Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1. 1 Мақтаарал ауданының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
1.2 Сырдария өзенінін мекен ететін балықтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
2. АЛЫНҒАН НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... . 8
2.1 Сүйекті балықтар класы. Osteichthes ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
2.2 Қосмекенділер класы . Amphibia ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.3 Бауырымен жорғалаушылар класы . Reptilia ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20
2.4 Құстар класы. Aves ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 24
2.5 Cүтқоректілер класы . Mamalia ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
3. МАТЕРИАЛ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 65
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 67
Мақтаарал ауданы – Қазақстанның қиыр оңтүстігінде орналасқан аудан. Жер аумағы 1,8 мың км2. Климаты континентальды, қысы қысқа, біршама жұмсақ. Қаңтардың көп жылдық температурасы -3-40с . Жері жазық және оған көршілес жатқан территориялар суқоймаларына бай. Солтүстігінде Шардара су бөгені,солтүстік батысында Арнасай су жайылмасы (ол Өзбекстан территориясында) орналасқан. Ауданның территориясын Достық каналы кесіп өтеді және 180-дей үлкенді-кішілі елді мекендер бар.Аудан аймағы және оған жақын орналасқан территориялар құстардың қыс айларында жиналатын орны болып табылады. Кез-келген қысқы орнитофаунасын зерттеу ғылыми әрі практикалық манызға ие [1].
1. Кожабаева Э. Б. Современное фонофых видов рыб Арало-Сырдарьинского бассейна.- Алматы: 2010.- Автореферат, 6-7 б.
2. Крейцберг-Мухина Е. А, Кашкаров Д. Ю, Лановенко Е. Н, Шерназаров Э. Ш, Перегонцев Е. А. Птицы водоемов Узбекистана и Центрально – Азиатского региона. -Ташкент-Алматы, 2005.- 30-46, 70-86 б.
3. Исследования по ключевым орнитолоическим территориям в Казахстане и Средней Азии.- Алматы, 2006, 3-4 б.
4. Джиенбеков А.К «Мақтаарал ауданының қысқы орнитофаунасының қазіргі жағдай» «ҒЫЛЫМ ӘЛЕМІ» студенттермен жас ғалымдардың халықаралық конференциясының материалдары. Алматы, 2012. – 29-30 б
5. Бекенов А. Б, Грачев Ю. А, Мазин В. Н, Шубин В. И. Список видов млекопитающих фауны Казахстана.- Алма- Ата: Наука, 1989.- 210-216 б.
6. Джиенбеков А. К. «Мақтаарал ауданының териофаунасының алуантүрлілігі», «ҒЫЛЫМ ӘЛЕМІ» студенттермен жас ғалымдардың халықаралық конференциясы. Алматы, – 2013, 49-50 б.
7. Рыбы Казахстана.Том 5. А-А.: Наука Казахской ССР, -1989. – С. 70-71 б.
8. Рыбы Казахстана.Том 4. А-А.: Наука Казахской ССР, -1989. – С. 124-125б.
9.Рыбы Казахстана.Том 3. А-А.: НАУКА Казахской ССР, -1988. – С. 233-279б
10. Мартышев Ф.Г. Прудовое рыбоводство. -Москва: Высшая школа, -1973. -122 б.
11. Прудовое рыбоводство.- Москва, 2006.- 86-87 б
12. Иванов С.Н. Анализ плодовитости и порционности икрометания карпа Cyprinius Carpio L. Озера Балхаш. Вопросы Ихтиологии. Том 11. Выпуск 5(70). – 778-782 б.
        
        Реферат
Диссертациялық жұмыс 69 беттен, 3 суреттен, 50 әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кілттік сөздер: Жыныстық деморфизм, ... ... ... ... ... суқойма, ареал, кутикула, моногамдар, полигамдар, ландшаф т.б
Зерттеу объектісі: Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларының алуан түрлілігі.
Диссертациялық жұмыста Мақтаарал ауданының ... ... ... сипатталды.
Мазмұны
б
КІРІСПЕ........................................................................................................ 3
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ................................................................................ 4
1. 1 ... ... ... ... ... ... ... мекен ететін балықтар.................................................... 5
2. АЛЫНҒАН НӘТИЖЕЛЕР ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛДАУ......................... 8
2.1 Сүйекті балықтар класы - ... ... ... - Amphibia ............................................................... 18
2.3 Бауырымен жорғалаушылар класы - Reptilia ............................................. 20
2.4 Құстар класы- Aves ... ... ... ... - Mamalia ... ... МАТЕРИАЛ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ..............................................64
ҚОРЫТЫНДЫ .................................................................................................. 65
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ................................................. 67
КІРІСПЕ
Мақтаарал ауданы - ... қиыр ... ... ... Жер ... 1,8 мың км2. ... континентальды, қысы қысқа, біршама жұмсақ. Қаңтардың көп жылдық температурасы -3-40с . Жері жазық және оған ... ... ... ... бай. ... ... су ... батысында Арнасай су жайылмасы (ол Өзбекстан территориясында) орналасқан. Ауданның территориясын Достық каналы кесіп өтеді және 180-дей үлкенді-кішілі елді мекендер бар.Аудан ... және оған ... ... ... ... қыс ... жиналатын орны болып табылады. Кез-келген қысқы орнитофаунасын зерттеу ғылыми әрі практикалық манызға ие [1].
Диссертациялық жұмыстың өзектілігі: Мақтаарал ауданының ... ... ... ... жоқтың қасы. Тіпті оның фаунасының алуантүрлілігі, саны, мөлшері, ... ... орны ... ... ... ... кез-келген мәліметтер бұл аудан үшін жаңалық. Аудан территориясында кездесетін фауна құрамын анықтау, оның қорын тиімді пайдалануға, маңызын анықтауға мүмкіндік ... ... орай ... жұмыс әрі өзекті, әрі теориялық, практикалық маңызға ие ... ... ... ... ... ... жалпы омыртқалы жануарларының биоалуантүрлілігін зерттеу және зерттеу барысында олардың құрамын анықтау.
Диссертациялық жұмыстың міндеттері:
1. Мақтаарал ауданындағы Сырдария ... ... ... ... балықтардың аборигенді және арнайы жерсіндірілген түрлерін анықтау.
2. Осы аудандағы Қосмекенділері мен Бауырымен жорғалаушыларың түрлерін анықтау.
3. Мақтаарал ауданы территориясында кездесетін ... ... ... ... ... ... Мақтаарал ауданындағы сүтқоректілердің алуантүрлілігін анықтау.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ауданының омыртқалы жануарларының алуан түрлілігі мүлдем зерттелмеген, тек 2011 жылдан бастап магистрлік деңгейде ғана зерттеле бастады. Осы зерттелу ... ... ... ... ... ... ... қалатындығы және осы ауданда ұя салып, кейбір құстардың ұшып келу және кету мекендері екендігі ... ал ... ... ... ... түрлері белгілі болды. Сүйекті балықтар класына жататын жойылып, Қазақстанның Қызы кітабына тіркелген ... ... де ... ... мәлім болды.
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларының алуан түрлілігін зерттей келе бұл жұмыс теориялық және практикалық маңызға ие екендігін көрсетті.
1 ... ... ... ... ... алынып отырған Мақтаарал ауданы Оңтүстік Қазақстан Облысында, Мырзашөл құмды жазығының солтүстігіңде, Сырдария ... сол ... ... ... 150-250 метр ... ... ... орналасқан. Ауданның батысы, шығысы мен оңтүстігі Өзбекстанмен шекаралас. Солтүстігін түгелдей алып жатқан Шардара бөгені арқылы ... ... ... ... ... ... территориясын ондағы омыртқалы жануарлардың алуан түрлілігін зерттеу жайында әдебиеттер жоқ. Сондықтан бұл ауданның омыртқалы жануарларын зерттеу және мәліметтерді салыстыру үшін ... ... ... ... ... ... және ... жатқан ел Өзбекстан территориясын зерттеген ғалымдардың еңбектеріне жүгіндік.
Мақтаарал ауданының картасы
1.2 Сырдария өзенінін мекен ететін ... ... ... ағысы Мақтаарал ауданынан ағып өтетін болғандықтан осы өзенінің ортаңғы ағысындағы балықтардың түрлерін анықтау үшін төмендегі ... ... ... Кіші Арал және ... ... ... барысында оларда балықтардың 40 түрі кездескені белгілі, бұлардың ішінде 22 түрі аборигенді түр болып саналады. Олар шортан - Esox Lucius, арал ... - Rutulus rutilus ... ... - ... ... арал ... - Aspius aspius iblioides, тыран - Abramis brama orientalis, арал айнакөзі - Abramis sapa ... ... ... ... - ... ... ... үкішабақтектес балығы - Alburnoides taeniatus, арал шемеясы - Chalcalbburnus chalcoides ... тұқы - ... karpio, ... ... - ... idus oxianus, ... ... - Leuciscus lehmanni, түркістан теңге балығы - Gobio gobio lepidolaemus, арал ... - Barbus ... ... қаязы - Barbus capito conocphalus, қылыш балық - Pelecus cultratus, арал шырма балығы - ... aurata ... ... ... - Silurus glanis, арал ... - ... ... кәдімгі алабұға - Perca fluviatilus, көксерке - Sander ... ... су ... арнайы жерсіндірілген балықтар: шұбар дөңмаңдай - Hypophthalmichthys nobilus, ақ дөңмаңдай - ... ... ақ амур - ... idella, ... ... балығы - Hemiculter leucisculus, амур шабағы - Pseudorasbora parva, амур жалған теңге балығы - ... ... амур ... ... - ... ... ... кекіре (глазчатый горчак) - Rhodeus ocellatus, кәдімгі гамбузия - Gambusia affinis, ... ... - Atherina boyeri caspia, ... - Hipseleotris cinctus, амур кекіресі - Rhinogobius cheni, кавказ бұзаубас балығы - ... ... ... ... балығы - Neogobius fluviatilis, каспий басты бұзаубас балығы - Neogobius gorlap, жыланбасбалық - Channa argus, ... - Oryzias latipes, өзен ... - ... flesus [1].
Сырдария өзенінде ертеректе кездесіп, кейін Қызыл кітапқа енгізілген кәдімгі бекіре (шип) - ... ... ... сырдария тасбекіресі - Pseudoscaphiynchus fedtschenkoi, арал албырты - Salmo trutta aralensis, шортантәрізді ақмарқа - ... esocinus ... ... ... ... ... ... зерттеулер бойынша жоғарыда аталған балық түрлерінен төмендегідей түрлері кездесті.
Аборигенді балық түрлері: Албырттәрізділер - ... ... ... - Esocidae ... ... 1 түр: ... - Esox Lucius; Тұқытәрізділер - Cyprinіformes отрядының, тұқытектестер - Cyprinidae тұқымдасына жататын 10 түр, арал ... - Rutulus rutilus ... арал ... - Aspius aspius iblioides, тыран - Abramis brama ... тұқы - ... karpio, ... ... мөке - ... ... ... аққайраңы - Leuciscus idus oxianus, түркістан қаязы - Barbus capito ... ... ... - Pelecus ... ... - ... ... жайынтектестер - Siluridae тұқымдасына жататын 1 түр: кәдімгі жайын - Silurus glanis, ... - ... ... ... - Percidae ... ... 2 түр: кәдімгі алабұға - Perca fluviatilus, көксерке - Sander lucioperca [1, ... ... ... ... түрлерінен кездескен түрлері: Тұқытәрізділер - Cyprinіformes отрядының, тұқытектестер - Cyprinidae тұқымдасына ... 5 түр: ... ... - ... nobilus, ақ ... - Hypophthalmichthys molittrix, ақ амур - Ctenopharyngodon idella, амур ... - ... parva, ... ... ... ... - Rhodeus ... Алабұғатәрізділер - Perciformes отрядына жататын, жорғлағыштектес - балықтар - ... ... ... - ... ... ... 1 түр, жыланбасбалық - Channa argus [1, 2].
Карта бойынша Сырдария өзенінің ағысы.
Мақтаарал ауданының жылдық температурасы ... ... ... ... мен ... келеді, бұл ұқсастықта Өзбекстан елінде мекендейтін құстар ... ... ... ... ... да ... Өзбекстан орнитофаунасында құстардың 18 отрядына жататын 441 түрі кездессе, Қазақстан территориясында құстардың 19 ... ... ... ... мекен етсе, олардың 32 түріне жоғалу қауіпі төніп тұрса, 57 түрі ... ... ... ... [2, 3]. ... отырған Мақтаарал ауданында құстардың негізінен 3 мекен ету типі тән. ... 1-су ... мен ... ... ... мекендер, 3-мәдени ландшафтар (негізінен ауыл шаруашылық ... Бұл ... ... және ... ... қалыптстыруда үлкен рөл атқарады [4].
Әдебиеттермен танысу барысында Мақтаарал ауданының территорясында жоғарыда айтылған 3 биотопта құстардың 11 отрядқа жататын 24 түр ... ... Бұл ... ... ... ... айларында осы территоряда ұялайды не көктем мен күз айларында ұшып келу-кету кезінде ... ... ... ауданының қысқы орнитофаунасы жайында деректер өте аз, ... ... ... нәтижелеріміз бойынша бұл ауданда 5 отрядқа жататын, 8 түрі ... ... ... болып отыр.
Қазақстан территориясында сүтқоректілердің 8 отрядына, 43 ... ... 175- тен ... ... болса, Мақтаарал ауданын зерттей келе бұл ауданның сүтқоректілердің 6 отрядына жататын 13 тұқымдасқа бірігетін 28 ... ... ... [5,6]. ... ... территориясында кездесетін сүтқоректілер (28 түр) республика терриофаунасының 15,5% құрайды. Бұл ауданның сүтқоректілердің республикамызда алатын орны зор, бірақ сондада ары қарай ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ТАЛДАУ
Зерттеліп отырған Мақтаарал ауданында омыртқалы жануарлардың 5 класы анықталды, олар:
І. Сүйекті балықтар класына - ... ... 4 ... жататын, 19 балық түрлері, оның 12 аборигенді, ал 6 басқа су қоймалардан ... ... ... ... - Amphibia жататын, 1 отрядтың 2 түр кездесетіні анықталды.
ІІІ. Бауырымен жорғалаушылар класы - Reptilia ... 2 ... 4 түрі ... ... ... - Aves жататын, 11 отрядтың 24 түрі кездеседі.
V. Сүқоректілер класы - Mamalia ... 6 ... 28 түрі ... ... ... класы - Osteichthes.
Қазіргі кезде Кіші Арал және Сырдария өзенін зерттеу барысында оларда балықтардың 40 түрі кездескені белгілі, бұлардың ... 22 түрі ... түр ... ... ... ... ортаңғы ағысы Мақтаарал ауданынын өтіп, одан ары қарай Шардара ауданына өтіп Шардара су қоймасына барып құяды. Жоғарыда ... ... ... ... ... Сырдария өзенінде 18 балық түрі кездеседі: Олардан аборигенді түрлер 12, жерсіндірілген түрлердің саны ... ... ... ... - ... отрядына, шортандар - Esocidae тұқымдасына жататын 1 түр: шортан - Esox Lucius; ... - ... ... тұқытектестер - Cyprinidae тұқымдасына жататын 8 түр, арал тортасы - Rutulus rutilus aralensis, арал ақмарқасы - Aspius aspius ... ... - Abramis brama ... тұқы - ... karpio, ... түстес мөке - Carassius carassius, түркістан ... - ... idus oxianus, ... ... - Barbus capito ... ... ... - Pelecus cultratus, Жайынтәрізділер - Siluriformes ... ... - ... тұқымдасына жататын 1 түр: кәдімгі жайын - Silurus glanis, Алабұғатәрізділер - ... ... ... - Percidae тұқымдасына жататын 2 түр: кәдімгі ... - Perca ... ... - Sander ... [1, 2]. ... ... - Esox lucіus. Дене ... жебе тәрізді, ұсақ қабыршақтар жапқан, ұзындығы 40-50 см-ге, салмағы 3-4 кг-ға жетеді, арқа қанаты ... ... ... ... басы ... Аузы ... онда көптеген тістері бар, тістерінің өткір қырлары артқа ... ... ... оның ... түскен жемтігі аузынан кері шыға алмайды. Түсі өзі ... ... ... ... ... ... бүйірінде көлденең жолақты ірі қоңыр түсті дақтары болады.
Қазақстанның барлық табиғи су айдындарында кездеседі, тек Орталық және Солтүстік қазақстанның ... ... ... Бөген су алабтарында кездеспейді.
Шортан - ... ... ... шөп ... ... ... ... барып ұстайды. Шабақтары майда омыртқасыздармен қоректенеді, ұзындығы 5 см-ге жеткенде жыртқыштыққа көшеді.
Шортан ... 3 - 5 ... ... ... ... ... - ... айларында тайыз өзендерге, су температурасы 4 - 12°С болғанда уылдырығын ... Ауа ... ... ... көбею мерзімі 2,5 айға созылуы мүмкін.
Шортандардың кәсіптік маңызы бар балықтар, дәмді еті үшін көп ауланады [7]. ... ... - Rutulus rutilus ... Арал ... ... ... сыртқы көрінісі бойынша басқа балықтардан ажыратылады. Бұл балықтардың кеуде және ... ... ... ... ... арқа және ... ... қанаттары сұрлау, кейде құйрық жүзбе қанаттарының соңы ... ... тез ... ... және ... - ... грунтта, каналдардың шөп өскен жағалауларында тіршілік етеді.
Арал ... ... ... өзендері мен көлдерінде және су қоймаларында таралған.
Шортандар балдырлармен, жоғары сатыдағы су өсімдіктерімен, хирономид личинкаларымен, шаянтәрізділермен, ... ... ... ... ... ... ... де қоректенеді.
Бұл балықтар өмірінің 2-3 жылында жыныстық жағынан жетіледі, сәуір айынан бастап мамыр айлары аралығында уылдырық шашды. Уылдырықтарын су ... ... ... шашу ... бұл ... ... ... жоғары сатыдағы су өсімдіктерімен, хирономид личинкаларымен, шаянтәрізділермен, кейде қорек жетіспеген жағдайда басқа балықтардың шабақтарымен де қоректенеді.
Шаруашылық маңызы бар, еті ... ... ... ... ақмарқасы - Aspius aspius iblioides. Арал ақмарқасының басқа балықтардан ерекшелігі бұлардың арқасы және құйрық ... ... түсі ... ... ... ... ... сұрлау, денесінің астыңғы жақ бөлігі ақшылдау болып келеді. Арқа жүзбе қанаты біреу.
Бұл балықтар Қара және Каспий теңіздерінде, ... ... Азов пен ... ... Орталы Азияның дерлік барлық суларында, Амударияда және Сырдарияда таралған.
Жас ақмарқалар құрттармен, майда шаянтәрізділермен және насекомдармен қоректенеді. Ал дене ... ... ... ... жырқыш келеді, ола балықтардың шабақтарымен де қоректенеді, бірақ көп емес, негізінен насеком (қоңыздар, көбелектер, шегіркелер ) қоректілер.
Арал ақмарқалары ... 3-4 ... ... ... ... ... ... және мамыр айларында судың ағысына уылдырықтарын шашады.
Шаруашылық маңызы бар балық, көптеп ауланады [8].
Тыран - Abramis brama ... ... ... ... биік, басы мен ауызы кішкентай. Ауыздары түтік тәрізді, арқа ж.збе қанаты ... ең биік ... ... ... жүзбе қанаттары ұзынша келген, аналь жүзбе қанаты арқа жүзбе қанатының астыңғы біткен жерінен басталады. Дене ... ... ... ... ... немесе қоңырқай келеді. Барлық жүзбе қанаттары сұр, ал кішкентай особтарының ... ... ... ... келеді. 23 жылға дейін өмір сүреді.
--------------------------------------------------------------------------------
Тырандар балықтары тобырымен, судың терең немесе ортаңғы ... ... ... Мекен етіп жүрген ортасында сақ болып тіршілік етеді.
--------------------------------------------------------------------------------
Бұл балықтар Еуропаның орталық және ... ... ... Қара, Балтық, Азов, Арал теңіздерінде, Қазақстанда көптеген су қоймаларда Ертіс, Балхаш, Сырдария өзенінде таралған.
--------------------------------------------------------------------------------
Тырандар хирономид дернәсілдерімен, майда шаянтәрізділермен (дафния, ... ... ... ... ... ... уылдырық шашу уақыты Солтүстік аймақтарда сәуірдің ортасында, ал Оңтүстік аймақтарда одан ертерек болады. Уылдырықтарын сі өсімдік терінің, су ... ... ... ... ... 90 ... 350 мың ... уылдырық шашады.
Тыран балықтарының шаруашылық маңызы зор, бірақ етінде қылтықтары көп болады. Сонда көптеп ауланады [9].
Тұқы - ... karpio. ... ... қабыршақтар жапқан, 2 жұп мұршалары бар. Төменгі ауыз, мұртшалары қысқа, 2 жұп, көзінің диаметрінен аз (кішкентай).
Түсі мекен ортасына ... ... ... ... ... дейін ауытқиды. Арқасы әдетте қара, құрсағы ақшыл [9, 11].
Тұқы балығы Каспий теңізі, Жайық, Жем су ... ... ... Арал су ... ... Ембі өзендерінде, Қапшағай су қоймаларында кеңінен таралған. Аралда кездесетін тұқының ұзындығы 40 - 45 (80) см, ал ... 2 - 2,5 кг [1]. ... қоса тұқы ... Еуропа, Қара және Жерорта теңіздерінде мекендейді, ал Солтүстік Америкаға жасанды жерсіндірілген [9].
Тұқылар қорек талғамайтын балық, су ... ... ... ... байланысты қоректену спектірін өзгертуге қабілетті. Бірақ Қазақстанның көптеген су ... оның ... ... қорегі насекомдарың дернәсілдері (личинкалары) және хирономидтер. Осымен бірге оның қорегінің ... ... ... де ... ... сонымен қатар өсімдік және жануар текті детрит.
Тұқының ... ерте ... ... ... яғни ... бұтақмұртты шаяндармен, ескекаяқты шаяндармен қоректенеді. Арал теңізіндегі шабақтар бұтақмұртты және ескек аяқты шаяндармен қоректенеді [17]. ... ... ... 3-4 ... ... ... шашады. Бұл балықтың аталығы аналығына қарағанда ертерек жетіледі. Тұқы балығының аналықтары орташа 96 мыңнан 180000 - ға, ... су ... ... ... ... ... [9] ... және Талас бассейндерінде уылдырық шашу температурасы наурыздың аяғында - сәуірдің ... ... ... Шу, Іле ... ... ... ... және Алакөл көлдерінде сәуірдің екінші жартысында мамырдың басында республиканың солтүстігінде мамырдың ортасында. Қолайлы жылдары тұқы 3 порцияға дейін уылдырық ... ... ... су температурасы 17-180С кезінде басталады, бұл әдетте Орал ... ... ... ... ... байқалады.
Уылдырығын шашу үшін тұқы өсімдік шабындықтары су ... ... ... ... егер олар жоқ болса тұқы уылдырығын қатты су өсімдіктерінің тамыры мен сабағына шашады. Уылдырық шашатын бөліктері аса терең емес ... ... ... 0,5 м ... ... бұны өте жылы ... ... түсіндіруге болады. Су температурасы тұрақты кезде ... ... ... ... жыл ... ... уылдырық шашудың тәуліктік циклі өзгереді. Көктемде су температурасы ... ... ... уылдырық шашу үшін судың өте жылы уақыты кешті ... ... ... ... ... ... шашуы байқалады [11, 12, 19, 20].
Тұқы бекіре және албырт балықтарынан кейінгі Қазақстандағы ең бағалы кәсіптік түр болып саналады. ... еті ... әрі ... ... ... ... ... ең негізінен жаңадан аулаған кезде қолданылады. Екі ... тұқы ... 1 кг ... 6,5% май, 16,14% ... ... бұл 875,5 ккал - ... кейбір мәліметтер бойынша тұқы балығының етінде 14,7 - ден 21,7% - ға дейін белок, 0,4 - тен 22,2% - ға ... май ... ... ... ... ең сүйікті объектісі, тоған шарушылығында қолдан өсіреді [9, 10, 11, 18].
Күміс түстес мөңке - Carassius ... ... ... ... дене ... орташа келген, мұртшалары болмайды, денесін күміс түстес қабыршақтар жапқан, ол қабыршақтары құйрық жүзбе қанатына ... ... ... ... 1 ... ... су қоймалар мен өзен көлдерде кездеседі, бірақ жылу сүйгіш. Қазақстанда Сырдария, Іле, Шу, Ертіс, ... т.б ... ... ... ... ... суда белсенді тіршілік етіп, күндіз қоректенеді. Судағы газдық режиміне өте төзімді келеді. Қыста су ... ... ... ... фито және ... бентоспен, детритпен майда шаянтәрізділермен (дафния, циклоп т.б) қоректенеді [9, 18].
Мөке балықтары жыныстық жасына 2-3 жасында жетіледі, Оңтүстік ... ... ... ... ертерек жетіледі. Уылдырықтары су температурасы 14-150С та, мамыр және маусым айларында шашады.
Шаруашылық маңызы зор, бірақ етінде ... көп ... [10, ... ... - ... idus oxianus. Арқасы білімсіз жасыл-сұр, екі жаны ... ... ... кеуде, аналь жүзбе қанаттары қызғылт, арқа және құйрық жүзбе қанаты ашық қара (Г. В. ... 1940; Л. С. ... 1949). ... ірі, ... ... 55-61 қабыршақтары болады, тістері тегіс, бірақ ұшына қарай ішке иілген.
Г. В. Никольскийдің (1940) және Л. С. Берге (1949) зерттеуі ... ... ... Арал ... ... ... Шу ... және т.б өзендерде мекендейді.
Аққайрандар су өсімдіктерімен, майда шаянтәрізділер, бүйірімен жүзушілермен, насекомдармен қоректенеді.
Түркістан аққайраңдары жыныстық жағынан өмірінің 3-4 ... ... (Г. В. ... 1940), ал Г. М. ... зерттеуі бойынша Сырдаряи өзенінде мекендейтін түркістан аққайраңдары 2-3 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Бұл балықтар Сырдария өзенінде наурыз ... ... және ... айында толық уылдырық шашып болады, мамыр айында аулауға рұқсат береді. Уылдырықтарын ағысы күшті сулардағы өсімдіктердің маңдарына шашады (И. А. Пивнев, 1963). Бұл ... ... ... ... ... ... еті үшін ауланады, Сырдария өзенінің жағалауларында 1971-1973 жж ... ... ... (Г. М. Дукравец, 1978) [7,8].
Түркістан қаязы - Barbus capito conocphalus. Дене пішіні үлкен, ... 70 см, ... 5,3 ... ... ... ... 59-68 қабыршақтары болады. Арқа жүзбе қанатында 8 ... ... ... ... ... ... тіркелген.
Түркістан қаязы Орталы Азияның су қоймаларында (Өзбекстан, Түркіменстан, Қырғызстан, Тәжікстан), Қазақстанның Арал теңізінде және Сырдария өзенінде, Шу ... ... ... ... ... ... ... кездескенімен саны жағынан өте сирек кездеседі.
Түркістан қаяздары негізінен су түбіндегі майда омыртқасыздармен, ... ... және ... ... ... ... ... шашады, уылдырық шашу уақыттары сәуір және мамыр айларында, судың ағынды ... ... ... ... ... Уылдырықтарының саны 2 мыға дейін жетеді.
Түркістан қаязының кәсіптік ... бар ... еті үшән ... [7,8].
Қылыш балық - Pelecus cultratus. Қылыш балқтың денесі ұзын келген, енсіз. Денесінің ... 35-37 см, ... 300-400 г. Арқа және ... ... ... ... ... жүзбе қанаттары сарғыштау, ауызы жоғары қараған.
Негізінен мекен ететін орындарны судың ... ... тез ... ... ... етеді.Су қоймалардың және көлдерде судың терең қабатында ... ... ... ... Қара, Азов, Каспий теіңздерінде, сонымен қоса Сырдария өзенінде таралған.
Қылыш ... ... ... ... ... ... ... ал қысқа қарай судың терең қабатына кетеді, бұл ... аз ... ... ... Уылдырық шашып болғаннан соң ғана белсенді қоректеніп, қоректенуі көбінесе таңғы уақытта және кешке қарай, кейде түнге қарайда ... ... ... және олардың дернәсілдерімен, құрттармен, балық шабақтарымен қоректенеді. Ал шабақтары зоопланктонмен кейін насекомдардың дернәсілдерімен ... Ал ... шашу ... ... [7,8,9].
Бұл балықтар өмірінің 4-5 жылында жыныстық жағынан жетіле ... ... шашу ... ... мен ... ... Су температурасы 15-200С болғанда өзендерге шығып судың ағысы бар бөлігіне, құмды жерлеріне судың тереңдігі 1 м - не ... ... ... ... емес, су өсімдіктеріне жабысып қалмайды. Осы шашқан уылдырықтарынан 2-3 тәуліктен кейін дернәсілдер шыға ... ... ... ... бар балық, бірақ етінде қылтықтары көп болғандықтан көп аулай бермейді [20].
Кәдімгі жайын - Silurus glanis. Жайындардың ... ... ... ... ... ... ... жалпайған, арқасы қара, құрсағы ақшыл түсті, екі бүйірінде дақтары бар. Үлкен аузының жоғарғы жағында екі ұзын мұртшасы және ... ... 2 ... ... болады. Ашықторсылдақтылар, жақтарында көптеген майда тістері бар. Денесінің ұзындығы 5 м-ге дейін, ал салмағы 300 кг-ға ... Арқа ... ... кішкентай, аналь маңы жүзбе қанаты ұзын, ол құйрыққа дейін жетеді.
Жайын балықтары жазғы уақыттарда күндіз судың түбінде өсімдіктердің, тастардың, су түбіндегі ... ... ... ... ... судың жоғарғы қабатына көтеріліп қоректенуге шығады.
Кәдімгі жайындар дерлік барлық су қоймаларда мекен етеді, Қазақстанда Жайық өзенінде, Каспий және ... ... Шу ... ...
Күндіз су астында тыныстап, кешке немесе ымырт ... ... ... ... ... Қыс ... судың түбінде қыстайды.
Бұл қорек талғамайтын жыртқыш балық. Қорегінің көп ... ... ... ... шаянтәрізділер және бақалар құрайды.
Жайын балықтары өмірінің 3-4 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырық шашатын кездерде ... ... ... ... ... ... ... Уылдырықтарын су сімдіктерінің жанына шашады, сосын оны дернәсіл шыққанға дейін аталықтары қорғап жүреді.
Жайын балықтарының шаруашылық маңызы зор, еті үшін көп ... ... ... - Perca fluviatilus. Алабұғалардың дене пішіні орташа келген, арқасы ашық - жасыл, екі бүйірі сарғыш-жасыл, құйрық, аналь, кеуде жүзбе қанаттары ... ... ... ... ... ... ... - сары.
Бұл балықтар Еуропаның, азияның су қоймалары мен өзендерінде, Қазақстанның Балхаш көлінде, Сырдария, Шу, Еділ, Жайық өзендерінде ... ... ... ... ... балық шабақтары, насекомдармен олардың личинкалары, зоопланктонмен қоректенеді. ... ... ... 4-5 ... жетісімен ақ балық дернәсілдеріменде қоректене береді.
Бұл балықтардың аталықтары 2+ жасынан ал ... 3 ... ... жыныстық жағынан жетіле бастайды. Уылдырықтарын өзендерге ондағы су өсімдіктерінің маңдарына, судағы шірінді ағаш үстеріне, ... ... шаша ... ... кәсіптік маңызы зор, еті дәмді [8].
Көксерке - Sander lucioperca. Денесінің ұзындығы 35 - 45 (91) см, салмағы 400 - 900 (11,3 кг) г. 10 - 12 (16) жыл ... ... ... екі бүйірінен сәл қысыңқы. Жақтары мен таңдайында шошақ тістері бар. Майда қабыршағы құйрық қанатының түбіне шейін, басында желбезек ... ... ... ... ... 9 - 14 ... көлденең жолақтары бар, майдаларында анық көрінеді. Жақын орналасқан екі арқа қанатының біріншісі тек ... ... ... ... ... және ... ... ақ немесе сары түсті болады. Арқа және құйрық қанаттары көптеген майда қоңыр дақтардан шұбар болып көрінеді. ... ... ... ... Қара, Азов, Каспий, Арал теңіздерінің су алаптары, Қазақстанда Жайық - Каспий,Сырдария - ... ... ... - ... Талас, Ертіс, Нұра су алаптарында тіршілік етеді.
Көксеркелер күдізде ымырт ... ... ... ете ... ... су ... ... шығды [7,8].
Көксеркелер өте майда шабақтары зоопланктонмен, сәл ересектері зообентоспен (мизидалар, креветкалар, бүйірімен жүзушілер, хирономидтердің дернәсілі, т.б.) ... ... 5 ... ... ... ... ...
Бұл балықтар жыныстық жағынан көпшілік жағдайда 2 - 4 ... ... ... аналық уылдырығын (54,6 мыңнан 170 - 180 мыңға дейін) су температурасы 12 - 15°С ... ... аяғы - ... басынан мамырдың аяғына, кейде маусымға дейін, суы таза, майда тасты, өсімдік қалдығы бар тұнба-топырақты жерлерге шашады. Оны ... ... бұл ... олар ... ... еті ... ... аз, кәсіптік маңызы бар балық [14].
Арнайы жерсіндірілген балық түрлері: Тұқытәрізділер - ... ... ... - ... ... жататын 5 түр: шұбар дөңмаңдай - Hypophthalmichthys nobilus, ақ дөңмаңдай - ... ... ақ амур - ... idella, амур ... - ... parva, ... кекіре (глазчатый горчак) - Rhodeus ocellatus, Алабұғатәрізділер - Perciformes отрядына жататын, жорғлағыштектес - ... - ... ... ... балықтар - Channidae тұқымдасына жататын 1 түр, жыланбасбалық - Channa argus [Кожабаева Э.Б., 2010]. ... ... ... - ... nobilus. ... екі ... ... құрсағы қырлы, басы үлкен. Маңдайы дөңес келеді, аты осыдан шыққан. ... ... түсі ... әрі ... болады. Дене тұрқы 1,2 м-дей, салмағы 40 кг-нан асатын ... де ... ... екі түрі - ... ... (Нypophthalmіchtys molіtrіx) және шұбар Дөңмаңдай(Аrіstіchthys nobіlіs) бар [9, 10].
Шұбар дөңмаңдайлар Қиыр Шығыстағы Амур ... ... ... 1950 - 60 жылдары тоғанда ... үшін ... ... ... ... Арал және ... ... Сырдария, Іле, Ертіс, Тобыл, Есіл, Шу өзендерінде, Балхаш көлінде таралған.
Бұл балықтар фито және ... ... ... және ұсақ су ... ... [11, 14].
Жыныстық жағынан 5 - 7 жасында жетіледі. Мамыр - маусым айларында 4 ... ... ... түбі ... не ... ... су ... шашады. 3-4 тәулікте уылдырықтарынан дернәсілдері шыға бастайды.
Дөңмаңдайдың кәсіптік маңызы бар, еті дәмді. Тоған ... ... ... [22].
Ақ дөңмаңдай - Hypophthalmichthys molittrix. Денесі күміс түстес, біршама денесі биік, терісін майда қабыршақтар жапқан. Көздері бүйір ... ... ... ... ... ... бағытталған. Бүйір сызықтарында 109-120 қабыршақтары болады [7, 8].
Қазақстанға 1958-1960 жж Қытайдан жерсіндірілген түр. Орталық және шығыс Азияда, Еуропада, ... ... ... ... ... ... ... Ертіс, Тобыл, Есіл, Шу, Сарысу өзендерінде, Арал теңізінде таралған.
Бұл балықтар негізінен фитопланктонмен (диатомды, көк-жасыл балдырлармен), коловраткалармен, азда ... ... ал ... ... ... ... қоректенеді [9, 11, 17].
Ақ дөңмайдайлар жыныстық жағынан 5 жасынан бастап ... ... ... ... ... ... ертерек жетіледі. Мамыр және маусым айларында су температурасы 18,5-20,40С болғанда уылдырық шашады (маусым айының 15 не дейін). Уылдырық шашу түрі ... 500 ... ... ... ... ... маңызы зор, еті үшін көп ауланады. Тоған шарушылығында қолдан өсіреді [14, 16, 26].
Ақ амур - ... idella. Дене ... 1 м, ... орташа 4-5 кг шамасында. Тұрқы жұмырлау, мұрты жоқ, маңдайы жалпақ, аузы сәл ... ... Арқа ... ... ... ... ... қанатынан кейін орналасқан [11].
Ақ амурлар Шығыс Азиядан Амур бассейнінің солтүстігіне дейін. Моңғолия, Еуропа елдеріне, АҚШ - қа, ... ... ... ... ал ... ... Іле, Шу, Есіл өзендерімен Балқаш су алабтарына жерсіндірілген.
Ақ амурлар негізінен өсімдік қоректі балық, кейде жұтқыншақ тістері арқылы қатты су ... ... оңай үзіп алып ... ... Су қоймада өсімдік тектес қоректер жетіспеген жағдайда жыртқыштық танытып басқа балықтардың шабақтарыменде қоректенеді.
Ақ амур ... ... ... ... ... әр ... Сырдария өзенінде мекендейтін ақ амур балықтары 2-4 жасында жыныстық жағынан жетіледі, аталықтары аналықтарына қарағанда ертерек жетіледі. Мамыр айларынан бастап су ... 17-220С ... ... шашады, уылдырықтарын ағысы жақсы өзен суларына таңғы және кешкі уақытта шашады ... 1984]. ... ... ... ... зор, еті дәмді болғандықтан тоған шаруашылығында арнайы қолдан өсіреді [14, 16].
Амур шабағы - Pseudorasbora parva. Амур шабағының ... ... ... ... ... ... өте ... ұзындығы 8-11см болатын, түсі күміс түстес балық. Мұрттары болмайды. Денесін сонымен қатар тамағында қабыршақтар жапқан. Екі бүйірінің ортасынан ... ... өтіп ... ... ... ... ... жерінен арқа жүзбе қанатыда басталады [23, 24].
Бұл балықтар Көптеген Еуропа елдеріне, бұрынғы КСРО құрамында ... ... ... ... жерсіндірілген [Алиев,1963; Ерещенко, 1968].
Амур шабақтары зоопланктонмен және майда ... ... ... ... кейде басқа балықтардың шашқан уылдырықтарыменде қорекенеді [Р. Х. Мамилова, 1976].
Амур шабақтары 1 жасынан асқаннан соң-ақ жыныстық жағынан жетіліп, ... ... ... ... ... шашу уақыты сәуір айының соңынан бастап мамыр айының басында су температурасы 16-180С кезінде, кейде қыркүйек айындада ... ... ... ... ... ... ... жоқ, бұл балықтар басқа жыртқыш балықтардың қоректері болып ... ... ... ... горчак) - Rhodeus ocellatus. Теңбіл кекірелердің дене пішіні кіші, ұзындығы 10 см ... ... ... түсі күміс түстес. Аналь жүзбе қанаты арқа жүзбе қанатының біткен жерінен басталады. Бүйір сызығы толық емес. Арқа және ... ... ... талшықтары болмайды. Қаулап өскен су өсімдіктерінің маңдарында көп кездеседі.
Бұл балықтың негізгі отаны Қытай елі. 40 жж ... су ... ... ... ал 60 жж Қытайдың Янцзы өзенінен Өзбекстан бассейнінеде кездейсоқ келіп түседі. Осы көрші елден біздіңде су қоймаларға ... ... ... детритпен қоректенеді.
Теңбіл кекірелер өмірінің 2 жылында жыныстық жағынан жетіле бастайды. Үлестеп уылдырық шашады. Судың ағысы бар ... ... және ... ... ... ... 270- ке дейін уылдырық шашады.
Кекірелердің шаруашылық маңызы жоқ, бұлар басқа жыртқыш балықтардың қоректері болып саналады ... ... - Channa argus. ... ... жыртқыш балық. Денесін және басын ктенойдты қабыршақ жапқан. Арқа ... 1, ... ол ... ... ... ... ... ұшы доғал. Бұл балықтарға отмосфералық ауамен тыныс алу тән, суы құрғап қалған ... ... ... осы ... арқасында көптеген уақытқа дейін тірі жүреді.
Бұл балықтар Амур су қоймасынан Амудария және Сырдария өзендеріне жерсіндірілген, ... ... ... ... жылы суаттарында (Талас, Сарысу, Іле, Шу т.б) мекендейді [7, 8]. ... ... ... ... және ... ... ... тіршілік етіп қоректенеді. Қыста судың түбінде қыстап шығды, өте өміршең балық.
Жыланбасбалықтар ... ... ... ... ... қоректенеді, ұлкен жыланбас балықтар жыртқыштар, олар балық шабақтарымен, бақалармен, су қоңыздарымен де ... ... ... 1973].
Жыланбас балықтар өмірінің 2-4 жылында жыныстық жағынан жетіледі көбінесе 3 ... ... ... ... ... үлестеп уылдырық шашады, кейде қыркүйек айларында 2 - ші үлестегі уылдырықтарын шашуыда мүмкін [З. ... 1986]. ... ... ... маңызы бар балықтар, етінде қылтықтары аз [24, 25].
2.2 Қосмекенділер класы - Amphibia.
Мақтаарал ... ... ... ... - Amphibia, Доғаомыртқалылар кластармағы - Apsidospondyli, Құйрықсыздар - Anura ... ... ... ... - ... ... төмендегідей түрлері кездесті. Олар:
Жасыл құрбақа - Bufo viridis. Денепішінінің ұзындығы 70 - 90, кейде 140 мм. Терісі ... ... ... ... ... сұр. Басының екі жағында үлкен улы бездері - паратидалары болады. Шықшыт бездері үлкен. ... ... биік ... да (4500 м-ге ... және ... ... ... етеді. Құрбақалар денесі кеппеу үшін, күндіз орман төсенішінің астына, тышқандар мен көртышқанның індерінде, құлаған ағаш пен ... ... ... жасырынады. Далалық аймақтарда, шөл, шөлейт жерлерде тіршілік етеді [27, 28].
Жасыл құрбақаларҚазақстанда кең ... ... ... ... ... ... ...
Мақтаарал ауданында жасыл құрбақалар әсіресе түнге қарай көшенің екі жағынанда автокөліктің жарығымен байқауға болады және ... ... ... пен ... арасында, егістік алқаптарда мекендейді [28, 29].
Жасыл құрбақалар жаңбырлы күндері ... де ... ... ... Кеміргіштер інінде, тас астында, шұңқырда қыстайды. Індерде, ... үй ... ... ... аяғы мен қазаннан бастап қысқы ұйқыға кетеді. Наурыздың аяғы -- мамырдың ... ... ... ... кейін ақпайтын немесе ағыны баяу су қоймасына уылдырығын шаша ... ... ... ... ... ... жұлдызқұрт, шырышты ұлу, шұбалшаңмен, т.б. қоректенеді.
Бұл құрбақалар Мамыр - ... суға ... ... Онда 12 ... жуық ұрық бар. Жұмыртқасының диаметрі 1-1,5 мм. Ұзындығы 3-4 м - ге жететін екі жіпшелі уылдырықтарын су өсімдіктеріне жабыстырып ... ... ... 4 ... ... жағынан жетіледі. Көбею кезінде аталықтары күрр.. күрр.. шүрр шүрр., деген дауыс шығарады. Итшабақ 50 күндей дамып, ұзындығы 30 -- 32 ... ... ... ... ... қоректеніп, ауыл шаруашылығына пайда келтіреді [27].
Көлбақа - Rana ridibunda. Бақалардың ішіндегі ең ірісі, ... 6-13 ... ... ... ... ... ... келеді, үстінде күңгірт дақтары болады. Тістері үстіңгі жақ сүйектерінде ғана бар. Тілінің ұшы бос және екі айырылған. Көбінесе суда ... ... ... ... жүзу ... жақсы жетілген. Кейде судан жағалауға қоректену үшін шығады. Қоректерін ұзын тілімен аулайды [31].
Олар әр ... ... және ... ... ... дала мен ... жердегі су қоймаларында және ағысы жылдам өзендерде мекендейді. Қазақстанда негізгі таралу аймағы Орал - Ырғыз - ... су ... мен ... - ... ... ... саналады.
Көлбақалар Қазақстанның Батысынан бастап Оңтүстік аймағында, Балқаш - ... су ... ... және ... Еуропада, Орталық Азияда, Солтүстік Африкада таралаған.
Көлбақалардың негізгі қорегі - ... ... ... қосқанаттылар, жарғаққанаттылар, түзу қанаттылар, сондай-ақ майда құстардың балапандары, сұртышқандар, басқа қосмекенділердің итшабақтары. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... тигізеді [32].
Көлбақалар өмірінің 3 жылынан соң уылдырық шашады. ... су ... (15,6 - ... ... ғана ... ... Уылдырықтарының саны денесінің ірілігіне байланысты (4000 - ... ... ... шашу ... 1,5 - 2,5 айға ... созылады. Су жылы болғанда ғана 7 - 10 күнде ұрықтанған уылдырықтан ұзындығы 5 - 8 ... ... ... ... ... Бір апта ... ... олардың ұзындығы 16 - 20 мм-ге жетіп, белсенді қоректене ... ... ... 6 - 9С-та ... ... тоқтайды да су түбіндегі шұңқырға қыстайды. Қыстаудан ақпанның аяғы - маусымның басында шығады.
Көлбақалар өзен - ... ... ... ... + 8-100С болғанда қайта оянады. Егер оңтүстік аймақтарда су ... ... ... бұл ... жыл бойына белсенді тіршілік ете береді [33].
Көлбақаның итшабақтары биоценозда (энергия тасымалдаушы) үлкен рөл ... еті ... ... ... ... Қытайда, т.б.) тағам ретінде пайдаланылады [27, 33].
2.3 Бауырымен жорғалаушылар класы - Reptilia.
Мақтаарал ауданының территориясында ... ... ... - ... ... - ... ... Қабыршақтылар - Sguamata отряды, Жыландар - ... seu Ophidia ... ... - ... ... ... ... абжылан - Coluber karelini, Қызылжолақ абжылан - Coluber rhodorhachis, Теңбіл ... - ... diadema ... ... - Coluber ... Аталықтарының денесінің ұзындығы 86-87 см - ге дейін жетеді, құйрығының ұзындығы 27 см, аталықтарының құйрығының ұзындығы 23=24 см. Бас ... ... ... ... ... ... тәріздес сүйектері болмайды (без ребрышек). Денесінің арқа жағы күлгін - сары немесе қоңырқай түсті. Арқасында құйрығының ұшынан бастап бас ... ... ... ... қара үлкен сопақша келген дақтары болады. Құйрықтарының ұшы ашық сары немесе ашық қызғыш ... ... [27]. ... мекендейтін жерлері арық, өзен - көлдердің, су қоймаларының жағалаулары, жыңғылдар мен ... және ... ... ... қоса ескі адам ... үйлерді мекен етеді.Таулы аймақтарды таудың теңіз дейгейінен 1600-1800 м дейін көтеріледі. Мақтаарал ауданында Сырдария және Достық ... ... ... ... ... ... ... Азияда, Қазақстанның оңтүстік бөлігінде, Арал өзенінің солтүстік бөлігінде, Сырдария өзеніні, Қаратау тауының етектерінде, ... ... ... ... ... және Солтүстік Индияда, Түркіменстанның дерлік барлық территориясында, Тәжікстанныңда солтүстігінде таралған. Мақтаарал ауданында Сырдария және Достық каналының жағалауларының және сонымен қоса ... ... ... ... ... [30]. ... ... абжыландар мамыр мен тамыз айларында күн батарда және таң ... ... ... етеді. Қыстайды, қыстаудан ақпан айының 3 - ші ... соң ... ... ... тіршілік ету мерзімі қараша айының соңына дейін жалғасады. Мақтаарал ... ... ... ... ... үйінділер немесе қираған үйлердің арасында, ағаш бұталарының арасында қыстап шығады.
Көбею уақыты сәуір айының соңы мен мамыр айының ортасына ... ... ... ... ... ... ортасында, ал Өзбекстан мен Тәжікстанда маусым айының ортасынан кейін басталған. 3-9 жұмыртқа салады, ... ... ... мм. Тамыз айында жас көлденең жолақты абжыландар жұмыртқаны жарып шыға бастайды. Бұл жыландар кішкендей кесірткелермен, кіші геккондармен, ... ... дене ... кішкентай құстармен қоректенеді.
Көлденеңжолақты абжыландар ауыл шаруашылығына кейбір майда кемірушілермен ... ... ... ... ... - Coluber ... Дене ... орташа келген, жіңішке, құйрығы ұзын, денесінің ұзындығы 100 см, құйрығы денесінен 2-3 есе қысқа, бас сүйектері ... ... ... қаттылау. Денесінің жоғарғы жақ бөлігі сұрлау немесе ашық қоңыр. Тұмсығының ұшы үшкірленген. ... жағы сұр ... кофе ... ... бойы төбе қылқандарынан дене ортасына дейін, кейде құйрық негізіне дейін енсіз қызыл немесе ... ... ... ... ашық, құрсақ қалқандарының шеттерінде майда қаралау дақтары болады.
Қызылжолақты абжыландар суқоймаларының жанында, таулы аймақтарда, шөлдерде, ағаш ... ... ... ... ... аймақтарда таудың теңіз деңгейінен 2300 м биіктігіне дейін кездеседі. Мақтаарал ауданында қызылжолақ абжыландар Сырдария өзенінің жағалауларында және осы өзеннің ... ... ... ... ... [31, 32].
Қызылжолақты абжыландар Түркіменстан мен Өзбекстанның оңтүстігінде, Тәжікстанның солтүстік-батысында, Қазақстанның оңтүстігінде, Қаратал мен Боралдай тауларында, Арал өңірінде ... ... ... ... ... ... абжыландар Сырдария өзенінің жағалауларынын, оның бойында өскен жыңғылдардың арасында және осы ауданның құмды аймақтары мен кейбір ... ... ... ... белсенді тіршілік ету уақыты ақпан және наурыз айынан қыркүйек пен қазан айының аралығында блдады. Қызылжолақты абжыландаркішкентай кемірушілермен, сирек ... ... ... және ... қоректенеді.
Қызылжолақ абжыландар 3-9 жұмыртқа салады, жұмыртқалау уақыты маусым мен шілде айлары. Жұмыртқаларын қыркүйек айына дейін жарып шығады (С. С. ... Б. Е. ... Е. В. ... ... ... ... маңызы айтарлықтай зерттелмеген, бірақта кемірушілермен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайдасын тигізуі мүмкін [27].
Теңбіл абжылан - Spalerosophis diadema. Теңбіл абжыланы - дене ... ... ... ... жуан ... денесінің ұзындығы 150 см, құйрығы денесінен 4-5 есе кіші. Басы біршама жіңішке, мойыннан анық ... ... ұшы ... ... жоғарғы жағы ашық сұр немесе ашық қошқыл немесе қызғыл - сарғыш реңді. Денесінің ортасынан ромб тәріздес қара дақтар өтіп ... мұны ... ... болады. Басының жоғарғы жақ бөлігін майда дақтар басып жатады. Самайларында ... ... ... ... ... ... сызық өтеді. Құрсағы ашық дақтарсыз.
Құмды және шөлді, ағаш бұталары бар аймақтарда, т. б аймақтарда мекендейді, кейде ... ... ... ... ... ... тіршілік ететін жерлерде) да тіршілік етеді, адамдарды көрген жағдайда қашып құтылуға тырысады, кейде айбат шегіп ... ... ... адам ... үшін айтарлықтай қауіпі жоқ [27].
Теңбіл абжыландары Түркіменстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанның оңтүстік - ... және ... ... ... ... наурыз - сәуірден қыркүек - қазан айларына дейін ... ... ... ... кеміргіштермен, насекомдармен қоректенеді. Жемтігін орап алып тұншықтырып өлтіреді.
Сәуір және ... ... ... ... ... 5-6 ... салады.
Теңбіл абжыландарыныңда шаруашылық маңызы айтарлықтай зерттелмеген, адамдарға шабуыл жасайды [27].
Кесірткелер отряд ... - Sauria, ... ... - ... ... ... Шөл ... - Ablepharus deserti.
Шөл жалаңкөзінің дене піші ұсақтау келген, ... ... 5-6 см, ... 2 г ... ... ... жағы ... арқасынан қара жолақтары бар [27, 29].
Таулы аймақтарда, құм-тасты жерлерде, бау-бақшаларда, ормандарда кездеседі. Індерін ағаштардың түптеріне салады, індері айтарлықтай терең әрі ... ... жай ғана ... ... төнген жағдайда ғана бекінеді. Күндіз белсенді түрде тіршілік етеді. Қыстайды, қыстық ұйқыға қазан және ... ... ... ... және ... ... қыстауынан шығады.
Шөл жалаңкөздері Орталық Азияның шөлді жерлерінде, Оңтүстік Қазақстанда, Қырғызстанда, Өзбекстанда, ... ... және ... ... таралған. Зерттеліп отырған ауданда шөл жалаңкөздері егіншілік ... ... ... үй маңында тіршілік етеді.
Шөл жалаңкөздері күндіз белсенді түрде тіршілік етеді және ... ... ... ... ... соңынан қараша айының басынан бастап қысқы ұйқыға кете бастайды, Наурыз айында барлық шөл жалаңкөздері ұйқыларынан оянады. Өрмекшілермен, қоңыздармен, құмырсқалармен ... ... ... ... ... ... ... дейін болады. Жұмыртқаларының көлемі 0,8-0,9 см келетін 4-7 жұмыртқа салады. Көбею маусымында бірнеше мәрте жұмыртқа салады. Жаңадан жұмыртқалардан ... жас шөл ... ... ... 1,5-2 см ... ...
Шөл жалаңкөздерінің шаруашылық маңызы зерттелмеген, бірақ кейбір егін алқаптарына зиян келтіретін насекомдармен қоректене отырып ауыл шаруашылығына пайдасын тигізуі ... [27, 30]. ... ... - ... seu Chelonia жататын Тасбақа (Орталық Азия тасбақасы, Черепаха среднеазиатская) - Agrionemys horsfieldi.
Денесі домалақтау келген, биік ... ... қара ... ... Денесінің ұзындығы 20 см, ең үлкен рекордты ... ... 29 см ... ... ... ... дене пішіні кішкентай. Алдыңғы аяқтарында 4 саусақтары болады, бүйірінен артына қарай бірнеше майда мүйізшелері ... ... ... ... жыңғыл және сексеуіл өскен аймақтарда, су қоймалардың жағалауларында, ауыл шаруашылық жерлерінде, таулы аймақтарда таудың өзен ... 1200 м ... ... ... ... ... ... алқаптарда, тоғайлы жерлер мен қамыс басқан жағалауларда, су қоймаларының жағалауларында кездеседі.
Тасбақалар Қазақстанның оңтүстік аймақтарында, Орталық ... ... және ... ... ... ... солтүстік - батысында. Орталық Азия тасбақасы Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің жағалауларында және ... ... ... ... ... таралған [27, 28].
Орталықазия тасбақалары көктемнен күз айларына дейін күндіз белсенді тіршілік етеді және ... ... ... өсімдіктермен, дәнді - дақылдармен және бау-бақша өсімдіктерінің жемістерімен қоректенеді.
Аналықтары 10-12 жасында, ал аталықтары 5-6 ... ... ... ... ... салу ... ақпан айынан шілде айының аралығында болады. 2- ден 6 - ға ... ... ... ... ... ... 28-300С.
Орталық Азия тасбақасы бау - бақша өсімдіктерімен қоректеніп ауыл шаруашылығына зиянын тигізуі мүмкін [30, 33].
2.4 ... ... ... ... ... ... ... барысында территориясында Дегелектәрізділер не Ләйлектәрізділер (Ұзынсирақтылар) - Ciciniformes отряды, Құтантектестер тұқымдасы - Ardeidae ... ... түр: көк ... ... ... - ... Көкқұтандардың дене тұрқы 1 м-дей, денесі бүйірінен қысыңқы тұмсығы ұзын (13 см-дей), түзу, өткір. Аяқтары ... ... ... қара ... бар. Арқасы, бүйірі сұр, бауыры, мойны, басы ақ, бірақ мойнында қара дағы болады. Қанаты қара жолақты.
Бұл құстар өсімдігі мол ... ... және ... ... ... ал ... ... Сырдария өзенінің жағалауларымен қысқы уақытта суғарылып жатқан егіншілік алқаптарды мекен етеді [34].
Көкқұтандар ... Азия және ... ... ... ... алабында, Шу-Іле алқаптарында, Балқаш-Алакөл қазаншұңқырында, Зайсан көлінде, Қара Ертіс өзенінде, Каспийдің солтүстігінде, негізінен, ... ... ... ал ... ... ... ... өзенінің жағалауларымен көршілес жатқан Өзбекстан еліндегі Айдар көлдің жағалауларында таралған. Көкқұтандар күндіз ... ... етіп ... ... ... қыстап та қалады [35].
Көкқұтандар бақа, балық және олардың шабақтарымен, жәндіктермен, қоңыздармен, бауырымен жорғалаушылар, ... ... ... ... ағаш ... не жерге ұялайды. 5 - 10 жасыл жұмыртқа салып, 26 - 27 ... ... ... ... ... мен ... 1,5 ай, тіпті ұядан шыққаннан кейін де асырайды. Көкқұтан ұялаған жерінде 7 айдай болады.
Көкқұтан кейде ... ... ... қоректеніп балық шаруашылығына зиян келтіреді [36].
Қазтәрізділер - Anseriformes отрядына, Үйректектестер тұқымдасы - Anatidae жататын төмендегідей түрлер ... қаз ... сұр қаз - Anser anser. ... ... қанатының құлашы 1,5-1,8 м және салмағы 3,5 кг-ға дейін жетеді. Ұшып бара жатқан қоңыр қаздың ... ірі және ... ... ... ұзын алға ... ... тұрады. Ірі денесіне қарамастан ұшуы өте қуатты, сонымен қатар биязы, көрікті. Қоңыр ... ... тән ... ... ... қисық сызық түзеп ұшады. Ұшу сәтінде алыстан дауыстары естіліп жатады. Аталықтары мен аналықтары денесінің түстеріне қарап ажыратылмайды.
Қоңыр қаздардың ... ... жыл ... ... ... отырады. Қоректері көп су қоймаларға ұшып келіп орындарын алмастырып отырады. Қыста қаздар өте сақ болып ... ету үшін ... ... орындарды таңдайды.Мақтаарал ауданында қоңыр қаздар Сырдария өзенінің жағалауында мекен етеді [34, 36].
Қоңыр ... ... ... ... ... ... солтүстігінде, Қытайда және Европаның кейбір елдерінде таралған, ал Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ал ... ... қоңыр қаздар Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі.
Бұл құстар күндіз белсенді тіршілік етіп қоректенеді. Түнге ... ... ... сақтап, қамыс - қоғаларының арасында түнейді. Бір нәрседен сезіктенген жағдайда ... ... ету ... ... қаздар негізінен жасыл өсімдіктермен, су өсімдіктерінің дәндерімен, мәдени жағдайда ауыл шаруашылық дәндеріменде қоректенеді.
Қоңыр қаздардың ұялайтын аудандары Евразияның ... ... алып ... ... ... жағынан бастап, шығыста орталық және оңтүстік Сібір арқылы Қазақстан, орталық Азиядан орталық Европамен Скандинавияға дейін. Кіші ... ... ... ... ... ... ұялайтындығы анықталған. Бұл құстар Азия бөлігіндегі ареалынан қыстауға Каспий, орта Азия, КНР-ң оңтүстік аудандарында ұшады.Ұялау үшін қамыс, шилерге бай ... ... ... ... 4-7 ... болады [37].
Қоңыр қаздарды еті үшін қаскөйлік жолмен аулайды азық ретінде.
Барылдауық үйрек - Anas platyrhynchos. Дене пішіні үлкен, ... ... 58 см ... Салмағы 800 - 1500 г. Мекиенінің көкшіл коңыр түсті ... ала ... бар, тек ... ... кезде аталықтарын басы мен мойнының жоғары жағы жылтыркөкшілжасылдау болып, ... жағы ақ ... ... ... үй ... ... ... сол кезде ерекше суылдаған дыбыс шығады, тез ұшады.Барылдауық үйректер басқа тақтатұмсықтылар сияқты қарқынды түлейді, бір мезгілде қауырсынды қанаттарының бәрі түлеп, ұшу ... ... ... ... қамыс басқан өзен - көлдердің және су қоймаларының жағалауларында, балық ... ... ... ... ал ... ауданында да Сырдария өзенінің жағалауындағы қамыс басқан жерлерін өздеріне мекен етеді [35].
Барылдауық үйректер Еуропаның оңтүстігінде, ... ... ... Орталық Азияда таралған. Қазақстанның айтарлықтай барлық жерлерінде кездеседі, дегенмен Оңтүстік бөліктерінде басқа бөліктеріне қарағанда көптеп кездеседі, ал ... ... ... ... ... кездеседі.
Барылдауық үйрек - жыл құсы. Күндіз белсенді. Су ... ... ... ұшып ... ... ... - қараша айларында) қыстауға ұшып кетеді, біразы Қазақстанның оңтүстігінде қыстайды.
Барылдауық үйректер балдырлармен, су өсімдіктерінің ... және ұсақ ... ал ... ... ... де ... Бұл ... түлеу кезінде осалдау болады, суда болатын бар затпен қоректенеді.Өсімдіктер, су жәндіктерінің дернәсілдері, кез-келген органикалық қалдықтарды тұмсығындағы тақтасы арқылы сүзеді.
Барылдауық ... 2 ... ... ... жасына жетіліп, қамысты қопа ішіндегі ұяларына 7 - 11 жасыл түсті жұмыртқа салады, ұяларын міндетті түрде құрғақ ... ... ... ... 26 ... ... Жұмыртқалау уақыты сәуір айынан басталады.
Барылдауық үйректер де дәмді еті үшін ауланады [36, 37, 38]. ... ... - Anas crecca. ... ... ұсақ ... ... Аталықтарының қанатының ұзындығы 173-193 мм шамасында, аналықтарының қанатының ұзындығы 165-180 мм шамасында ... ... мен ... ... ... ... 250-450 г, ал аналықтарының салмағы 200-380г [Искаков 1952].
Ысылдауық шүрегей тез және ... ... ... Жиі өте ... ... ... үстімен ұшып, отыра алады және вертикальды ұша алады. Көктемде ұшып ... ... ... және ... мен ... ұштары ашық түсті, қап-қара басы көрінеді. Аналықтарының үсті қошқыл, ал ... жағы ... ал ... ... ала - ... болып жабылады. Аталықтары жазда түлеу кезіне аналықтарына ұқсайды [39].
Ысылдауық шүрегейлер каналдар мен тоғандардың маңдарында, су ... ... ... ... ал ... ауданында Сырдария өзенінің жағалауларында мекен етеді.
Құстардың мекендеу ареалы ... ... ... алып ... ... ... дейін созылып жатыр. Солтүстігінде мұзды мұхит жағалауларынан тундраларды қосып алғанда орталық және шығыс Сібірге дейін жетеді. ... ... Қара ... Кавказ арқылы солтүстік Каспий, содан соң солтүстік Қазақстан арқылы жоғары Ертіске дейін, солтүстік Монғолия және Маньчжурияға дейін таралған. Жаппай қыстау ... ... ... Орта ... ... Мақтаарал ауданында ысылдауық шүрегейлер Сырдария өзенінің жағалаулары мен осы ауданның тоғайлы ... мұз ... су ... ... ... ... оны кішкентай шүрегей депте атайды) - ... ... ұшып ... және қыстайтын көптеген құстардың бірі. Өзбекстанның көптеген суқоймаларында кездеседі, бірақ мұнда ұя салмайды. ... ... ... ... ... ... рационының негізгі бөлігін мына өсімдіктер құрайды: Әртүрлі су өсімдіктерінің ... ... ... ... ... қатар кең таралған арам шөптердің тұқымдарымен қоректенеді [39].
Ысылдауық шүрегейлер сәуір айларынан кейін жұмыртқалау кезеңі басталады, Оңтүстік ... ұя ... ... көбеюге және жұмыртқа салуы біраз беймәлім.
Ысылдауық шүрегейлердің де кәсіптік маңызы зор, еті үшін ... ... көп емес ... ... немесе сұр үйрек - Anas strepera. Бұл нағыз орта мөлшердегі өзен үйрегі. Денесінің ұзындығы шамамен 50 ... ... ... ... ... 250-280 мм. ... 605-1300 г, аналықтарының салмағы 535 - 1000 г . Қоңыр үйрек ұшқан кезде алыстан біріңғай ... және жас ... ... еске ... ... мекен ету ареалы Батыс Еуропадан басталып Англия мен Амур бассейініне дейінгі жерлерді қамтып жатыр. Солтүстік шекарасы Прибалтика ... өтіп ... ... одан ... ... Ертіске дейінгі жерлерді қамтыған. Оңтүстік шекарасы Қара теңіздің Оңтүстік ... ... ... жетеді, одан кейін Тәжікстан мен Памир тауларынан өтіп Монғолияға ... ... ... ... Өзбекстан елінде көптеп кездеседі және Мақтаарал ауданымен көршілес жатқан Айдар көлде, Сырдария өзенінің ... да ... ... ... ... өзен ... ... жаз айларында көптеген түрлі суқоймаларында кездеседі. Жағалаулары өте бай су өсімдіктеріне толы суқоймаларын таңдайды. Шөбі аласа ... ... мен ... өзіне қолайлы ортада ұялайды. Қатты тұздалған көлдер мен ... ... [40]. ... ... көктем мезгіліне қарай, сәуір айынан кейін 4-тен 12 - ге ... ... ... Бұл құстардың қыстау аумағы Солтүстік пен Оңтүстік Европа жағалауларын, Кіші Азияны, Нила сағасын, Қызыл ... ... ... және орталық Индияны, Қытайдың шығыс жағалауын құрайды. Қыста Өзбекстанда қыстап қалады.
Қоңыр үйректердің кәсіптік маңызы бар, еті мен ... ... үшін ... ... - Gruiformes отряды, Сутартартектестер тұқымдасы - Rallidae, Сутартар - Rallus acuaticus.
Денесінің ұзындығы 25 см, ... 130-180 г, сұр ... ... шұбарланған қорғаныш жабындысы бар кішкене құс. Басқа сутартарларға қарағанда ұзын, кішкене төмен қарай иілген қара ... бар ... ... ... Ол ... өмір сүреді, оны көру өте қиын, ал оның ащы шырылдауық дауысын жиі естуге болады. ... ... ... ... тез ... жақсы жүзеді және үнемі құйрығын қозғалтып сүңгиді.
Сутартар өзендегі қалың қамыстың арасында мекендейді. Негізінен құрлық құстары, көпшілігі ... ... ... су ... мекендейді, ал Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі, бірақ адам көзіне сирек көрінеді [38, 40].
Еуропаның батысынан Жапонияға дейін, Орталық ... ... ... ... кездеседі. Мақтаарал ауданындағы Сырдария өзенінің жағалауларында және батпақтарында кездеседі, адам көзіне сирек түседі, жүріп не ұшып жүргені байқалмайды тек қана ... ғана ... ... ... ... негізінен жәндіктермен қоректенеді, оларды судың бетіндегі және астындағы өсімдіктермен шоқып алады. Қоректенуі үшін ашық жерлерге ешқашан шықпайды.
Бұл ... ... ... ... және мамыр айларында басталады. Әдетте ұясын жерге салады, ұяларын қамысқа, талдың бұтағына немесе тура судың үстінде өсетін басқа өсімдіктерге ... ... ... ... байланысты ұядағы тіршіліктері туралы ақпараттар өте аз. Сутартардың 4-8 сары-қоңыр ... ... оны ... мен ... 20 күнде басып шығаратындығы белгілі. Балапандары ширақ. Сутартарлар ... және ... ... ... ... ... Тек мұз ... су қоймаларда қыстайды. Қыс уақытында да біраз сутартарлардың дауысын есітіп Мақтаарал ауданында қысқы уақытта да кездесетіні бізге белгілі болды.
Сутартарлардың шаруашылық ... ... [39, ... - Fulica arta. Қара құс, кішілеу үйректің дене пішініндей, маңдайының үстінде ақ ... ... ... ұзындығы шамамен36-42 см, қанатының ұзындығы 19,5-23,5 см аралығында. Салмағы 600-900 г. Құйрықтары қысқа, бастары да ... ... ... ... ... - сұр түстес, суда жақсы жүзеді. Судан бірден аяқтарының көмегімен ұшып кете ... ұшуы тез және бір ... ... ... ... ... ... таулы аудандарынан басқа барлық жерінде, жағалау өсімдіккке бай тоспа ... жай ... су ... ... ... Құрғақшылық жерлерге өте сирек шығады. Бір-біріне жақын жерде жұп болып қоныстанады. Қысқы уақытты мұз ... өзен - ... су ... маңдарында тіршілік етеді. Мақтаарал ауданында қасқалдақтар Сырдария өзенінің жағалауында және қамыс пен жыңғыл басқан жерлерін мекен етеді, ... ... ... уақытта суғарылып жатқан егіншілік жерлерді де өздеріне мекен етеді [35].
Қасқалдақтар Еуропа және Атлант мұхитынан бастап Тынық мұхитына ... ... - ... ... және ... мен ... Ал Қазақстанда таулы аймақтардан басқа жерлерінің барлығында кездестіруге болады. Бұл құстар ... ... ... ... өзенінің жағалауы мен зборостардың маңында таралған.
Қасқалдақтар негізінен өсімдіктермен, кейде омыртқасыздармен де қоректенеді. Балапандарының есеюі мен ... ... ... ... өтеді. Содан кейін олар ашық жердегі өзен мен ... ... ... ... ... ... ... немесе жүзіп жүретін болады. Қамыстың жапырағы мен сабағынан жасалған ұяға түсетін ... ... 5-12, ... 7-9 ... мен сия көк ... ... және ... шимайланған сұр түсті жұмыртқаларын аналығы мен аталығы кезектесіп басады. Өздеріне қолайлы жыл болғанда жылына 2 рет жұмыртқа басады. Балапандары ... ... ... ... ... сәл қауіп төнсе, керемет шапшаңдықпен қамыс арасына тығылып үлгереді. ... ... ... ... солтүстігімен Арап елдерінде және Өзбекстанда қыстайды. Қазақстанда наурыздың соңынан қазанның соңына дейін болады [34].
Қасқалдақтарды ... ... ... құс ... саналады.
Татреңтәрізділер - Charadriiformes отряды, Шағалатектестер тұқымдасы - Laridae жататын ... - Larus fuscus. ... ірі ... ... ... құс, қанаттарының ұшында ғана қара түсті белгілері бар. Салмағы 1,2 кг, қанатының ұзындығы 1,5 м - ге ... ... ... Керемет ұшады, жақсы жүзеді және жерде жүгіреді. Жылына екі рет түлейді.
Қазақстанның жазықты ... ... ... Ал ... ... ... ... сияқты. Топ болып, көбіне басқа құстардың топтарымен қатар ұялайды. Бозшағалалар Мақтаарал ауданында тоғайларды, Сырдария өзенінң маңын және қайтарма су каналдарының маңы мен ... ... ... ... ... ... мекен етеді.
Бозшағалалар барлық континенттерде кең таралған. Солтүстік жарты шарда да кең ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар, сондықтан ғалымдар арасында бұл құстың систематикасы жайлы әртүрлі ойлар туып отыр[35].
Бұл құстар балықпен, кемірушілермен және ірі ... ... ... жиі ... жасайды, байқамай қалған көршілерінің жұмыртқалары мен балапандарын ұрлайды.
Бозшағалалар ... ... ... ... сала ... Ұясы ... биік ... 1-3 шұбар жұмыртқасын екеуі бір айда басып шығарады. Балапандары аяққа тұра сала, судағы ... ... 1,5 ай ... ... да, ... қамқорлығын тоқтатады. Қазақстанда наурыздың басынан аяз болып, мұз қатқанға дейін болады. Шамалы бөлігі мұз ... ... ... және Сырдарияда қыстайды. Мақтаарал ауданындағы Сырдария өзенінің сағаларында бірнеше топтары қыстайды.
Бозшағалалар балықтар мен олардың шабақтарымен қоректеніп ... ... ... ... [35]. ... тәрізділер - Upupiformes отряды, Бәбісектектестер тұқымдасы - Upupidae ... ... Upupa ... ... пішіні өте ерекше болып келеді, тұмсығы ұзын жіңішке,төмен қарай иілген. Бастарында үлкен ... ... ... ... ... жалпақ және домаланған.Қанатында көлденең қара жолақтары бар, айдар, қауырсындарының ұшы ... ... қара ... арасында, ақ түсті жолақ болады. Құрсағы ақшылдау, басқа жерлеріндегі қауырсындарының түсі ... Баяу ... ұшуы ... ... ... ғалымдар бәбісектерді жеке отрядқа жатқызады.
Бәбісектер ашық алаңдарда, орман, тоғай, бау-бақтарды мекендейді. Синантропты да түр болып саналады. Мақтаарал ауданында ... ... үй ... және ... ... өздеріне мекен етеді.
Бұл құстар Африка, Европа мен Азияда кең таралған. Қазақстанның оңтүстік бөліктерінде көптеп кездеседі, ал Мақтаарал ауданында саны аз ... жаз ... ... ... ... құрттармен, қоңыздармен, қоректенеді. Жазғы уақыттарда ағаштарды тұмсығымен тоқылдатып өздерінің қоректенеді.
Бұл құстар ұясын жартастардың тік жарына, ... ... ... Жұмыртқалау уақыты сәуір және мамыр айларынан соң ... 9-ға ... ... салады. ТМД және Қазақстанда ұялайды. Жыл құсы.
Бәбісектер насекомдармен ... ауыл ... ... тигізеді [35].
Торғайтәрізділер - Passeriformes отряды, Сұлыкештер тұқымдасы - Emberezidae жататын Қамыс ... - ... ... ... үзындығы 16 см, қанатының ұзындығы 7,5см, қанатының құлашы 23 см, құйрығының ұзындығы 5,5 см. Басы қара ... ... ... ашық түстес жолақтар артқа қарай бағытталған. Денесінің астыңғы жағы ақшылдау, бүйірінде қара сызықшалары бар, иықтары мен арқасы қара ... ... ... ашық ... бар. ... ... қара қауырсындануының болмауымен ерекшеленеді. Қозғалысы - тез әрі жылдам ұшады, кейде төмен ұшып,бұтақтармен астық сабақтарына қонуға икемді келеді. ... 1рет ... ... ... ... мүмкін.
Қамыс сұлыкешін тоғандардың жанынан, өзендермен көл жағалауларынан, сонымен ... ... және ... ... ... болады. Мақтаарал ауданында қамыс сұлыкештері қайтарма су каналдарының жағалауларында және Достық каналының және Сырдария өзенінің жағалауларын, тоғайларды ... ... ... ... ... кездеседі, бірақ көпшілік түрлерінің тіршілігі ағаш бұталы өсімдіктермен байланысты. Антарктидадан басқа континенттерде тараған. Бұл құстар негізінен Европада және ... кең ... ... ... ... - ... ... - дақылдар, жеміс, нектар, тозаң, ... ... ... сұлыкештері ұяларын талдарға (ағаштарға), жартас жарықшағына, жерге, ағаш қуысына, ... ... ... ... саны да әртүрлі 8-ге дейін барады. Балапандары шала. Ересектері оларды қоректеніреді, қоректі ашылған ауызға салады. Қамыс сұлыкештері ... ... ... ... ұшып келіп, кетедін орындары болып саналады.
Қамыс сұлыкештері жемістермен, тұқымдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына біраз зиянын ... ... ... - Hirundinidae жататын Қыстау қарлығашы - Hirundo ristica.
Бұл құстардың дене пішіні шағын құстар, үшкір қанатты тамаша ... ... ... ... ... ... Езуі үлкен, тұмсығы кішкентай.
Негізінен ашық алаңдарда мекендейді. ... ... ... ... үй маңдарын, ашық алқаптарды мекен етеді.
Қарлығаштар тек Антарктида мен Жаңа Зелландияда жоқ, қалған жерлердің барлығында кездеседі, ал Мақтаарал ауданында қыстау ... ашық ... үй ... ... ... насекомдарды ұшып жүріп аулап, қоректенеді.
Бұл құстар ұяларын ... ... ... ... жұмсақ төсеніш болады, ұясын құрылысқа, жартастарға және ағаштарға салады. Жұмыртқа салу уақыты ... ... ... ... ... 2-3 рет ... ... шала. Қыстау қарлығаштары Мақтаарал ауданында үй ішінде, қора - қопсықтардың ішінде т.б ... ұя ... ... ... ... ... ауыл ... пайдасын тигізеді [35].
Наурызектер тұқымдасы - ... ... ... наурызек - Motacilla personata.
Дене пішіні кішкене келген, тұмсықтары қара, екі қанатының ұзындығы 25 см шамасында. Өте жылпың, жерде ... ... ... немесе бұтада отырып, құйрық қанатын жиі-жиі жоғары - төмен түсіріп қозғалтады.
Қарамойын наурызектер көбіне өзен ... ... ... ... ... ... ... ашық алаңдарды ұнататын құстар. Мақтаарал ауданында үй маңын, бау - ... ... ... ... ... мекен етеді.
Қарамойын наурызектер жер шарына кең таралған құстар, сонда да Оңтүстік аймақтарда кеңінен таралған, ал аталған ... ... ... жағалауларында және үй маңдарында, тоғайларда таралған.
Бұл наурізектер ұясын жерге салады. ... ... ... Жұмыртқалау уақыттары сәуір айының ортасынан кейін басталады. Қарамойын наурызектер Мақтаарал ауданында қыстамайды, бұл аудан тек бұл құстардың ұшып ... кету ... ... ... ... - ... ағаштардан және жерден аулап жейді.
Бұл наурызектер насекомдармен ... ауыл ... ... ... [35]. ... елді ... 3 отрядқа жататын 8 синантропты түрлерге келер болсақ: Олар:
Кептертәрізділер - Columbiformes отядына, Кептертектестер тұқымдасы - ... ... ... ... ...
Көк кептер - Сolumba livia. Денесінің ұзындығы 29-36 см, ... ... 50-67 см, ... 265-380 г аралығында болады. Бұл құстардың түсі көкшіл-сұр болып келеді. Майда және орташа ... ... ... ... ... мен ... байланысқан құстар.Тұмсығының түбінде балсірісі болуы мүмкін. Ауыл шаруашылық жағдайында адамға өте ... ... Ұшуы ... ... ... жүреді.
Көк кептерлер үй айналасында көптеп кездеседі. Негізінен бұта арасында, егіншілік жерлерде, тоғайларда, тау шатқалдарының ... ... ... ... да ... ... ... үй аймақтарын мекен етеді [35, 36].
Бұл кептерлер Еуропада, Азияның оңтүстік - батысында, Африкада, ... ... ... ... ... ... мен ... аймақта көп кездеседі.
Мақтаарал ауданында көк кептерлер көптеп таралған, үй айналасында, тоғайларда т.б жерлерде.
Көк кептерлер ... ... ... 2- ден аса ... ... жұмыртқаларының түсі шұбар болып келеді. Жұмыртқа салу уақыттары сәуір айының соңы мен мамыр айының басынан ... ... Көк ... ... ауданында қыстап қалады, қыста түнгі үй шатырларының арасында қонақтайды.
Көк кептерлер шөп қоректілер, ауылды аймақтарда дәндермен қоректенеді. [36, 37]. ... ... ... ... зерттеле қоймаған.
Кіші түркептер - Streptopelia senegalensis. Дене пішіні жағынан үлкен емес, денесінің ұзындығы 26-29 см, ... ... 12,4 ... ... 14,4 ... ... ... салмағы 90 мен 130 г аралығында болады. Қанаттары және ... ... сұр, ... ... қара ... ... ... халық арасында көгершін деп те атайды.
Кіші түркептерлер тоғайларды, бау - бақша арасын, ... ... ... ... үй ... ... ... зерттеуге алынған аудандарда кіші түркептерлер көбінесе үй маңдарында мекен етеді.
Кіші түркептерлердің таралу аймағы тропикалық аймақтарда, Африкада, Индияда, Австралияда кең тараған. ТМД ... ... ... ... ... ... - батысында және жазық Дағыстанда ұялайды.
Кіші түркептерлер моногамдар, жұмыртқалау кезінде жұп құрайды, әр ... ... ... ... ... ... ... аналық кіші түркептерлер салады, ал аталықтары ұяға керекті қураған шыбықтар, балшық, шөптер мен қамтамасыз етіп отырады, кейде бұл ... ... ... ... ... да пайдалана береді. Кіші түркептерлер Мақтааррал аудандарында қыстап қалады. Барлығыда дерлік синантропты түрлер, адам тіршілігімен байланысты құстар [38].
Аналық кіші түркептерлер ... 2 ... ... ... оны ... 2 аптадан астам уақыт бойы басып жатады. Жұмыртқа салу мерзімдер мамыр айының басынан басталады. Жұмыртқаны ... ... ... ... икемсіз, көздері жабылып ешнәрсені көрмейді. Бұл балапандарды көбіне аталықтары кейде аналықтары екеуі қоректендіріп, 2 аптада балапандары қанат қағуға икемді ... ұяны ... ұшып ... ... ... ... ... аналықтары сыртқы бейнесіне қарап ажыратылмайды.
Кіші түркептерлер қоректенуі - әртүрлі астықтармен, тұқымдармен және түрлі насекомдармен ... ... ... астықтармен қоректеніп зиянын тигізсе, екінші жағынан насекомдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайдасын тигізеді [39].
Сақиналы түркептер - ... ... ... ұзындығы 28 - 33 см шамасында. Құйрықтары кіші түркептерлерге қарағанда ұзындау. Екі қанатының ашылғандағы ... 47 - ден 55 см - ге ... ... ... 15-200 г ... ... пішіні сұрлау келген, мойнында қара сақинасы бар.
Сақиналы түркептерлер саябақтарда, бұта арасында, үй маңында, бау- ... ... ... жерлерді мекен етеді.Мақтаарал ауданында да сақиналы түркептерлер бұта арасында, үй маңдарында мекендейді.
Сақиналы түркептерлер Азияда, Еуропаелдерінде, соның ішінде Оңтүстік ... саны ... ... ... ... ... шөптермен және шыбықтармен ағаш басына салады. Жұмыртқалау уақыттары мамыр және маусым айлары. Ұяларына 2-3 жұмыртқа салып, оны аналықтары 2 ... ... ... ... ... ... қолайлы болған жағдайда жылына 2 реттенде көп жұмыртқа басады. Бұл құстар жартылай отырықшы құстар, яғни ұшып ... ... жылы ... ұшып ... ... ... ... түркептерлер Мақтаарал ауданында қыстап қалады және осы ... ұя ... ... ... қоректенуі - қылқанжапырақты ағаштардың тұқымдарымен және ... ... ... ... түркептерлер ауыл шаруашылық алқаптарындағы бидай, жүгері сынды дақылдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына біршама зиянын ... ... - ... ... Жапалақтектестер тұқымдасы - Strigidae жататын байғыз - Athene ... ... ... ... 153 -- 172 мм, ... 154 -- 157 г, мекиенінің денесі ірілеу, қанатының ұзындығы 157 -- 175 мм, салмағы 195 -- 260 г - дай ... ... ... ... ... ... тарғыл, тұмсығы сүйір, имекті келеді. Жарлар мен жартастағы үңгірлерге ұя жасап, оған 4 -- 6 ақ ... ... Оны ... бір айға жуық ... ... 35 -- 40 күнде ұядан ұшырады.
Тұмсығы ілгек тәрізді жақсы ... Аяғы ... ... (4-шісі айналмалы) тырнақтарына дейін қауырсынданған, өткір әрі имек. ... көзі ... әрі ... алға қараған, осыған байланысты олардың бинокулярлы көру өрісі ұлғайған. Бетінің қауырсындануы құрайды. Жапалақтың есту ... ... және есту ... ... ... тері қатпары болады, ол сыртқы құлақтың бастамасын еске түсіреді. Қауырсындануы жұмсақ, осыған орай ұшуы ... ... үй ... ... ... өзен және ... ... мекен етеді. Мақтаарал ауданында байғыздар жоғарыдағыдай үй ... ... және ... ... ... ... ... жер шарында кең трған және барлық ландшафттарда мекендейді.Қазақстанныңсолтүстік мен солтүстік-шығысынан ... ... ... ... ... Үстіртте, Маңғыстауда, Арал, Балқаш жағалауында, Қаратауда, Алтайда жиі кездеседі.Жер шарында кең тараған және барлық ландшафттарда мекендейді, ал Мақтаарал ... ... ... ... ... ... ағашты - бұталы аймағында, мазараттардың айналасында таралған.
Байғыздардың ұялайтын жерлері алуан түрлі - қуыстар, кеміргіштердің іні, ... ... ... арасындағы түрлі шұңқырлар. Жұмыртқа саны қоректің азды - көпті болуына ... ... аз ... жылдары жапалақтар мүлдем жұмыртқа салмауы мүмкін, бірақ тышқанды жылдары екі рет ұялайды, жұмыртқаның саны әдетте 3-5 ке, кейде 2 есе ... ... ... ... бір ... ... ... байланысты, әр жастағы балапандар болады, балапандары алғашында көрмейді, денесін мамық жапқан. Ересектері балапандарына қамқорлық жасайды және 3-6 апта ... соң ... ... ... ... ... адамды көрсе тұмсығын сартылдатып қорғанады, тырнақтарын қолданады. Байғыз -- ... құс. Түн ... ... ... ... ... ұя ... себебі ұя салатындай мекендері жоқ, бірақ осы ... ... ... ... ... ... ... құстармен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді.
Байғыздар майда кемірушілермен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайда келтіреді. Алайда қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... бұл құсқа қатысты әр түрлі аңыздар пайда болған [35].
Торғай тәрізділер - Passeriformes отряды, Қараторғайтектестер тұқымдасы - ... және ... ... - Corvidae ... ... ... ... кездесті:
Сарыжағал (Майна) - Acridotheres tristis. Денесінің ... 25 см - дей ... ... қара - қошқыл түсті, қанаттарының арасында ақ ... ... оны ... ... анық ... ... Басы мен мойны қоңырқай түсті. Көзі мен аяғын тері жапқан яғни, қауырсын болмайды, сары ... ... 3 ... ... 1-і ... ... ... жерлерде, үй маңайларында, егіншілік алқаптарында көптеп кездеседі. Зерттеліп отырған Мақттаарал аудандада үй айналасында және егіншілік алқаптарын көптеп мекен ... ... ... ... Шри-Ланкада және Оңтүстік Азияның тропикалық жерлерінде кездеседі. Бұл құстардың қазіргі кездегі миграциялары Азияның ... - ... ... ... Африкада, Израильде, Австралияда, жаңа Зелландияда жайылады. Мақтаарал ауданының кез - келген жерінен көруге болады [40].
Бұл құстар ... ... ... ... ... салады. Ұяларын ағашқа, бұтаға, жартас жарықшағына, жерге, ағаш қуысына, тіпті інгеде салады. Жұмыртқа салу уақыттары әр қалай, мамыр мен ... ... ... ... аналықтары басып жатады, балапандары жұмыртқаны жарып шықан соң аталықтары оларды қоректендіруге кіріседі, балапандары шала. Сарыжағалдар осы Оңтүстік аудандарда оның ... ... ... ... қалады. Жабайы жағдайда 40-50 жыл өмір сүреді.
Сарыжағалдар - құрт-құмырсқалармен, шегірткелермен жемістермен, тұқымдармен т. б әр түрлі ... мен ... ... ... ... ауыл шаруашылығына пайдасын тигізсе, екінші жағынан дәнді - дақылдармен және астықтармен қоректеніп ... ... ... - Pica рica. Дене ... кішірек келген, түзу ірі қысқатұмсықты құс. Денесінің ұзындығы 51 см, екі ... ... 90 см - ді ... ... көп ... ... тек кеудесі ақ болады. Аталықтарының салмағы аналықтарына қарағанда ... 233 г, ал ... ... 203 г - ... ... кей ... ақ араласқандықтан оны қазақта кейде алақанат сауысқан деп те ... ... мен ... сыртқы түсіне қарап ажыратылмайды.
Сауысқандар ашық биотоптарда: орманды, далалы, тау бөктерлері мен тауларды мекендейді. Шөл және шөлейтті аймаққа, ... ... ене ... ... ... үй ... ... бау - бақша арасын мекен етеді.
Бұл құстар Азияда, Европаның біраз елдерінде, Солтүстік Америка мен Жаңа ... ... ... да ... ... кез-келген жерлерінен көруге болады.
Сауысқандар жұмыртқа салу кезеңдері сәуір айынан басталады. Ағаш басына қурап қалған шыбықтардан, бұталардан ағаш ... шар ... ұя ... ... 5-8 ... салып, ол жұмыртқалардан 17-18 күннен кейін балапандар шыға бастайды, балапандары қызылшақа. Сауысқандар жылдың кез - ... ... ... ... ... ... ете ... осы ауданында балапандап, осында қыстапта қалады [8].
Сауысқандар құрт - құмырысқа жейді, ет қоректі, ... шөп ... ... ... де ... ... кездескен. Сауысқандар басқа ұялардағы жұмыртқалармен де қоректенеді. Жаз айларында қауын-қарбыздармен де қоректенеді.
Сауысқандар насекомдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайдасын ... жаз ... ... ... - ... мен, ... ... - қарбыздармен қоректеніп керісінше ауыл шаруашылығына зиянын тигізеді ... ... - Corvus ... Денесінің ұзындығы 45-47 см. Қауырсындарының түсі күлгін және қара ... ... ... ... ... Тұмсықтары жерді шоқуға икемді, өте қатты келген. 3 саусағы алға және1саусағы атрқа қарай бағытталған. ... ... ... қауырсын жаппайды.
Ақтұмсық қарғалардың мекен орасы сауысқандардың мекен ортасына ұқсас келеді, ашық биотоптарда: орманды, далалы, тау бөктерлері мен тауларды мекендейді. Бұл ... ... ... үй ... ... бау - бақша арасын мекен етеді.
Еуропада, Азия материгінде кең тараған. Қазақстанның ... ... ... басқа құстар секілді оңтүстік сүйгіш емес, барлық аймақтарда бірқалыпты тек жұмыртқалау ... ... ... ... кеш ... ауданында ақтұмсық қарғаларды кез - келген жерлерден кездестіруге болады [41].
Ағаш басын ... ... ... ... ұя ... Ұяда 3-7 жұмыртқа болады.16-20 күнде жұмыртқаларынан балапандар шыға бастайды. Бұл ... ... ... айының ортасына тура келеді. Балапандарын маусым айының басында ұшыра бастайды. Ақтұмсық қарғалар оңтүстік аймақтарда отырықшы құстар, Мақтаарал ауданында да ... ... ... ... ... ... адам ... және жануарлардың нәжістерін шоқып қоректенеді.
Ақтұмсық қарғалар - тұмсықтарымен жерді шоқып шыбын - шіркейлермен, ... ... ... ... жерлер соқамен жыртылған кезде жерден жауын ... ... ... Ақтұмсық қарғалар қыста тамақ қалдықтарымен қоректенеді.
Ақтұмсық қарғалар насекомдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына ... ... онан ... айтарлықтай маңызы зерттеле қоймаған [41].
Ала қарға - Corvus cornix. Дене ... 47 - 50 см ... ... 0,6 кг ... Ала қарғаның басы, қанаты, құйрығы қара, ал арқасы мен ... ... ... ... тырнақтары өткір болып келеді, жақсы ұщады, бір ... ... ... ұшып кетеді.
Ала қарғалар ормандарды, тоғайларды, үй маңын, егіншілік алқаптарын, өзен, көл және су қоймалар жағалауларын өздеріне мекен етеді. ... ... ала ... ... ... үй ... егіншілік алқаптарын, бау - бақша арасын, тоғайларды мекен етеді.
Бұл құстардың ... ... ... ... және ... ... батысында, Азияда кеңінен таралған. Қазақстанның дерлік барлық аймағында кездеседі.Мақтаарал ауданында бұл құстарды кез - келген жерінен кездестіруге ... ... ... ... ... соңынан мамыр айының басында ұяларына көгілдір - жасыл түсті 4-6 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларының ұзындығы 38-42 мм, ал ені 28-32 мм ... ... Бұл ... 18-20 ... соң ... шыға бастайды. Аталықтары ұядағы балапандарын тастап кетпей қоректендіреді. Ала қарғалар өмірінің 2-ші 5-ші жылында балапандайды, 20 ... өмір ... [40, ... ... ... ... құстардың жұмыртқаларымен, кеміргіштермен, өсімдік тұқымдары мен қоректенеді.
Ала қарғалар кеміргіштермен және насекомдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайдасын тигізсе, екінші жағынан астықтармен, ... - ... ... ... ... [41].
Мәдени ландшафттардан 4 отрядқа бірігетін 4 түр есепке алынды. Олар:
Тауықтәрізділер - Galliformes отряды, Қырғауылтектестер тұқымдасы - ... ... ... түр ... ... ... - ... colchicus. Сырт бейнесі және дене тұрқы тауыққа ұқсас, айырмашылығы ұзын құйрықтары ғана. Қанаттары қызғылт-сары, күлгін т.б. ... ... ... ... ... келеді. Тірі салмағы әр қалай 45 г - нан 5 кг - ға ... ... ... ... ... ... аздаған түрлері бір қауіпті жағдай туғанда ғана ағашқа шығады, я болмаса ұшар басында түнейді. Бұл құстар ұша алады, бірақ алысқа ұша ... Дене ... ... басы ... емес, мойны қысқа. Жабынды қауырсында қосымша өзегі болады. Қысқа әрі аздап дөңес ... ... ... ... ... ... Танау тесіктері ашық (тура өтеді). Қанаттары қысқа әрі жалпақ, ол тез тік ұшып көтерілуін ... Ұшуы ... ... ... ... қысқа қашықтыққа ғана ұша алады. Аяқтары күшті, төрт саусақты, тырнақтары аздап ... ... ... ашуға, қазып жемін жеуге бейімделген. Өңештен көлемді жемсау бөлінген, етті қарынның қабырғасы қалың және тығыз кутикуламен ... ... ... ... ірі, реңі ... ... ... тоғайлы, ағашты және бұталы, жазғы уақыттарда егіншілік жерлердіде т. б жерлерді өздеріне ... ... ... ... тоғайлы, ағашты - бұталы, қайтарма су каналдарының маңдарын, жазғы уақытта мақта өскен егін ... ... ... ... ... Азияда, Туркияда, Кавказда, Еділ өзенінің маңдарында, Ауғанстанда, Монғолияда, Қытайда және ... ... ... ... ... - ... ... арнайы жерсіндірілген. Қырғауылдар Қазақстанның барлық аймағында таралған, Оңтүстік аймақтарда саны жағынан басым.
Қырғауылдар ерте ... ... ... ... ... айында. Жер шұңқырын ұялап 5-10 жұмыртқа басады.Көптеген түрлерінде ... ... ... ... ... - ... ұрпақтарына қамқор жасау мекиендерінің мойнында. Балапандары ширақ. Олар, әсіресе өмірінің алғашқы күндерінде омыртқасыздармен қоректенеді [35].
Мақтаарал ауданында бұл құстар ... ... ... ... Мақтаарал ауданында қыстап қалатын құс, қысқы уақыттарда тоғай маңдарында іздерін көруге ... ... ... бұл ... ... өзенінің жағалауындағы жыңғыл басқан жерлерде, қайтарма су каналдарының маңында, тоғайларында таралған.
Қырғауыл негізінен өсімдіктердің жеміс-жидек, дән, бүршік, түйнегімен қоректенеді. Өсімдік ... ... ... ... жеп те ... ... адамзаттың да қорегі болып есептелінеді, шаруашылық маңызы зор.Еті нәзік, сүйкімді, тәтті, жеңіл қорытылуымен қасиеттелінеді ... - ... ... ... тұқымдасы - Pteroclididae жататын Қылқұйрық бұлдырық - Surrhaptes paradoxus.
Майда және орташа ... ... ... құстар.Аталықтарында басы мен мойны сап - сары түсті, көкірегі сарғылт түсті, қанаттары мен аяқ жағы ... ... ... Бұл ... ... шамамен 300 г. Тұмсығының түбінде балсірісі болуы мүмкін.Аяғында 4 ... бар, ... ... ... ... ... ... және етті қарны күшті.Ұшуы шапшаң, жерде жақсы жүреді.
Бұл бұлдырықтар сазды және тасты шөп арасында қоныстайды, тіршілігі ... мен ... ... ... ... ... да ... тоғайлардың арасын мекен етеді.
Қылқұйрық бұлдырықтар Солтүстік - ... ... ... ... ... ... ... облысының Байқоңыр аймағында, Бетпақдалада, Алтай тауында, Маңғышлақта, Арал өзенінің маңдарында, Сырдария өзенінің ортаңғы ағысына дейін, Қаратаудың етегінде, Шу өзенінің ... ... ... ... бұл ... Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі.
Қылқұйрық бұлдырықтар жылына екі рет балапандайды, ... ... ... 3 - ке ... ... ... жұмыртқа салу уақыттарының бірінші мерзімі мамыр маусым айларынан басталады. Қызылшақа балапанды. Қылқұйрық бұлдырықтар өте сақ құстар, суда да өте сақ ... ... ... қыстап қалады. Бұл құстар Оңтүстік аймақтарда қыстап қалғанымен Мақтаарал ауданында қыстамайды, көбіне ... ... ... ... ... ... бұлдырықтардың қоректенуі - өсімдік тектес азықтар және өсімдіктің азықтары. Суды үнемі ішеді. ... ... ... ... балапандарына су таситыныда жазылған.
Қылқұйрықтар спорттық объект болып табылады, сондықтанда саны қазіргі кезде тым азайып кеткен [35].
Күндізгі жыртқыштар ... ... ... - ... ... ... Сұңқартектестер тұқымдасы - Accipitridae кездескені Түз құладыны - Circus cyaneus.
Түз құладындарының денесінің ұзындығы 46-47 см, ... ... 97-118 см. ... ... ... ... ... келеді, олардың салмағы 390-600 г, аталығының салмағы 290-390 г шамасында болады. Түсінде жыныстық ... анық ... ... ... ... жоғарғы бөлігі, тамағы басындағы күлгін сұр түсті болып келеді ... ... ... оның ... шеті ... ... ... тұмсықтың ұшы өткір ілгек тәрізді болып келуімен сипатталады. Үстіңгі ... ... ... болады, ол кейде жасыл не қызыл түсті болады.
Көптеген түрлерінің жас ерекшеліктеріне қарай реңі ... ... ... ... аталықтарына қарағанда ірі әрі күшті болады. Әр түрдің өзіне тән ұшу мәнері болады: кейбіреулері шапшаң әрі мәнерлеп ... ... көп күш ... ұзаұ уақыт қалықтап ұша алады.
Түз құладындары ашық кеңістіктерде, далаларда, шабындықтарда, шөлді жерлерді де, жартылай орманы алқаптарды даөздеріне мекен ... ... ... бұл ... егін ... ашық ... ... мекен етеді.
Бұл құстар жер шарының барлық аудандарында кең тараған және алуан түрлі ... ... ... ... ... моногамдар. Құсойнақ кезінде қалай болса солай тастай салынған бұтақтардан қарапайым ұя ... Ұяны ... жыл ... ... ... Солтүстік популяцияның жұмыртқаларының саны оңтүстіктегілерге қарағанда біршама көп. Жаз айларында шамамен маусым және шілде айларында жұмыртқалайды. Жұт жылдары ... ... да ... ... ірі ... 1-2, ал ... 4-7 ... салады. Аталығы жұмыртқаны шайқауға аз қатысады, бірақ қарқынды түрде қорегін аулап, ұябасары (аналығы) мен балапандарын қоректендіреді. Жұмыртқаны шайқау 4-8 ... ... ... көзі ашық және ... ... ... жыртқыш құстар - отырықшы, көшпенді және жыл ... Бұл ... ... ... ... ... құстардың қорек спекторы өте үлкен: жемістер, насекомдар, омыртқалылар, түрлі қалдықтар, өлекселер. Ұшуы өте ... ... ... ... ... жемістермен қоректенгенімен үй маңына келе қоймайды, керісінше насекомдармен, кемірушілермен қоректеніп ауыл ... ... ... ... ... - ... отряды, Бозторғайлар тұқымдасы - Alaudidae кездесетіні Айдарлы бозторғай - Galerida ... ... 18 см, ... ... 45 г. Бұл ... ... түсі ... (незаметную), жақсы иілген тұмсығы, орташа көлемдегі аяқтар, ұзын қанаттары және басында айдары болады. Аяғында 3 саусағы ... 1 ... ... ... ... ... ... ландшафттарда кездеседі, бірақ көпшілік түрлерінің тіршілігі ағаш бұталы өсімдіктермен байланысты және егіншілік алқаптарын мекен етеді. Мақтаарал ... ... ... мекендейді.
Айдарлы бозторғайлар Кореяда, Еуропаның оңтүстік - батысында, Сары теңізде мекен етеді. Оңтүстік шекарасы Синегалдан басталып ... ... ... Кенияның солтүстігін, Арабияның жағалауларын, Индяның солтүстік шығысы арқылы Непалға дейін созылып жатыр. Мақтаарал ауданында бұл құстар Сырдария өзенінің жағалауында, ... және ... ... ... су каналдарының маңдарында таралған [36, 39].
Айдарлы бозторғайлар ... ... ... ... ... ... ағаш қуысына, тіпті інгеде салады. Жұмыртқалау уақыты ... ... ... ... ... саны да ... 8-ге дейін барады, кейде 16-ға дейін жетеді. Балапандары шала. Ересектері оларды қоректеніреді, қоректі ашық боялған ашылған ауызға ... ... ... ... ... тек жаз айларында ғана белсенді, Мақтаарал ауданы бұл ... үшін тек ұшып келу және кету орны ... ... ... ... ... көбелектер мен, кішірек ұлулармен, өрмекшілермен, жауын құрттарымен, майда қоңыздармен, тұқым, жеміс, нектар, тозаң, әртүрлі омыртқасыздар. Моногамдар, ... ... ... ... ... ... ауыл ... біраз пайдасын тигізеді [42].
2.5 Cүтқоректілер класы - Mamalia.
Жыртқыштар - Carnivora отряды, иттер тұқымдасы -Canidae жататын шиебөрі, ... ... ... ... ... - ... жататын ақкіс, дала күзені, борсық, мәлін кездесті.
Шиебөрі, шүйебөрі - Canis aureus. Дене тұрқы 71 - 82 см, ... 45 - 50 см, ... ... 22 - 23 см, ... 1∕3 ... ... ал осы құйрығының жоғарғы жағы сарғыш, ал астыңғы жағы мен ұшы жағы біршама қаралау, ал екі жаны сарғыш түсті, ... пен ... ... ... болып келеді, жалпы салмағы 7 - 13 кг, ... ... ... ... одан екі есе ... түсі жирен сұрғылт.
Шиебөрілердің бас сүйектері қасқырдың бас сүйектеріне қарағанда кішірек,мұрын бөлігі төменірек орналасқан ал жалпы ... пен бет ... ... ... ... бас ... ... Мұрын сүйектері өте әлсіз.Азу тістері жақсы жетілген бірақ біршама жіңішкелеу және негізгі жыртқыштық тістері (хищнические зубы) әлсіздеу қасқырдың азу ... ... [43]. ... ... 2 рет ... ... және күзде. Жаздық түлеу уақыттары әр түрлі, мысалы; Сырдария ... ... ... ... айының басынан бастап түлей бастаса, ал жалпы басқада аймақтарда бұл жануарлар сәуір айының орасынан кейін ғана түлеу мерзімі ... ... ... ... ... ... ... түлеу уақыты Сырдария өзенінің бойындағы және Тәжікстан еліндегі шиебөрілердің түлеу уақыты қыркүйек айының ортасынан ... ... ... соңына дейін жалғасады. Жалпы алғанда 70-75 күнге жалғасады (Чернышев, 1958: Тарянников 1974а). ... ... ... ... ... ... ... өзен-көлдер мен арық-каналдардың жағалауларын мекен етеді (Слудский, 1953; Чернышев, 1958; Ищунин, 1961; Гидаятов, 1966; Гелптнер, 1967).
Мақтаарал ауданында бұл ... ... ... ... ... маңдарын, тоғайларды мекен етеді.
Бұл жыртқыштар Индияда, Шри - Ланкада, Бирмада, Тайландта, Азияның оңтүстік - ... ... ... ... ... ... солтүстік - батыс бөлігінде, ал Европа елдерінен Грецияда, ... ... мен ... ... ... бұл жыртқыштар Оңтүстік аймақтарда кең таралған, Арыс, Сырдария өзенінің барлық жағалауларында, таралған. Мақтаарал ауданында шиебөрілер Сырдарияның орта ... ... өзен ... ... ... ... кездеседі [43, 44].
Шиебөрілер жылдам өседі, жыныстық жағынан қаншығы бір жасында, ... екі ... ... ... күшіктерін жатырында 60 - 62 күн көтеріп 4 - 6, ... 8 ... ... ... 45 күндей сүттерімен қоректендіреді(Тарянников, 1978). Ал етпен қоректендіруді ұрғашылары 15-20 ... ... ... ... ... 1947).
Шибөрілер Мақтаарал ауданында тұрақты түрде кездеседі. Бұл аңдар күн батқаннан соң белсенді тіршілік етеді. Күн батысымен ақ шуылдап ... шыға ... ... жиі ... ... ... ұлығанына ұқсас бірақ кейбір айырмашылықтары бар, бұлардың ... ... бір ... ... ... ... ... Мақтаарал ауданында күшіктейді, бірақ күндіз белсенді тіршілік ... соң ... ... ... ... екенін анықтау біраз қиындау болды.
Шиебөрілер қоректерін аулауға (қоян көжегі, ... ... ... ... ... жануарлар өлексесі, әр түрлі жеміс, қарбыз, қауын, т.б.) аулауға ымыртта шығады, кейде күндіз де ... ... ... ... ... ... ірі насекомдармен, кеміргіштермен қоректенгендіктен жыртқыштық тістері (хищнические зубы) ... тісі ... ... ... ... ... онша емес, аң, құс шаруашылығына зиян келтіретін жерде ауланады [44].
Қарсақ - Vulpes corsac. Дене ... 46 - 56 см, ... ... 25 - 35 см, денесінің жартысын құрайды немесе одан сәл ғана ұзындау болады, терісі бағалы аң. ... жүні ... ... әрі ... ... келеді. Жазғы жүні қысқа, ірі және түбітсіз ... ... ... ... ... ақ, үлкен тұмсығы сүйір болады.
Қарсақтар жылына 2 рет түлейді көктемде және күзде. Көктемгі түлеу мерзімі айтарлықтай ұзақ ... ... ... ... ... Барса-келмес шөлінде тіршілік ететін қарсақтарда түлеу уақыты 15 ... ... ... ... ... ... ... Ал күзгі түлеу мерзімі біршама қысқалау болады көктемгі түлеуіне қарағанда. Күзгі түлеу уақыты басталғанда көктемгі түктері ... ... ... ... ең алдымен құйрығына одан соң бел бөлігі мен арқасына одан әрі қарай екі жанына сосын ең соңына қарай иық ... ... ... ... бай ... аңғарлы сайларда, тау етектерінде тіршілік етеді, сонымен қатар шөлді кеңістіктерде көптеп кездеседі. Бұл жыртқыштарда ... ... ... ... өзен ... ... етеді.
Қарсақтар Қытайдың солтүстік - шығысында, Моңғолияның орталық аймақтарында, Ауғанстанда және солтүстік - ... ... ... Ал Азия ... көбіне Қазақстан, Өзбекстан және Түркіменстанның шөлді аймақтарында кеңінен таралған. Мақтаарал ауданында негізінен Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі.
Тереңдігі 1 - 2 м, ... 4 - 6 м ін ... ... ... ... етеді. Кейде түлкі, борсық және суырлардың ескі індерін де пайдаланады.Қарсақ жыныстық жағынан 9 - 10 айда ... ... 1 рет ... 2-ден 16-ға ... негізінде 3-6 күшік табады. Қазақстанның далалы аймағында ақпанда, ал шөл-шөлейтті ... ... ... шағылысады. 52 күннен кейін 2 - 16, көбіне 3 - 6 күшік туады. ... таң ... және кеш ... ... ... ... ... ауданда қыстап қалады. Ауыл аймақтарға көп жақындамайды, иттерден қорқады.
Қарсақтардың негізгі қорегі - тышқан, ... ... ... ... ... т.б. Сондай-ақ, қарсақтар тасбақаны, құсты, жыланды, кесірткені де ... ... ... іздеуге таңертеңгі және кешкі мезгілде шығады.
Қарсақ - өте ... ... үшін ... келе ... ... ... бар аң, ... қатар бұлар - құтыру мен оба ауруларын таратушылар [44].
Түлкі - Vulpes vulpes. Түсі ... ... ... ... сырты қара не қара қоңыр, құйрығы ұзын (ұзындығы 60 см-дей), қысқа сирақты. Жүні тығыз әрі жұмсақ. Реңі жыл маусымына ... ... ... ... Екі жаны мен ... ... сарғыш жирен, бауыры мен құйрығының ұшы ақшыл ... ... 70 - 77 см, ... 6,5 - 6,8 кг ... болады.
Түлкінің тұмсығы иттерге қарағанда ұзын, сүйріктеу келеді. Көзінің қарашығы да тік орналасқан, қараңғы да жақсы көреді. Құлағы үнемі тік ... ... ... ... ұзынша, қатты жүгіреді. Жүні ұзын, әрі үлпілдек, құйрығын үнемі көтеріп жүреді. Жүгірген кезде оның құйрығы рөлдің қызметін атқарады.Түлкілер жылына 1 рет ... ... ... ... ... ... ... ал солтүстік аймақтарда наурыз айының басында түлей бастайтыны анықталған (Слудский, 1953).
Түлеу уақыты басталғаннан соң 2 ... жаңа ... өсіп ... ең ... ... ... ... үстіңгі бөліктеріне сосын бел және екі жанына одан соң арқасына ең соңында ... ... ... ... 1977).
Қазақстанда түлкілер Республикамыздың барлық аймақтарында, таулы аймақтарда, шөлді аймақтарда (пустынь), жартылай шөлді аймақтарда (полупустынь) сонымен ... ... ... ... кездеседі. Түлкілер өзен-көлдердің жағалауларын, тоғайларды, орманды алқаптарды аралап жүріп қоректерін аулап жейді [44].
Түлкілер Европада, Азияның көптеген елдерінде, Солтүстік ... ... ... ... ... ... (Громов, 1963).
Түлкілер Қазақстан территориясының барлық жерлерінде таралған, ал Мақтаарал ауданында ... ... ... ... күндіз інінде жатып, түнге қарай қорегін іздейді. Әдетте ұсақ ... ... ... ... ... ... 300-ден астам жәндік пен ондаған өсімдік түрлері болады.
Түлкілер қаңтар - ... ... ... 49 - 58 ... ... 4 - 6 ... 15) күшік туады. Терісі бағалы аң, әсіресе, қарабурыл түлкінің ... ... ... ... күндіз тыныстап түнге қарай белсенді тіршілік етіп, қорегін аулайды, адамдар көзіне көп түспеуге тырысады. Зерттеліп отырған ... ... ... жеп, ауыл ... пайда келтіреді. Құс шаруашылығына зиян келтіреді, құтыру ауруының вирусын таратады [44, 45].
Қасқыр - Canis lupus. ... аң, аяқ, ... жақ ... ... өте жақсы жетілген, табандары үлкен емес, бастары үлкен және ... ... ұзын ... үш ... формалы алға қарай бағытталған. Құйрықтары үлкен, үлпілдек, құйрықтары төмен салбыратып жүреді. Денесінің ұзындығы 100 - 130 ... ... ... ... 50 кг ... ал ... 45 кг ... терісі ашық сұр түстен қара түске дейін болады. Қасқырлар 15 - 16 жыл өмір ... ... ... ... ... ... әдебиеттер бойынша батпақтарға немесе қардың үстіне түскен іздер қасқырдың немесе иттің ізі екен ... өте қиын деп ... ... ... ... ... ... таулы аймақтарда, жартылай шөлді және шөлді жерлерде, тоғайларда, қамыс ... ... ... ... саны ... бір келкі емес, негізінен бұл аңдар су ... ... ... көп жерлерде тіршілік етеді. Қасқырлар Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің жағалауларында өте ... ... ... ... ... ...
Қасқырлар Европада, Азияда және Солтүстік Америкада т.б елдерде ... Бұл ... ... ... ... ... дегенмен Орталық Қазақстанда кеңінен, Солтүстік аймақтарда аз, Оңтүстік аймақтарда орташа ... қай ... ... мол ... сол ... ... ... Қасқырлардың бәсекелестері жоқ деп айтсақта болады, тек ... және ... ... Қар ... ғана ... ... ... Мақтаарал ауданында бұл жыртқыштар Сырдария өзенінің жағалауында таралған [46].
Қасқырлар Оңтүстік ... ... және ... ... ... ... ... екі ай буазданып, 14-ке жуық бөлтірікті әкеледі. Бөлтіріктеріне көбінесе аналықтары қамқор болады, бір айға ... ... - ақ ... қоректене бастайды. Жазда жұп болып өмір сүреді (А. А. Слудский, 1953).
Қасқырлар түнге қарай ұлиды және бұл ... ... ... жергеді қасқырларға әлде қандай бір ақпаратты (сигнал) береді, ұлығандары иттің ұлығанына ұқсайды, бірақ біршама дауысы жоғары шығады.
Қасқырлар қоян, бұлан, ал қыс ... ... ... ... ... келіп ірі қара малдарға шабуыл жасайды.
Қасқырлар кейде ашыққанда жайылып жүрген ірі қара малдарға шабуыл ... ... ... ... ... - Meles meles. Дене ... 60- 90 см, ... ұзындығы 20-24 см, салмағы 8- 16 кг шамасында. ... түсі ... ... дейін өзгеріп отырады. Жүні қылшықты, салалы, сирек. Тұмсығынан желкесіне дейін созылған қара жолағы бар. Бауыры, ... ... ... ... сәл ... ұзын ... ... Інде тіршілік еткендіктен, маусымдық көшуі байқалмайды.
Борсықтар ормандарды, таулы аймақтарды, Оңтүстік аймақтарда шөлді және жартылай ... ... өзен - ... ... және қай ... ... ... болса сол жерлерді мекен етеді. Мақтаарал ауданында да борсықтар өзен жағасын бойлай мекен етеді.
Борсықтар Еуропаның солтүстік аймақтарының барлық жерлерінде, Кавказда, ... ... ... және ... ... Қытайдың шығысында, Жапонияда таралған. Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің бойында таралған.
Борсықтар күндіз індерінде тынығып, ... ... ... тіршілікке көшеді, кейде сирек таңғы уақыттарда көріп ... ... ... қарай бойына май жинайды да, қысқы ұйқыға кетеді, қысқы ұйқыға кетер алдындағы салмақтары біршама көп 34 ... ... ...
Борсық қорек талғамайды.Кеш түсісімен қорек іздеуге шығады. Көбінесе ... және оның ... мен ... ... ... жеп қоректенеді. Көктемде құстарды, олардың балапандарын жейді, кейдеқозының да құйрығын сорады және ұсақ кеміргіштермен, жыланмен, кесірткелермен, көлбақалармен, ұсақ ... ... және ... ... де ... [46, 47]. ... моногамдар, ін қазады, осы індерінде күшіктейді, наурыз -- маусымда ... ... болу ... ... ұзақ 271 күн ... ... 1 -- 5 ... табады.
Борсықтың терісінен ішік, қылшығынан щетка жасауға болады.Халық арасында оның майын көксау ... ... ... оны басқа да қажеттерге жұмсайды. Етін де жеуге болады.Терісі мен майы үшін ауланады.Борсықтың майы витаминдерге бай, сондықтан халық медицинасында оны буын ... ... және ... жараларды емдеуге қолданады. Ауыл шаруашылығы және орман зиянкестерін жеп пайда келтіреді [47].
Мәлін - Felis silvestris. Дене тұрқы 47,5 -- 74,0 см, ... 1,9 -- 6,3 кг, үй ... ... ... Арқа жүні қара, қоңыр шұбар теңбілі бар сұр түсті, бауыры ақшыл болып келеді. Тері жамылғысының түсіне қарай, шұбар мысық немесе дала ... деп те ... ... ... үшін көп ... ... ... қамыс-құрақ арасында, тораңғы, жиде, жыңғыл, шеңгел өскен өзендер мен көлдер ... ... ... ... ... ... Сырдария өзенінің жағалауындағы қамыс басқан жерлерді мекен етеді.
Мәліндер ... ... ... ... ... ... тауы елдерінің көбінде таралған. Қазақстанның шөлді және шөлейтті аймақтарында мекендейді. ... ... ... ... облыстарында жиірек кездеседі. Мәліндер Зерттеліп отырған Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің жағалауларында таралған.
Мәліндер ... ... ... ... ... етеді, қоректенуіде түнге қарай, кейде күндізде қоректенуге шыға береді. Қысқы ұйқыға кетпейді.
Мәліндер қорегін көбіне ымыртта, түнде ... ... ... -- ... ... ... ондатр және ұсақ құстар.
Бұлар жыныстық жағынан ... 21 -- 22 ... ... 10 айда жетіледі. Қаңтар -- наурыз айларында мауығып, сәуір -- мамырда ... ... ... ... олар өз бетінше тіршілік ете бастайды. Мәлін үй мысықтарымен жиі шағылысып, ұрпақ бере береді.
Мәліндер кемірушілермен қоректеніп пайдасын тигізеді, ... ... ... - ... пайдасы мен зияны да жоқ [47, 48].
Дала күзені - Mustela altaica. Дене ... 29-52, ... 7-18 ... ал ... 2 кг-ға дейін болады. Арқасы ақшыл-сары, қылшығының ұшы қара болып келеді. ... ... ал ... ала ... ... күзен көктемде және күзде түлейді. Күзендер 12-13 ... ... ... ... әртүрлі жерлерде мекендейді. Көбіне жазық далаларда, құмсыз шөл және шөлейт аймақтарында, таудың етегінде, өзен көлдердің жағаларында жүреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алқаптарды, құмды аймақтар мен шөлді аймақтарды мекен етеді.
Дала күзендері аң республикамыздың барлық облыстарында да бар, бірақ саны ... ... Ол ... ... Ақтөбе, Торғай, Жезқазған, Қостанай, Ақмола, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан облыстарының шөлейт және ... ... жиі ... Мақтаарал ауданында дала күзендері шөлді және құмды аймақтарда таралған.
Дала күзені де басқа күзендер секілді түнде ... ... ... Ол ... ... ... шығады. Оны тек жаз айларында балаларын тамақтандыратын уақытта ғана күндіз көруге болады. Бұл ... іні ... ... Олар саршұнақтардың, әсіресе зорманның және әр түрлі тышқандардың (атжалман, қосаяқ, құмтышқан, ... т.б.) ... ... ... күзеннің немесе сасық күзеннің негізгі қорегі көбінесе саршұнақтар. Бір күннің ішінде дала ... бір сары ... ... жиырмадан астам ұсақ кеміргіштерді жейді. Жылына әр күзен кемінде 250-300 саршұнақ және ол тек бір қыста 1500-ге жуық тышқан ... ұсақ ... азық ... ... күзені жылына бір рет балалайды. Ол наурыз айының басында ұйығады,содан сәуір айында балалайды. Бір туғанда 8-12, ал кейде 19-ға ... ... ... ... ... ... 5-6 гр ... болады. Олар бір айдан кейін ғана көзін ашады. ... ... 4-5 ... соң-ақ аңның етімен қоректенеді және бір жарым ай шамасында сүт емеді. Екі айға толған кезде үлкендерімен ... ... ... ... ... ... көп ... жас күзендер өз бетімен тіршілік ете бастайды.
Күзендер көптеген кемірушілермен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайдасын ... [45]. ... erminea. ... ... қосқанда 25-35 см, салмағы 180-250 гр болады. Қыста бүкіл денесі қар түсіндей ақ, ... ұшы ғана ... ... ол 2 түсті: арқа жағы қоңыр қызғылт, ал бауыры сарғыштау ... Бұл өте ... және ... ... ... ... ... жақсы өрмелейді.
Ақкіс өзендер мен көлдердің жағасындағы қамыс, тал араларында сай-сала, жыраларында, қайың, көк терек өскен ормандарда мекендейді. ... ... ол өзен ... бұталы ағаш арасын қоныстанады. Тауда жабайы алма, өрік өскен бөктерде, тас- ... ... және ... бұталар арасында тіршілік етеді. Тауда 4000 м биіктікке дейін көтеріледі. Мақтаарал ауданында жоғарыда айтылғандай далалы аймақтарды, Сырдария өзенінің жағалауындағы ... ... ... т. б ... ... етеді.
Ақкістер Еуропада, Азияның оңтүстігінде және солтүстік Америкада кездеседі. Бұрынғы СССР құрамында болған ... де кең ... ... ... ... ... ... жерлерінде кездеседі. Ақкіс республикамыздың солтүстік бөлігінде және оңтүстік шығыстағы таулы өңірлерінде өте көп таралған. Мақтаарал ауданында ақкістер Сырдария ... ... және ... ауданымен шектесетін құмды жерлерде таралған [45].
Ақкіс күндіз тыныстап, аңшылыққа күн бата шығып, ... ... ... ... ... ... түні бойы ...
Ақкістің негізгі азықтары - тоқалтістер, су тышқандары сияқты ұсақ кеміргіштер және кішкентай ... ... ... ол ... ... балық және насекомдармен азықтанады. Күз мерзімімен қыс мерзімінде оның ... ... ... ... кездеседі.
Ақкіс полигамдар, жылына 1 рет ұрпақ береді. Аналық ақкістер ақпан айының ортасынан бастап маусым айларының аралығында күйлейді. Жүкті болу ... 8-9 ай. ... ... бұл ... ... айынан бастап күшіктей бастайды, күшіктерінің саны 4-тен 9-ға дейін жетеді. Күшіктері тек аналықтары қамқорлығына алады, оларды ... т.б. ... көп ... ... ... саны да көп ... Ін қазбайды, көбінесе су тышқандары мен басқа кеміргіштердің індерін кеңейтіп, сонда тіршілік етеді. Ұясына төсеніш ретінде құрғақ ... ... ... ... ... ... ... бағалы аң.Ақкістер көптеген зиянды кеміргіштермен, құрт - құмырсқалармен қоректену арқылы ауыл және орман шаруашылықтарына үлкен ... ... Тек ... 1 өзі ... ... жуық ... ... жоя алады [45, 46].
Жұптұяқтылар - Artiodactyla отряды, жабайы шошқалар тұқымдасы - Suidae жататын ... ... ... ... - Sus scrofa. ... ... үй ... арғы тегі. Денесі ірі, екі бүйірі қысыңқы, мойыны жуан, басы сүйір, тұмсығы конус ... ... ... болып келеді. Аяғының ұшында жұп тұяғы бар, аяғы мықты, екеуі жақсы жетілген төрт саусағы болады. Құлағы үлкен және жалпақ, көзі ... ... ... ... қалың қылшық басқан. Аталығының арқасында жалы болады. Тістері көп, бұдырлы. Қарыны жіктелмеген, күйіс қайтармайды.Аталықтарының азу тістері өте ірі және ... ... ... ... ... ... шошқаларынын түсі коңыр, торайларының терісінде ұзынан орналасқан ақ жолақтары бар. Топтасып өмір сүреді. Күйлеу ... ... ... ... ... ... ... аюлар торуылдайды. Азулы кәрі доңыздар өте күшті болып жыртқыштарға дес бермей жыртқыштар оларға тиісе алмайды.
Доңыздар Қызылорда облысының ... ... мен ... ... өзен ... көп ... сонымен қатар таулар мен тау етектерінде, қамыс араларында, көлдер мен өзен және тоғайлардың арасын мекен етеді. Мақтаарал ауданында ... ... ... ... ... ... ... мекен етеді.
Доңыз Солүстік Африка мен Еуразияда таралған, ТМД аймағында, Балтика жағалауынан Қиыр Шығысқа дейін кездеседі. ... ... ... бөлігінде, Зайсанның, Алакөлдің және Сасықкөлдің қамысты жерлерінде ішінара кездеседі, ал ... ... ... ... ... ... ... саран таралған.
Доңыздар күндіз белсенді тіршілік етеді, қоректенугеде күндіз шығады. Негізінен көктем, жаз және күз айларында белсенді ... ... қыс ... көп ... ... ... таңдамайтын жануар, топырақты қазып құрт-құмырсқа, өсімдік тамырлары, ұлулар және ұсақ тышқандарменде, өсімдіктермен де ... ... ... 18 - 20 айда ... Күйлеуге түсуі тамыздың ортасынан желтоқсанға дейін созылады. Аналығы (мегежіні) 4 - 10 торай туады. Торайларынада ... ... ... - ... ... бар аң, еті, ... ... пайдаланылады. Орта есеппен әр доңыз 50 кг ет, 10 кг май, біршама тері және 0,5 кг ... ... - ... отряды, Қояндар тұқымдасына - Leporidae жататын Құмқоян-Lepus tolai.
Құм ... ... ... ... (1/4) ... ... ... жұмсақ, аналықтарында 4 жұп емшектері болады. Бұл қояндардың түстері мекен етететін аймақтарынан байланысты әр түрлі болады. Денесінің арқасы және екі жаны сұр, ... және ... ... ақ, ... ... жақ бөлігі қара және қоңырқай, ал астыңғы жағы әр қашанда ақ түсті болып келеді.Құмқоян - ... ... дала ... және ірі ... ... - бүркіт, кезқұйрық, тілеміш, тіпті шөл қарғасының да негізгі қорегі болып табылады. Үкі қояндарға көп зяиян ... ... ... 2 рет ... ... және ... ... түлеу уақыты ақпан айының басыннан бастап наурыз айының алғашқы он күндігіне дейін ... А. А. ... ... ... (1939) Іле ... ... ... бойындағы құм қояндарының түлеуі наурыз айларының басында басталып, осы наурыз айының ортасында аяқталған. Ал күздік түлеу мерзімі қыркүйек айының ... ... ... желтоқсан айының басында толық бітеді. Жас қояндарда күзгі түлеу мерзімі ... ... ... 15-20 күн ... ... қояндары шөлді аймақтарда, таулы аймақтарда (таулы аймақтарда бұл қояндар таудың 3000 м биіктігіне дейін көтеріледі), сексеуіл өсетін жерлерде, суқоймалардың, ... ... және ... ... ... ... етеді. Құм қояндары Мақтаарал ауданында құмды жерлерде, тоғайлардың арасын, өзендердің жағалауларын мекен етеді.
Құм қояндары Моңғолияда, Батыс Қытайда, Солтүстік-Шығыс Индияда, Солтүстік ... ... Араб ... және ... Азияда (Громов, 1963). Ал ең кең таралған аймақтары Орталық Азия мен ... ... Құм ... ... ... Тянь-Шань тауларында, жартылай шөлді аймақтарда, Арал өзені маңында, Бетпақдаланың Солтүстігінде, Оңтүстік Қазақстанда, Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі. Қазақстанның оңтүстік ... биік тау ... ... ... дегенмен шөл және шөлейтті аймақтарда кең таралған түр. Ін ... ... ... үшін таяз сайларды пайдаланылады. Жатқанда жүні ұйпаланбай және бөтен дыбыстарды есту үшін басын желге қаратып жатады, жел бағыты ауысқан ... бұл да ... ... ... [45]. ... ... ... белсенді тіршілік етеді, бірақ құлақтары тік тұрып айналаны бақылауда болады, бір нәрседен ... ... ... ... ... және ... тамырлары мен қоректенеді.А. А. Перевалов (1958) бұл қояндарды 66 өсімдік ... ... деп ... ... ... жылына 3 рет көбейеді, бір көбейгенде 3-7 көжек туады. 1-ші күйлеу уақыттары қаңтар және ақпан ... ... ... ... болса кішкене кешігеді, 2- ші күйлеу уақыты мамыр және маусым ... тура ... 3 - шісі жаз ... тура келеді, шілде және тамыз айлары. Тамыз айынан кейін бұл қояндар күйлік кезеңі тоқтайды (А. А. ... 1953). ... ... ... ... қастарынан ешқайда кетпей, қамқор болады.
Аң аулау кәсібінің нысаны болып табылады.
Насекомжегіштер - ... ... ... ... ... - ... жататын құлақты кірпі мен кіші ақтісті жертесерлер кездесті.
Құлақты кірпі- ... auritus. ... ... ... ... ... тек дене пішіні кішілеу, құлағы сәл үлкендеу келген, ұзындығы 5 см шамасындағы кірпі ... ... ... 20 ... салмағы 600 г шамасында болады. Ауыздары сүйір келген, денесін тікенектері қаптаған, бір қауіптен сезінген жағдайда басын денесімен жауып алады. Құлақты ... 6 жыл өмір ... ... ... ... биік ... басқа жердің бәрінде кездеседі. Ну бұталар арасы мен бөтен ... ... ... ... ... арасы, шөлді аймақтарда, ескі арықтардың маңын, мекендейді.Мақтаарал ауданында да ... ... үй ... ... жағасын, бау-бақша арасын өздеріне мекен етеді [46].
Құлақты кірпілер Қазақстанның Солтүстік-Батыс және Оңтүстік бөлігінің шөл және ... ... ... ... ... ... ... қазаншұңқырына дейін жетеді, сол жақтағы таралуының Солтүстік шекарасы Көкпекті ауданының Қызылқұм ... ... ... ... Мақтаарал ауданының егіншілік алқаптарында, тоғайлар арасында т. б жерлерде таралған.
Бұл кірпілер ... пен ... ... және осы ... ... ... ... кетеді, ұйқыға кету уақыты қазан айның ортасы мен қараша ... ... ... және ... ... ... ұйқыларынан оянады. Көбінесе бақа, құрт, кеміргіштермен қоректенеді, ... ... ... ... қорғап тұрады, соныменқатар шөп қоректілер [47].
Құлақты кірпілер жылына 2 рет ұрпақтарын береді, ал Солтүстік аймақтарда жылына 1 рет ... ... ... ... ... ... мен қыркүйек айларының арасында төлдерін береді. Жүкті болу ... 35-42 күн. ... 3-8 ... ... ... 35 күн сүтпен асырайды.
Бұл кірпілердің айтарлықтай шаруашылық маңызы жоқ, кеміргіштермен ... ... ... ... [46, 47].
Кіші ақтісті жертесер - Crocidura suaveolens. Кіші ақтісті жертесерлердің денесі ұсақ, денсінің ұзындығы 50-70 мм, ... ... ... осы ... денесінің 50% - ын құрайды, артқы аяқтарының ұзындығы шамамен 10-13 мм-ді ... Бұл ... ... жүні өте ... және ... тұрады, 18 жылдай өмір сүреді.Арқасы сұрғылт, бауыры жазда - сұр, қыста - ақ болып келеді. Құйрықтары екі ... ... ... ... екі ... қосылу шекарасын табу қиындау. Оның сібір ақтісті жертестерден айырмашылығы - дене мөлшері кішкене, ал ақ құйрықты ... ... ... ... ... және түсі ... ақтісті жертесерлер Үлкен ақтісті жертесерлерге ұқсайды тек айырмашылығы денесінің кішілігі мен құйрығының қысқалылығы.
Кіші ақтісті жертесерлер ... ... ... ... ... - шөлейтті аймақтарда, елді мекендерде, егіншілік жерлерде, бау - бақшаларда сонымен қатар үй ішінде де ... ... Кіші ... ... ... ... да ... айтылғандай құмды бөліктерде. Егіншілік алқаптарда, үй маңдарын мекен етеді.
Кіші ақтісті жертесерлер Оңтүстік Европада, Солтүстік Африкада, бұрынғы Кеңестер одағы ... ... ... және ... ... ... бұл жертесерлеркөбіне Оңтүстік аймақтарда кең таралған, Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің ... ... ... арықтар маңында таралған.
Кіші ақтісті жертесерлер кешке қарай ымырт уақытында белсенді тіршілікке көшеді, ... осы ... ... ... ... жануарлармен, насекомдармен және шаянтәрізділермен қоректенеді.
Бұл жертесерлер жылдың жылы мерзімінде ұрпақ береді, ол кезең шамамен наурыз айымен қыркүек айның ... ... және осы ... 5- тен 10-ға дейін ұрпақ береді. Балалары туылғанда көздері жұмылып ешнәрсе көрмейді, тек ... ... ... ... ауыл ... егіншілікке зиянды насекомдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына пайда келтіреді.
Қолқанаттылар - Chiroptera отряды, Тағатұмсықты ... ... - ... ... Бұқар тағатұмсықты жарқанаты және жалтыртұмсықты жарқанаттар тұқымдасы - Vespertilionidae жататын мұртты жарқанат, қызыл ымырт ... ... ... ергежейлі жарқанат кездесті [44, 45].
Бұқар тағатұмсықты жарқанаты - ... ... Бұл ... дене ... ... ... түсі ақшылдау, салмағы 9-19 г, денесінің ұзындығы 48-61 мм, құйрығының ұзындығы 23-36 мм, екі қанатың ашылғандағы ұзындығы ... 33-36 см, 8 жыл ... ... сәл ... өмір ... ... ... морфологиялық жағынан Үлкен тағатұмсықты жарқанаттарға өте ұқсас. Үстіңгі жақтарында орналасқан тістерінің ұзындығы 6,7-7,2 мм.
Бұқар тағатұмысқты жарқанаттары көбінесе су-қоймалардың, өзен - ... ... ... ... ... ... және ... шөлді аймақтарда көп кездесе бермейді. Мақтаарал ауданында бұл жарқанаттар арықтардың маңында, үй айналасында, далалы ... ... ... ... ... ... Түркіменстаннан Ауғанстанның Солтүстігіне дейін және Қазақстанда т.б жылы ... ... Бұл ... ... ... ... айтылғандай Сырдария өзенімен Достық каналдарының жағалауларында кездеседі.
Күндіз тыныстап, күн батқан соң белсенді тіршілік етеді, түнгі уақытта ... ... ұшып ... ... ... ... ... ұшып жүреді яғни жұптасып ұшпайды. Бұл жарқанаттар қыста үңгірлерде, қуыстарда қыстайды, қыстауға кету ... ... ... соңы мен ... айларының басында кетеді, сәуір айында оянады.
Бұқар тағатұмсықты жарқанаттар жерге жақын ұшып жүріп ... ... ... ... қоректері көбелектер.
Жас Бұқар тағатұмсықты жарқанаттар маусым айның соңы мен шілде айының басында ұрпақ береді. Ұрпақтарын тірі туып, сүтпен асырайды, ... тек ... ... ... ... ... тағатұмсықты жарқанаттарының айтарлықтай келіп кетер маңызы жоқ десекте болады [47].
Мұртты жарқанат- Myotis blythi. Бұл жарқанаттардың дене пішіні кішірек. Дене ... 40-49 мм, ... 4,5-8,9 г. ... қары ... ұзындығы 32-36 мм. Жүннің түсі арқа жағында ақшыл, сарғыш, бауыры ақ немесе ақшыл сұр. Ұшу ... мен ... ... түсі - ... ... сұр. ... ... ерекшелігі - дене мөлшері кіші, ұшуы шапшаң, ықшам, айқыш-ұйқыш қалықтап ұшады. Денесінің арқа бөлігі қоңыр түстен құм ... ... ... ... ... қоңыр-сұрға дейін өзгереді. Аналықтары кейде бірігіп ұшады, ал аталықтар жалғыз ұшып жүреді. ... ... және ... ... оңай әрі жылдам бұрылады.
Мұртты жарқанаттар көбінесе өзен-көлдердің, су-қоймалардың жағалауларында жерге шамамен 1-6 м биіктікте ұшып жүріп ... ... ... ... ... ету ... Бұқар тағатұмсықты жарқанаттарымен бірге мекен етеді [46].
Бұл жарқанаттар көптеген ландшафттарда таралған, Европада, Орта Азия Елдерінде, Сібірдің оңтүстің аймағында тек ... ... ... ... ... кездестіруге болады.Мақтаарал ауданында таралуыда бұқар тағатұмсықты жарқанаттарына ұқсас келеді.
Мұртты жарқанаттар Қысқы уақытта қыстап қалады, ... ... ... т.б жерлерде. Қысқы ұйқысынан наурыз айының ортасынан кейін оянады. Түнеде қоректеніп, күндіз шатырлардың астында ағаштарға ... ... ... ... ... ... 1-5 м ... ұшып жүріп қоректенеді, негізгі қоректері көбелектер т.б насекомдар.
Аналық жарқанаттар маусым-шілде айларында үңгірлердің арасында ұрпақ береді. ... ... ... ... насекомдармен қоректендіре бастайды.
Мұртты жарқанаттардың шаруашылық немесе ... ... ... ... ... ... ... - Nyctalus noctula. Дене тұрқы 70-79,3 мм, салмағы 19-47 г, екі қанатының ашылғандағы ұзындығы 32-45 см. Қолдың қарының ... 52-59,9 мм. ... бір ... қысқа жүнмен жабылған. Арқасы ашық қызғылттан бастап қою ... ... ... ... ... ... түймесі түйреуіш тәрізді, ұшу жарғағы- қара қоңыр. Қанаты енсіз әрі ұзын. Өте шапшаң тұра ұшады; ұшып жүріп адам құлағы қабылдайтын ... ... ... ... да мекен ететін орындары жоғарыдағыдай, үй маңдарында, өзендер мен арықтардың маңдарын, далалы аймақтарды мекен етеді, Мақтаарал ... да осы ... ... ... етеді.
Қызыл ымырт жарқанаттары Англия мен Мароккодан бастап Жапония мен Тайваньға дейінгі ... ... ... ... мен ... ... ... дейін кездеседі. Сол сияқты республикамыздың Батыс аудандарында бірен-сараң жерлерден ұсталған. Қызыл ымырт жарқанаты Мақтаарал ауданының кез-келген жерінен түнде ұшып ... ... ... ... ... жағалауларында, үй маңдарында, каналдар мен қайтарма су каналдары маңында) таралған.
Қызыл ымырт жарқанаттарының ең ... ... ... ... ... ... осыған орай қойылған. Қазан айларынан соң қыстауға кетіп, сәуір айларында оянады.
Қызыл ымырт жарқанаттары түнде ұшып жүрген қоңыздармен ... ... ... ең ... ... күн ... бірақ қараңғы түспей тұрғандағы уақыт.
Аналықтарының жүкті болу уақыты шамамен 2,5 айдай болып, 2 ұрпақ ... ... ... 1 ... ... ... сосын насекомдармен қоректендіруге көшіреді.
Қызыл ымырт жарқанаттарының шаруашылық ... ... ... ... - ... murinus. Дене тұрқы 50-60 мм, салмағы 8,2-17,9 г, екі қанатының ашылғандағы ұзындығы 27-ден 33 см ... ... өте ... сәл бұйраланған, түбі қара, қызғылт қылшықтары бар, қоңыр түсті, ұшының ақшылдығы бірден байқалады, бауыры ақшыл. Ұшу жарғағы мен ... ... - қара ... ... ... түбін жүн басқан. 12 жылдай өмір сүреді.
Қостүсті жарқанаттартаулы ... ... және ... ... ... ... ... етеді. Ал Мақтаарал ауданында да далалы аймақтарды, үй маңдарын, тоғайлардың ... ... ... ... ... үй ... далалы жерлерінде көптеп ұшып жүргенін көруге болады.
Бұл жарқанаттарОрталық және батыс Азия мен ... ... ... ... - ... барлығында да кездеседі. Мақтаарал ауданының барлық жерлерінде таралған.
Жаз айларында белсенді, бірақ күн суытқан жағдайда белсенділігін жояды, ... ... ... айы мен наурыз айының соңына дейін ұйқыда болады. Қыстық ұйқыны шатырлардың астында, ... ... ... ... ... көбелектермен т.б насекомдармен қоректенеді.
Бұл жарқанаттар маусым айының соңымен шілде айының басында аналықтар 2 ұрпақ береді, аналықтары бар қамқорлықты өздері ... ... ... ... ... ... қоймаған [46].
Ергежейлі жарқанат- Pipistrellus pipistrellus. Дене пішіні кішірек келген, салмағы 4-8 г-ды құрайды, денесінің ұзындығы 32-51 мм ... ... ... 20-36 мм аралығында, екі қанатының ашылғандағы ұзындығы 19-22 см, ... ... 1,0-1,1 см. Өте ... ... және ұшуы бір ... емес ... ... уақытта фонарды жоғары қаратып қосқанда жиі-жиі жарыққа түсіп көрінеді.
Ергежейлі жарқанаттарда ... ... ... ... ... қырлы аймақтарда, үй маңдарында, тоғайлар арасында мекен етеді, Мақтаарал ... да үй ... ... аймақтарды мекен етеді, жарыққа жиі түсіп жатады.
Ергежейлі жарқанаттар Еуропаның ... және ... ... Ресейде сонымен қоса Кавказда таралған. Қыс айларында Оңтүстік аймақтарда түнде ұшып жүргенін сиректе ... ... ... ... ... бұл ... ... жерінен кездестіруге болады, бұл ауданда кең таралған.
Бұл ергежейлі жарқанаттар қоңыздар менкөбелектермен, майда қосқанаттылармен қоректенеді. Басқа жарқанаттар секілді бұл жарқанаттарда күн ... соң ... ... ... ... ... үңгірлерге, шатырлардың қуыстарына қыстауға кетеді, сәуір айында оянады.
Аналық ергежейлі жарқанаттар маусым айларында ұрпақ ... ... саны ... 2-ден ... ... ... ... қамқорлық жасайды.
Бұл жарқанаттардыңда айтарлықтай келіп кетер пайдасы анықталмаған [46].
Кеміргіштер - Rodentia отряды, Тиіндер ... - ... ... ... ... ... - Dipodidae жататын кіші қосаяқ, ... ... ... ... - Muridae жататын Түркістан егеуқұйрығы, үй қаптесері Аламантектестер ... - ... ... сұр ... жыңғыл құмтышқаны, қызылқұйрық құмтышқан, кіші құмтышқан, ондатр, қырғыз тоқалтісі, кәдімгі ... ... ... ... pugmaeus). Бұлардың тұрқы 14 -- 40 см, ... ... 4 -- 25 см, ... 100 -- 150 г. ... түсі -- ... ... қоңырқай тартқан, жүні жұмсақ, қалың. Құлақ қалқаны кішкентай, көзі үлкен, алдыңғы аяғы төрт ... ... ... ... ... аяғы бес саусақты. Жоғарғы жақ сүйегінің оң жағында да, сол жағында да 5 азу ... ... ... 4 азу тісі ... ... көбінесе құмды жерлерде, шөлді және шөлейтті аймақтарда, далалық аймақтарда мекен етеді, ал Мақтаарал ауданыныңда осындай далалы жерлерінде, ... ... ... ... ... ... ауыл ... салады.
Саршұнақтар шөлді жартылай шөлдері, қырлы аймақтары мен далалы аймақтары бар көптеген елдерде таралған. Қазақстанда саршұнақтар ... ... ... ... ... ... Арал теңізінде, Сырдария өзенінің бойында таралған, ал Мақтаарал ауданында да Сырдария өзенінің құмды жағалауында, егіншілік алқаптарында т. б жерлерде ... [45]. ... ... ... ... күндіз басталады, ін қазады және осы іні негізгі мекені болып саналады. Жылына 6 -- 9 ай ұйықтайды. Қыста ... ... ... ... ... бастап сәуір және мамыр айына дейін ұйқыда болады.
Саршұнақтар шөптесін өсімдіктермен және олардың жер асты тамырларымен, жазғы уақыттарда егістік алқаптарындағы ... ... ... ... 1 рет ... 2-ден 14-ке ... ұрпақ әкеледі. 5 -- 6 жыл тіршілік етеді. Күйлеу уақыты қыстап шыққаннан соң біраз ... соң ақ ... ... болу ... шамамен 23-28 күн аралығында.
Сарышұнақ -- дәнді -дақылдардың зиянкесі, оба, т.б ауруларды таратады. Сарышұнақтың кәсіптік ... бар, ... ... түрі - ... ... ... - Allactaga elater. Дене пішіні кішірек келген тышқан түрі, денесінің ұзындыығы 95-115 мм, артқы аяғының биіктігі 48-56 мм. ... ... ... соңы ... ал ұшы ақ болып келеді, екі артқы аяқтарының арасынан бастап көкірегіне дейін ақ сызық болады. Жүгіруі үлкен тышшқандарға ... ... ... қосаяқтар шөлді аймақтардың құмды және майда тасты жерлерін, ... - ... ... ... ... ... ауданында да құмды және тасты жерлерінде, шөлді аймақтарда мекен етеді.
Бұл қосаяқтар Солтүстік Африка, Оңтүстік - ... ... ... ... ... Моңғолияда. Каспийдің Солтүстік жағалауларында, Қазақстанда Орталық және Оңтүстік аймақтарында басым, Орталық ... ... ... ... ... ... бойындағы құмды жерлерде, көпшілігі Шардара ауданының құмдарында кездеседі.
Кіші қосаяқтар түнде белсенді тіршілік ... ... ... ... Қысқы уақытта ұйқыға кетеді. Өсімдіктердің тұқымдарымен, пиязшықтарымен, ... ... ... ... ... сәуір айының арасында ұрпақ береді, ұрпақтарының саны 2-6-дан ... ... ... дәндерімен қоректеніп өзінің зиянын тигізеді [45].
Северцов қосаяғы - Allactaga severtzovi. Дене пішіні біршама үлкенірек, ... ... 140-170 мм, ... аяқтарының биіктігі 70-80 мм, құйрықтарының ұзындығы 150 мм-ге дейін жетеді, құлақтары ұзын. Денесінің жоғарғы жақ бөлігі құм - сұр ... ... ... екі ... аяқтарының арасынан бастап көкірегіне дейін ақ сызық болады.
Северцов қосаяқтары шөлді аймақтардың құмды және ... ... ... ... ... ... ... ауданында да отырған ауданда да осы сияқты құмды және ... ... ... ...
Бұл қосаяқтар Қазақстан мен Орта Азияның шөлді аймақтарында, Сырдария ... ... ... ... Шу ... ... мен ... Оңтүстік - Батысында, Тянь-Шань тауларының етектерінде кездеседі.
Северцов қосаяғының белсенділігі кіші қосаяқтікіне ұқсас келеді. Түнге қарай белсенді тіршілік етіп, қоректенеді, ... ... ... ... мен ... тамыртүйнектері, кейбір майда насекомдар.
Жылдың жылы мерзімінде мамыр немесе маусым айларында ұрпақ ... ... саны 3-4 ... ... аруашылық маңызы пайдалы не зиянды екендігі анықталмаған, бірақ Оңтүстік аймақтарда лейшманиоз ауруларын қоздырушы немесе тасымалдаушы болып ... [46]. ... ... - Rattus ... Егеуқұйрық денесінің ұзындығы 15 - 50 см ... ... ... ұзын және ол ... ... ... ... Тұмсығы сүйір, денесін сұр, қоңыр-сұр, қара түсті жүн басқан.
Түркістанегеуқұйрығы Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл облыстарының ... ... ... ... ауданында бұл егеуқұйрықтар кеңінен таралған.
Түркістан егеуқұйрықтар тауда, өзен-көл маңында, елді ... ... ... ... ... тұрғын үйлер мен қора-жайларда, азық-түлік қоймаларында тұрақты тіршілік ... ... ... да жоғарыдағыдай үйлер айналасын, арықтар маңын мекен етеді.
Бұл егеуқұйрықтар түнге қарай белсенді тіршілік етіп, жемін түнге қарай іздейді. Қыстамайды.Жыл бойы ... ... ... етке ... ... құс, ... аулайды, өсімдік дәні мен қалдығын да жейді.
Егеуқұйрықтар - өте өсімтал. Олар жыныстық жағынан 2 - 3 айда ... ... ... 2 - 3 реттен (әр жолы 2 - ... ... ... ... - бау-бақша ағаштарының, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығының зиянкестері. Адам мен үй малдарына аса қауіпті аурулар (оба, ... т.б.) ... ... олар ... үйлер мен астық қоймаларын мезгіл-мезгіл дезенфекциялап отыру керек [45, 46].
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Үйқаптесері - Mus musculus. Дене ... ... ... ... ... ұзындығы 6,5 см-ден 9,5 см-ге дейін жетеді, құйрығының ұзындығы денесінің 90%-ын құрайды. Салмақтары 12 г-нан 30 г-ға ... ... ... ... ... кішірек келген. Тері жамылғысы қара-қошқыл - сұрлау, аяқтары күлгін-сұрдан ақ түске дейін болады. Үй ... ... ... жыландардың жыртқыш құстардың жемтігі болып саналады.Үй қаптесерлерінің көздерінің көру қабілеті төмен сондықтанда сезім мүшелері өте жақсы жетілген және дауыстарды да өте ... ... ... есту ... ... ... қаптесерлердің шөлді аймақтарда тіршілік ететіндерінің түсі сарғыш-құм түстес, аяқтары ақшылдау, ал үй айналасында тіршілік ететін түрлері ақ, қара, ... ... ... де ... ... 5 жұп ... болады, жыныстық деморфизм әлсіз, байқалмайды.
--------------------------------------------------------------------------------
Үй қаптесерлері өте жылдам қозғалады, жақсы жүгіреді (12-13 км/с), жақсы ... және ... Әр үй ... ... ... өздерінің белгілі бір территориясы болады, мысалы, аталықтары 1200 м2, ал аналықтарында 900 м2. Бұл қаптесерлерді арнайы ... ... ... жағдайда арнайы қолдан өсіреді.
--------------------------------------------------------------------------------
Үй қаптесерлері әртүрлі ландшафттар мен ... ... ... ... шөлді т.б жерлерде мекен етеді. Бұл қаптесерлер адамдар ... де ... ... ... түр). ... ауданында көбінесе үй маңдарында көп мекендейді.
--------------------------------------------------------------------------------
Үй қаптесерлері көптеген жерлерде кездеседі, Солтүстік Индияда, Солтүстік Африкада, Азияда биік таулы аймақтарында, шөлді және ... ... ... кездеседі, бірақ ылғалдылығы мол жердерді сүйеді. Үй қаптесерлері Мақтаарал ауданының барлық жерлерінде таралған, жаз айларында егіншілік ... көп ... [43, ... ... ... ... ... тыныштық кезеңі басталғанда қоректенуге шығады. Қыс кетісімен бұл қаптесерлер өздерінің қыстық мекенін тастап табиғатқа жер бетіне ... ... ... ... ... ... бау-бақшаларға.Жаз айларының соңымен күздің басында барлық үй қаптесерлер ... ... мол ... қоныс аударады, яғни, үй ішіндегі көкөніс сақтайтын, дәнді-дақыл сақтайтын бөлмелерге, ... ... ... ... т.б осындай қоймаларға қоныс аударады. Бұлар мәдени және ... ... ... ... ... өсімдіктердің жапырақтары және сабақтарымен қоректенеді.
--------------------------------------------------------------------------------
Үй қаптесерлері өздеріне қолайлы болған жылдары жыл бойына тоқтамай ұрпақ бере береді. ... беру ... ... айынан бастап қыркүек - қараша айының аралығында болады, жүкті болу ... 19-21 күн, әр ... 3-тен 12-ге ... ... ... жылына 5-11-ге дейін қайта - ... ... бола ... Үй ... туғанда балалары шақа (денесінде түктері болмайды тек терісі ғана) және көздері жұмулы болады, арадан 10 күн болғанда ... ... шыға ... 21 ... ... аша ... туылған ұрпақтары 5-7 аптадан соң-ақ жыныстық жағынан жетіле бастайды.
--------------------------------------------------------------------------------
Үйқаптесерлері дәнді-дақылдармен қоректеніп ауыл шаруашылығына зиянын ... ... ... - ... migratorius. Сұр атжалмандардың дене тұрқы 7 -- 28 ... ... ... ең ... 540 г-ға ... ... ... қысқа келеді. Жүні ала күреңдеу, екі бүйірі қызғылт, аузының айналасы, алқымы ақ болады. Суда тіршілік ететіндерінің аяқтарының ... ... ... ... 1 рет түлейді. Кейбір түрлері лабораториялық жануарлар ретінде қолда өсіріледі. Өміршеңдігі ... 1-2 жыл. ... ... ... өсімдіктер мен бұта арасында, бау-бақша маңайларында тіршілік етеді, Мақтаарал ... да осы ... ... ... ... Көпшілігі ін қазады.
Бұл атжалмандар Ирландияда, Исландияда және Австралия - Малай облыстарынан басқа жерлерде кең ... ... ... ... биіктігі 5000 м-ден жоғары таулы аймақтардан да кездестіруге болады. Сұр тышқандарды Мақтаарал ауданының көптеген жерлерінде таралған.
Түнге қарай ... ... ... ... ... жатады және онда оның азық сақтайтын бірнеше қоймалары болады. Қысқы ұйқыға кетеді.Ауық-ауық ұйқысынан оянып, жинаған ... ... ... ... ... ... және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ініне азықтық қор жинайды.
Атжалмандаржылына 3 -- 4 рет, 3 - тен 13-ке ... ... ... ұйқысынан оянып сәуір айынан бастап күйлей бастайды.
Атжалмандар ауыл шаруашылығына көп зиян ... Оба және ... ... ауруларын таратушылар.
Жыңғыл құмтышқаны - Meriones tamariscinus. Жыңғыл құмтышқандарының дене тұрқы біршама ірілеу, денесінің ұзындығы 166-174 мм, ... 138-160 г, ... ... 125 ... 160 ... дейін жетеді. Еркектері ұрғашыларына қарағанда үлкендеу. Көздерінің айналасында ақ түсті дақтары ... Арқа ... түсі ... сұр, ... - ақ. ... екі ... үстіңгі жағы қара сұр жолақты, асты - ақшылдау. Құйрығының ұшында шашағы болмайды. Артқы аяқтарының табанында ұзынша келген қара дағы ... ... 5 ... ... өмір ... құмтышқандары шөлді және жартылай шөлді аймақтарда, ағаш бұталарының ... ... ... ... ... 1 м-ге дейін, ал қыстық індерінің тереңдігі 2-2,5 м-ге дейін жетеді. Жыңғыл құмтышқандары Мақтаарал ауданында ағаш бұталарының ... ... шөп ... жерлерді мекен етеді [46].
Бұл құмтышқандар көптеген аймақтарда таралған, Кавказдың шығысында, Каспийдің солтүстігінде, Оңтүстік Қазақстанда, Орталық Азияда, Сырдария және ... ... ... және ... ағысындағы жағалауларында кездеседі. Мақтаарал ауданында жыңғыл құмтышқандары Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі.
Жыңғыл ... ... ғана ... ... ... ... тіршілік ету уақыты 4-тен таңғы 7-8 - ге дейін ... ... ... ... ... және ... суы көп өсімдіктермен қоректенгенді жақсы көреді. Насекомдарменде сирек болсада қоректеніп тұрады. ... азық ... ... қор ... ... ... аудандарда. Қор азықтары 4-5 кг - ға ... ... ... ... ... беру ... ... айынан қазан айларының аралығында болады. Әр жыл сайын 2-3 рет ұрпақ береді. ... болу ... 20 ... ... әр туғанда 4-5 ұрпақ береді.
Жыңғыл құмтышқандары чума ауруын таратушылар болып саналады [45].
Қызылқұйрық құмтышқан - Meriones libycus. ... ... дене ... ... ... ... 11 - 20 см, салмағы 20-дан ең үлкендері 200 г-ға ... ... ... ... келеді, көздері үлкендеу болып келеді, құйрықтары ұзын және ... ... ... ... жаны ... немесе қара-сұр болып келеді.
Қызыл құйрық құмтышқандарының бірі шөл және шөлейтті жерлерде ... ... қоса ... ... 1600 м ... ... ... Топ болып, шоғыр құрып бірнеше шығу тесігі бар күрделі індер салады. Кей жерлерде құмтышқан ұясының шығу ... ... жаяу не ... ... өте қауіпті.
Бұл құмтышқандар Орталық Азияда, Батыс Қытайда, Солтүстік Африкада, СССР-дің солтүстік бөлігінде, Қазақстанда Жоңғар Алатауларында, Шу өзені маңдарында, Іле ... ... ... ... ... ... тауларының етегінде, ал Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің жағалауларында кездеседі.
Қызылқұйрық құмтышқандарының арнайы бір белсенді уақыты жоқ, тәуліктің кез-келген уақытында белсенді тіршілік ... ... ... ... жаз айларындағыдай белсенді емес, ұясына жинаған қор азықтарымен қоректенеді.
Бұл құмтышқандар негізінен дәнді - дақылдармен, өсімдіктің жасыл бөліктерінің барлығымен, ... ... ... тамырларымен қоректенеді.
Бұл тышқандардың көбеюге қатысатын уақыттары наурыз айының басынан ... ... ... ... ... ... дейін ұрпақ береді. Жаз айларында 2-3 ұрпақ, ал ... 1-2 ... ... ... үшін өте ... қауіп құмтышқан топтарында бүргелердің көп болуы, олар оба, лейшманиоз және ... ... ... ... болып табылады. Құмтышқан - көптеген мамандардың, зоолоктар эпидемиолоктар жұмысының негізгі нысаны [47].
Кіші құмтышқан -Meriones meridianus. Ең ұсақ құмтышқан, денесінің ... 9-13 см, ... ... 13,5 ... дейін жетеді (негізінен құйрығы денесінің ұзындығымен бірдей болады). Арқасының түсі ... ... ... әрт ... дақтарды байқауға болады, аяқтары ақшыл, құйрықтары арқасының түсімен бірдей болады.
--------------------------------------------------------------------------------
Кіші құмтышқандар өсімдіктердің арасында, бұталардың ... ... ... аймақтарда, тіпті таудың 1600 м биіктігіне дейін көтеріледі. Ұяларын бұталар мен ағаштардың ... ... етіп ... және ... ... 80 см-ден 200 см-ге дейін жетеді және бұл бір ініне 2 тіршілік ететін немесе қыстап шығатын камералары болады. 1 іннің 2 ... ... ... кететін тесіктері болады, мұндай індерде 5-тен 15 - ке дейін құмтышқандар мекен етеді. Мақтаарал ауданында бұл ... ... ... тоғайлардың арасында мекендейді.
--------------------------------------------------------------------------------
Кіші құмтышқандар көптеген жерлерде кездеседі, Ресейде Астраханнан Волгоград облысына дейін, Волга өзенінен Оренбург облысына дейін, ал Қазақстанда ... ... ... ... тауының етектерінде, құмды аймақтарда көптеп кездеседі, ал ... ... ... ... ... ... ... Монғолияның Оңтүстік-Батысында, Қытайдың Синьцзян, Цинхай аймақтарының құмды бөліктерінде кездеседі. Мақтаарал ауданында Сырдария өзенінің құмды жағалауларында және осы ауданнң тоғайлы ... ... [47, ... ... ... және жазда кешке немесе түнгі уақытта белсенді түрде тіршілік етеді себебі, қоректенуіне байланысты. Түнде ... ... ... алыстап кетпейді. Негізгі қоректері өсімдіктердің дәндері, кейде насекомдардың ... ... Кіші ... ... және ... ... ... азықтық қор ретінде шамамен 300-500 кейде 2 кг-ға жуық өздеріне азық жинайды.
--------------------------------------------------------------------------------
Кіші құмтышқандар ... ... ... және ... ... басында, ал Солтүстік аймақтарда сәуір мен қыркүйек айларының арасында көбейіп ұрпақ бере бастайды. Жүкті болу уақыты 22-24 ... ... 6-дан 11-ге ... ... ... Осы ... 20-30 ... соң өз бетінше тіршілік етуге көшіп 2 ай өткеннен соң бұларда қайта көбеюге қатыса береді [48].
--------------------------------------------------------------------------------
Кіші құмтышқандар ... - ... ... ... ауыл ... ... ... Ondatra zibeticа. Дене тұрқы 35 см-дей, құйрығының ұзындығы 28 ... ... 1,5 ... ... ... ... ... жүзу жарғақтары бар. Құйрығы ұзын, жүзген кезде ... ... ... Түгі ... да ... қою ... ... қара түсті. Белсенділігі: Құрлықта да, суда да тіршілік етеді.
--------------------------------------------------------------------------------
Ондатрлар өзен, арық, зборостар маңдарында ... ... ... ... тығыз байланысты. Бұлар өзен жағасы биік болса, бұраңдата ін ... ... ... ... ... салады. Мақтаарал ауданында ондатрларөзен жағасында, арықтар мен ... ... ... ... шыққан жері - Солтүстік Америка. Қазақстанға 1935 жылы әкелініп, Сырдария және Іле өзендерінің ... ... ... ... да осы ... ... ... және Достық каналы мен қайтарма су каналдарының жағалауларында таралған [47].
--------------------------------------------------------------------------------
Ондатрлар күндіз белсенді тіршілік ете ... ... ... ... ... бір ... сезіктенген жағдайда суға сүңгіп кетеді. Қыс айларында суы мұз қатпайтын жерлерде кездеседі. Қорек ... ... су ... ... ... қоректенеді.
--------------------------------------------------------------------------------
Жылына 2 - 3 рет ... ... ... және ... мол ... ... 25 - 30-ға дейін ұрпақ бере алады. Көктемде ... жас ... ... - ... айларында көбеюге қатыса береді. Ұйығу кезінде аталықтарының шап ... ... ... заты бөлінеді.
--------------------------------------------------------------------------------
Ондатрлар - туляремия және паратиф ауруын таратушылар. Терісі үшін көп ауланады себебі терісінен көптеп киім - ... бас ... ... ... ... Microtus kirgisorum. Дене піші 143 мм - дей болатын біршама ... ... ал ең ... дене ... 130 мм ... ... ұзындығы 50 және 53 мм аралығында. Түр түстері біршама сарғыш болады.
--------------------------------------------------------------------------------
Қырғыз тоқалтістері ... су ... ... ... ... алқаптарда, тоғайларда таралған, Мақтаарал ауданында да осы ... ... ... ... ... Азия мен Орталық және Оңтүстік аудандарының таулы аймақтарына қарағанда басқа аймақтарында көптеп кездеседі. Сырдария және Амудария ... ... ... ... ... ... Шу ... ортаңғы ағысының жағалауларында, ал таулы аймақтарда таудың 2300 м биіктігіне ... ... ... ... да ... ... ... кездеседі [48, 49].
--------------------------------------------------------------------------------
Қырғыз тоқалтістер ауа-райы жылы кезде, кешке және ... ... ... ... ... қыс уақытындада ұйқыға кетпей қоректенуге шығып тұрады, бірақ жаздағыдай емес. ... ... де ... кемірушілерге ұқсас, дәнді - дақылдармен, астықтармен, өсімдіктермен қоректенеді, күз айларына ... ... да ... ... ... аударады.
--------------------------------------------------------------------------------
Қырғыз тоқалтістері тертеңдігі 20-30 см болатын індері болады. Наурыз және сәуір айларынын бастап көбеюге қатысады. Қыркүйекпен наурыз айы аралығында ғана ... ... Бір рет ... 2-4 кейде 7-ге дейінұрпақ береді, ал Оңтүстік аймақтарда 10 - ға дейін. Жүкті болу уақыты 16-24 күн ... [46]. ... ... ... ... ... некробактериоз, лептоспироз және листериоз ауруларының тасымалдаушысы болып табылады.
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Кәдімгі соқыр тышқан - Ellobius talpinus. Кәдімгі ... дене піші ... ... ... ... 100-120 мм ... болады. Түстері ақшыл - қарадан (қанық қара емес) сұр-қоңыр түске дейін, басы және ... ... ... басының астыңғы бөлігі қара немесе сұр, аяқтары ақшылдау, көздерінің ... ... ... екі ... ... тісінің астыңғы жағында болады, терілері жұмсақ болады.
Кәдімгі соқыр тышқандар көптеген жерлерде мекен етеді, ормандарда, шөлді аймақтарда, үй ... ... ... т.б. ... ... жанама етіп тереңдігі 50-70 см - дей болатын ін қазады және осы ... ... ... ... кететін ауыздары болады. Мақтаарал ауданында соқыр тышқандар үй айналасында, бау-бақша арасында мекен ... ... ... ... Ресейдің аймағының, Қазақстанның, Орталық Азияның Оңтүстік аймақтарында ... ал ... ... бұл ... далалық аймақтарда, тоғайлардың арасында таралған.
Кәдімгі соқыртышқанда түнде белсенді тіршілік етеді және осы уақытта қоректенеді. Негізінен өсімдіктердің жер асты бөліктерімен ... ... ... ... ... құрттарымен және насекомдармен, бұлардың ішінде ең сүйсініп қоректенетіні тюльпандардың пиязшықтарымен. Бұл тышқанда қысқа қор ретінде азық жинайды, азықтары өсімдіктердің тамырлары, ... ... ... ... ... ... ... көбею уақыттары наурыз айынан қазан айына дейін жалғасады. Ұрпақтарын 2 аптадай сүтпен асырайды, көбіне ұрпақтарына аналықтары қамқорлық жасайды [48, 49].
--------------------------------------------------------------------------------
Кәдімгі ... ... ... ... ... зиянын тигізеді.
3 МАТЕРИАЛ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
Диссертациялық жұмысқа негіз болған материалдар 2011 ж ... айы мен 2012 ж ... 2013 ж ... және ... ... ... ауданының территорясында жинақталды. Материалды жинау барысында 101 км авто, 29 км жаяу (17 ... ... ... ... ... жүргізілді.
Оңтүстік Қазақстан Облысының картасы (12 Мақтаарал ауданы)
1. Созақ ауданы. 2. Бәйдібек ауданы. 3. Отырар ауданы. 4. ... ... 5. ... ауданы. 6. Түлкібас ауданы. 7. Арыс ауданы. 8. ... ... 9. ... ауданы. 10. Қазығұрт ауданы. 11. Сарыағаш ауданы. 12. ... ... ... ... негізінен орнитология және териология ғылымында көпшілік қолданылатын әдістер (Методы учеба, 2001) арқылы жүзеге асырылды, яғни, жай көзбен ... ... ... ... түсіру және деректер жинау тәсілін қолдандық .
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттей келе ондағы омыртқалы жануарлардың 5 ... ... ... ... мен ... жататын түрлер анықталды. Олар:
І. Сүйекті балықтар класы - Osteichthes жататын, 4 отрядқа ... 12 ... түр және ... 5 түр. ... Қосмекенділер класы - Amphibia, Доғаомыртқалылар кластармағы - Apsidospondyli, Құйрықсыздар - Anura ... ... ... 2 түр; ... құрбақа - Bufo viridis және Көлбақа - Rana ... ... ... ... ... жорғалаушылар класы - Reptilia, Лепидозаврлар - Lepidosauria кластармағына, Қабыршақтылар - Sguamata отряды, Жыландар - ... seu Ophidia ... ... 3 түр; ... абжылан - Coluber karelini, Қызылжолақ ... - Coluber ... ... абжылан - Spalerosophis diadema, Кесірткелер отряд тармағы - Sauria, Сығыркөздер (сцинктер) - ... ... ... Шөл жалаңкөзі - Ablepharus deserti және ... ... - ... seu Chelonia ... 1 түр; ... ... Азия ... Черепаха среднеазиатская) - Agrionemys horsfieldi жүрген ... ... ... ... - Aves ... су ... мен ... жағалауларын мекен ететін 5 отрядқа жататын 9 түрі ... ... ... - ... ... жататын Ardea cinera - көк құтан, Қазтәрізділер - Anseriformes отрядына жататын Anser anser - қоңыр қаз, Anas ... - ... ... Anas crecca - ... ... (саны орташа), Anas strepera - қоңыр үйрек, Тырнатәрізділер - ... ... ... Rallus ... - ... Fulica arta - ... ... - Charadriiformes отрядына жататын Larus argentatus - бозшағала. Торғайтәрізділер - Passerifornes отрядына жататын ... ... - ... ... кездесті.
Елді мекендерде 4 отрядқа жататын 11 синантропты түрлер ... ... ... Кептертәрізділер - Columbiformes отрядына жататын Columba livia - көк кептер, Streptopelia ... - кіші түр ... ... decaocto - ... түр ... ... - ... отрядына жататын бәбісек - upupa epops. Жапалақтәрізділер - ... ... ... Athene noctua - ... Торғайтәрізділер - Passeriformes отрядына жататын Acridotheres tristis - ... ... Pica pica - ... Corvus ... - ақ ... қарға, Corvus cornix - ала қарға, Hirundo ristica - ... ... ... ... - Motacillidae жататын Motacilla personata - ... ... ... ... 4 ... ... 4 түр есепке алынды. Олар: Тауықтәрізділер - ... ... ... ... ... - ... ... Columbiformes отрядына жататын Surrhaptes paradoxus - қылқұйрық. Күндізгі жыртқыштар - ... ... ... Circus cyaneus - түз ... ... - ... отрядына жататын Galerida cristata - айдарлы бозторғай кездесті.
V. Cүтқоректілер ... - Mamalia ... ... - ... ... ... 4 түр; шиебөрі, қарсақ, түлкі, қасқыр, Сусарлар тұқымдасы - Mustelidae жататын 4 түр; ақкіс, дала күзені, борсық, мәлін. Жұптұяқтылар - ... ... ... 1 түр; ... ... ... доңыз - Sus scrofa, Қоянтәрізділер - Lagomorpha отрядына жататын 1 түр; Құмқоян-Lepus tolai, ... - ... ... ... 2 түр; құлақты кірпі- Erinaceus auritus мен кіші ақтісті жертесер - Crocidura suaveolens, Қолқанаттылар - ... ... ... жарқанаттар тұқымдасы - Rhinolophidae жататын 1 түр; Бұқар тағатұмсықты ... ... ... ... - ... ... 4 түр; ... жарқанат, қызыл ымырт жарқанаты, қостүсті жарқанат, ергежейлі жарқанат, Кеміргіштер - Rodentia отряды, Тиіндер ... - ... ... 1 түр; саршұнақ, Қосаяқтар тұқымдасы - Dipodidae жататын 2 түр; кіші ... ... ... Қаптесерлер тұқымдасы - Muridae жататын 2 түр; Түркістан егеуқұйрығы, үй қаптесері, ... ... - ... ... 7 түр; сұр ... ... ... қызылқұйрық құмтышқан, кіші құмтышқан, ондатр, қырғыз тоқалтісі, кәдімгі ... ... ... Мақтаарал ауданын зерттей келе ондағы омыртқалы жануарлардың 25 отрядына жататын 69 түрін кездестірдік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Кожабаева Э. Б. ... ... ... рыб ... бассейна.- Алматы: 2010.- Автореферат, 6-7 б.
2. Крейцберг-Мухина Е. А, Кашкаров Д. Ю, Лановенко Е. Н, Шерназаров Э. Ш, ... Е. А. ... ... ... и ... - Азиатского региона. -Ташкент-Алматы, 2005.- 30-46, 70-86 б.
3. Исследования по ключевым орнитолоическим ... в ... и ... ... ... 2006, 3-4 ... Джиенбеков А.К студенттермен жас ғалымдардың халықаралық конференциясының материалдары. Алматы, 2012. - 29-30 ... ... А. Б, ... Ю. А, ... В. Н, Шубин В. И. Список видов млекопитающих фауны Казахстана.- Алма- Ата: Наука, 1989.- 210-216 б.
6. Джиенбеков А. К. , ... жас ... ... конференциясы. Алматы, - 2013, 49-50 б.
7. Рыбы Казахстана.Том 5. А-А.: Наука Казахской ССР, -1989. - С. 70-71 ... Рыбы ... 4. А-А.: ... ... ССР, -1989. - С. 124-125б.
9.Рыбы Казахстана.Том 3. А-А.: НАУКА Казахской ССР, -1988. - С. ... ... Ф.Г. ... ... -Москва: Высшая школа, -1973. -122 б.
11. Прудовое рыбоводство.- Москва, 2006.- 86-87 б
12. Иванов С.Н. Анализ плодовитости и ... ... ... ... Carpio L. ... ... Ихтиологии. Том 11. Выпуск 5(70). - 778-782 б.
13. Правдин. И.Ф. Руководство по изучению рыб. -М.: ... ... 1966. - 376 -379 ... ... Ю.А., ... В.А. - ... - 104-106 ... 9. Првизенцев Ю.А. Интенсивное прудовое рыбоводства. Москва 1991. - 126-127 б.
16. Михеев С.П. Садковое ... ... рыб. ... 1982.- 168-169 б.
17. Минсаринова Б.Қ Хирономиды Капчагайского водохранилища.
Афтореферат Москва 1983 - 5-6 б
18. Лебедев В.Д., Спансрвская В.Д. ... ... - В КН.: ... ... М.: 1983. Т. 4. - 268-327 ... ... Л.М. ... и выращивание карповых рыб в южной Азии. - М.: ... ... ... 1986. вып. 10. - 10-13 б.
20. Никольский В.Г. Частная ихтиология. - М.: ... ... 1971. - 470-472 ... ... Г.П. Справочник по озерному и садковому рыбоводству. - М.: Легкая пищевая промышленность, 1983. - 319-321 ... ... Ю.Г. ... ... - М: ... 1982. - 206-208 б.
23. Жуков П.И. Справочник по экологии ... рыб. - ... ... и ... 1988, - 307-309 ... ... Г.В. ... рыб. - М: Высшая школа, 1974. - 367-369 б.
25. Мовчан В.В. Экологические особенности интенсификации роста карпа. - М.: ... 1983. - 316-318 ... ... Н.Я. ... ... ... на рост ... в прудовых условиях. - М.: Наука, 1977. - 154-155 б.
27. Көбегенова С. С, Есжанов Б. Е, Классовская Е. В. ... ... мен ... - ... - 2010, 30-35 ... ... Т. Орысша-қазақша түсіндірмелі биологиялық сөздік 1 бөлім. Қазақ мемлекеттік баспасы, 1959.-256-262 б.
29. Арынбаев Е. Орысша-қазақша түсіндірмелі сөздік: Биология. ... FOФ ... ... Ә, ... К. Мал ... сөздігі. Алматы, 2000.-21-26 б.
31. Мазунин Н. Определитель позвоночных Казахстана. -Алма-Ата, 1983.-64-69, 91-93 б.
32. Исмағұлова Б, Ережепова Э, Әбдіжаппарова Г. ... - ... ... Алматы, 2009.-87-89 б.
33. Асқарова Ә. А, Бектұрғанова Н.С. Қазақша-орысша түсіндірмелі терминологиялық сөздік. Алматы, 2000.-91-92 б.
34. Птицы Узбекистана 1 ... ... изд. ... ССР ... 123-129 ... Птицы Узбекистана 2 бөлім. Ташкент изд. Узбекской ССР 1990.-163-172, 285-288 б.
36. Алимбаев Р. А. ... ... ... б.
37. Ахметов Х. А, Байтанаев О. А. Биологическое разнообразие национального парка . Алматы, 2006. 95 ... ... ... 2 ... ... ... С.Н. ... водохранилище// Ключевые орнитологические территории Казахстана.-Алматы, 2008.-198-200 б.
40. Степанян Л.С. Замечания о зимней фауне птиц ... ... ... Сын-Хоста // Сб.трудов Зоологический музея. Москва, 1961,-223-229 б.
41. Э.И Ауезов, М.Н Бикбулатов Зимовые водоплавающих птиц на ... ... ... 1972,-185-187 б.
42. Есжанов Б. Е, Есенбекова П.А . Қазақстан құстары. - Алматы, 2008.- 54-67 б
43. Ковшарь А. Ф, ... В. А. ... ... ... -Алма-Ата, 1986.-122-134 б.
44. Млекопитающие Казахстана ІІІ том, часть 2. Алма-Ата- 1981, 6-75 ... ... ... ІІ том. ... ... 51-59 б.
46. Млекопитающие Казахстана І том, часть 2. Алма-Ата- 1977, 231-252 б.
47. ... ... IV том, ... 1985, 8-18, 140-141 б.
48. ... Н. А, ... Б. А, ... А. П. Определитель млекопитающих СССР. Просвещение. М., 1965. 65-66 б
49. Джумалиев М. К. Сравнительная морфология позвоночных. -Алма-Ата, 1961. -68-69 ... ... Е. А, ... Г. Е. ... ... экономикалық және әлеуметтік географиясы. -Абай атындағы Қазақ Ұлттық Университеті. ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан облысы Мақтаарал ауданы жер ресурстарын тиімді пайдалану мәселелері70 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтаарал ауданының экономикалық-географиялық сипттамасы61 бет
Оңтүстік Қазақстан облысының агроландшафттарына физикалық - географиялық сипаттама32 бет
Ибн синаның «медет» шипагерлiк кiтабы туралы3 бет
Ас қорыту жүйесі мен зәр шығару жүйесінің патологиясы5 бет
Миногалар (Petromyzoniformes) ішкі және сыртқы құрылысы29 бет
Омыртқалылар зоологиясы. Қауырсын қанатты балықтардың өкілі. Алабұғаның ет және нерв систематикасы25 бет
Қазақстан қызыл кітабы беттерінен4 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«Ақмола облысы Шортанды ауданының жер учаскесінің кадастрлық құнын анықтау»41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь