XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І Қазақ Хандығының Сыр бойы үшін жүргізген күрестері және оның нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

ІІ XVІ ғасыр басындағы Қазақ хандығы және Мәуреннахрдағы Шайбан әулетімен қарым.қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31

ІІІ Қасым хан тұсындағы Қазақ хандығының күшеюі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
Диплом тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқы үшін ХҮ-ХҮІ ғасырлар оқиғалары ішінен мақтан тұтып, үздіксіз атап өтуге лайықты тарихи даталар қатарына ХҮ ғасырдың ортасындағы мен ХҮІ ғ. басындағы Қазақ хандығының саяси тарихын атап өтуге болар еді. XIX ғасырдың ортасынан бері зерттеушілер назарынан тыс қалмай отырған Қазақ хандығының құрылуына негіз болған саяси, әлеуметтік, этникалық факторлардың қызығушылық туғызуы күні бүгінге дейін арта түсуде. Оның басты себебіне қазақ халқының төл мемлекетінің ХҮ ғасыр ортасында дүниеге келуі мен XX ғасыр соңында Егемендік алуы арасындағы тарихи сабақтастық негіз болса керек. Ал ұлттық мемлекетіміздің, яғни Қазақ хандығының сыртқы саясатын зерттеп білу арқылы ұлттық сананы одан әрі дамытуда үлкен маңыз атқаратыны сөзсіз.
1. Мухамед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди. Алматы.1999.
2. Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV — начале XVI вв. Алма-Ата.,1977.
3. Чулошников А. П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов, ч. I. Оренбург, 1924, 200-203-6.;
4. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. 238-240-6.;
5. Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана. //«Труды ИИАЭ АН ТаджССР», Сталинград, 1954, Вып. I, т. ХП, 36-6.
6. Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. СПб., 1864.
7. Ибрагимов С.К. К истории Казахстана в XV в. //«Вопросы филологии и исто-рии стран советского и зарубежного Востока», 172, 175, 180-6.
8. Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии, 35-6.
9. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков, М. 1965,
10. Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуының этникалық алғышарттары // Қаз ҰУ хабаршысы.Тарих сериясы
11. Кәрібав Б.Б. Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызы// Қаз ҰУ хабаршысы. Тарих сериясы.
12. Рашид ад-Дин. Сборник летописей, т. II, М.-Л., 1960, 67-6.
13. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; МИКХ, 39—42-6.
14. Махмуд ибн Вали. Бахр ал-асрар МИКХ, 354, 362-6.
15. Кадыргали Джалаири. Джами ат-таварих, "Рашидад-Дин. Сборник летописей, т. II, 66, 71, 77-6.
16. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; МИКХ, 39-40-6.
17. Масуд Кухистани.Тарих-и Абу-л-Хайр-хани, Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии, 35-6.
18. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков, 62-6.
19. Бахр ал-асрар; МИКХ, 352-6.
20. Мирза Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарих-и Рашиди; МИКХ, 222-6.
21. Абул-Гази. Шаджра-и тюрк ва могул. Изд. Г.С. Саблукова. Казань, 1906. 159-6.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ КАФЕДРАСЫ
Қорғауға жіберілді:
___________ 2012 ж
Кафедрасының меңгерушісі ... ... ... ... ... ... ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың
басындағы Қазақ хандығының сыртқы
саяси қатынастары
050114- - мамандығы бойынша
Орындаған: ... ... ... ... ... ... бақылаушысы ______________ ... ... ... Қазақ Хандығының Сыр бойы үшін жүргізген күрестері және оның ... ... XVІ ... ... ... ... және Мәуреннахрдағы Шайбан әулетімен қарым-қатынас ...................................................................................31
ІІІ Қасым хан тұсындағы ... ... ... ... ...................................................................................................54
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...............................................59
КІРІСПЕ
Диплом тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқы үшін ХҮ-ХҮІ ғасырлар оқиғалары ... ... ... ... атап ... ... ... даталар қатарына ХҮ ғасырдың ортасындағы мен ХҮІ ғ. басындағы Қазақ хандығының саяси тарихын атап өтуге болар еді. XIX ғасырдың ортасынан бері ... ... тыс ... отырған Қазақ хандығының құрылуына негіз болған саяси, әлеуметтік, этникалық факторлардың қызығушылық туғызуы күні бүгінге дейін арта ... Оның ... ... ... ... төл ... ХҮ ... ортасында дүниеге келуі мен XX ғасыр соңында Егемендік алуы ... ... ... ... ... керек. Ал ұлттық мемлекетіміздің, яғни Қазақ хандығының сыртқы саясатын зерттеп білу арқылы ұлттық сананы одан әрі ... ... ... ... ... ... ... Қазақ елінің тәуелсіздік алуына орай өткенімізді саралап, ... ... ... ... ... ... күн тәртібіне қойылып, зерттеле бастады. Соның бірі әрі ең негізгісі Қазақ хандығының құрылу ... еді. Төл ... ... ... толықтырудағы атқарар жұмыс ұлан-ғайыр. Әсіресе қазіргі таңда Қазақстан тарихшыларының алдында мемлекетіміздің қайнар бастауы қай ... ... ... ... ... ... ... ерікті түрде жазу міндеті тұр.
Тарихи құбылыстардың қалыптасу, даму және ... ... ... секілді, Қазақ хандығы да осындай кезеңдерді басынан өткереді. Әрбір кезеңдегі тарих халықтың, қоғамның саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени, рухани мәселелерімен ... ... ... олардың әрқайсысының халықтың тарихында алатын орны ерекше, маңызы жоғары болып саналады.
Моңғолдардың жаулап ... ... ... ... ... де, Ол ... Дешті Қыпшақ аумағында біржолата тоқтап қалмайды. XV ғасырдың ортасына таман этнопроцесс өз дамуының келесі сатысына өтіп, қазақ атты ... ... ол өз ... ... ... ұйымын, яғни өзінің мемлекеттілігін - Қазақ хандығын дүниеге әкелді. Ал саяси жағынан алғанда Қазақ хандығының құрылуы ... ... не ... ... адамдардың іс-әрекетінен туындаған оқиға емес. Қазақ хандығы XV - ғасырдың бірінші жартысы мен орта ... ... ... Моғолстан, Ноғай Ордасы, Темір ұрпақтарының мемлекеті секілді саяси құрылымдар арасындағы қатынастардың заңды ... ... ... ... құрылуының қоғамдағы этносаяси процестермен байланыста болуы тақырыптың өзектілігін одан әрі аша ...
... ... сай, мемлекеттің құрылуы да, дамуы да, құлдырауы да ... ... ... ... ... сай ... жүргізетін, оның талаптарына сай келетін мемлекеттің тарихы ғана ұзақ және ... ... Бұл ... ... ... ... ... күннің өзі дәлелдеп отыр. Қазақ хандығының құрылу тарихынан біз осы қағиданы аңғарамыз. Бұл да тақырыптың өзектілігін көрсететін жағдайлардың біріне жатады. ... ... ... XV ... соңы мен XVI ... ... ... хандығының сыртқы саяси қатынастарын анықтап, оқиғалардың хандықтың құрылу барысына тигізген ықпалдарын анықтау жатады.
Мақсатқа жету үшін зерттеу жұмысының ... ... ... ... Қазақ хандығының ішкі сыртқы саяси жағдайына талдау жасау.
* ... ... XV ... ортасындағы сыртқы саяси жағдайын қарастыру.
* Мауреннахрдағы Темір әулеті басқарған мемлекеттің XV ғасырдың 40- 50 ж.ж ішкі және ... ... ... ... ХV ... ... ... Әбілқайыр хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайына талдау жасау арқылы олардың Қазақ хандығының құрылуына тигізген саяси ... ... ХV ... ... ... ... ... жағдайлардың Қазақ хандығының Жетісуда құрылуына тигізген рөлін анықтау;
* ХV ғасыр ортасындағы ... мен ... өмір ... ... ... ... ... жағдайлардың Қазақ хандығының әсерін анықтау;
Диплом жұмысының теориялық және методологиялық негіздері. Диплом жұмысының теориялық негізі етіп зерттеудің мақсаты мен міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... Көшпелі қоғамдардағы қоғамдық қатынастар мен мемлекеттік мәселелерімен айналысқан зерттеушілер евроцентристік көзқарастардан туындайтын таптық емес, ертетаптық ... ... ... ... ... болу ... жоққа шығарады. Біз мұндай көзқарастағы теориялардан бас тартып, олардың ... ... ... ... екендігіне көз жеткіздік. Қазіргі кездегі көшпелі қоғамдардағы қоғам дамуының өркениеттік ... ... ... ... ғана тән ерекшеліктері ескеріліп, онда мемлекеттің пайда болуы қоғамның ішкі қажеттіліктерінен туындайтыны мойындалады. Қазақстан аумағында ХV-ХVІ ғасырларда өмір сүрген ... осы ... ... ... өркениеттік теориясы негіз етіп алынды.
Жұмыстың методологиялық негізіне қазіргі кезеңдегі зерттеу жұмыстарының бәрінде қолданылып жүрген таптық емес ... мен ... ... ... ... ... тұрғыдан қараудың объектіні толық, жан-жақты зерттеуге мүмкіндіктер бермейтінін дәлелденген факт. Қоғамның әлеуметтік тобының бір бөлігі тұрғысынан қарастырылатындықтан, тарихи ... ... сай ... ... ... ... бағалау сол тұрғыдан жүргізіледі. Ал қоғамның барлық әлеуметтік тобын қамтитын ұстанымға атты ... ... жаңа ... негізге алынды. Бұл принцип бойынша тарихи объектілер құбылыстарға қоғамның бір әлеуметтік тобының ... ... ... ... ... тұрғысынан, яғни ұлттық мүдде тұрғысынан қарауға мүмкіндіктер туады. Осы принцип объектілер мен ... ішкі мәні мен ... ... ... ... материалдардың бәрін пайдалануды талап етеді. Оқиғалар мен құбылыстарды жаңа принцип бойынша бағалау оның зерттеу шеңберін кеңейтеді, алынған нәтижелердің ... ... ... ең бір кең ... ... ... ... зерттеуіміздің негізін құрайды. Жүйелілік тұрғы тарихи процесті оның құрамдас бөліктерімен тығыз ... ... ... әсер ... ... ... ... Біз қарастырып отырған мәселеде этникалық және саяси факторлар ... ... ... және ... әсер ... ... ... жүйелелік принцип зерттеудің методологиялық принциптерінің бірі ретінде алынды. Методологиялық негізге сондай-ақ ғылыми зерттеулер үшін өте қажетті ... ... ... ... ... ... отырылды. Жұмысты орындау барысында тарихи-салыстыру мен хронологиялық-проблемалық, абстрактылық пен нақтылық секілді ... ... ... мен ... қолданылды.
Диплом тақырыбының зерттелу деңгейі: Қазақ хандығының ХV-ХVІ ғғ. ... ... ... рет ... ХІХ ... 60-шы ... ... зерттеле бастайды. Содан бері қазіргі күндерге дейін 150 жылдай уақыт өтсе де, ол ... ... жеке ... ... ... ... Ол тек ... тақырыптың шеңберінде ғана қарастырылады. Оның ең басты себебіне тақырыпқа қатысты деректердің өте ... ... ... ... ... ... кезеңдердегі тақырыпқа қатысты зерттеу жүргізген тарихшылар оның әртүрлі мәселелерін шешуге атсалысады. Біз тақырыптың зерттелуін хронологиялық тұрғыда бірнеше кезеңге ... ... ... - мәселенің тарих ғылымында алғаш көтеріле бастаған кезінен ХХ ... 20-шы ... ... ... аралық жатады. Бұл кезеңнің хронологиялық шеңберінің аяғы КСРО-да қоғамдық ғылымдарда маркстік-лениндік концепцияның үстемдік құруының басталуына келіп ... Осы ... ... ... ... ... ... өз зерттеулерінде мәселенің кейбір тұстарын қамтып өткен зерттеушілерге - В.В. Вельяминов-Зернов [2], В.В. Радлов [3], Н.А. Аристов [4], И.И. ... [5], В.В. ... [6-15], Ш. ... [16], А.П. ... [17], ... [18-20], ... [21] және тағы ... жатады. Бірінші кезеңдегі тақырыптың зерттелуі жөнінде айтар болсақ, онда мынадай мәселені ерекше атап өтеміз. 1864 жылы жарық көрген атты үш ... ... ... ... бөлімінде В.В.Вельяминов-Зернов қазақ сұлтаны Оразмұхаммедтің шығу-тегін анықтау барысында парсы тіліндегі мәліметтерін алғаш рет орыс тіліне аударып, ғылыми айналымға ... ... ... ... ... Жәнібек хан болғандықтан, зерттеуші Жәнібек ханға қатысты мәліметтерін түгел аударып береді. Сол деректегі Қазақ хандығының қалай құрылғандығын ... ... күні ... ... ең ... ең басты мәлімет ретінде болып отыр. В.В. Вельяминов-Зернов бұл дерекке талдау жасамаса да, ол айналымға ... ... ... ... ... болып айтылады. Осы кезеңдегі тарихшылардың көпшілігі өз зерттеулерінде В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбегіндегі мәліметтің мазмұнын баяндау арқылы Қазақ хандығының ... ... [2]. Ш. ... ғана ауыз ... ... ... ... тақырыптың деректік қорын кеңейтеді [16].
Бірінші кезеңде тақырыптың зерттелуіне ... үлес ... М. ... ... [18-20]. ... ... ... кезеңіне 30-40 жылдардағы зерттеулерді жатқызуға болады. Осы кезеңде мәселені зерттеуге С.Д. ... [22], М.П. ... [23-24] және 1943 жылы ... ... ... ... авторлар атсалысқан [25]. Екінші кезеңнің басты ... ... ... ... сүйеніп, таптық тұрғыда зерттелуі жатады. Олар М. ... ... ... ... оған , пантүрікшіл, деген айдарлар тағады. Осы екінші кезеңде мәселенің зерттелу ... ... ... қол ... 1) Алғаш рет ортағасырлық кезеңдерге қатысты әртүрлі тілдерде жазылған жазба деректер топтастырылып, жеке жинаққа енгізіледі. Бұл жинаққа Қазақ хандығының құрылу ... ... ... ... тағы ... ... ... енеді; 2) Қазақ хандығының құрылуы - ... ... ... және ... хандықтары арасында болған феодалдық талас-тартыстардың, Орда Ежен мен Шибан әулеттері арасындағы феодалдық күрестердің нәтижесі деп түсіндіріледі; 3) ... ... ханы - ... хан ... ... аумағында құрылған Қазақ хандығы моғол билеушісіне тәуелділікте болды деген ... ... ... ... үшінші кезеңіне ХХ ғасырдың 50-80 жылдарындағы зерттеулер жатады. Бұл кезеңнің ең ... ... - ... ... ... айналысуы жатып, жаңадан тың дерек мәліметтерінің ғылыми айналымдарға енгізілуі жатады. А.А. Семенов [26-28], В.Ф.Шахматов [29-31], С.К. Ибрагимов [32-41], П.П. ... [42], К.И. ... [43], М.Г. ... [44], Б.А. ... [45], В.П. Юдин [46], К.А. ... [47], Т.И. ... [48-49], М.Х. Абусеитова [50] сынды зерттеушілер осы кезеңде тақырыпты терең зерттеуге өз үлестерін қосып, мәселені жан-жақты қарастыруда үлкен ... қол ... ... ... ... ... тың мәселелер жаңадан көтерілсе, кейбір мәселелер жөнінде дискуссия жүреді. Жалпы алғанда үшінші кезең бойынша тақырыпқа қатысты мынадай мәселелерді баса ... ... 1) ... ... ... ... (, , , , , , , және т.б.) ғылыми айналымдарға түсірілуі ... ... және кең ... қарастыруға мүмкіндіктер туғызады; 2) Зерттеушілердің бір тобы (А.А. Семенов, В.Ф.Шахматов, С.К. Ибрагимов) Керей мен ... ... ... ... хандығын мемлекет деп есептемей, феодалдық иелік деп ... ... ... ... (В.П. ... К.А. ... Т.И. Сұлтанов және т.б.) оны жеке мемлекет деп таниды; 3) Осы кезеңде ... ... ... ... ... мемлекеттік статусы жөнінде пікір-таластар көп айтылады; 4) Қазақ хандығының ... жылы ... ... ... ... ... ... үшінші кезеңге дейін Қазақ хандығы 1456 жылы ... ... ... ... ... ... осы ... зерттеулерде 1465/66 жылы құрылды деген пікір басымдыққа ие бола бастайды. Сонымен бірге ... ... 1470 жылы ... ... тың ... (Т.И. Сұлтанов) айтылады. 5) Қазақ хандығының құрылуы Шығыс ... ... пен ... Мауереннахр аймақтарындағы саяси дамулардың шеңберінде, сол аймақтардағы тарихи дамулармен байланыста қарастырылады.
Келесі кезеңге - ХХ ... 90-шы ... мен ... ... дейінгі уақыт жатады. Бұл кезеңнің басты ерекшелігіне - қоғамдық ғылымдардың, оның ішінде тарих ғылымының да ұзақ ... ... ... ... ... ... мен методологиялық ұстанымдардан босап, жалпыадамзаттық дамуларды объективті түрде ... ... мен ... бет ... жатады. Қазіргі кезеңдегі Қазақ хандығының құрылуы мәселелерімен айналысып жүрген тарихшыларға Т.И. Сұлтанов [51-53], Б.Е.Көмеков [54-58], К.А. Пищулина [59-60], М.Х. Әбусейітова [61], ... [62], ... [63], ... [64-65], ... [66], ... [7], Н.Атығаев [8] және т.б. жатады. Сондай-ақ мәселенің әртүрлі қырлары М.Әбдіровтың [9], У.Х. Шәлекенов пен М.У. Шәлекеновтың [8], Г.Е.Сабденованың [2], ... [3], және т.б. ... ... ... Осы ... ... ... мәселелері жөнінде зерттеулер жүргізіліп, ой-пікірлер мен тұжырымдар айтылды: 1) Хандықтың құрылған жылына ... ... ... қайта көтеріліп, тарихшылардың пікірлері бір тоқтамға келмей, мәселе шешілмеген күйінде қалып отыр; 2) Қазақ хандығының құрылуын ... ... ... пен ... ... және ... іргелес аймақтардағы тарихи дамулармен байланыстыра қарауға талпыныстар жасалады; 3) Қазақ халқының ... ... мен ... құрылуының бір кезеңде жүзеге асқандығы жөнінде пікірлер айтылды; 4) ... мәні мен ... ... ... осы ... ... қайтадан күн тәртібіне қойыла бастады; 5) Осы кезеңдегі ірі жаңалыққа - Мұхаммед Хайдар мырза ... ... ... ... ... тұңғыш рет ғылыми негізде толығымен аударылып, тақырыптың жан-жақты зерттелуіне мүмкіндіктер ашып беруі жатады.
Диплом жұмысының деректік негіздері: 1. Араб ... ... ... Ибн ... [4], ... ... [5], Ибн Абд ... [6], Рукн ад-дин Бейбарс ал-Мансури ал-Мысридың [7], ан-Нувайридың [8], ал-Омаридың [9], ал-Айнидың [10], ал-Дженнабидың [11] тарихи-географиялық сипатта ... ... ... ХІІІ-ХV ғасырларда Алтын Орда мен Египеттің арасындағы қарым-қатынастар ... ... ... ... екі ел ... ... сауда-саттық байланыстар жақсы дамиды. Араб елшілері мен саудагерлері өздерінің тікелей ... ... ... ... Орданың саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени, рухани, этникалық өмірі туралы құнды ... ... ... ... ... ... ... Осы деректердегі мәліметтерге сүйеніп, біз ХІІІ-ХV ғасырларда Алтын Орданың ішкі, сыртқы саяси өмірін, әлеуметтік-экономикалық, этникалық, ... ... ... ... қарастырамыз.
2. Тілдік принцип бойынша топтастырылған жазба деректердің екінші тобына армян тіліндегі деректер жатады. Дерек авторлары инок ... ... ... ... ... ... ... Смбат, Киракос Гандзакеци, Себастаци, Степанос, Оганес Тавушеци, армян патшасы Гетум және тағы басқалар өз деректерінде Жошы Ұлысының ХІІІ ... ... ... ... ... хан ұрпақтары арасындағы билік үшін болған күрестер, Алтын Орданың жеке хандары, олардың ислам және ... ... ... ХІІІ ... екінші жартысынан бастап, исламның күшейе бастағандығы және т.б. мәліметтер туралы баян ... ... ... ... ... тіліндегі деректер мәліметтері нақтылық роль атқармаса да, олардың жалпыламалық ролі ... Біз ... ... ... ... мәліметтерін К.П. Паткановтың [13], Н. Эминнің [17] және А.Г. Галстянның [18] ежелгі ... ... орыс ... ... ... ... ...
3. Осы топтағы деректердің келесісіне - орыс тіліндегі деректер жатады. Олардың ішінде [19], [10], [20], [12] ... ... ... ... ... үшін өте ... ... есептеледі.
4. Тілдік принцип бойынша топтастырылған жазба деректер тобының келесісі - монғол тіліндегі ... ... Біз бұл ... деректерден тақырыбымызға қатысы бар [15] және Лувсанданзанның (ХVІІғ. 2-ші жартысы) [17] атты ... ... ... ... ... ... ... шығу тегі, оның өмірі мен билікке келуі, жаулап алу соғыстары, ең бастысы, чаджарат, барин, ... ... ... ... ... ... ... дөрбет, қатаған және т.б. көптеген тайпалардың шығу тегі туралы құнды мәліметтер баяндалады. Біз үшін ол мәліметтер ХІІІ-ХV ғасырлардағы Шығыс ... ... ... ... ... оған ... этнокомпоненттерді анықтауға мүмкіндіктер береді.
5. Түрік тілінде жазылған ... ... біз ... ... атты ... [10] мен ... Жалайырдың [4] атты еңбегінің мәліметтерін жатқыздық. Махмуд Қашқари еңбегінде XI ғасырда Дешті ... пен оған ... ... өмір ... ... ... ... туралы жалпылама мәліметтер баяндалады. Ал Қадырғали Жалайырда біздің тақырыбымыз үшін маңызы бар Орыс хан, Құйыршық хан, Барақ хан, Жәнібек хандар ... ... ХІY - ХY ғғ. Жошы ... болған оқиғалар туралы, Ноғай Ордасындағы Едіге және оның ұрпақтар Мансұр, ... ... ... ... Оқас, Хорезми, Мұса, Жаңбыршы билерге қатысты мәліметтердің, Сібір хандары мен Шибанилық Әбілқайыр хан мен Иадгар ... ... ... орны ерекше екендігіне көңіл аудардық. Жалпы алғанда біз, Қадырғали Жалайыр ... ... ... ... ... ... ... негізгі,басты мәліметтер қатарына жатқызамыз.
Жазба деректердің келесі тобын аумақтық принцип бойынша топтастырып, оны аумақтық немесе европалық ... ... ... деп ... ... атадық. Оған Марко Полоның [15], Плано Карпинидың [16], Вильгельм Рубруктың [17], Матвей Меховскийдың [19] ... ... ... Біздің тақырыбымыз үшін бұл топтағы дерек мәліметтері қосымша роль атқарады
Хұлагулық деректерге - ... [12], ... ... [21], ... [12], ... ... [12] атты ... шығармалары жатады. Олардың мәліметтерінде монғолдардың Орта Азияны мен Дешті ... ... ... ... ... және ... ... тайпалардың шығуы, Алтын Орданың саяси тарихы мен оның алғашқы хандарының саясаты және т.б. мәселелер ... ... Бұл ... ішінде Рашид ад-Дин еңбегіндегі мәліметтердің алатын орны ... ... ... - ... [12], ал ... дерекке - ал-Ахаридың [13] атты еңбектері жатады. Бұл ... ХІІІ ... ... ... ... ... Жошы хан туралы, Берке хан туралы, 1342-1357 жж. Алтын Ордада ... ... ... ... ... билігі тұсіндағы жағдайлар туралы мәліметтер кездеседі.
Ал Темірлік ... деп ... ... тобына келсек, олар біздің тақырып үшін ең негізгі деректер қатарынан орын алады. [22], ... [23], ... [24] атты ... ... [36], ... [38], ... [39], ... Абрудың [40], Фасихидың [41], Мирхондтың [42], ... [43] атты ... ... біз ... ... құрылуының тарихи алғышарттарын, ХY ғасырдағы Мауереннахр мен ... ... ... ... ... біле ... ... тақырыбымыз үшін келесі бір негізгі роль атқаратын әулеттік деректер тобына - шайбанилық деректер жатады. [44-45], [46], [47], [48], [49], [50], [51] атты ... ... ... ХY ғасырдың бірінші жартысындағы Шығыс Дешті Қыпшақ, Моғолстан және Мауреннахр аумақтарында болған саяси оқиғалар, Шығыс ... ... ... ... осы ... тарихи тұлғалардың жеке өмірбаянына қатысты оқиғалар, хандар әулетінің шежіресі және тағы басқа көптеген мәселелер туралы баяндалады. Жалпы ... ... ... тобы ... ... ... Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты жазба деректер ішіндегі ең ... ең ... ... ... ... әулеттің деректеріне біз [52-53], Мұхаммед Хайдар мырза Дулатидың [54-57], Ходжамқұли бек Балхидың [58] атты шығармаларындағы мәліметтерді ... Осы ... ... Қазақ хандығының құрылу тарихына қатысты мәліметтері біз пайдаланып отырған 60-тан астам жазба ... ... ең ... ең негізгісі болып саналады. Шығарма авторы өз еңбегінде Керей мен Жәнібек хандардың Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстанға келуін алғаш рет баяндайды. Осы ... оған ... ... ... ... ... біз автордың бұл мәліметін оригиналды деректер деп санаймыз. Ал мен ... ... ... ... ... ... көрсетілмесе де, мәселенің кейбір жақтарын нақтылап көрсетуге мүмкіндіктер беретін құнды мәліметтер ... ... ... ... ... де ... айтылған деректер тобы секілді біздің тақырыбымыз үшін негізгі деректер қатарына жатады.
Диплом жұмысының хронологиялық шеңберіне ХV ғасырдың басы мен ХVІ ... 70-ші ... ... ... ХV ... ортасында дейін аталған аумақтағы этникалық процесс монғолдық және түріктік этнокомпоненттерді қыпшақтандырып, өз дамуын одан ары жаңа деңгейде жалғастырады. Ұлттық ... ие ... жаңа ... ХV ... 70-ші жылдарына таман ұлттық сипаттағы өз мемлекетттілігін қалыптастырады.
Диплом жұмысының территориялық шеңберіне ХV-ХVІ ғасырлардағы ... ... ... ... және Оңтүстік Қазақстан аумақтары жатады. Негізгі мәселелерді шешу және ... ... ... ... ... ... барысында Мауереннахр, Хорасан және Моғолстанның Жетісудан өзге де аймақтарындағы тарихи процестерге көңіл бөлінді.
Диплом жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспеден, 3 ... ... және ... ... ... ... Қазақ Хандығының Сыр бойы үшін жүргізген күрестері және оның нәтижелері
Сыр өңірі үшін болған күрес жылдары Қазақ хандығын Бұрындық хан ... ... ... ... ... ... ... Бұрындықтың қай жылдардан бастап билік құра бастағаны ... Ол ... ... ... ... бойы деп отырғанымыз -- Сырдария өзенінің орта ағысы бойындағы жерлер. XIV-XVI ғғ. жазба деректер өңірді ... ... деп ... ... -- ХІ ... бері ... Қыпшақтың ажырамас, құрамдас бөлігі және онымен бірге біртұтас ... ... ... ... ... ... ... Тек кей тарихи кезеңдерде Сыр өңірі саяси жағынан Мауреннахрға уақытша қарады. ... ... пен ... билеушілері арасындағы XI-XV ғ.ғ. қарым-қатынастың негізгі нысаны Түркістан аймағы болып саналады. Дәлелді болуы үшін ... ... ... хандығы мен Хорезм мемлекеті, ХІІІ ғасырдағы Орда Ежен ұлысы мен Шағатай ұлысы, Орыс хан мен ... ... ... хан мен ... ... ... хан мен Ұлығбек, Әбілқайыр хан мен Ақсақ Темір ұрпақтары арасындағы саяси ... ... та ... ... ... қатынастар Қазақ хандығы құрылғаннан кейін де жалғасын тапты. Аймақ үшін күрестің басталуы Бұрындық ханның ... ... сай ... Оның ... ... ... рөлі де осы Сыр бойы үшін күресте көрінеді[15].
Сыр бойы үшін ... ... ... айттық, ал басталуына түрткі болған оқиғаға Әбілқайыр ханның немересі Мұхамед Шайбани ханның Мауреннахрдың қол астындағы ... ... ... ... ... Осы ... ... феодалдық соғыстарды бастан өткеріп жатқан Мауреннахр билеушілерінде Түркістан аймағын қорғайтындай күш жоқ болатын. ... ... ... ... ... жауы -- ... сұлтандарды қазақтарға қарсы қою өте тиімді еді[16.221].
Қазақ хандығы Мауреннахр билеушілерінің бұл әрекетіне бірден қарсы шығады. Қыс мезгіліне қарамастан ... хан ... ... ... Мұхаммед Шайбани хан бекінген Сығанақ, Сауран және Созақ өңірлерінде ұрысқа түседі. ... рет ... ... ... ... хан қашуға мәжбүр болады. Аймақтың басқа да ... ... ... ... аймақтың әкімі Мұхаммед Мазид-тархан Шайбани ханды Самарқанға кетуге көндіреді. Осылайша күрестің алғашқы ... ... ... үшін ... ... ... солтүстік өңірлері Қазақ хандығына өтеді. Орны келгенде айта кету керек, бүкіл хандықты Бұрындық басқарып, алғашқы жеңістерге қол жеткізілсе де, деректерде атап ... ... хан ... ... Жиренше, Махмұд сұлтандар ерекше көзге түседі. Бұл ұрыстар шамамен алғанда, 1470- жылдардың ортасында ... ... үшін ... ... мен саяси шиеленістерді сөз еткенде сол кезде билік еткен Бұрындық ханның өмірі мен ... ... ... ... ... ... ... қызметіне тоқталып өтейік.
Ер жеткеннен билікке қолы тиген ол қазақ халқының этникалық территориясының қалыптасуы жолында ұлкен еңбек сіңіреді, хандықтың батысында ноғай ... ... ... ... ... ... күресті бастан кешіреді. Билік құрған жылдарының алғашқы жылдары жарқырап аты қалай шықса, билігінің ... ... ... ... ... өшеді. Оның есімі XV-XVI ғасырларда Керей мен Жәнібек, Қасым, Хақназар, ... ... ... кең ... ... да, ... Тақыр, Бұйдаш, Тоғым, Шығай хандарға қарағанда жақсы таныс. ... ... ... ... ... ... даму ... тікелей Бұрындық хан есімімен байланысты.
Бұрындық хан -- Шыңғыс хан ұрпағы, оның ... ұлы Жошы ... ... Төртінші атасы -- Орыс хан. Орыс ханның XIV ғасырдың 60-70-ші ... Ақ орда мен ... ... ... ... ... ... Орыс ханнан 7 ұл болды. Ұлкені -- Тоқтақия. Ортағасырлық жазба дерек мәліметтерінде Тоқтақия Орыс хан - нан ... ... ... ... оның ... ... ... 2 айдан соң қайтыс бол - ды. 1426 жылы жазылған, авторы белгісіз атты деректе Тоқтақияның алты ұлы болды ... ... ... - лов ... к ... ... ... т. П. М. - Л. 1941, 62 б.). Ал XVI ғасыр басындағы Тоқтақиянын ұш ұл, ұш қызы ... ... ... -- Тоқтақияның ұлдарының бірі, оның Дешті Қыпшақ тарихында қандай рөл атқарғаны белгісіз. ... тың ұлы -- ... хан. ... ... ханы Ке - рей ... Жәнібек хан- мен бірге Қазақ хандығын құрғандығы баршаға мәлім.
Керей хан ... өз ... ... Біз ... ... -- ... хан -- ... ханның ұш ұлының ұлкені. Бұрындықтың қашан дүниеге келгені белгісіз. Ортағасырлардағы ... ... ... ... ... ... оның өмірінің 40-50 жылдық кезеңін қалпына келтіруге болады.
Бұрындық ханның өмірі Қазақ хандығы тарихының алғашқы дәуірімен тығыз байланысты. Сондықтан да хандық ... ірі ... мен ... оның ... ... ... ... Жазба деректердің өте тапшылығына қарамастан, Бұрындық хан өмірінен ... ... ... көруге бо - лады.
1. Оның Қазақ хандығы құрылуының екінші кезеңіндегі атқарған рөлі, бұл шамамен 1469-1472 жылдарда болған;
2. 1472-73 жылдардан XV ... 90- шы ... ... дейін, Қазақ хандығының батыста ноғай мырзаларымен және оңтұстікте Сыр бойы ... мен ... үшін ... ... ... XV ғасырдың 90-шы жылдарының ортасынан XVI ғасырдың алғашқы 10 жылдығы ішіндегі Қасым сұлтанмен арадағы қайшылықтар, Шайбани ханмен одақтасу, қазақ қоғамындағы ... ... ... ... хандықтық құрылу ұрдісіне қатынасуы 1469-72-73 жылдардағы оқиғаларда көрінеді. Осы жылдары Қазақ хандығына қатысты мынадай ... ... еді. ... жылы ... хан Моғолстанның батыс жағындағы Қазақ хандығына қарсы жорық ұйымдастырып, сол жылдың қараша-желтоқсан айларында орта ... ... ... ... екінші ұлы Шайх-Хайдар хандыққа отырады. Оның билігі туралы деректердің бәрі оң баға бермейді. авторы Ходжамқұлы-бек Балхи оның жеке ... ... ... береді. (XV-XVIII ғғ. Қазақ хандығы тарихының материалдары. А., 1969, 393 б.). Осыны пайдаланып Әбілқайырдың кешегі жаулары әр ... ... ... ... ... ... да бірнеше жорықтар жасалады. басқа , , шығармаларының дерегі бойынша мемлекетін талқандауда Қазақ ... ... тек ... хан ғана ... Ал Керей ханның аталмауын, ол 1469 жылға дейін қайтыс болған дейміз. Бұрындық Керейдің ұлкен ұлы болғандықтан әкесінің ... ... ... ... П ... ... қайтыс болғандығы жөнінде аңыз дерегі былай дейді: . Аңызды ел ... ... ... белгілі археолог Мадияр Елеуов (Шу өңірі: аңыз бен тарих. ... ... ... ... ... ... ты, 1996, 7-б.). Керейден соң хандық билік Жәнібек ханға өтеді. Ал ... ... ұлыс ... Жәнібек ханның жарлықтарын орындап жұреді. Дәл осы жылдарда алғаш рет Бұрындық есімі ... ... ... ... ... ... Шайх-Хайдарға қарсы Қазақ хандығы тарапынан күресті басқарушы Жәнібек хан болса, ал оны іске асырушы Бұрындық болған. Бұл ... ... ... , -- деп ... ... ғ.ғ. ... ... тарихының материалдары. А., 1969, 393-б). Дерек мәліметінен көріп отырғанымыздай, Бұрындық Жәнібек хан тапсырмасын орындаушы, жорықтың мақсаты -- ... ... ... ... жою ... ... біршама сәтті аяқталғанымен, негізгі түпкі мақсат орындалмаған секілді. Бұрындықтын кейін оралуымен, бас ... ... ... ... ... ... Соған қарамастан Бұрындықтын бұл жорығы оны тарихта қалдырады. Сөйтіп ол Қазақ хандығының құрылу кезеңіне, ... оның ... ... өз үлесін қосады.
Бұрындық ханның қазақ тарихында аты жарқырап көрінген тұсы -- XV ... ... ... болды. Бұл жылдар Қазақ хандығы үшін күшею, нығаю және қазақ халқының этникалық территориясын біріктіру жолындағы күрес дәуірі еді. ... ең ... ... ... ... ... Қазақ хандығының Сыр өңірі үшін Мауреннахрлық билеушілерімен, шайбанилық сұлтандармен және Моғолстан хандарымен жүргізген ұрыстары жатты. Осы ... ... ... ... ... ... ... Бұрындық, Қасым хандар шығып, қазақ мемлекеттілігінің одан әрі күшейіп, нығаюына өз үлестерін қосады.
Сыр өңірі үшін болған күрес жылдары Қазақ ... ... хан ... ... ... ... қашан қайтыс бо - лып, Бұрындықтың қай жылдардан бастап билік құра ... ... ... Ол ту - ралы ... дерек жазбайды.
Т.И. Сұлтановтың пікірі бойынша Бұрындық хан 1473-74 ... ... ... құра ... ... Т. И. Коче - вые племена Приаралья в XV-XVII вв. М., 1982, 112 б.). Біз де осы ... жөн деп ... ... дәл осы ... бас - тап Сыр бойы үшін ... қазақ ханы ретінде Бұрындық айтылып, Жәнібек хан ұлдарының бәрі лауазымен жазылады.
Сыр бойы деп ... -- ... ... орта ... ... жерлер. XIV-XVI ғғ. жазба деректер еңірді Түркістан аймағы деп атайды. Аймақ -- XI ғасырдан бері Дешті ... ... ... бөлігі және онымен бірге біртұтас шаруашылық, мәдени, этникалық, діни, тілдік кеңістікті құраған. Тек кей та - рихи ... сыр ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ пен Мауреннахр билеушілері арасындағы XI-XV ғғ. қарым-қатынастың негізгі нысаны Түркістан аймағы болып саналады. Дәлелді болуы үшін ... ... ... ... мен Хо - резм ... ХШ ғасырдағы Орда Ежен ұлысы мен Шағатай ұлысы, Орыс хан мен ... ... ... хан мен ... ... ... хан мен ... Әбілқайыр хан мен Ақсақ Темір ұрпақтары арасындағы саяси ... ... та ... ... ... қатынастар Қазақ хандығы құрылғаннан кейін де жалғасын тапты. Аймақ үшін күрестің басталуы Бұрындық ханның билігі тұсына сай келеді. Оның қазақ ... ... рөлі де осы Сыр бойы үшін ... ... бойы үшін жұргізілген күрестің себебін айттық, ал басталуына түрткі болған оқиғаға Әбілқайыр ... ... ... Шайбани ханның Мауреннахрдың қол астындағы Түркістан аймағына келіп, бекінуі ... Осы ... ... феодалдық соғыстарды бастан өткеріп жатқан Мауреннахр билеушілерінде Түркістан аймағын қорғайтындай куш жоқ болатын. ... ... ... ... ... жауы -- шайбанилық сұлтандарды қазақтарға қарсы қою өте ... ... ... ... ... бұл ... бірден қарсы шығады. Қыс мезгіліне қарамастан Бұрындық хан бастаған қазақ әскерлері ... ... хан ... ... ... және ... ... ұрысқа түседі. Бірнеше рет болған ұрыстарда жеңілген Шайбани хан қашуға мәжбүр болады. Аймақтың басқа да өңірлерінен айырылу қаупін ... ... ... ... ... Шайбани ханды Самарқанға кетуге көндіреді. Осылайша күрестің алғашқы кезеңі Қазақ хандығы үшін сәтті басталып, аймақтың солтүстік өңірлері Қазақ хандығына ... Орны ... айта кету ... бүкіл хандықты Бұрындық басқарып, алғашқы жеңістерге қол ... де, ... атап ... ... хан ... ... Жиренше, Махмуд султандар ерекше көзге тұседі. Бұл ұрыстар шамамен алғанда, 1470- ші жылдардың ортасында өтеді.
Ал XV ... 80-ші ... ... хан ... Зилеушілеріне арқа сұйеп, аймаққа тағы да еніп, солтүстік өңірді басып ... ... хан және ... хан ... ... қолданған әрекеттері нәтижесінде Әбілқайыр ханның немересі Туркістан аймағынан кетуге мәжбүр болады. Ал ... ... ... ... солтүстік өңірін қорғап қана қой- май, аймақтың орталық және оңтұстік ... өз ... ... ... ... аймақта Жәнібек ханның 9 ұлының ықпал-әсері өседі. Олардың ұлыстары кеңейіп, ... мен ... ... ... ... ... ... ғасырдың 80 -- 90 жылдары Мауреннахрда феодалдық бытыраңқылықтың одан әрі тереңдеуі Қазақ хандығына ете ... ... ... ... енді Моғолсіан қарсылық білдіре бастайды. Моғол ханы Султан Махмут хан тікелей ашық ... бара ... ол да ... ... ... қарсы қолданады. Сұлтан Махмут хан Мауреннахрдан аймақтың бір бөлігін тартып алып, онда Шайбани ханды билеуші етіп ... ... ... ханының бұл ісіне қарсы Қазақ хандығы наразылық білдіреді және ... ... екі жақ ... екі рет ұрыс ... ... де ... ... жетті деп жазылады. Осы кездердегі сыртқы саясаттағы жеңістердің барлығында да Бұрындық ханның ... өте зор. Оның ... және ... ... өскен кезі де осы тұс.
XV ғасырдың 90-шы ... ... хан мен ... хан ... ... қайшылықтар туа бастайды. Біздің ойымызша, қайшылықтың негізіне Сыр өңірінде Жөнібек хан ұлдарының ықпалының өсуі мен нығаюы жатыр. Ішкі ... ... осы ... ... саясатқа да өз салқындығын тигізеді. Сол себепті де 1493-96 ... ... ... үшін болған ұрыстар қиын да, ауыр ұзақ ... ... хан ... ... ханы жағына, бірде Мауреннахрлық билеушілер жағына шығып, өз бағытын өзгертіп отырады. Тіпті ол ... ... -- ... ханмен де жақындасуға ұмтылады. Жәнібек хан ұлдарымен арадағы қайшылықтың одан әрі шиеленісуі Бұрындықты ... ... ... еткізеді. Сөйтіп, 1496 жылы ұш жылға созылған ұзақ ұрыстардан соң соғысушы жақтар келісімге келеді. Келісімнің қорытындысы бойынша ... ... үшке ... оның ... ... хандығы, оңтұстігінде Моғолстан, орталығында Шайбани хан билік жұргізуге тиіс болады.
Сонымен бірге Бұрындық хан ... хан ... ... одақтастықты тереңдету үшін екі қызын шайбанилық екі ... ... ... ... қарсы Жәнібек хан ұлдары Моғолстан ханымен жақындасып, қарсы одақ ... ... ... ... Әдік сұлтан Моғол ханының қарындасына ұйленеді. Осылайша, қазақ қоғамындағы хандық әулет ішінде бір-біріне қарама-қарсы кұштер қалыптасады. Көріп отырғанымыздай, Бұрындық хан ... XV ... ... ... хандығындағы саяси кұштер екіге бөлініп, ол хандықтың сыртқы саяси жағдайына әсерін тигізеді. Бірақта қалыптасқан жағдай Бұрындыққа абырой әкелмеді. Хан ... ... ... саяси кұштердің басын қосудың орнына, керісінше олардын бір-біріне қарсы тұруына, ол кұштердің бірінде езі болуы -- оның беделінің ... ның басы ... ... хан ... ... жағы да осында еді.
XVI ғасырдың алғашқы 10 жылдығында Бұрындық хан еміріне тұбегейлі бетбұрыс әкелген кұрделі ірі оқиғалар болып етті. Ол ... тағы да ... ... хан есімімен байланысты еді. 1500 жылдын жазында Самарқан тағына келген шайбанилық султан ... 3-4 жыл ... ... Мауреннахрды біріктіріп, Моғолстанның қол астындағы Ташкентті моғол ханынан тартып алды. Моғол хандары ... ... пен ... ... ... ... ... бірақ Шайбани хан оларды босатып жібереді. Әбден ... ... Шай - бани хан 1505 ... 1510 ... ... Қазақ хандығына қарсы 4 рет жорық ұйымдастырады. Жорықтардын алдына қойған саяси және экономикалық мақсаттарына: Қазақ хандығын бағындыру не әлсірету және ... ... ... қосу ... Бұрындық хан дәл осы жорықтар кезінде үлкен қателіктер жіберді деп есептейміз. Оған ... ... ... үш жорық кезінде Бұрындық хан жауға қарсы ешқандай шара ... ... хан ... ... хан ... ... ... ұлыстарын ойрандап, мыңдаған мал-жанды олжалайды. Тіпті 1509 жыл - дын қысында болған үшінші жорық кезінде, өз ұлысына қарай жау ... келе ... ... ... ешқандай қарсылық көрсетпей, қашуға мәжбүр болады.
Бұрындық ханның шарасыздық ісін, оның ... ... ... ойы деп ... ... хан ... неғұрлым әлсіресе, соғұрлым онын кұші өсуі тиіс еді. Бірақ та бәрі керісінше шықты.
1510 жылдың қысында жау тағы да қазақтарға ... ... Бұл ... ... ... ... султан ұлысына қарсы бағытталады. Қасым ресми хан болмаса да, осы жылдары оның беделі Бұрындық ... да ... еді. Ол ... ... ... ... ... былай деп жазады:
. (XV -- XVIII ғғ. Қазақ хандығы тарихының материалдары. А., 1969, 217 б.). Қасым ханның жеңісі Дешті ... ... ... оның ... ... ханның осы жеңісінен кейін Бұрындықтың тағдыры өте қайғылы ... ... Ол ... тағы да ... ... ... , -- деп ... (Көрсетілген кітап, 222 б.). Бұл шамамен алғанда, 1510 жылдың соңында немесе 1511 жылдың басында ... ... ... құрылуы кезінде белсене араласып, одан кейінгі кезеңдерде хандықтың кұшеюіне өз үлесін ... ... хан XVI ... ... жылдарында үлкен, мемлекеттік дәрежеде көрегендік көрсете алмайды. Елдік мүддеден жеке, тар мүддеге көшу оның ... ... ... ... ... ханның тағдыры -- әркімге де тарихи сабақ бола ... сөз ... ... ... ... ... туралы. Тарихи дерек мәліметтерінде баяндалғанындай, Бұрындық хан Дешті Қыпшақтан кетіп, Самарқанға келеді. Қай жылдары екені белгісіз, сонда жүріп ол ... ... ... ... ... ... негіздемей, Бұрындықтың соңғы өмірі қисынсыз пікірлер айтады. Мысалы, А.П. ... ... хан мен ... хан ... ұрыс ... да, ... Бұрындық өз Отанын тастап, Мауреннахрға кетті деген ойлар айтады. Сол сияқты, Бұрындық хан Самарқан жақта жоқшылықтан, кедейшіліктен қайтыс болды деп ... ... ... ... ... ... ... қатысты мәліметтер беретін деректермен танысқанымызда А.П. Чулошниковтың ... ... ... ханның өмірі -- Қазақ хандығының 40 жылдай тарихымен байланысты болуына сәйкес Хандықтың құрылуы мен ... оның ... ... ... ... бар. ... ... Бұрындықтың өмірі, өсіресе өмірінің ақырғы кезі, ащы ... да ... ... үшін ... сабақ бола алады.
XV ғасырдағы Қазақ хандығының саяси тарихының екінші кезеңіне осы ғасырдың соңғы ширегі жатады. Бұл кезең - Қазақ ... ... ... ... ... күшеюі Сыр өңіріндегі позициялардың әлсіреуінен басталады. Осы кезде Қазақ хандығына қарсы болған көршілес күш -- Мауреннахр. XV ғасырдың 70-ші ... ... Сыр ... үшін Қазақ хандығы мен Мауреннахр билігіндегі билеушілер арасындағы саяси қарым-қатынастар қалыптасып, дамуы түсуінен. Бұл ... ... XVI ... соңына дейін жалғасады. XV ғасырдың соңғы ширегіндегі саяси ... бір ... ... ... ... ... ... саяси қарым-қатынастар Қазақ хандығы мен Мауреннахр арқа сүйеген билеушілерінің бірі Мухаммед Шайбани хан арасындағы ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кезеңдегі оқиғаларын баяндайтын жазба дерек мәләметтері біршама. Олардың қатарына шайбанилық деректер тобына енетін: "Тауарихи гузида-йи нусрат наме", ... ... ... ... "Михман наме-йиБухара", "Зубдатал-асар", "Тарих-и Кипчакхани", шағатайлық -"Тарихи Рашиди" секілді XVI ғасырдағы шығармалар жатады ... ... ... ... ... ... Сыр ... үшін жүргізген көпестері мәселесін зерттеушілер тарапынан аз зерттелген мәселелер қатарына жатқызуға болады. Кейбір зерттеушілер бұл мәселелер бойынша ... ... ... қана өтіп ... себептеріне, салдарына назар аудармайды [23.221].
Деректанушы - ғалым К.А.Пищулина ғана XV ғасырдың соңғы ширегіндегі Қазақ хандығының Мауреннахрмен саяси қарым-қатынасы мәселесі ... ... ... ... оқиғалардың даму барысын, кезеңдері мен нәтижелері, себеп-салдарлары зерттеледі. Кейінрек Бұл мәселе бойынша С.Г.Кляшторный мен Т.И.Султановтың кітабін айтуға ... ... ... үшін ... ... ... ... яғни XV ғасырдың 70-ші жылдарында Дешті Қыпшақ, Моғолстан және Мауреннахрдағы қалыптасқан саяси жағдайлар қазақ хандығы үшін өте ... ... жылы ... ... ... Әмір әбу Саид ... қайтыс болғаннан кейін, оның үш ұлының қарамағындағы иеліктер, бір-бірімен өзара ортақ билік үшін күрестер жүргізіледі. Мауреннахр ішіндегі ... ... оның ... және әскери күш-қуаттарының әлсіз болғандығын көрсетеді. Мауреннахрдың әлсіреуін XV ғасырдың 70-ші жылдарынан бастап ... ... үшін ... ... ... ... үшін қолайлы немесе үтысты саяси фактор болды. Ал XV ғасырдың 90-ші жылдар ортасында, шамамен 1-2 жыл ішінде, Мауреннахрдағы үш ... ... әр ... ... қайтыс болып кеткен соң, билікке олардың 12-1 бжасар арасындағы ... ... ... ... осы кездерден бастап жаңа қарқынмен өршие түседі. Бұл жағдай қазақ хандығына Сыр өңірі үшін күрес барысында көптеген мүмкіншіліктер және ... ... ... 1487 жылы ... ханы ... хан ... болғаннан кейін, бұл елде де екі хан ... ... [24.44]. ... ... ... үлы ... ... хан елдің отрықшы аймағын ие болады. Сөз жүзінде ол ... хан ... ... іс жүзінде оның билігі тек Моғолстанның оңтүстік-батысына бөлігінде ғана тарады. Ал ... және ... ... ... кіші ұлы ... ... ... тайпаларға билік жүргізді. [24.75]
Мауреннахрмен салыстырғанда, Моғолстанда билік үшін ... ... ... қарамастан, мүнда да екі ханның бір мезгілде ... ... ... ... хан ... ... ... және беделін орнына келтіре алмады. Бұл ... да ... ... XV ғасырдың ширегі ішінде Түркістан аймағы үшін жемісті күресте жүргізуіне өте қолайлы жағдайлар жасады.
XV ғасырдың соңғы ширегіндегі ... ... ... ... ... Ордасындағы саяси бытыраңқылық та қазақ хандарына тиімді болды. Ноғай еліндегі саяси күрестің тереңдегені ... ... ... ... XV ғасырдың соңында билікке Мухаммед Шайбани ханды отырғызудға күш ... [27.56] XV ... 50-ші ... ... ... Моғолстанда Керей мен Жәнібек хандар негізін қалаған қазақ хандығы сол ғасырдың 60-ші жылдары ... ... ... ... ... ... ханы ... өлімінен кейін Жәнібек хан, Бұрындық сұлтан және де басқа жошылық сұлтандар Дешті Қыпшақтағы Әбілқайыр хан мұрагерлерінің ... бір ... жою үшін ... ... 70-ші жылдарының басында Бұл күрес сәтті аяқталып, Шайх-Хайдар хан өлтіріледі, ал ... ... ... ... ... [29.32]. ... қыпшақ хандығының билігі орнығады.
XV ғасырдың 80-жылдары Қазақ хандығының билігі Сыр ... ... ... ... ... таралуы жалғасуға бет бұрады. Үшінші кезеңге ... осы ... ... ... ... тарапында да, Мауереннахр билеушісіне сүйенген Мұхаммед Шайбани хан тарапынан да өте қатандықпен, табандылықпен ... ... ... ... ... ... қарай неғұрлым тереңдеген сайын, Моғолстан да оған қарсы әректтер жасай бастайды. Шайбани хан да ... ... ... ... ... ... соңғы үміті екенін сезіп, оларды иеленіп қалу үшін, одан бекініп, табан тіреп қалу үшін жан аямай ... ... ... 80-ші ... ... жартысындағы Түркістан аймағы үшін күрестің тағы бір ерекшелігіне, Моғолстан ханының осы күреске тікелей орналасуы жатты. Аймақтың солтүстік өңірі Қазақ хандығына ... және оған ... ... ... ... ... моғол ханы Жүніс хан 1482-1485 жылдары Сайрам мен Ташкент өңірін өз қоластына басып алды. Моғол ханының Бұл әрекетін Сыр ... ... ... өсе ... ... ... одан әрі күшеюіне жол бермеуден және аймақтың оңтүстік өңірлерін иелену арқылы Монғолстанның Сыр бойындағы пайда көзін ... ... деп ... ... Бұл жағдайдың одан әрі даму Қазақ хандығы мен Монғолстанның саяси қарым-қатынасынның қайшылықтары XV ... 90-шы ... яғни Сыр ... үшін ... ... ... Қазақ хандығы мен Моғолстан арасына соғысқа иеліктіретін бөліске түсіру ... ... жылы ... ханы Жүніс қайтыс болып, орнына үлкен үлы Сұлтан Махмут хан отырады. Ол өкесінің игілігіндегі отырықшы аймақтарға және ... ... ... ... мен ... ... билік жүргізді. Оның ел басқарудағы тәжірибесіздігін ескеріп, Мауеренннахрдың билеушілері Омар-Шайх мырза мен Сұлтан ... ... ... өз ... жеке ... ... қайтарып алуға үмтылады. Бірінші болып Ферғана әміршісі Омар-Шейх мырза көп әскермен Ташкентке аттанады, бірақ қала ... ... ... үшырағаннан, кейін қайтып оралады. Келесі жылы, шамамен 1489-1490 жылы Ташкентті алуға Самарқанд ... ... ... ... күш ... ... Сұлтан Ахмет мырзаның әскерінің ішінде 300 адамдық нөкерімен бірге Мұхаммед Шайбани хан ... ... ... ... ... және оның ... ... жазба деректе мәліметтенді [24.100].
1493-1495 жылы Мауереннахрдың үш билеушісі 1-2 жыл ... ... ... орындарына 12-16 жастардағы мұрагерлері отырады. Сұлтан Махмұт хан осыны пайдаланып, Түркістандағы істерден Мауреннахр істеріне ауысады. Ал Бұрындық хан ... ... ... ... ... ... Оны туыстық байланыстармен нығайту үшін Қазақ ханы өзінің екі қызын ... ... ... ... хан мен ... хан ... келісім, XV ғасырдың соңғы ширегінде ұзақ уақытқа созылған Сыр бойы үшін жүргізілген күресті уақытша болса да ... ... ... екі ... Сыр өңірінің бөліске түсіре алмағандықтан жиі-жиі ұрыстарға тап болған соң, екі ... ... ... ... ... ... сол ... екі жақта қалпына келгенше ұрысты немесе соғысты тоқтатуға мәжбүр болды. XV ғасырдың 70-ші жылдарына дейін ... ... ... ... ... билеушілері XV ғасырдың 90-шы жылдарында аймақтағы иелігінен толығымен айналады. Аймақ XV ғасырдың соңында ... сай үшке ... ... оңтүстігі -- Сайрам өңірі Моғолстанға, орталығы -- ... ... ... ... Шайбани ханға немесе Мауреннахр иелігіне қарады. Қазақ хандығы ... ... - ... ... және ... ... ие ... [28.23].
Ал XV ғасырдың 80-жылдарында Шайбани мен Мауреннахр, билеушілеріне арқа сүйеп, аймаққа тағы да еніп, солтүстік өңірді ... ... ... хан және ... хан ... қарсы қолданған әрекеттері нәтижесінде Әбілқайыр ханның немересі Түркістан аймағынан кетуге мәжбүр болады. Ал қазақ хандығы болса ... ... ... ... қана ... ... ... және оңтүстік өңірлерінде өз ықпалын күшейте бастайды. Негізінен ... ... ... 9 ... ... ... ... ұлыстары кеңейіп, қалалар мен жақсы қысқы жайылымдар солардың иелігіне көшеді.
XV ғасырдың 90-жылдарында Бұрындық хан мен ... хан ... ... ... туа бастайды. Қайшылықтың негізіне Сыр өңірінде Жәнібек хан ұлдарының ... өсуі мен ... ... Ішкі саяси өмірдегі осы қайшылық сыртқы саясатқа да өз салқындығын тигізеді. Сол себепті де 1493-96 жылдары Түркістан аймағы үшін болған ... қиын да ... ұзақ ... ... хан ... ... ханы жағына, бірде Мәуреннахрлық билеушілер жағына шығып, өз бағытын өзгертіп отырады. Тіпті ол негізгі қарсыласы -- ... ... де ... ... ... хан ... ... қайшылықтың одан әрі шиеленісуі Бұрындықты Шайбани ханмен одақтас еткізеді. Сөйтіп, 1496 жылы үш жылға созылған ұзақ ұрыстардан соң ... ... ... ... ... ... ... Түркістан аймағы үшке бөлініп, оның солтүстігінде қазақ хандығы, оңтүстігінде Моғолстан, орталығында ... хан ... ... тиіс ... ... ... Бұрындық хан мен Жәнібек хан екеуі арасындағы ... ... үшін екі ... ... екі ... ... Мұндай одақтастыққа қарсы Жәнібек хан ұлдары Моғолстан ханымен жақындасып, қарсы одақ құрады. Қасым сұлтанның ағасы Әдік ... ... ... ... ... ... ... қоғамындағы хандық әулет ішінде бір біріне қарама-қарсы күштер ... ... хан ... XV ... ... ... ... саяси күштер екіге бөлініп, ол хандықтың сыртқы саяси жағдайына әсерін тигізеді. Бірақ қалыптасқан жағдай ... ... ... Хан ... ... барлық саяси күштердің басын қосудың орнына, керісінше олардың бір-біріне қарсы тұруына, ол күштердің бірінде өзі болуы -- оның ... ... басы ... ... хан ... қайғылы жағы да осында еді.
XVI ғасырдың алғашқы 10 жылдығында Бұрындық хан өміріне түбегейлі бетбұрыс әкелген күрделі ірі оқиғалар болып ... Ол ... тағы да ... ... хан ... байланысты еді. 1500-жылдың жазында Самарқан тағына келген шайбанилық сұлтан айналасы 3-4 жыл ішінде бүкіл Мауреннахрды біріктіріп, Моғолстанның қол ... ... ... ... ... ... ... хандары Сұлтан Махмұт пен Сұлтан Ахмет хандар қолға түсіріледі, бірақ Шайбани хан оларды босатып жібереді. ... ... ... ... хан ... ... дейін қазақ хандығына қарсы 4 рет жорық ұйымдастырады. Жорықтардың алдына қойған саяси және экономикалық мақсаттарына ... ... ... не ... және ... ... ... қосу жатты. Бұрындық хан дәл осы жорықтар кезінде үлкен қателіктер жіберді деп есептейміз. Оған дәлеліміз мынадай: Алғашқы үш жорық ... ... хан ... ... ... шара ... ... хан емін-еркін Жәнібек хан ұлдары: Жаныштың, Тыныштың ұлыстарыын ойрандап, мыңдаған мал-жанды олжалайды. Тіпті 1509-жылдың қысында болған ... ... ... өз ұлысына қарай жау әскерінің келе жатқанынан хабардар болып, ешқандай қарсылық көрсетпей, қашуға мәжбүр болады. Бұрындық ... ... ... оның ... ... ... ойы деп ... Жәнібек хан ұлдары неғұрлым әлсіресе, соғұрлым оның күші өсуі тиіс еді. Бірақ бәрі керісінше шықты. 1510-жылдың қысында жау тағы да ... ... ... Бұл ... жорық бағыты Қасым сұлтан ұлысына қарсы бағытталады. Қасым ресми хан болмаса да, осы жылдары оның беделі Бұрындық ханнан да күшті еді ... ... ... ... белсене араласып, одан кейінгі кезеңдерде хандықтың күшеюіне өз үлесін қосқан Бұрындық хан XVI ғасырдың алғашқы жылдарында үлкен, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... тар мүддеге көшу оның беделін түсіртті, атақ-абыройын жоғалтты. Бұрындық ханның тағдыры әркімге де тарихи сабақ бола ... тек ... хан ... ... ... ... Осы ... ақ, Қазақ хандығының жан-жақты өте ыкпалы жоғары қалалардың өзіне біртіндеп өз қарамағына ала ... ... ... ... кеткендей Мұхаммед Шайбани ханның үзіліспен немесе уақыт аралық Қазақ хандығына жасалған жойқын ... және де Сыр ... ... ... ... келді. Кейінрек айтылып кететін, қысқаша түсінік Дешті қыпшақ немесе Сыр ... ... ... келе ... өткен сайын көлемінің өзгеруін көреміз. Бұны айту мақсатымыз ... ... ... ... ... жерінен Ұлы Жібек жолы басып өтетін Сыр өңіріндегі ... ... ... ... ... ... ... хандығын саяси, мәдени, қол-өнер, әлеуметтік, ең бастысы экономикалық даму көзі ... ... келе ... ... қалаларын басып алу,өзіне қарату,өз елігіне кіргізу мақсат етті. Осылайша Мұхаммед Шайбани ханның қазақ еліндегі қалаларына бірнеше жаулап алу әрекеттерін ... ... қоса ... хан ... ... ... жерлерінне тонаушылық әрект жүргізбеген, ол өз адамдарын сол жарге башылыққа тағайындап кететін,бүның өзі Шайбани ханның саясаты жақсы жүргізгеннін білуге болады. Тағы ... ... ... "Бұл ... ... Әбді әл-Кәрім орнынан көтерілгенде, Мағди сұлтан оның қолының қарынан ... Оны ... ... ... ... жасақ жайпалды. Самарқанда да, Мырзаның сарайында да болып жатқан аумалы-төкпелі жағдайды көргеннен кейін сұлтандар ерте көктемде ... ... ... - біз ... Шайбани ханның өзінің бәрлік сұлтан мен бектерді және тағы басқаларын біріктіре алатындығын дәлелдейді.
Дешті Қыпшақта Қазақ хандығының билігі ... және ... ... Ол Сыр ... өз құрамына немесе иелігіне, қарамағына кіргізгеннен кейін-ақ байқауға көрініс береді. Кім болсада қазақ хандығы Мауреннахр немесе Моғолдар Сыр өңіріндегі ... көп ... ... ... ... бұл ... ... пайаның қайнар көзінің өз болды. Ол экономикасын жақса қарқында дамып, сонымен қатар әкери күшінің күтілігін және әлеуметтік, саяси дамығанын көреміз. ... ... қала ... ... ... және жоғарыда айтылып кеткендей өлы Жібек жолында жатқандығынан болар сауданың немесе айырбастың ... ... ... ... ғасырдағы қазақ ханды Түркістан аймағы үшін күреске келер болсақ. Ол тек ... ... үшін ... ол ... көп ... жерлердің бірі Сыр өңірі үшін болған. Осы бөлімді қорыта келе Сыр өңірірін көп иелігі болған жақтың, тез арада ... ... ... ... және мал ... орнығады.
Жоғарыда айтып кеткендей Мауреннахрдан Мұхаммед Шайбани хан, Моғолдардан Сайд хан, ... ... хан осы ... ... болған Сыр өңірі үшін үнемі болған қақтығыстардың себебі сол.
Уақыт өте Моғолдар Сыр өңіріндегі иеліктерінен айырылып қалады. Ол иелігі Шайбани мен ... ... ... ... ... аймағы Қазақ хандығы үшін ХV-ХVІ ғасырларда атқарған маңызы немесе орны бөлек.
Бұл бөлімінде менің негізгі ... ... Сыр ... қазақ хандығы үшін маңызын баяндап, осы өңіріндегі биліктің кім ... және ... ...
Осы қойған мақсатқа жету және анықтау барысында, деректер мен ... ... ... ... ... ... ... түрғыда дәлелдеу сияқты міндеттерді жеткілікті дәрежеде орындауға тырысамын.
Сыр бойының табиғаты өте бай. ... ... Сыр ... ... ... мол суы ... ... мен жан-жануарларға тіршілік әкелетін. Басқа елдер мен халықтарға Сыр десе, тоқшылық пен ... ... ... келе ... орта ағысы бойындағы қысқы жайылымдарды иелену, Сыр өңірі арқылы өтіп жатқан сауда-керуен ... ... ... ... ... экономикалық өміріне, сауда-айырбасына билік орнату секілді экономикалық себептер XV ғасырдың 70-ші жылдарынан бүкіл XVI ... бойы ... ... ... орта ағысы бойындағы жерлерді иеленуге итермелейді.
Көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын ... үшін ... ... ... ... жұмыстары ерекше орын алады. Жекелеген ру-тайпа мүшелерінен бастап, хан-сұлтандарға дейін бұл мәселе қоғамдық өмірде ... ... ... Оның бір ... ... - XVI ... ... моғол ханы Сұлтан Сайд хан Қасым ханды шайбанилық сұлтандарға қарсы күреске шақырғанда, Қазақ ханы: "Шайбанилықтарға бұл ... ... ... қиын ... себебі дала тұрғындары бұл мезгілде қыстау, қысқы жайылым мәселелері толғандырады, соған байланысты әскер жию дәл қазір ... ... іс", - деп ... ... [34.99]. Моңғол ханның Қасым хан Ордасында болған кезі жаздың соңғы-күздің басы екен. Қасым ханды Моңғол ханның шақыруынан бас тарқызған басқа ... ... да, ... ханы ... ... ... қамын сылту еткені ерекше орын алады. Сондықтан-ақ "қыстың қамын ... ... ... ... ... ... бері көшпелі шаруашылықпен айнралысатын тайпаларға мал қыстауды, қыс айларында болатын ауырпалықтарды көруге ... ... деп ... туса ...
Төрт түлік мал көшпелі тайпалардың ең басты байлығы болып саналғандықтан, олар қыстауға, қысқы жайылымдарға ерекше көңіл бөледі. ... үшін ... жер ... ... үшін мынандай шарттар қажет", Желден, бораннан жақсы қорғанған болуы керек;
1) қалың қар болмау керек;
2) қар астында шөп болу керек;
3) Мүмкіндігінше, су көзінің ... болу ... ... және көп ... отын жинау мүмкіндік болу керек;
5) қамысқа, құрғақ шөптерге жақын болу керек [34.37].
XIII ғасырдың ортасындағы Дешті қыпшақ тайпаларының шаруашылығы ... ... ... былай деді: "қыста олар оңтүстікке, жылы аймаққа қарай көшеді" [35.33]. Қысқы жайылымдардың орны жөнінде Н.Е. Масанов "Евразия номадтарының ... ... ... ... ... негізінен оңтүстікте, көшпелі ареалдық далалық аймағында орналасты. Таулы аймақтарда қысқы жайлаулар тегістік ... ... 200-300 км. ... ... көлдерге жақын жерлерде болады" - деп жазады [39.33].
XVI ... ... ... ... ... мен ... туралы мол мөліметті ибн Рузбехан береді. "Дешті қыпшақ" далаларында суық түсе бастағанда, қазақтар ... ... ... ... - "олардың қыстауылары бүкіл төңірегі түріктер қамыш деп атайтын өсімдікке толы ... Қазақтардың қысқы ... ... ... 300 фарсахтан астам жерде созылып жатыр. Олар Сейхун жағалауына жеткенде Түркістан аймағына таяйды", - деп жазады [35.56].
Ибн Рузбеханның бұл ... XII ... ... Вильгельм Рубрук мәліметімен сабақтас. Осы мәліметтерден біз, Сырдария өзенінің төменгі және орта ағысы бойындағы жерлердің Дешті Қыпшақ тайпаларының жайылымдары болғандығын ... ... ... ... және ... өңірі табиғатының жылылығына байланысты бұл аймақтағы халық Арал маңына көшеді. Негізгі ... ... мал ... ... Сыр өңірі бойындағы жайылымдар Дешті Қыпшақтың басқа да аймақтарымен бірге қыпшақ тайпаларының ... ... ... қүрайды. Қыпшақ дәуірінен бері Сыр өңірі Дешті қыпшақтың шаруашылық түрғыдан алғандағы құрамдас бір ... ... ... Сыр ... ... ... Ақ Орда хандарына қарағанын дерек мәліметтері дәлелдейді. Сондай-ақ ХV-ХVІ ... Сыр ... Ақ - ... ... ... жайылымдар болғанын дерек мәліметтері арқылы білеміз. Бұдан шығатын қорытынды - қыпшақтар заманынан қазақ хандығы ... ... Сыр бойы ... мал ... айналысатын тайпалардың қысқы жайылымдық жерлері ретінде пайдаланылатын ... ... XIV ... ... ... ... жаулап алуына байланысты Сыр бойындағы жерлер Дешті Қыпшақтың біртүтас шаруашылық жүйесінен ... Орда ... ... ... ... ... ... ханның Мауреннахр билеушілерінің күресінің, одан кейін Барақ ханның Үлығбек мырзамен, "көшпелі өзбектер" мемлектінің негізін қалаушы Әбілқайыр ханның темірлік әмірлермен күрестерінің ... ... ... ... Қыпшаққа қатар біріктіру қажеттілігі туды. ХІV-ХV ғасырлардағы Дешті Қыпшақ билеушілері ... ... және ұзақ ... көп ... ... ... көсемдері мен әмірлерінің қолдауына тікелей байланысты болды. Ал ру-тайпа көсемдері мен әмірлерінің экономикалық түрғындағы басты мүддесі -- ... ... мен ... ие болу еді. XV ... 70-ші ... ... ... өз билігін орнатқан Қазақ хандығының алдында Сырдың орта ағысы бойындағы жайылымдарды өздерне ... ... ... Сыр ... XI ғасырдан бері Дешті Қыпшақтың бір құрамдас бөлігі болды, сонымен бірге ортақ саяси, шаруашылық, мәдени және этникалық түтастықты ... ... ... ... ... ... қалалар мен елді мекендер төңірегінде орналасты, ал қалған даланың тау етгіндегі және жағалаулардағы кең жерлер бос ... Олар ... мал ... өте ... еді", - деп ... [14.10]. ... ... мал қыстатуға қолайлы жерлер ханның немесе сұлтанның иелігінде болды. "Әрбір үлыста Шыңғыс хан үрпағының бір сұлтаны толық ... ... Олар ... ... тайпасымен белгілі бір жерде ежелгі жүртында, сонау Жошы хан мен Шайбани хандар дәуірінен бері отыр және олар ... ... ... - деп ... ... ... [5.51]. "Бұл ... Сырдария бойындағы қысқы жайылымдарға да қатысты болған", - дейді К.А.Пищулина ... ... ... мен алып ... жерлерді Ясса бойынша қатаң сақталып отырды", - делінеді жазба мәліметте.
XVI ғасыр басында Сыр бойында қысқы жайылымдары бар сұлтандарға: Жаншы сұлтан және оның үлы ... ... ... ... ... ... ... әрқайсысы өзіне бағынышты ру-тайпасымен Сыр бойындағы қысқы жайылым ауданында болды: Жаныш сұлтан Сыр бойындағы қара Абдап деген жерде, оның он бес ... ... ... ... ... жайылым, сондай-ақ осындай қашықтықта Таныш және тағы басқа сұлтандардың қыстаулары ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығымен айналысатын тайпалары үшін зор маңыз атқарады жөне сол шаруашылық жүйесінің Дешті Қыпшақ секілді құрамдас бөлігі ... деп ... ... бұл ... ... үшін ... ... күнделікті тұрмыс-тіршілік барысында ерекше маңызға ие болады.
XVI ғасыр соңында Сыр өңірі түпкілікті Қазақ хандығының құрамына ... Ал XVIII ... ... ... ... ... бұл өңірді иелену жолындағы күрестер тиылды. Оған біріншіден, осы ... ... ... бытыраңқылық, екіншіден аймақтық - экономикалық жағынан төмендеуді ықпал етті. Ал, Қазақ хандығы аймақтық қалалардың экономикалық құлдырауына қарамастан, онда мықтап ... ... ... Сыр өңірі бұл кезде Дешті Қыпшақпен бірге түтас шаруашылық, саяси, этникалық жөне ... ... ... ... еді.
Келесі тоқталатын мәселе, ол Сыр өңіріндегі қалалардың қазақ ... үшін ... ... - ... ... ... ... Енді аймақтың қазақ хандығы мен оның басқа елдермен экономикалық байланысына, екі жаққа тигізген ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... ғасырлар бойы тарихи дамудың нәтижесінде тұрақтылыққа ауысқанда "көшпелі өмір отырықшы өмірмен бірге шаруашылық байланыстар арқылы мықты бекінген тұтас бір ... ... ... және ... ... ... ... байланысы сауда-айырбас түрінде, қала мен елді мекендер арасында мал шаруашылығының өнімін сату, айырбастау түрінде жүзеге ... ... ... бойы ... даму ... ... обьективті экономикалық байланыстар нығайып, дамиды. Қалалардың саудадағы рөлінде тоқтала келе, Р.Г. Мукминова "Саяси ... ... ... ... мен ... тайпалар арасындағы сауда-айырбас қатынасы өсті, тіпті соғыстар мен ... ... ... кезінде де Бұл екі жақты өзара байланыстар үзілген жоқ", - деп атап ... Бұл ... ... біз ... ... ... ... Қыпшақ пен Түркістан аймағындағы оқиғаларды баяндайтын жазба дерек мәліметтерінен көреміз. XV ғасырдың соңында Қазақ ... мен ... хан ... Сыр ... үшін ... ... ... кезде, сауда керуендерінің үзілмегендігін дерек мөліметтері айғақтайды [58.103].
Түркістан аймағының ХІV-ХVІ ... ... оның ... ... экономикалық байланысты ықпал етті. Қолөнер өндірісі дамыған Отырар ... ... ... ... ... сондай-ақ Дешті Қыпшақ жеріне тарап, өткізілді. Ал аймақтың тоқымашылық, тігіншілік, былғары иелеу секілді көсіпшілігіне шикізат тек қана ... ... ... түрды. Ибн Рузбихан мәліметтерінде отырықшы қарым-қатынасы нәтижесінде ... ... ... мен ... ... және ... ... бұйымдар алатындығы туралы айтылады [51.53]. "Қазақтардың саудагерлері үнемі мұсылман елдеріне барған еді және барып түратын, ... ... ... саудагерлері оларға да үнемі барады", - деп жазады "Михман наме-йи Бухара" авторы Дешті Қыпшақ пен Түркістан, Мауереннахр арасындағы экономикалық ... ... бойы ... өмір мен ... өмір ... обьективті экономикалық байланыстар екі жаққа да тиімді ... екі ... ішкі ... ... ... роль ... ... байланыстардың субьективті түрде үзілуі заңды түрде қарсылықтар туғызды. Мухаммед Шайбани ханның XVI ... ... ... ... ... үзу ... ... қарсы, қазақтар тарапынан қарсы әрекет жасалды.
Қазақ хандығы үшін Түркістан ... ... ... ... ... ... өңірлерімен сауда байланыстарының тұрақтылығын қамтамасыз етуге ұмтылуы жатты. Әсіресе, аймақтағы ірі сауда орталықтарына ... ... ... аудандардан салық жинаудан түсетін пайда Қазак хандығы үшін аймақтың экономикалық маңызын өсіре түстеді. XVI ғасыр соңында ... ... ... ... хандығының құрамына өткенде Қазақстанның басқа аймақтарымен байланысы одан әрі тереңдей түседі. Қ.М. Байпақов аймақ ... ... ... далаларына жаңа дәуірге дейін жұмыс істегенін жазады [41.86].
Қорыта айтсақ, түтастай алғанда Түркістан аймағы мен Дешті Қыпшақ арасындағы ... ... екі жақ үшін де ... роль атқарады. Екі аймақ біртүтас экономикалық жүйе ретінде ... ... ... болады. XVI ғасырдың соңында аймақтың Қазақ хандығына енуі осы экономикалық қажеттіліктерден туындаған деп санаймыз.
Қазақ хандығы үшін аймақтың геосаяси және ... ... ... ... Сыр өңірі Дешті Қыпшақты оңтүстікте Мауереннахрмен, шығыста Моғолстанмен, оңтүстік-батыста Хорезммен байланыстырады. Аймақа қалалары арқылы экономикалық, мәдени, діни байланыстар ... ... ... ... ... Иран және орыс қалаларымен жалғасады. Аймақта территориясын түтастай алып қарағанда, Дешпі Қыпшақтың ... ... ... ... ... болып саналады. Сондай-ақ Қазақ хандары аймаққа ие бола отырып, Мауреннахрдың ішкі саяси ... ... ... ... болған жағдайда тосынна жорықтар жасауға мүмкідіктер алды. Ал Мауреннахр билеушілерінің Қазақ хандығына қарсы жасаған әскери қимылдады аймақтың мықты бекіністері - ... ... ... Яссы, Отырар және Сайрам қамалдары түбіндегі ұрыстарда шектеліп, одан өрі Дешті Қыпшаққа ... ... XVI ... ... Мухаммед Шайбани ханның қазақтарға қарсы жасаған жорықтары осы аймақта өтті ... XVI ... ... мен ... шайбанилық сұлтандардың Қазақ хандығына қарсы бағытталған жорықтары аймақ қалаларын қоршауға алумен ғана шектелді. Бірақ та бұл қалаларды алған күннің ... ... ... онда ұзақ тұра ... ... ... ... шабуылдары оларды қайта кетуге мәжбүр етті.
Қазақ хандығы аймақтың қалаларын иелене отырып, оларды XVI ғасырда Мауреннахрға қарсы ... ... ... қолданады. Аймақты түгел иелену - Қазақ хандығына Мауреннахр мен саяси қарым-қатаныстар орнатуда көптеген мүмкіндіктерге жол ашады. XVI ... ... ... ... XVI ... ... Тәуекел ханның Мауреннахрға жасаған жорықтарының [28.67] нәтижелері көп жағдайда осы факторға байланысты. Қазақ ... Сыр бойы үшін ... ... ... ... маңыздары да роль атқарды.
Аймақ қалаларында медресе,мешіт және кесенелердің көп болуы ХV-ХVІ ғасырларда мұсылман дініндегі қазақ халқы үшін ... діни ... ... ... ІХ-ХІІ ғасырларда Дешті Қыпшақ тайпалары арасында мұсылман діні аймақ қалалары арқылы тарады. Қожа Ахмед ... ... ... оның ... ... XIV ... ... кесененің салынуы Яссы (Түркістан) қаласымен қоса, бүкіл аймақтың діни орталық ретіндегі рөлін Дешті ... ... ... ... Рузбехан дегендей Қазақ халқының ислам діні қабылдаған кезі және олардың отырықшы аудандарындағы діни орталықтары - мен ... ... ... ... ... ... мұсылмандыққа өткеніне 200 жылдан асты, оларға әр жақтан діни ... ... ... - деп ... ибн ... Одан әрі ... ... Қыпшақтардың діни байланыс "географиясына" Түркістан мен Мауреннахр қалаларын, Ширвардың Дербендті, Хажы-Тарханды, Хорезм мен Хиуа, Хорасан мен Иран қалаларын ... ... ... ... ортасына келгенде мұсылмандық қағидаларды жаттайды, қазір олар, хандармен, сұлтандармен бірге ... Олар ... ... мұсылмандық парызды орындайды, өздерінің балаларын оқуға береді, некге түрады, жалпы некелеспей үйленбейді", - мәліметтер береді ибн Рузбехан [5.15]. ... ... ... ... ... ... Сыр ... арқылы дамып отырған. Аймақтың қалаларында діни жиындар, кеңестер, пікрі таластар ... ... ... Оған ... ... медресе, олардың шәкірттері және өңірдегі білімді адамдардың бәрі қатынасқан. Осындай ... бірі 9 күн бойы ... ... өтті деп ... ибн Рузбехан [5.69]. Ал келесі бір білімді ... бас ... XVI ... басында Яссыда өтеді.
ХV-ХVІ ғасырларда қазақ халқы арасында ислам дінінің кең тарағандығын және Дешті Қыпшақ, Түркістан және Мауреннахр аймақтарында діни ... ... ... ... мен ... да дәлелдейді. Самарқанд қаласындағы "Тіллә қари" және "Шердар" ... 1619 жылы Кіші ... ... ... ... ... ... Жалаңтөс батырдың салдыруы туралы тарихи аңыз мәліметі ... ... бойы мен ... ... далаларын мекендеген ру-тайпалардың Х^Пғасырда Мауреннахрда діни байланысты болғандығын көретеді. Бұл діни байланыстың тек XVII ғасырда ғана ... оған ... де, ... ... ... ... ... аймағы ХV-ХVІ ғасырларда діни орталық ретінде, діни ... мен ... ... жері ... ... Қыпшақтардың діни қажеттіліктері мен сүранымдарын өтеп отырды және зор маңыз атқарады.
Біз қатастырып ... ... ... ... ... түрғындарының, әсіресе, қала түрғындарының этникалық құрамы туралы мәселе толық шешілген жоқ. Мәселені алғаш көтерген археолог Л.Б. Ерзакович болды, ол ... ... ... қаласының орнын қазу барысында табылған ыдыстарға белгілердің қазақтың ру-тайпаларының таңбаларына ... ... ... ... ... айтады. 1969 жылдан бері Отырар қаласының орнында жүргізіліп келе жатқан археологиялық ... ... ... ... ... ... ... олардың кездейсоқ дүние емес екендігін көретеді. С.Ж. Жолдасбаев: "Таңбалардың ішінде ... ... ... (II), ... ... (X), ... көсеу (I), арғындардың көз (00), ..дулаттардың абақ (0) таңбалары кездесетінін жазады. [47.59] "Мұндай таңбалы ... ... ... ... бар ... - деп ... одан әрі С.Ж. ... [47.40] Кейінгі ортағсырлық Отырардан жөне Түркістан аймағының басқа қалаларынан ... ... ... ... ... жасаған щеберхана қазақ руының бір көсеміне, ру басына қараған" деген түжырым бар. Бұл айтылған ойларды жеткізе отыра, С.М. ... "Бұл ... ... ... ... ... ... үшін жүмсалған" және "қалаларда жартылай отрықшы және отырықшы өмірге көше бастаған көшпелі қоғамның әскери-бай феодалдар мен ... ... өмір ... - ... ... қуаттай түседі [48.50].
ХV-ХVІ ғасырларда Созақ қаласы аймақтық Дешті Қыпшақпен түйіскен жерінде, Сыр бойындағы қалаладан анағүрлым ... ... XV ... ... ... ... мен оның өңірлерінде Жәнібек ханның ұлы [49.] Махмуд сұлтан билік жүргізеді Созақ және оның ... ... ... ... ... жию ... жарлығына тез үн қатуына қарағанда, түрғындардың көпшілігі қазақтар ... Ал Л.Б. ... ... ... ыдыстарында қазақ ру-тайпаларының таңбасы өте заңды құрылыс.
Осы секілді XVI ғасыр соңында Қазақ хандығы жеңіске жеткізген көптеген себептердің біріне, ... ... ... ... ... ... ... көретуі болған. Ол әлеуметтік топтар дегеніміз - отырықшы және жартылай отырықшы өмірге көшкен, көше ... ... деп ... Ал, ол ... ... ... С.Ж. Жолдасбаев жазғандай, "Оңтүстік Қазақстанның барлық қалаларында" құрамында, басқа ыдыстарда өз ру-тайпаларының таңбасы салу түсінікті жәй.
ХV-ХVІ ғасырда Сыр ... ... ... отырықшылыққа көшіп, олар аймақ түрғындарының бір талай бөлігін қүрған демекпіз. Отырықшылыққа көшу процесі Қазақ хандығы пайда болғанға дейін ... ... пен Сыр ... арасындағы этникалық байланыстың дамуындағы бір көрініс қана. Бұдан мынандай қорытынды туады - Қазақ хандығының Сыр ... үшін ... ... бір себебі, ол - қазақ тайпаларының территориясын біріктіру, сөйтіп, этникалық түрғыдан Дешті Қыпшақ пен Сыр өңірін ... ... ... ... ... территориясын қалыптастыру болып табылады.
Осы бөлімде қорыта келе, осындай тұжырымдар ... Сыр ... ... ... ... ... байланысты Дешті қыпшақ тайпаларының шаруашылық-экономикалық өмірінде үлкен роль атқарады. Аймақ жері - көшпелі шаруашылық жүйесінің құрамдас бір бөлігі ... ... ... бері Сыр ... ... ... ... мен қоныстар дамығындықтан, олар ірі экономикалық, сауда-айырбас, егінші-диқанышылық өңірлердің ... ... ... және ... ... арасында обьективті экономикалық байланыстар қалыптасады да, бірнеше ғасырлар бойы дамиды, жетіледі. Сөйтіп, біз қарастырып отырған кезеңде, бұл екі ... ... ... ... ... ... ... орталық ретінде Дешті Қыпшақ тайпалары да өз орталығының діни, мәдени кеңістік шеңберіне тарады. Мұсылман дініндегі Дешті қыпшак ... ... ... Сыр ... мен ... әлемінің бір бөлігін құрап тұрады.
4, Дешті Қыпшақ тайпаларының ... ... және ... ... көшу ... ежелден қалыптасуы және үздіксіз жалғасуы ХV-ХVІ ғасырларда аймақтғы қазақтардың үлес салмағын өсіреді. Сөйтіп, этникалық тұрғыдан Дешті Қыпшақ пен Сыр ... бір ... ... ... жөне әскери-стратегиялық тұрғыдан алғанда, ... ... ... ... ... Хорасан елдерімен байланыстырды және қазақ хандығының оңтүстіктегі қорғаны, тірегі болды.
Сыр өңірі қазақ хандығы үшін ХV-ХVІ ғасырларда экономикалық, ... ... ... ... этникалық рольдері ерекше өмірлік маңызы бар аймақ деп есептей
ІІ XVІ ғасыр басындағы Қазақ хандығы және Мәуреннахрдағы Шайбан ... ... ... ... еткен Алтын Орда, Ақ Орда, Шағатай хандықтарының ... ... ... ... - ... даласы мен Орта Азия өңірінде жарыққа шыққан ұтқымалы ұсақ хандықтардың және осы хандықтардың тәж-тағына таласқан хандар мен султандар басқарған ... ... ... ... қырқыстарынан, соғыстарынан қалжыраған халық бұқарасы бұл тартыстарды тиятын, аласапыранды аяқтататын біртұтас мемлекетті арман етті. Бұл өз ... ... өмір ... ... ... ... көкейтесті мүдесі еді [49.125].
Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ішкі феодалдық қырқыстар мен аласапыранқылықты аяқтатты, үнемі ер өліп, өріс ... ... ... ... ... ... Ел ішінде бейбіт береке орнады. Мұның өзі көшпелі шаруалардың бұрыннан қалыптасқан дағдылы дәстүрге бай мал ... ... ... ... ... кезінде өріс-қоныс, жайлау-қыстауларына көшіп-қонуын, бейбіт өмір өткізіп, өндіріспен шұғылдануын қамтамасыз етті. Сөйтіп, әлеуметтік өндіргіш күштерді ... ... ішкі және ... ... ... ... жж. ... Қазақстанның сыртқы саясатындағы негізгі бағыт бұрынғысынша Сырдария бойындағы қалаларды өзіне қаратып алу жолындағы күрес болды. Осы арқылы өзіне қарасты ... ... ... ... , , т.б. ... ... қарағанда, Қазақтардың этникалық территориясының негізгі аудандары қазақ хандығына Қасым хан тұсында ... XVІ ... ... он ... ... хан ... ... территориясын өз қол астына қаратты. Бұл кезде хандықтың ... ... ... ... ... ... ... қалаларды басып алды. Шығыс оңтүстікте оған Жетісу жерінің дені (Шу, Қаратал, Іле ... ... ... ... және Шығыс солтүстікте Ұлытау өңірі мен Балқаш көлінен асып, Қарқаралы тау тарамдарына дейін ... ... ... ... өзенінің алабын қамтыды. Қасым ханның батыстағы территориялық иеліктері де ұлға ... ... ... бұл ... ауыр ... ... өткізіп жатқан еді. Ру басшылары, мырзалар, билер билік үшін өзара қарқысумен болды. Әбден қалжыраған Ноғай ... ... мен ... бір ... ... ... мен султандарының билігіне бағынып, елінен қазақ хандағына көшіп кетті. Осы кезде Қасым ханның қол астына қараған ... саны 1 ... ... ... ... ... нығаюы және оның күшеюі мемлекеттің беделін арттырып, сыртқы саясат пен дипломатиялық қарым- ... ... ... табыстарға қол жеткізді. Қасым ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы, Сібір хандығымен және орыс ... ... және ... қарым-қатынас орнатты. Қазақ хандары әр дәуірде елдің ішкі-сыртқы жағдайында туылған өзгерістерге үйлесіп, икемді сыртқы саясат ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің бірі ұлы Князь III Василий (1505-1533 жж.) ... ... ... ... ... болды. Қасым хан тұсында қазақтар өз алдына дербес халық ретінде Европаға мәлім болды.
Қасым хан сыртқы ... пен ... ішкі ... да ... ... коя білді. Ол феодал ақсүйектердің қарсылығын әлсіретіп, мемлекеттің саяси, экономикалық, әскери қуатын арттырды. Қасым хан мемлекеттің ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды [50.341].
Оның тұсында мемлекеттің ең жоғарғы заң шығарушы ... ... мен ру ... ... ... ... ... бір рет шақырылып, мемлекеттің ең маңызды - соғыс жариялау, ... ... ... жерлерді бөлісу, көшіп-қону жолдарын айқындау сияқты мәселерді қарады. ... ... хан ... хан сайлау құқысы болды. Маслихат жұмысына тек ерлер ғана қатыса алды. Мемлекеттегі бүкіл билік хан ... ... ... ... заң ... ... беріп отыруға құқысы болды.
Ханның жанында неғұрлым беделді билер мен қауым ассоциация өкілдерінен ... ... ... ... ... болды. Ханның іс-қағаздарын жүргізіп отыратын, хатшылары мен кеңсесі болды. Бір ескеретін жәй, мемлекеттің орталық ... ... бір ... ... ... орны болған жоқ, сондықтан ханмен бірге көшіп-қонып жүрді.
Қасым хан өзі билік жүргізген жылдары ... ... ... ... мақсатымен алғашқы қазақ заңы- жарыққа шығарды. Бұл заң қазақ ... ... ... ... ... негізінде жасалды. Бұл заң сол кезде мұсылман елдерінде жаппай ... ... ... ... ... заңынан өзгеше, көшпелі қазақ өміріне үйлесімді байырғы заң болды. Билердің кеңесінде көппен ақылдасып, , - дейді ... ... [15, ... ... осы ... ... шибанилар әулетінің ХVІ ғасыр басында Жошының басқа ұлдарының ұрпақтарына қарағанда өздерін ... ... ... пен ... бірден-бір, дара билеушілері ретінде жарияланғандығын байқаймыз. Ал мен жазылған уақыттарын салыстыра келе, қазақ хандарын тұқайтемірліктер деп көрсету ... ... ... ... ... ... айтсақ, шибанилық әулеттің негізін қалаушыдан бастау алған және осы шығу текті бұрмалап көрсету арқылы олар қазақ хандарының Шығыс Дешті ... ... ... ... ... абыройы мен беделін төмендетуді, билік етуге құқын жоюды мақсат еткен дейміз.
Енді ... ... шығу ... байланысты алдыңғы беттерде айтқан ойларымыздың бәрін түйіндей келе, төмендегідей тұжырымдарға келеміз.
Біріншіден, бұл мәселе жөнінде зерттеушілердің пікірлері екі топқа бөлініп, бір тобы ... ... ... ... ұлы Орд ... таратса, екінші тобы кенже ұл - Тұқай ... ... деп ... ... ... пікірлер айтуға Муин ад-дин Натанзи мен авторы белгісіз еңбектеріндегі және ... осы ... ... Гаффаридың, Хайдар Разидың, Әбілғазының деректері жатады [58.31].
Екіншіден, пікір айтқан зерттеушілердің көпшілігі қазақ хандарын Орда Еженнен таратқанымен, М.Тынышпаев, Т.И. Сұлтанов және ... өз ... ... ... ... береді. М.Тынышпаев Жошыдан Орыс заңға дейінгі 150 жыл ішінде төрт буын емес, 7 буынның болатынын алға тартып, тұқайтемірлік деп көрсететін ... ... ... Т.И. ... екі әулеттің тарихына тарихи шолу жасау арқылы, Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында Ордаежендік әулеттің ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... Ал, З.Қинаятұлы болса, монғол тіліндегі жазба дерек мәліметтеріне сүйеніп, қазақ хандарының шығу тегін Орда Еженнен бастайды. ... біз де, ... ... арғы ... - Орда Ежен деген пікірді қостай ... өз ... ... ... ... сыни ... ... арқылы, дерек мәліметтеріне әсер етіп, ықпал жасаған тарихи жағдйлар мен саяси факторларды, субъективтіліктің деңгейін анықтау арқылы негіздеуге ұмтылдық. Қазақ хандарының шығу ... ... ... ... ... ... ХVІ ғасырдың алғашқы жылдарында жазылған, авторы белгісіз, екендігін анықтадық.
Төртіншіден, еңбектің ... ... оны ... ... ... ... ... ханның тарихына шолу жасап, 1) шығарманың шибанилық әулетті, Мұхаммед Шайбани ханды мадақтауға, дәріптеуге арналғандығына, 2) шибанилық әулеттің билігін ... ... 3) сол ... ... ... ... басты қарсыласы қазақ хандары болғандықтан, оларға қарсы күрестің түрлерін, оның ішінде шежірене бұрмалап, ... ... де ... көз ... ... хан ... Қазақ хандығының күшею
Қасым Қазақ хандығының негізін қалағандардың бірі Жәнібек ханның үшінші ұлы ... Ол 1445 -- 1446 ... ... ... ... ... қарап жастық шағын ... ... ... яғни ... ... ... деп ... болады.
XV ғасырдың соңғы үштен бірі мен XVI ғасырдың басында ... ... ... ... өмірінде ең орталық тұлғаға айналды. ... ... ... ... ... сұлтаны, кейіннен қазақ ханы, реформатор-билеуші, -- ... ... ел ... өтпелі кезеңінде Қасым маңдайына ... ... ... ... рөлдер ауқымы осындай ... ... ... шекаралар жиі өзгеріп, билік ... бір ... ... бірі ... өзара соғыстар ондаған жылдар бойына жалғасып жатқан аласапыран заманда ... жаңа ... ... жас мемлекетінің болашағын тиянақты ету, аңыс аңдыған жаудың ... ... ел ... ... ... еді ... хан ... артуының қысқаша мазмұны мынадай.
Кішінің үлкенге бағынуы ... ... ... ... ... ... дала ... ретінде Қасым сұлтан да, кешегі өз әкесі ... ... ... ... ... болып, соған бағынды, -- Мырза Хайдар Дулаттың осылай деп ... ... ... ... да, ... ... есімі деректемелерде Мұхаммед Шейбанидің XV ғасырдың 70 -- 80-ші ... ... ... ... ... ... ... рет аталып, ол туралы , Бұрындық хан атты ... ... ... [58.143].
Ежелден белгілі: ел мақтаған ер жігіттің соңынан ... те ере ... XVI ... ... қарай Қасым сұлтанның беделі көтеріліп еді, жеке билігі де арта ... ... ... ... ... кезеңін бауыры Әдік сұлтанның ... (1503 жыл) ... ... ... ... Жәнібек ханның үшінші ұлының мәртебесі арту ... ... ... ... ... мәліметті біз Махмұд ибн Уәлидің кітабынан табамыз; ол ... ... 1504 ... ... басында Әндіжанға жасаған жорығын суреттей келе:
, -- деп ... ... ... ... ... ... хижраның 915 жылы (1509 -- 1510) ... ... ... айтуынша, . Хандық лауазымды ол Бұрындық хан ... ... ... сол 1511 ... ... алды. Сол кезден бастап, деп жазады авторы, [69.54].
Қасым ... ... ... ... да еді, ұрыс ... небір жаужүрек жігіттерден оқ бойы озық ... ... ... әскері ол үшін отқа да, суға да түсетін айтулы ... шын ... ... құпиясын жақсы меңгерген қолбасы еді. Оның ... ... ... санап шығу мүмкін емес. () авторының ... оны бір ... ... ... ... ... Қасымның жасы алпыстан асқан болатын, жаяу ... ... ұрыс ... ... ... ... да, ол аман қалды. Елгезек нөкерлері (бұл жерде -- ... шалт ... хан лып етіп атқа ... ... ... ... ... беті қайтпаған жауынгер болатын [32.42].
Жорықта жау бетінде, шайқаста ... ... ... ... ... басшысы Қасым туыстық байланысты ... ... ... ... да ер ... адам еді. Оған XVI ... ... ... тарихшылар - Шади, Бинаи, белгісіз ... ... мына бір ... де дәлел бола алады.
Міне, қазақ билеушілері ... ... тағы да ... ... ... ханның інісі Махмұд Сұлтанды отбасымен ... ... ... ішкі кегі бар Бұрындық хан . Бірақ ... ... ... бөлесі -- олардың ... ... ... еді -- ... ханның бұл шешіміне ... Ол ... ... ... ... ... Сұлтанды босатып, қасына өзінің сенімді адамдарын қосып ... ... ... ... ... ... оң ... орналасқан қамал-қала), одан әрі ағасына апарғызып ... ... ... мінезіндегі мұндай мәрттік Шейбани хан ... ... ... етіп, оның кеңдігі, кісілігі сан әңгімеге арқау болады [17.23].
XV ғасырдың 80-ші ... ... ... ... ... ханның болды. Ержүрек жауынгер, ... ... ... ... сұлтан ретіндегі атақ-даңқы сол ХV-ХVІ ғасырлар ... ... оны ... ... ... ... ... танытты. Бірақ ол ардан аттаған ... ... ... ... ... ... бола ... Қасым хандықтағы барша билікті өз қолына алуды ойлаған жоқ.
Мырза ... ... ... Бұрындық хан билігінің соңғы жылдарында Қасым оның маңына жақындамауға тырысты, ... . ... ... ... бар құрметімен Самарқандағы қызының қолына аттандырып салғаннан ... ғана ... хан ... иемденіп, мемлекет билігін өз қолына алды.
Осы жерде ... атап ... ... сол күннен бастап, XIX ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы билік Жәнібек хан ұрпақтарының қолында болып келді.
Енді ... өзі ... ... ... мемлекетті басқаруға көшті. Қазақ ... жеке дара ... ... ол енді ақыл-парасатының бәрін ата дәстүрін берік сақтай отырып, ... ... ... ... ... тұрақты сақталуына жұмсап, бұл ретте аса зор ... ... Жасы кіші ... ... ... ол ... барлық билеушілер ішінде өз халқын ... ... ... ... ... ... Ал Қасым ханның қол астында, ... ... ... бір миллионнан астам адам болған [50.42].
Қасым хан ... ... ... 1511 жыл, ... Елбарыс пен Белбарыс Әмударияның төменгі ... тағы бір ... ... -- хандығы Хиуаны ... ... ... ... еді. ... ... ... қолдаған рулармен және тайпалармен бірге ... ... ... біржола кетуі мен олардың соңынан көшпенділердің жаңа ... ... ел ... әсер ... қойған жоқ: өз руларынан бөлініп қалған топтар, кейбір ... ... ... ... бір ... ... қосылып кетуге тырысты. Бұл бұрыннан келе жатқан кейбір ру аттарының ... ... ... ... белгісіз немесе қосарлы атпен жаңа рулық ... ... ... ... ... Сонымен бірге Қазақ хандығындағы сұлтандар арасында ұлыс пен ... ... бөлу ... ... Ұлы Далада аласапыран басталды. Сондықтан ... және ... өмір ... ... үшін ... ... бағыт ұстанып, ескірген көне заңдардың біразын ... ... ... сол ... ... ... ... қоғамының өмірлік қарекетіне орайлас жаңа құқық нормаларын тиянақтады. ... ... бұл ... ... ... ... ... қасқа жолы>> деген атпен сақталған [58.43].
Мұсылман тарихшыларының пайым-пікірінше Қасым хан өз ... ... ... бір ... ... дана басшы, жеңімпаз қолбасылығына қоса, ... ... де ... адам ... ... Осы ... авторы да қазақ елін Қасым хан билеген тұстағы жаугершілік пен ... ішкі ... ... жүрген Шығыс Дешті Қыпшақтағы XV -- XVI ғасырлар тоғысындағы ... ... пен ... даму ... ... ... осы тұрғыдан пайымдайды.
Мағлұматы мол автор, Қасым ханның жасы кіші замандасы ... ... ... ... бұл әмірші хижраның 924 жылы (1518) ... ... XVII ... басындағы автор Қадыр Әлі ... ... ... хан ... қаласында (Жайық бойы) көз жұмып, сол жерде жерленеді ... ... екі ... ... пен ... аты белгілі. Екеуі де кейіннен хан ... ... бір қызы ... ... ... Шейх Мамайға тұрмысқа шығады. ... қызы 1512 жылы ... ... ... Шейбани ханның інісі Махмұд Сұлтанның ұлы Убайдулла ... ... хан, сөз жоқ, ... ... ... аса құдіретті билеушісі. Оның әділ де ... ... де ... басшылығы, саяси көрегендігі арқасында Қазақ мемлекетінің күш-қуаты арта ... ел ... ... пен ... ... жат жұрттың бәрі енді оларға құрметпен ... Тағы бір атап айта ... ... ... хан ... ... Қазақ хандығына терістіктегі ұлы ... -- Русь те көз ... өз ... ... бастады. Оған патша мұрағаттарындағы мына бір тізім ... бола ... ... ... 70-ші ... ... Қазақ хандығының тарихында жаңа кезең ... Жаңа ... ... ... бұл ... -- ... хандығының күшеюімен, нығаюымен, этаикалық тарих тұрғысынан -- қазақ ... ... ... ... басталуымен сипатталады. Мұндағы ең басты ... -- ... ... ... орта ... ... ... мен далаларды қайтару үшін Мәуреннахр ... ... ... ... Бұл ... ... басталып 1598 жылға дейін созылды. Бір ғасырдан астам уақытқа созылған ... ... ... бар. ... ... -- ... аралығында.
1470-ші жылдар басында Жәнібек ханнан кейін хандыққа Бұрындық ... ... бойы үшін ... ... ... ... (1428-1463) немересі Мухаммед Шайбани ханның 1471-72 жылдары осы ... ... ... түрткі болды. Қазақ хандығы бұған наразылық білдіріп, қыс ... ... ... пен ... ... ... ... береді. Қасым хан басшылық еткен ... ... осы ... ... ... ... қашуға мәжбүр етеді. Бұл шайқаста Қасым ханның бауырлары: ... ... ... ... ... ... ... көзге түседі. Мұхаммед Шай - бани хан болса өзінің атақты ... мен ... ... ... ұрыс Қазақ хандығы үшін өте нәтижелі болды. Сыр бойы ... ... және ... ... ... Сауран, жане Сығанақ аймақтары Қазақ хандығының ... ... ... ... арқа ... Ақ ... қарсы күрескен Тоқтамыс хан секілді Мұхаммед Шайбани хан да ... ... ... ... ... ... алып, Қазақ хандығына XV ғасыр соңында ... рет ... ... ... ... рет Сыр ... ... 1480-жылдарда болды. Бұл жолы Қазақ хандығы оған тойтарыс береді және ... ... Бұл ... ... Қасым мен оның інілері қол бастап, жауын тағы да ... ... ... ... ... XV ... 93-96 жылдары еді. Бұл ... ... үшін ауыр ... ... ... ... ... қатар Моғолстан ханы Сұлтан ... хан да ... ... ... ... ... көмек береді. Екіншіден, Қазақ ... Сыр ... ... ... ... ... билеуші топтар арасында қайшылық ... екі топ ... ... ... -- ... ... -- Қасым және Жәнібек ханның өзге ... ... ... -- ... хан ұлдарының Сыр өңірінде жаңа ... ... ... ... -- ... күшейе бастауына байланысты туындады. ... өз ... ... ... ... ... енді ... хан ұлдарын әлсірету мақсатымен кешегі жауы -- ... ... ... жақындаса бастайды. Және де шайбанилық ... Сыр ... ... бірнеше қаланы иеленуіне рұқсат ... ... бұл ... -- ... хан тобынын Сыр бойын ... ... ... ... және ... болса, кешегі жаумен Жәнібек хан ұлдарына ... ... ... ... бол - ... сұлтан қалыптасқан қиын жағдайдан оңай шығады. Өз ... ол ... пен Шай - бани хан Орда ... ... одақ ... Қарсы шаралар әзірлейді. Сөйтіп, 1496 жылы Сыр өңірі үшін ... ... ... ... -- Қазақ хандығы Қасым және оның жақтаушылары Сыр ... ... ... ... Егер ХV ғасырдың 70-80-ші ... ... ... ... ... ... ... , сол ғасырдың 90-шы жылдарыпан бастап, одан алшақтай ... ... ... ... және оның одан әрі ... Бұрындық пен Қасым арасын күннен-күнге салқындата ... ... ... ... ... ... ... қасиетімен қатар, мемлекет қайраткері ретіндегі шебер дипломат ретіндегі қырлары ... ... ... ... ... Қасымның жеке бастық мемлекеттілік мүддесін соңғы мүддеге сай ... ... оны ... ... ... ... ... мемлекеттілігін нығайтуда бірі -- XV ғасыр соңында ... ... ... ... ... Ал XVI ... ханның аса бір рөлі -- қаза ... ... ... ІІІайбаниды талқан етіп жеңуден көрінеді ... жылы ... хан: Сыр ... бір шетіне, Мауреннахрдағы саяси ұйымды пайдалана отырып, тағына отырады. Және де Орта ... ... айма ... ... құрады. Бір хандығының болуы оған ұн Сондықтан да Шайбани хан да ... ... ... ... етіп ... Шайбани кейіннен хан болған Убай басындағы қазақтармен сөзі: , -- деп ... ... сөз ... ... ... дәл осы жылда - ры орыс ... ... ... ... ... ... ... саяси үрдісі бір орталыққа бағындырылған мемлекеттің құрылып ... кезі ... ... та бұл ... ... кейбір княздықтардың қатты қарсылығына тап болып, ... ... ... ... XVI ... басындағы Қасым ханның билігі тұсында қазақ халқының этникалық ... ... ... Жетісу, Сыр өңірлерінде бейбіт өтуі бірнеше мән-жайды ашады. ... ... ... біртұтас этнотерриторияда жүруі этникалық компоненттердің этнопсихологиялық жағынан ... ... Сол ... де ... мен Сыр ... ... топтар саяси кедергілер ... ... ... ... ... ұйтқысына қосылады. Екіншіден, мұндай күрделі үрдістің қырғын соғыссыз ... өз ... ұлы ... -- Қасым хан тұрды. Жеке ... ... ... ... ... Қасым ханның атқарған рөлі арқылы ... және ... ... ... ... ... ... үрдіс -- қазақ халқының ... ... ... -- ... ... ... тұсында басқаша жұрген ... ма еді. ... орыс ... ... ... жүрген болар ма еді. Нақты оқиғалы кезеңдерге жеке ... ... ол ... не ... не ... ... тоқтата алмайды. Біз бұл арада қазақ халқының ... ... ... Қасым хан тұсында бейбіт түрде және тез ... ... ... ... ... ... тарихи релдерінің бірі ... ... хан ... ... ... ... ... оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін де күш салады. Оған дәлел -- 1513 ... оның ... ... ... ... Осы жылдары Ташкенттің Қазақ хандығына өтуі бірнеше мәселені ... ... еді. ... ... алу ... ... орта ... бойындағы қалалар мен елді мекендердің бейбіт өмірін сақтау, хандықтың ... ... ... және бір ... кеңістіктегі Дешті Қыпшақ пен оңтустігінде Сайрамға дейін Сыр өңірінің этникалық ... ... ету, ... ... Екіншіден, дәл осыпдай мақсаттар Жетісуға да қатысты ... ... ... - нан ... және Сыр ... ... ... және төте жол -- ... ... ... ... да ... қазақтарға өтуінің әскери-стратегиялық маңызы ... ... ... алдынала қайта күшейе бастаған шайбанилық сұлтандардың күшін, Ташкент ... ... ... ... ... ... маңызды мақсаттар Қасым Ташкент аймағындағы ... ... ... ... ... ... мақсаттар Қасым ханды Ташкента алуға итермеледі. Жорықтың ... ... ... өз ергамен Қасым ханға берген Қаттабектің ... ... ... ... та ... ... Ташкентке жасаған 1513 жылғы жорығы ... ... ... ... ... ... Ташкенттің солтүстігіндегі қала -- Сайрамға келіп тоқтайды. Уақытша ... да бұл қала ... -- ... ... ие ... [58.31]. ... ... кейін қайта бірігіп, ... ... ... ... ... хандығының Сыр өңіріндегі ықпалын жою мақсатымен 1516/17 жылдың ... ... ... ... тарихшылар жорықтың ұйымдастырылуы туралы қанша марапаттаса, жорықтың ... ... ... ... ... ... ... біздің ойымызша тағы да бір ірі ... ... ... ... ... аймағындағы саяси талас-тартыс аяқталып, бейбіт өмір қалыптасады.
Қазақ хандығының ... пен ... ... ... саясатын сәтті аяқтаған Қасым хан 1517 жылдан ... ... ... ... Еділ ... жұмсайды [45.123].
Ордасы ауыр-саяси дағдарыста Мырзалар тайпа үшін ... ... ... жіктерге бөлініп кеткен еді. Ноғай мырзалар өзара күреспен әбден шаршаған ... ... ... ортасы, қазақ этносына қосылады. Этнйкалық ... сая - си ... ... ие ... ... ханы ... хан мұнда да керегендік танытып, ... ... ... ... қалыптасуы үрдісін соғыссыз, бейбіт түрде ... ... ... ... зерттеулерінде кейбір ноғай мырзаларының 1519 жыды ... оң ... ... ... ... Ал сол жағалауда Қазақ ... ... жүре ... да, ол енді ... хандығымен шектеседі. Өз кезінде бұл жағдай Қазақ хандығына Алтын Орда ... ... оның ... ... ... қарым-қатынастарға белсене араласуға мұмкіндік береді. Және де Қазан, Астрахан, Қырым, ... ... ... осы ... ... хан ... ... қатынастар орнатылады.
Алтын Орданың ... ... ... ... ... және ... ... бір-бірімен күресте өздеріне мықты одақтас іздестіреді. Москва княздығы бұл ... әлі де ... ... емес еді. ... да ... одақтас Қасым хан деп танылады. Орыс деректерінде 1520 жылы ... ... ... елші ... айтылады. Жазба деректер бұл жөнінде мардымды ештеңе айтпаса да, осы ... ... ... ... халық ауыз әдебиетінде жақсы сақталған. Тарихи, батырлық жырларда ... ... ... ... жекелеген батырларға байланысты ... ... ... [72.32].
Бұрынғы Жошы Ұлысы, одан кейінгі Алтын Орда жерінде XVI ... ... ең ... ... -- Қазақ хандығы болды. Оның ханы -- Қасым хан. Дәл осы ... ... ... ... ... байланыс орнатуға ұмтылады. Бұл байланыс арқылы Москва қазақтар ... ... ... және ... хан ... көп ... алуға тырысты. Өйткені енді-енді Алтын Орда езгісінен ... ... ... ... ... күн ... көп еді. Олар Алтын Орда территориясында жаңа қуатты ... ... ... ... ... ... таласқан үш хандықтың өзара ... ... өте ... ... ... та 1519 жылдан бастап Қазақ хандығының бұл іске араласуы ... өте ... ... [58.45].
Сондықтан да Москва байланыс орнату ... ... ... көп ... ... XVI ... 70-ші ... құрастырылған патша архивінің тізімінде: . Өкінішке орай, бұл қағаздар ... ... ... ... ... ... ... ханға жеке көңіл аударуы, біріншіден Қазақ ... ... ... ... екіншіден оның мемлекет қайраткері ретіндегі рөліне бай - ... ... деп ... ... ... ... ... Қасым ханнан басқа ешкімге көп баға берген ... Бұл жай -- оның ... ... сол ... ... көпшіліктің танығандығын көрсетеді. Ал ол ту - ралы ... ... ... біле ме ... Ірі ... ... 550 жылдық тойына байланысты замандастырының ол ... ... ... ... Захир ад-дин Бабыр: , -- десе, Мұхаммед Хайдар мырза ... , -- деп ... Ал ... ... ... , -- ... , -- деп Махмуд ибн Уәли баяндаса, ... ... , -- деп ... береді. Ал Гафари деген ... , -- деп ... ... хан ... ... ... жайындағы хабарлар Европа елдеріне де жетеді. 1525 жылы ... ... ... кітап жазған итальандық әдебиетші Иовий Московияның шығысындағы көршілерді жалпы атаумен деп, , -- деп ... Ал 1516 және 1526 ... ... екі рет ... ... елші ... ... , -- деп ... Бұл ... рет ... ... халықтың европа халықтарына ... ... ... еді. ... ... ... ханның рөлі айрықша орын ... ... ... рөлі жоғарыда айтылған ойлармен шектелмейді. Қасым ... ... ... бұрыннан қолданылып келе жатқан , , ... ... мәні бар ... ... бір ... ... -- және ... термин -- қолданыла бастайды [70.411].
1512-13 ... ... ... ... ... атты ... алғаш рет ... ... Одан ... 1537 ... оқиғаларға байланысты Васифидың еңбегінде де бұл ... ... тиек бола - ды. , ... ... ... ... енуі де ... хан тұсындағы Қазақ хандығының нығайғандығына байланыс - ты болса ... ... ... ... ... ... ... өнеге жолы -- елдің саяси бірлігін ақтауы мен ... ең ... ... ... билікті нығайтуы оны мойындатуы еді. Жоғарыда ... ... ... ... біз ... ... ... Тағы бір дәлеліміз -- 1513 ... ... ... ... ханы Сайд хан ... ... келгенде ханды күтіп алуға Қасым хан Жошы ... ... 30 -- 40 ... жұмсайды. Олардың ішінде 5-6-сы 50 -- ... асып ... ... ... Қасым хан төңірегіне шоғырлануы, -- Қасым ... ... ... ... керек [23.134].
XVI ғасырдың бірінші ширегінде қазақ атып жер ... ... ... хан ... ... ... тарихи санасында мәңгі орын алып, жарты мың жылдан аса ... келе ... -- ... ... ... жасалуына себеп болған жағдайлар бармаған. Бұл жолы да қазақ ханы ... хан ... ... ... ... шайбанилықтарға Қасым ханның билігі тұсында Керей күйрете соққы береді. 1516/17 ... ... ... және ... ... кезіндегі қазақ соң Қасым хан ... ... ... Сыр ... -- деп ... заң, қазақ арасында бұрыннан ... ... ... ... Қасым хан тұсында ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының этникалық территориясы толығымен ... ... ... ... ... толық тарап, рөлі артты;
* Халықтың саны ... хан ... ... есе ... Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан жағдайына бұрынғы ... заңы сай ... осы ... ... ... әкеледі. Бұл заңның жазбаша тексі болмаса да ... ... заң ... ... мың жыл бойы сақталуы қазаққа өте қонымды, қоғамдық ... ... ... ... ... ... бірер сөз -- Қасым ханның қай жылы қайтыс ... ... ... жаз - ба ... мәліметтер әр түрлі жылдарды айтады. Дулати мен ... Рази 1518/19 жыл ... ... және ... 1523/24 ... ... Қазіргі кездегі оқулықтар мен кейбір зерттеу ... ұлы ... ... ... ... 1518-23 жылдар аралығындағы кез-келген жылды ... ... ... ... ... орыс деректерін зерттеген тарихшы А. ... ... ... жылы ... ... ... ... дейін жетіп, Астраханмен шектеседі дедік. 1520-21 ... қыс ... ... ... ... ... рязаньдық 3-4 ай тұтқында болады. Қазақ хандығында ... ... ... ... ол ... ... естиді. 1521 жылдың сәуірінде оның Москваның ұлы князі Василийге жіберген ... , -- деп ... ... ... ... арқылы да Москваға Қасым ханның қайтыс болғандығы туралы ... ... ... 1521 жылы июнь ... ... бара ... бояр ұлы Василий Михайлович ... ... , -- соны ... ... ... ... ... отырғанымыздай, Қасым хан 1518 жылы не 1523 жылы емес, 1521 жыл ... ... ... Жалайыри "Қасым хан Сарайшықта жерленген деп жазады. Ол ... де, ... ... ханның соңғы 3-4 жыл өмірі Еділ-Жайық бойында өтеді. ... ... Ұлы хан 75 -- 76 ... ... ... ғасырдың бірінші жартысының соңына қарай Евразия далаларының ... ... ... зор ... Орда ... екі жүз ... ... аяқталды. Ыдырауға үшыраған Алтын ... ... Жошы ... шығыс бөлігіне де (Шығыс Дешті Қыпшақ немесе қазіргі ... ... ... өсер ... Яғни ... ... үш ... Орда Ежен, Шайбани және Түқай ... ... ... ... ... ... Бұлік пен кикілжіңдер, билік үшін ... ... Ақ ... ХҮ ... ... ... ширегінде бір тынған жоқ. Сөйтіп, Дешті Қыпшақтың шығыс бөлігін ... үш ... ... өзара бөлісіп алды. 1420 жылдардың аяғына қарай Шайбани ұрпақтары Ақ Орда ... ... ... ... өз ... ... Солардың ішінде 17 жасар шайбанилық ... хан күш ... 40 ... өз ... ... Биліктің Шайбани ұрпағы Әбілхайырдың қолына ... - нақ сол Жошы ... ... алмасуы ғана болып табылады.
Моңғол ... ... ... ... ... Ақ Орда мемлекетінде, Әбілхайыр хандығында, ... ... мен ... ... даму, шаруашылық, мәдениет саласында ... ... ... ... ... ... ... бірге ХІҮ-ХҮ ғасырларда қазақ халқының ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы өзінің сыртқы саясаты ретінде ... ... ... ... ... халқының түрлі мемлекеттік ... ... ... ... жоюға әрекет жасау Жошы ұрпақтары ... пен ... ... ... Олардың басқа Шыңғыс ұрпақтарымен (негізінен ... ... ... ... Жошы ... ... ... жерлерінде билік жүргізу қүқығы жолындағы тайталастығы әулеттік мүдделері топтасқан ... ... ... құруға ұмтылысын объективті түрде ... еді. ... ... ... мемлекеттікке және ұзақ уақытқа созылған өзара байланысты ... ... ... ... және Түркістан (Оңтүстік Қазақстан) аумағын мекендеген халықтың саясаты, этникалық-саяси, ... ... ... бірігуге дайындалып та қойған жерлерді топтастырғанын атап ... жөн. Осы ... ... ... ... ... қарастырылды және талданды.
Отандық тарихнамада Қазақ хандығының һәм қазақ мемлекеттілігінің сыртқы ... ... ... ... ... ... ... барысында XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... Қазақ хандығының сыртқы саяси оқиғаның орын ... ... ... ... жан-жақты, жүйелі түрде қарастырылды.
Отандық тарих ғылымында қазақ хандығының ... ... ... жуық ... ... ... пікір таластырарлық проблема деп есептелінбеді, қазақ қоғамы саяси тарихының ... ... бір ... ... ол ... ... ... көрсетілмеді. Солай бола тұрса да нақ осы ... ... ... ... ... ... деп ... керек, өйткені ол қазақтың ұлттық мемлекеттілігінің дүниеге ... ... ... ... ... тарихи жады берік сақталынбайынша, ұлттың ... және ... ... ... ол қай ... қай ... болмасын халықтың өткен тарихындағы ең маңызды кезең ... ... ... болып есептеледі. Бұл мемлекеттіліктің әлеуметтік кейпі қандай болғаны және ол ... ... ... ... ... және мүмкін болғаның атап өткен жөн.
Әр ... ... ... ... ... ... төл ... ұлы тарихи оқиғасы XV ғасырдың соңы мен XVI ... ... ... ... ... ... мен нығайуы кезеңдерін ... ... ... айта ... ... ... бөлімінде тақырыпқа сай жазбаша және ... ... ... ескердік. Еркін халық деген атаумен танылған қазақ халқының ... ... ... ... ... деп ... айтамыз. Қазақ хандығының құрылуы мен нығайуын ... ... ... пен ... ... ... ашып көрсетуде мынадай қорытындылар ... ... ... ... аумағында өмір сүрген Дешті Қыпшақ ... ... ... ... кейін пайда болған мемлекеттік құрылымдардың ... ... ... ... ... ұлт ... өзара қақтығыстың туындауы Әбілқайыр хандығындағы қазақ ... ... ... жол ... ... келгенде бұл жеке субъектілердің ықпалымен бір ұлттың жеке мемлекет ... ... ... ... ... бұрыннан қалыптасқан, сонау қола және ... ... ... ... ... негізінде тамыры үзілмей келе жатқан ұлы қазақ ... ... ... ... ... оқиғаның біріне айналды. Үшіншіден Қазақстан ... ... ... бір ... деп ... ... таңдағы кез-келген мемлекеттің қалыптасуына негіз болған жеке ... ... ... демек Қазақ хандығы кезеңінде маңызды рөл атқырған Керей мен ... ... мен ... ... тұлғаларын және олардың жеке ... мен ... ... ... ... зерттеп көрсету, қаралатын мәселелердің бірі болып табылады. Өйткені ... ... ... деңгейдегі тарих деп санау болып өткен оқиғалардағы жеке тұлғалардың жеке ... ... ... олардың қызметтерінің жақсы және ... ... және ... ... ... ... ... көпшіліктің жадында сақтала беретін тарих жазу қалыптасады және ... ... жж. ... ... ... әлсіреп, сыртқы саясатта да өзгерістер көптеп болды, Таһир ханның (1523-33 жж.) Шайбани әулетімен Сырдария бойындағы қалалар үшін ... ... ... ... ... ... ... да жеңіліп қалып, моғолдармен одақты нығайтудың жолын іздеді. Алайда Жетісуда өз үстемдігін қайта орнатуға тырысқан моғолдың феодал билеушілері бұған қарсы ... ... XVI ... 30 ... ... ... мен ... билеушілері арасындағы достық қатынас біржолата үзілді. Моғолстан ханы Әбд ар-Рашид хан (1533 ж. таққа отырды) Шығыс ... ... ... ... байланысты болған экономикалық қиындықтардан құтылу үшін өзбектермен - шайбани әулетімен одақтасып, бұрынғы жерлері - Жетісу мен ... ... ... ... ... ... одақ құрып, Жетісу және Тянь-Шаньдағы өз иеліктерінің тәуелсіздігін сақтап қалды.
XVI ғасырдың 2-жартысында Қазақ хандығының сыртқы саяси жағдайы бұрынғыдан да қиындай ... Абд ... ... ... созылған соғыс, ойраттардың (қалмақтардың) Жетісудың шығысына қысымы, Ноғай ұлысы мен ... ... ... ... Мәскеу мемлекетінің 1552 ж. Қазан, 1557 ж. Астрахань хандықтарын басып алғаннан кейін қазақ даласына жақындауы - ... бәрі ... ханы ... (1538-80 ж. ... құрған) өзбек ханы Абдолла ІІ-мен жасауға мәжбүр етті. Қазақ хандары Ақназар, Шығай (1580-82 ж. билік ... ... ж. ... ... ... ... Ташкент билеушісі Баба сұлтанның бүлігін басуға көмектесе отырып, Сырдария бойындағы ... өз ... ... ... ... XVI ... ... Ресеймен экономикалық және дипломатиялық байланысты нығайту қазақ хандықтарының бұл кездегі жағдайын бір шама ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-батыста Сырдың оң жағалауына, Аралдан Маңғыстауға дейінгі жерлерді алып жатты. Оған Сыр бойындағы ... ... ... ... ... қол ... ... жайлау қоныстары Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, ... ... Іле ... ... ... ... хандығының саяси-әкімшілік және сауда экономикалық орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы болды. Кейіннен Түркістан қаласы қазақ ... ... ... ... ... ... Түркістан қаласы болды. Қазақ хандығы Түркістандағы Ақ сарайда отырып билік жүргізген.
Қазақ хандығының нығаюы және оның күшеюі мемлекеттік беделін ... ... ... пен ... ... ... ... табыстарға қол жеткізді. Қазақ хандығы өмір сүрген Орта Азия хандарымен, Еділ бойындағы елдермен, батыс Сібір хандығымен және орыс ... ... және ... ... ... ... негізін қалаушы Жәнібек, Керей, Бұрындық хандар - Ақ ... ... ханы Ырыс ... ... ... Орда мен Ақ ... 200 жыл ел билеген дәстүрін дамытушы, әскери-саяси және дипломатиялық күрес тәжірибесіне бай адамдар болды. Ал ... хан өте ... ... ... ... болды.
Қазақ хандығы алғашқыда Моғолстан мемлекетімен достық қарым-қатынас орнатып, Әбілхайыр ханның Жетісуға төндірген қаупіне және ойратжоңғар тайпаларының Моңғолстанға жасаған шабуылына ... ... Жошы ... ... ... ... ... ханның мұрагері Шаих Хайдарды жеңді.
Қазақ хандығы Қасым хан тұсында орыс мемлекетімен дипломатиялық қатынас жасап, ... ... ... ... ... III ... ... Мәскеу князьдығымен дипломатиялық байланыс орнатты.
Қасым хан алғашқы қазақ заңы - ... ... Бұл заң ... арасында бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелері негізінде жасалды. Бұл заң сол кезде мұсылман елдерінде жаппай қолданылып жүрген ислам дінінің ... ... ... ... ... ... ... байырғы заң болды. Сол үшін, ол Қасым ханның атымен байланыстырылып: деп аталды. Әйгілі ... ... ... ... ... Рашиди кітабінда: дейді. Қасым хан өлгеннен кейін сұлтандар мен феодалдардың өзара бақталасы, қырқысы күшейді. Сыртқы саяси ... ... ... ... ... ... қырқысуының зиянды зардаптары хандықты әлсіретуге әкеп соқты.
Өзара тартыс кезінде Қасым ханның ұлы және мұрагері Мамаш қаза ... ғ. - II ... ... ... біріктірерде Қасым ханның баласы Хақназар (Ақназар) (1538-1580) өз үлесін қосты.
Ол 42 жыл биледі. Хақназар хан - ... ... соң ... ... билігін нығайтуға қажырлы күш жұмсады. Өзінен бұрынғы Таһир хан мен ... хан ... ... ... ... ... билік құрған кезде сыртқы саясатта аса ірі тарихи оқиғалар болды. Бұл кезде батыста күшейе түскен орыс ... ... ... ... кеңейтіп 1552 жылы Қазан хандығын, 1556 жылы ... ... ... ... ... ... Еділ мен ... арасында ұлан-байтақ өңірді мекендеген Ноғай Ордасы ыдырай бастады. Ноғай ордасын ... ... ... ... үкімет билігіне таласқан феодалдық қырқыс күшейді, бұл халық бұқарасын күйзелтті.
Қорыта айтқанда, Қазақ ... XV-XVI ғғ. ... ... ... ... ... төтенше маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген ... ... ... қосып шоғырландыруда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан ... өз ... жеке ел ... ... ... аяқтатуда аса маңызды және ... ... рөл ... ... ... ... оған ... қазақ тайпалары мен олардың мекендеген жерлерінің Қазақ хандығына қосылуы ... ... - ... ... ... өзгеріс тудырды. Орыс мемлекеті мен ... ... ... кең ... алып ... ... ордасының ыдырауы, оның бір бөлігінің орыс ... ... ... ... ... келе жатқан орыс мемлекетінің шекарасын қазақ хандығына жақындата ... 1563 жылы ... ... ... ... ... ... хан ендігі жерде Қазақ ... ... ... ... Оның ... ... ... мен Қазақ хандығы арасында да қақтығыстар ... ... ... ... ... ... ... хан Қазақ хандығының сыртқы ... ... ... ... Қазақ хандығының үнемі жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық ... ... ... Орта ... ең ірі ... бірі Ташкентті басып алуға бағытталған ... ... ... ... ... ... шыққан Бұхара ханы Абдолла екінші мен Қазақ ханы Хақназар ... дос ... ... ... ... ... ... бұл дипломатиялық шарасы маңызды болды.
Сонымен, XV ғасырдың соңы мен XVI ... ... ... ... тұсында сыртқы саясаты күрделі болды. Қазақтардың орта Азия ... ... - ... ... ... байланысы одан әрі өрістеді. Мұның өзі Қазақ хандығының ішкі ... ... ... ... ... оңалуына тиімді болды. Сонымен қатар Қазақ хандығы нығайып, қайта ... ... ... ... ... ... ... Дулати. Тарих-и-Рашиди. Алматы.1999.
* Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV -- начале XVI вв. ...
* ... А. П. ... по ... казак-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских народов, ч. I. Оренбург, 1924, 200-203-6.;
* Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... ... трех ... 238-240-6.;
* Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана. //, ... 1954, Вып. I, т. ХП, ... ... В.В. ... о Касимовских царях и царевичах. СПб., 1864.
* Ибрагимов С.К. К истории Казахстана в XV в. //, 172, 175, 180-6.
* ... П.П. ... по ... ... Азии, 35-6.
* Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков, М. 1965,
* Кәрібаев Б.Б. Қазақ хандығының құрылуының ... ... // Қаз ҰУ ... ...
* ... Б.Б. ... ... құрылуының тарихи маңызы// Қаз ҰУ хабаршысы. Тарих сериясы.
* Рашид ад-Дин. Сборник летописей, т. II, М.-Л., 1960, ... ... ... ... ... 39 -- ... Махмуд ибн Вали. Бахр ал-асрар МИКХ, 354, 362-6.
* Кадыргали Джалаири. Джами ат-таварих, "Рашидад-Дин. Сборник летописей, т. II, 66, 71, ... ... ... ... МИКХ, 39-40-6.
* Масуд Кухистани.Тарих-и Абу-л-Хайр-хани, Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии, 35-6.
* Ахмедов Б.А. Государство ... ... ... Бахр ... ... 352-6.
* Мирза Мухаммад Хайдар Дуглат. Тарих-и Рашиди; МИКХ, 222-6.
* Абул-Гази. Шаджра-и тюрк ва могул. Изд. Г.С. Саблукова. ... 1906. ... ... К.А. ... Казахстан в сер. XIV - нач. XVI вв.Алма-Ата, 1977, 118-121, 124, 126, 264-6
* Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех ... А,-А., 1992, ... ... В.В. ... о ... ... и ... СПб., 1864, ч. П.
* Пищулшш К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV - начале XVI вв., 246-264-6.
* Чулошников А.П. Очерки по ... ... ... в ... с ... ... судьбами других тюркских народов, ч. I. Оренбург, 1924, 200-203-6.; Соныкі. К истории феодальныхотношений в Казахстане в ХVІІ-ХVШ вв. //, 1936, № 3. М.-Л., ... ... С.К. К ... ... в XV в. //, 172, 175, 180-б.
* Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех ... ...
* ... Рашиди; МИКХ, 198, 222-6.
* Ахмедов Б.А. Государство ... ... М. 1965, ... ... А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана. //, ... 1954, Вып. I, т. ХП, ... ... Б. ... ... ... тарихына қатысты кейбір деректердегі ақаулар және ... ... ... ... // ... АГН. - № 1. 1998. - 70-74 ... ... Б. Түркістан және Қазақ ... - ... 1999. - 64 ... ... Б. ... ... құрылған жылы туралы // Қазақ ... - №1-2. 2003. - 29-33 ... ... Б. ... Құдайбердіұлы және Қазақ хандығы құрылуының мәселелері // Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... ... ... - ... 2007. - 61-68 ... Ускенбай К.З. Восточный Дашт-и Кыпчак в составе улуса ... в ХІІІ - ... ... ХV ... ... политической истории Ак-Орды. Автореф. канд. диссерт. - ... 2003. - 28 ... ... О.Ф. К вопросу о внешнеполитических связях Монгольского государства с ... и ... в 30-х гг. XVI в. - 60-х гг. XVIІ в. 1969. М.: , ... 1972. C. 7-27.
* ... С.К. К ... ... в XV в., 176, 177-6.
* Бахр ал-асрар; МИКХ, 362-6.
* Султанов Т.И. ... ... о ... ... государственности, 55-6.
* Ибрагимов С.К. К истории Казахстана в XV в., 175-6.
* Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-наме-йи ... В ... Р. П. ... ... Бахр ал-асрар. Л. 1356; МИКХ, 364-6. 58 Та'рих-и Рашиди, Л. 68а; МИКХ, 210-6. 59Та'рих-и Рашиди, Л. 68а; МИКХ, 210, ... ... ... МИКХ, 103-6; Таварих-и гузиде; МИКХ, 38-6.
* Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV -- начале XVI в., ... ... К.А. ... ... во взаимоотношениях с Могулистаном и Шайбанидами в последней трети XV века // ... в ... ... ... ... ... Алма-Ата, 1981, 96 -- 123-6.
* Тарих-и Рашиди; Камал ад-дин Али Бинаи, Шайбани-наме, МИКХ, 99, 195-6.
* Тарих-и Рашиди; Бахр ал-асрар; ... 198, 222, 352-6.; ... А.А. К ... о ... и ... ... Шайбани-хана.
* Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV -- начале XVI в., 127-153-6.
* Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. ... ... ... 1977; Солар. Отрар в XIII -- XV вв. Алма-Ата, 1982.
* Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их значение в ... ... ... // ... в XV -- XVIII вв. ... социально-политической истории). Алма-Ата, 1969, 5 -- 49-6.; Соныкі. Письменные восточные источники о присырда-рьинских городах ... в XIV -- XVII вв. -- Мына кіт.: ... ... ... ... Азии и ... Алма-Ата, 1983.
* Мұса мен Жаңбыршы -- Едігенің немересі Уақас бидің балалары.
* Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; ... ... Али ... ... ... ... ... МИКХ, 19, 56, 57, 99, 100, 507, 508-6.
* Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; МИКХ, 21-6. 77 Шайбани-наме; МИКХ, 102-6.
* Тарих-и ... ... 203 -- 206-6.; ... С.А. К истории Ферганы второй половины XV в. Ташкент, 1957;
* В.В.Бартольд Очерк истории Семиречья, 88 -- 89-6.; ... Б.А. К ... ... ... ... XV в. // ОНУ, № 5, 1961, 32-33-6.
* Шайбани-наме; МИКХ, с. 113; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков, ... ... ... ... ... 29-6.; Тарих-и Рашиди; МИКХ, 205-206-6.
* Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; МИКХ, 29, 30-6.
* Семенов А.А. Шайбани-хан и ... им ... ... -- ... Вып. I. ... АН ... Т. XII, 1954. 48-6. ... деректемелердегі сияқты автордың Сайрам туралы айтқаны дұрыс емес (Фатх-наме; Шай-бани-наме; МИКХ, 77 -- 83, 115 -- 117, 494-6.), осы ... ... ... ... ... ... ... атайды.
* Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; Шайбани-наме; МИКХ, 31, 117-6.
* Таварих-и гузида-йи нусрат-наме; Фатх-наме; Шайбани-наме; МИКХ, 121-6. Алайда бұл ... ... сол ... бұзыла бастады. Самарқандқа кетер алдында Мұхаммед Шайбани Сау-ранды тағы бір рет басып ... ол ... ... Ясы уәлаятын қолдан шығарып алған еді.
* Мас'уд бен Усман Кухистани. Та'рих-и Абу-л-Хайр-хани; МИКХ, 159-6.
* Мукминова Р. Г. К ... о ... ... ... в начале XVI в. // Изв. АН ... 1954. №1. 70 -- 81-6.; ... Н. ... и ... им ... ... 38 -- 83-6.; История Узбекистана. Т. II. Ташкент, 1993.
* Иванов П. П. Очерки по истории Средней Азии, 36-6. І07Та'рих-и ... ... ... ... К. А. ... ... в ... XIV -- начале XVI в. (Вопросы политической и социально-экономической истории). 72 -- 74, 111 -- 115, 210 -- 218 және ... ... ... М. С. ... состав и рассселение казахов Среднего жуза. Алма-Ата, 1974, 32-33-6.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ мемлекетінің құрылысы және оның дамуындағы ерекшеліктер445 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь