен тарих ғылымдарының докторы Ләйла Әуезовалардың құрастыруымен жарық көрген кітап /4/ деп ... ... ... бұл кітабының үлкен тарихи маңызы бар. Академик ғалымның Абай ... ... ... ... мен көркем туындылары, олардың түрлі қолжазба нұсқалары мол. Ұлы жазушының абайтану саласында жарияланбаған, архив сөресінде сақталынып ... ... өзі ... ... ... белгілі болып отыр.
Сондай-ақ Абай жөніндегі алғашқы екі кітабын аяқтағаннан ... Абай ... ... ... ... жүрген ғалым 1950 жылы ақын өмірбаянының ең соңғы төртінші нұсқасын жазған екен және ... сол ... ... ... ... ... тағы да қайтадан жаппай етек алған қуғын-сүргіннің де әсері аз болды деп айта алмаймыз. Бұл кітап екі ... ... ... ... ... ... және Абай ... (алғысөз орнына), Мұхтартану және Абай ғұмырнамасы деген екі зерттеу берілген, бұл екі зерттеудің авторы Мекемтас Мырзахметұлы, ал екінші ... ... ... Абай ғұмырнамасының төрт нұсқасы жайында айтылған ол ... сәл ... ... ... Енді ... ... ... кейбір ерекшеліктеріне тоқталып көрелік. М.Мырзахметұлы деген еңбегінде былай дейді: -- ... ... Л. ... 1969 ж. орыс ... ... ... көрген.
-- Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы ... 1 ... ... жарияланды.
-- (10. VIII. 1945) ... ... ... ... ... өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған.
(150 жылдық мерейтойына) -- Мұхтар ... ... ... жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты баспасынан 1995 ж. жарық көрген.
-- Мұхтар Әуезовтің 1940 ж. жазған ... Ә. ... ... ... фильм) -- деректі фильм. 1954 ж. Алматы киностудиясы шығарған.
(диафильм) -- диафильм. 1956 ж. Мәскеу ... ... ... ... -- осы ... операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі ... ... -- ... ... ... ... ... сақтаулы (№141-папка), араб әрпімен жазылған, көлемі 53 бет.
(М. ... ... ... -- Мұхтар Әуезовтың 1933 ж. жазған зерттеу ... ... ... ... -- 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған (Ж. Аймауытовпен бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ... ... 12 саны ... ... ... ... -- ... әдеби сценарийі. Автор Абайдың ақындық өнepiн суреттеуді шәкірт ақындар шығармашылығымен ... ... ... ... және ... ... ... -- (>. Қыз-келіншектің көркін суреттейтін жолдар Абай өлеңдерінде жиі кездеседі, оның бәрін тізбектеп жату мүмкін ... ... бәрі ... те ... сипатталады. Бүл арада атамай өтпеске болмайтын елеңдер мыналар: , . , т. б. Ақынның түсінігі ... ... сұлу әйел - ... сәні, адамға толыққанды өмір сүру үшін оның маңызы зор, ал, ... ... - ... ... оған ... береді, өмірді мағыналы жасайды, махаббатсыз бақыт жоқ, демек махаббат - өте бағалы эстетик. құбылыс, ол әсемдік сезімнің шыңы, оны ... беру ... ... ... Ал, адамның жылтыр көркі мен нағыз әсемділігін ажырату жайында Абайдың кербездікті сипаттағанын келтірейік. , -дейді Он ... ... ... тұжырымды: - деген жолдарынан да айқын аңғаруға болады. Абайдың ең көп ... ... ең көп ... және ең ... ... - ... пен өнер ... Абай ақын болғандықтан өлеңнің сапасына, сөздің мазмұны мен көркемдік құдіретіне қатты назар аударған. Екі ... ... ... ... ... ... ... Сонда да кейбір өлеңдері ерекше орын алды. Мұхтар Әуезовтың тілімен айтқанда бұлары - бағдарламалық өлеңдер. Солардың ішінде ... әрі ... ... бай да ... . Бүл ... ... үшке бөлуге болады. Біріншіден, өлеңнің езінің көркемдік сапасы, дәрежесі. Екіншіден, ақындарға өлеңнің ... ... ... ... ... Үшіншіден, тыңдаушы қауымды өзгертудің, тәрбиелеудің қажеті, жұрттың өлеңді жаңаша түсінуі жайында. Ақынның , , , , , , , ... де ... ... ... орын ... Неміс ғылымдары Лессинг пен Гегель, орыс ойшылдары Белинский мен Чернышевский сияқты Абай да ... сөз ... ... ... ... алды деп ... Ой мен ... сөзден артық ештеңе жеткізе алмайды деп бағалайды. өлеңіндегі ... ... сөз ... ... ... ... ме? Абай өлең ... жоғары бағалаған: - деп, өлеңсіз өмірдің мәні жоқ екенін жырға қосады. - деп, ... ... үшін ... онда ... деген үлгі-өнеге, ақыл-кеңес, өсиет бар екенін ұғындырады. Жақсы ән мен тәтті күйдің кісіге беретін ... ... ... ... ... қана ... ... ойларға жетелеп, арманыңа қанат бітіретінін де: - деген өлең ... ... ... ... ... ән-күй өнеріндегі сұлулықты сезіне білуге, оның ләззатынан құр ... ... ... бүл өлең ... ... ... өнері туралы түсініктерінің, оның жалпы эстетик. көзқарастарымен үндес келетінін көреміз. Зейін қойып, мән беріп оқыған кісіге Абайдың әрбір өлеңінен, әрбір ... ... ... ... Табиғатты суреттесін, қыз-келіншек пен жігіттерге мінездеме берсін, өлең мен әнді жыр етсін, ылғи да ... ... пен ... ... ... сөз ... Ақын шығармаларындағы эстетик. мәселелер ұшан-теңіз, олар абайтану ғылымының маңызды бір тарауы.
Адамның әлеуметтік-психологиялық ахуалын табиғатпен қатарластыра суреттеу ... ... ... бірі ... ... ... ... ол сондай сан алуан бояулармен құлпырған көбелекті көркем және табиғат
құбылыстарын адам ... ... осы ... ... ... жастық шақты
жазғы табиғатпен салыстырмалай келе деп келеді де
адам өмірімен ... ... ... ... санап шығады: деген соңғы шумағы адам ... ... ... көрсетеді. Осы жерден адамның ішкі жан дүниесі мен
сыртқы іс-қимылы арасындағы байланысы табиғатпен ... ... ... ... ... ... араласып, ұштасып жататынын көреміз:
Әркімді заман сүйремек,
Заманды қай жан билемек.
Заманға жаман күйлемек,
Замана оны илемек.
Бұл ... ... ... жеке адам немесе бүкіл бір дәуір не замандағы жеке
адамның мінез-құлқын сипаттаған. Заманға ілесе алмаған ... ... ... беріліп отыр. Жан рахатын табиғаттан іздегендігін біз өлеңінен көреміз. Бұған дәлел ақынның осы өлеңін алдымен оқығандағы
алғашқы ... ... сөз ... ... ... түскен алғашқы сөз , , дегенді
айтысты.
Адамның мінез-құлық ... ақын ... ... оны ... ... мен ым-ишарат, жаңсаулары, сөйлеген сөзінің мәнділігі, т.б. ұштастыра
қарастыру керек. Өйткені, ақын адамның ... ... ... ... тұтас, жан-
жақты зерделейді. Оның талғамына іліккен қыз сипатынан көреміз де ... ... ... тұсында ақынның көзқарасының оған мүлде қарама-қайшы
болғанын аңғарамыз, ол: өлеңінде қыз ... ... ... ... оны ... ... ләззәтін:
Кетіп қуат, йұмылып көз,
Бойың сал-сал бола нигә? - деп өзіне сұрақ қояды. Мүмкін ол ... ... ... ... ... әсері - эмоция қуаты екенін бала жігіт кезінде әлі түсіне
бермегендігінен шығар? Не десек те, әйтеуір, эстетикалық сезімнің болғанын анық ... ... ... ... де сұлу ... ... айға, ернін шекерге,
ақылын кемелге теңеп, өзін асыл, қас, ... ... жазу ... ... осы ... ... туындаған бойындағы сезім әсерін - күйдірді, мүшкіл, сабырым
қалмады, ақылымды ... ... ... жеп, өлді ойлаңыз деген сөздермен білдірген.
Ақынның эстетикалық талғамы қазіргі кезде де өз құндылығын жойған жоқ, қашанда
қыз сұлуы - ... бел, қара көз, ... ... - ... ... Ақын ... адамды мінез-
құлқы мен жүріс-тұрысы, адаммен болған қарым-қатынасы арқылы бағалаған. Кім ақылды,
мінезді, ізденгіш, еңбекшіл болса сол көркем, сол әдепті, сол ... ... бұл ... ... ... ой ... ... арқылы бағалауға мүмкіндік береді.
Ақын шығармаларын эстетикалық тұрғыда талдаған зерттеуші А.Тұрбекова - деп олардың өмірмен байланысын жоғары бағалаған. Қайғы, қасіреттен
туындайтын ... ... ... ... ... мен ашу сияқты эстетикалық
сезімінің барлығын, менің пайымдауымша, қуаныш, сүйініштен ... ... ... ... ... ... орай ... жас буындардың эстетикалық сезімін
оятуға, адам өміріндегі қайғы, қасіретті орынды бағалай білуге тәрбиелеуде ұрымтал құрал
бола алады.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Абай. Энциклопедия. Бас ... ... Р.Н. - ... 1995. - 13 б.
2. Абай Құнанбаев. Шығармалардың екі томдық толық жинағы. - Алматы: ... 2005. - ... ... Х. Абайдың эстетикалық көзқарасы //Қазақ әдебиеті. - 1980. -18 июль. - 10 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың өмірі мен педагогикалық шығармашылығы5 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
Абай Құнанбайтың өмірі мен шығармашылығы7 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi ортасының мүмкіндіктері24 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық іс-әрекетін дамытудың әдістемелік жүйесі39 бет
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь