Деркүл өзені – Белес (Ростошский) ауылы бойынша көктемгі су тасуды есептеу

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1 ОРАЛ.ЕМБІ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.2 Геологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.3 Климаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8
1.3.1 Радиациялық балансы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8
1.3.2 Ауа температурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9
1.3.3 Атмосфералық жауын.шашын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
1.3.4 Ауа ылғалдылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.3.5 Жел режимі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 11
1.3.6 Топырақ бетінен булану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 11
1.3.7 Қар жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
1.4 Топырақ және өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 12
1.5 Гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2 ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛГЕНДІК ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 17
2.1 Өзендер мен уақытша ағынсулардың су режимінің жалпы сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17
2.2 Өзендер ағындысының зерттелгендігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 19
2.3 Деркүл өзенінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
3 ЖЫЛДЫҚ АҒЫНДЫНЫҢ СТАТИСТИКАЛЫҚ ПАРАМЕТРЛЕРІ ... .. 21
3.1 Жылдық ағындының қалыптасу шарттары мен факторлары ... ... ... ... 21
3.2 Бақылау мәліметтері болған жағдайда ағындыны анықтау ... ... ... ... ... 21
3.3 Бақылау мәліметтері жеткіліксіз болған жағдайда ағындыны анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 23
3.4 Тірек бекетін таңдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28
4 КӨКТЕМГІ СУ ТАСУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... 30
4.1 Өзен алабына келген судың жалпы көлемі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
4.2 Су тасу ағындысы қабатын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
4.3 Су тасуы кезіндегі максимал су өтімдері мен максимал су деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 31
4.4 Көктемгі су тасу кезіндегі су тасуының басталуы және максимал су өтімдерінің орнауы мерзімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
4.5 Максималды су өтімі мен көктемгі су тасудың бақылау нәтижелері жетіспеген жағдайда ағынды қабатын есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
5 ДЕРКҮЛ ӨЗЕНІ . БЕЛЕС АУЫЛЫНЫҢ АҒЫНДЫЛАРЫНЫҢ ҚАМТАМАСЫЗДЫҚ ҚИСЫҒЫНЫҢ ПАРАМЕТРЛЕРІН БАҒАЛАУ ... 45
5.1 Вариация коэффициентін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
5.2 Асимметрия коэффициентін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 53
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
Жайық-Жем алабында Орал және Ембі өзендері толығымен кіреді. Алаптың жалпы ауданы 713 мың шаршы шақырым. Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы ұзақтығы шамамен он бес шақырым, ал батыстан шығысқа қарай мың шақырымға созылады. Орал Ембі алабында 1150 шамасында өзен және ұзындығы 10 шақырым шамасында уақытша суайрықтар бар. Аудан өзенінің жалпы ұзындығы отыз мың шақырымнан асады.
Берілген жұмыста қарастырылып отырған Орал – Ембі өзендер алабының жалпы физикалық-географиялық жағдайына, климаттық факторларға, гидрологиялық зерттелгендігі және су режимінің жалпы жүру кезеңдері жайында сипаттама берілген.
Қарастырылып отырған өзен алабына кіретін Деркөл өзені Белес ауылы бойынша берілген тұстамадағы өзен ағындысының орташа жылдық су өтімдері көктемгі ағын қабаты және максималды су өтімдерінің гидрологиялық сипаттамаларын анықтау.
1. Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 13. – Вып. 2. – Урал-Эмбийский район.-Л.: Гидрометеоиздат. – 1966. – 520 с
2. Молдахметов М.М – Гидрологиялық есептеулер. - Алматы. – 2003. – 230б
3. Ресурсы поверхностных вод СССР.Т.12. – Вып.3. – Актюбинская область. - Л.: Гидрометеоиздат. – 1966. – 515 с
4. Основные гидрологические характеристики Том 12 Нижнее Повольжье и Западный Казахстан. Актюбинская область. – Вып 3 - Л.: Гидрометеоиздат-1966 г.
5. Владимиров В.Н Гидрологические расчеты. - Л.: Гидрометиздат -1973 г
6. Дәулетқалиев С.Қ, Молдахметов М.М – Гидрологиялық мәліметтерді математикалық әдіспен өңдеу пәні бойынша практикум.(Оқу құралы) Алматы -2011жыл
7. Пособие по определению расчетных гидрологических характеристик. - Л.: Гидрометеоиздат – 1984 г.
8. Лебедев В.В Гидрология и гидрометрия в задачах. Л.: Гидрометеоиздат – 1961 г.
9. Ресурсы поверхностных вод СССР. Т. 13. – Вып. 1. – Урал-Эмбийский район.-Л.: Гидрометеоиздат. – 1966 г.
10. Голуб А.А., Струкова Е.Б Экономика природных ресурсов. – 1999 г.
11. Самохин А.А Практикум по гидрологии. - Л.: Гидрометеоиздат, 1980 г.
12. Владимиров А.М., В.С Дружинин Сборник задач иупражнений по гидрологическим расчетам. - Л.: Гидрометеоиздат, 1992 г.
13. Рождественский А.В Чеботарев. А.И Статические методы в гидрологии. - Л.: Гидрометеоиздат. – 1974 г.
14. Болдырев В.М Гидрологические расчеты. - Л.: Казахский университет, 2000 г.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География және табиғатты пайдалану факультеті
Метеорология және гидрологиясы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ДЕРКҮЛ ӨЗЕНІ - БЕЛЕС (РОСТОШСКИЙ) АУЫЛЫ БОЙЫНША ... СУ ... ... ... курс ... ... Р.Х.
Нормабақылаушы Жанабаева Ж.А.
Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі
г.ғ.к.доцент _____________________ Джусупбеков Д.К.
Алматы 2012
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ............................................................................................................
5
1 ... ... ... ... Жер ... ... ... Климаты......................................................................................................
8
1.3.1 Радиациялық балансы.............................................................................
8
1.3.2 Ауа температурасы.................................................................................
9
1.3.3 Атмосфералық жауын-шашын..............................................................
10
1.3.4 Ауа ылғалдылығы...................................................................................
11
1.3.5 Жел режимі..............................................................................................
11
1.3.6 Топырақ бетінен булану.........................................................................
11
1.3.7 Қар ... ... және ... ... ... ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛГЕНДІК.....................................................
17
2.1 Өзендер мен уақытша ағынсулардың су режимінің жалпы сипаттамасы......................................................................................................
17
2.2 Өзендер ағындысының зерттелгендігі.....................................................
19
2.3 ... ... ... ... ... ... ... Жылдық ағындының қалыптасу шарттары мен факторлары................
21
3.2 Бақылау мәліметтері ... ... ... анықтау...................
21
3.3 Бақылау мәліметтері жеткіліксіз болған жағдайда ағындыны анықтау.............................................................................................................
23
3.4 Тірек бекетін таңдау.............................................................................
28
4 КӨКТЕМГІ СУ ТАСУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ...........................
30
4.1 Өзен алабына ... ... ... ... Су тасу ағындысы қабатын анықтау........................................................
30
4.3 Су тасуы кезіндегі максимал су өтімдері мен максимал су деңгейлері.........................................................................................................
31
4.4 Көктемгі су тасу ... су ... ... және ... су ... ... ... Максималды су өтімі мен көктемгі су тасудың бақылау нәтижелері жетіспеген жағдайда ағынды қабатын есептеу............................................
33
5 ДЕРКҮЛ ӨЗЕНІ - ... ... ... ... ... ... ... Вариация коэффициентін бағалау............................................................
45
5.2 Асимметрия коэффициентін бағалау.......................................................
47
ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................................
53
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.....................................................
54
РЕФЕРАТ
Дипломдық жұмыстың тақырыбы - Деркүл өзені ... ... ... ... ... су ... есептеу.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, 5 бөлімнен және қорытындыдан құрылған. ... ... ... 54 ... 9 ... 9 ... 14 қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі қолданылған сөздер: су өтімі, су ағындысы, қамтамасыздық қисығы, вариация ... ... ... ... су ... ... ағынды қабаты, максималды су өтімі, гидрологиялық сипаттамалар және тағы басқалар.Зерттеу объектісі - ... Ембі ... ... ... табылады.
КІРІСПЕ
Жайық-Жем алабында Орал және Ембі өзендері толығымен кіреді. ... ... ... 713 мың ... ... ... пен Оңтүстік арасындағы ұзақтығы шамамен он бес шақырым, ал батыстан шығысқа қарай мың шақырымға созылады. Орал Ембі ... 1150 ... өзен және ... 10 ... ... ... суайрықтар бар. Аудан өзенінің жалпы ұзындығы отыз мың шақырымнан ... ... ... отырған Орал - Ембі өзендер алабының жалпы ... ... ... факторларға, гидрологиялық зерттелгендігі және су режимінің жалпы жүру кезеңдері жайында сипаттама берілген.
Қарастырылып ... өзен ... ... ... ... Белес ауылы бойынша берілген тұстамадағы өзен ағындысының орташа жылдық су өтімдері көктемгі ағын қабаты және максималды су өтімдерінің гидрологиялық сипаттамаларын ... ... ... ... физикалық- географиялық және гидрологиялық тұрғыдан зерттелу деңгейін сараптау;
* ... ... ... ... жайлы деректерді талдау;
* негізгі гидрологиялық сипаттамаларын есептеу;
* көктемгі су тасу ағындысын және оның гидрологиялық ... ... ... ... ... ... вод" Т.15, ... жылнама", "Основные гидрологические характеристики" және "Водный кадастр" сияқты стационарлы бақылау деректер мәліметтері және басқа да деректер қолданылды.
1 ... ... ... ... алабында Орал және Ембі өзендері толығымен кіреді. Алаптың жалпы ауданы - 713 мың ... ... ... пен ... ... ұзақтығы шамамен - 15 шақырым, ал батыстан шығысқа - 1000 шақырымға созылып жатыр.
+ Жер бедері
Жер бедеріне ... ... ... алты табиғи - тарихи алапқа бөлген. Олар: Оңтүстік Оралдың таулы ғимараты, Жалпы Сырт, Орал маңы үстірті, Каспий маңы ... ... ... және ... аралшығы.
Оңтүстік Орал таулы ғимараты үлкен таулы - қатпарлы ... алып ... ... ... ... ... бойымен мезазойда тұрған. Ең биік нүктесі Рязь тауы, биіктігі - 1067 м. Салыстырмалы биіктігі 700-900 м аралығында ... ... ... ... Орал ... шығыс беткейінен алады (абс.белгісі 643 м) және ежелгі жазықтан оңтүстік бойымен тау ... ... ... ... ... ... батысқа қарайғы Оралтау жоталарынан Зілайрық үстірті орналасқан, одан оң ... ... ... ... ... ық, Қосмарқа, Ұрман-Зілайыр, Барақал тағы да басқалар ағады. Бұл аудан жазық біркелкі суайрықтармен және өзен жазығының терең тілімденуімен ерекшеленеді.
Жалпы Сырт ... ... ... және ... маңы ... жалғасады. Сонымен қоса Орал және Волга өзендерінің бассейндерінің суайрық аймағы болып келеді.
Сырттың батыс ... ... Шипа ... ... кіреді, олардың бірі, биігі Ішкі тау болып табылады. Ал Сырттың ... ... ... кең ... алып ... ... Орал ... 60 шақырым.
Төменгі Орал үстірті Каспий маңы ойпатымен түйіседі, шығысынан жон арқалы жазықтықты алып жатыр. Өзеннің суайрық биіктігі 400-500 метрде орналасқан. ... және ... ... ... ... ... 100 м ... деңгейіне дейін жетеді. Сонымен қоса осы аймақтарда сорлы жерлер кездеседі, ... ол ... ... ... ... Орал ... жер бедері денудациялы-эррозиялық процеске куә. Оның негізгі себебі су және жел.
Каспий маңы ойпаты Каспий теңізінің солтүстік бөлігін қамтиды [7]. Ол ... ... ... ... ... ... түбі сияқты жер бедеріне ие. Олардың кейбір бөліктері ... ... ... ... ... мөлшердегі сорды ойыстармен, көлдер мен терең емес ағыншықтармен ерекшеленеді.
Ең ... ... ... Ол ... Сырттың оңтүстік шекараларынан Орал-Волга құмдарына дейін жайылған ойық жер. Ауданы бойынша екінші орында Ембі өзенінің төменгі аймағы мен Өлі ... жері ... ... ... ... маңы ... болып келеді.
Каспий маңы ойпатының оңтүстік аймағы теңіз деңгейінен 28 м төмен ... Бұл ... көбі ... және тұзды болып келеді. Мұндай жерлер Орал-Ембі аймағының 13,8% яғни 78,6 мың км2 ... алып ... ... Орал-Ембі бассейнінің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ауданы шамамен 161 мың шаршы км ... Жер ... ... 50-290 м ... ... ... ... бөлігі биіктігінің төмендеуімен ерекшеленеді. Биіктік 70-80 метрден аспайды. Мұнда Сам - ... ... ... ... ... жер ... ... әсіресе солтүстік және батыс бөліктерінде жоғарыда айтылған жазық тәрізді төмен жерлердің көптеп ... ... ... шеткі батыс бөлігінде орналасқан. Түбектің оңтүстік бөлігі ... ... ... солтүстігінде биіктігі төмен Қаратау таулары бар. Ол таулардың екі ... ... атап кету жөн: ... ... ... 555 м, Оңтүстік Ақтау, биіктігі 531 м құрайды.
Маңғышлақтың батыс бөлігінің жазықты аймағында ... ... ... 132 м ... ... ... ... бар. Маңғышлақтың шығыс бөлігі Ақтөбе, Сауысқай және Құр - ... ... ... ... ... жер ... ... қарай бес ауданға бөлуге болады: Мұғалжар таулары, Орал-Ембі үстірті, Торғай - Арал маңы ... ... ... ... және ... маңы ... Орал тауының жалғасы болып табылатын Мұғалжар тауы ... ... 450 ... ... ... ... ... орналасқан. Бұл тау солтүстік және оңтүстік бөліктерден тұрады. Олар бір-бірінен кең ауқымды тау аралық ойпаттармен бөлінген. Шамамен 50̊ с.е ... ... ... ... Елек пен ... ... ... ені 200 км-ге дейінгі кеңістікті алып жатыр және олар жалпы алғанда төбелі- жонды қырат ретінде көрінеді. ... ... ... ... ... өзен ... биіктігі теңіз деңгейінен 340 м-ге дейін жетіп Ор өзеніне қарай біртіндеп төмендейтін кең алқапты біртекті жазық ретінде сипатталады. ... ... ... ... тек өзен ... беткейлерінде ғана кездеседі.
Оңтүстік Мұғалжардың шығыс бөлігін 20-30 м-ге көтерілетін ... мен ... ... ... ... қырат ретінде көрінеді. Теңіз деңгейінен 280-300 м биіктікте жатқан бұл таулы үстірт Ырғыз өзенінің оңтүстік салаларының тар және ... ... ... ... ... ... ... көп бөлігін алып жатыр және ол Уил, Сағыз, Ембі ... ... ... мен ... ... ... ... кеткен жон төбелі жазық ретінде сипатталады. Өзендердің су айрық сызығында биіктіктер теңіз деңгейінен 400-500 м-ге ... Ал ... және ... ... ... ... 100 м-ге дейін төмендейді, бірақ біркелкі емес.
Төбелер аралығындағы кең ауқымды ойпауыттар көбінесе барханды немесе құм-төбелі (Уил, Сағыз және Ембі өзендерінің ... ... ... ... ... алып ... осы бөлігінің бетінде, сондай-ақ, іші еріген қар суымен толған тұйық қазаншұңқырлар кездеседі.[1,9]
+ Геологиялық құрылымы
Ақтөбе облысының территориясында жасына ... ... ... тау ... ... ... және ... кезеңіне жататын жыныстарға дейін.
Төрттік шөгінділер кең таралған және олар көптеген өзен ... ... өзен ... мен ... ... ... батыс бөлігінде дамыған көне Каспий шөгінділері мен Ембі, Уил, Ырғыз, Торғай және тағы ... өзен ... ... ... массивтермен сипатталады.
Көне төрттік шөгінділердің қуаттылығы (саздақ, құмсаз және үлкен кесекті сынық материалдардың) 1-70 м-ге дейін құрайды.
Неогенді шөгінділер ... ... ... ... және Ор, Ырғызбен Торғай өзен аралық аумағында таралған. Құмды қабаттар жиынтық ұуаты бойынша (Ембі өзенінің аңғарынан оң жақта 300 м-ге ... Елек пен ... ... ... ... ... ... қабаттардан едәуір басым келеді.
Мұғалжар таулары мен Қазақтың қатпарлы өлкесінің арасында ... мен бор ... ... кең ... ... орналасқан. Шығысқа қарай бұл фундамент (іргетас) біртіндеп меридиональді бағытта қатпарлардың батуы байқалады.[9]
+ Климат
Орал-Ембі аймағының климаттық жағдайлары радиациялық баланс, циркуляциялық ... және жер ... ... ... ... Және континентальды климат қалыптасқан. Каспий теңізінің әсері тек жағалық жерде байқалады. ... ... Азор және ... ... әсерінен территорияның үлкен аймағында ашық және суық ауа-райы қалыптасады. Жазы ыстық және оңтүстікке қарай шөлейттену дәрежесі күрт ... ... ... климат әдетте аспанда үлкен бұлттылықпен ерекшеленбейді. Сол үшін бұл аймаққа күн радиациясы ... ... күн ... түсу ... 2300-2900 сағатты құрайды. Бұлтты күндер көп болатын Оңтүстік Орал ... ... ... ... ... ... ... 37-49 ккал/см2. Аймақтың көп бөлігінде оң радиациялық баланс 8-10 ай болады, Каспий теңізі жағалауында-11 ай, ал ... ... ... жыл бойы оң ... радиация сақталады. Орал-Ембі аймағында максималды радиациялық баланс 6,8-9,4 ... ... ... маусым-шілде айларында байқалады.
Кей жылдары радиациялық баланс мөлшері орташа жылдық мөлшерден айтарлықтай ауытқып, мамыр, маусым айларында 8-11 ... ... ... ... ... ... ... байқалып, радиация мөлшері оңтүстікте 0,2 ккал/см2 болса, солтүстікте -1,0 ... ... ... ... ... көбінесе күннің биіктігіне байланысты, ең үлкен мөлшері күндіз күн зенитіне жеткен ... ... ... ... 0,6-0,7 ... ... қыс ... 0,06-0,10 ккал/см2).[4,9]
1.3.2 Ауа температурасы
Аймақтың солтүстік пен оңтүстік қарай созылып жатуы температураның ... ... ... ... ... ... температура 1-12 ℃ аралығында болады. Ең суық ай болып қаңтар айы болып келеді. Температура мөлшері минус 18 ℃ жетуі ... ... ауа ... ... ауа райы күрт ... Бұл ... әдетте қаңтар, ақпан айларында болады.
Аудандағы абсолюттік минимумдар келесі: солтүстік шығыста минус 42-48 ℃ болса, Атырау облысының оңтүстігінде ... 34-35 ℃ ... ... 24-20 ℃ ... ... Орал-Ембі аймағында кенеттен жылынуы байқалуы мүмкін. Осындай жылыну ұзақтығы 1-5 күнге дейін жетуі мүмкін.
Ақпан айынан жалпы жылыну басталады. Ең ... ... ... ... ... кезде болады.Температура оңтүстікте 11-13 ℃ болса, солтүстікте 7-10 ℃ құрайды.
Орташа айлық температура көрсеткіші тамыз айында ... ... ... ... 16-27° . Ең ... ... ... шамамен 7-9° қыркүйек қараша айларында байқалады. Қараша айының ... ... әлі де оң ... 2-13° ... ... режимінің қалыптасуына жер бедері үлесі үлкен. Мысалы циклондық әсері үлкен Орал тауының батыс беткейінде ... ... ... қыс ... орташа айлық температурасы шығыс беткейде, яғни антициклондық әсері көп Қызыл станциясына қарағанда 2° жоғары.
Облыс айлығында орташа жылдық ауа ... ... ... 12,0 мен ... 18,0̊ С) қаңтар мен ақпан айларында байқалады. Жеке жылдары температураның абсолюттік минимумы минус 48̊ С ... ... 12 ... ... жылы ай шілде, осы айдың орташа ауа температурасы 20,7̊ ... ... ... 26,4̊- қа дейін (Ақтұмсық бек, 5 тамыз 1955жыл). Осылайша ауа температурасының абсолюттік амплитуда (ауытқи) тербелісі 90̊ асады.
Көктемде ... ... ауа ...... өтуі ... ... 25-31 наурыз және солтүстігінде 6-10 сәуір; күзде - сәйкес 1-10 ... және 29-31 ... ... жауын-шашын
Жер бедері пішінінің, атмосфералық процестің әртүрлігіне орай Орал-Ембі алабына жауын-шашынның өзгергіштігі тән.
Қарастырылып отырған ауданның ... ... ... қосындысы бойынша төрт ауданға бөлуге болады.
Бірінші аудан - Орал тауы ... ... ... кіреді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-650 мм құрайды.
Екінші аудан - Орал тауларының шығыс бөлігі және ... ... ... ... ... ... орташа жауын - шашын мөлшері 350-450мм.
Үшінші аудан - орталық және солтүстік батыстың жылдық жауын-шашын мөлшері 250мм-ден ... ... ... - ... көп ... ... Каспий теңізінен шығысқа қарай орналасқан. Жылдық жауын - шашын мөлшері 150-250 мм құрайды және ... ... ... аймағында түседі.
Орал таулары жауын - шашынға үлкен кедергі болып келеді, ... ... ... ... шығыс беткейге қарағанда жауын-шашын көбірек мөлшерде түседі. Орташа айлық жауын - шашын ең көп ... ... ... аймақтың солтүстік - шығысында шілде айына келеді. Шамамен 40-78 мм құрайды. Орал тауының батыс беткейлерінде жауын - ... ... ... ... ... (84 мм). Орал және Атырау облыстарында жауын - ... ... ... айына келеді (22-40 мм/айына). Жылы кезеңде (сәуір - қазан ) жылдық жауын - ... ... 50-75 % ... ... ... құрғақшылықпен ерекшеленеді. Бір екі ай қатарымен жауын - ... ... ... да ... ал ... облысының оңтүстік аймағында ондай период үш айға созылуы мүмкін.
Көптеген жылдарда айлық жауын - шашын мөлшері қарастырылып отырған ... ... - ... ... ... ... көпжылдық кезеңдегі орташа 40-78 мм-ді құрайды.
Соңғы 30 жылда нөсер жауындар санының ұлғайғандығы мәлім. Олар кіші территорияны қамтып, бірнеше минуттан 3-5 ... ... ... ... ... ... ... - тамыз айларында болады.
Оның шамасы облыс территориясында орташа жылдық жиынтығы 160-тан 361 мм-ге дейін өзгереді.Жауын-шашын ең аз түсетін - ... ... ... ... Жеке ... ... ... оның орташаланған шамасынан едәуір ауытқуы мүмкін. Шамадан тыс жаңбырлы және мол қарлы жылдары жауын-шашын ... ... ... ... 576 ... (Мартук ст., 1956 жыл), ал оңтүстігінде - 371 мм (Аяққұм бек., 1958жыл) жетеді.
Құрғақ жылдары жауын-шашын 70 мм ... ... ... 69 мм). ... жыл ішінде бірқалыпсыз таралады. Оның негізгі мөлшері жылы кезеңде түседі, ал суық кезеңде жауын-шашын жылдық шамасының ... 30-40 % ... ... ... ... ... ... айқын көрінбейтін максимум қазанда байқалады. Жауын-шашынның минималды айы ақпан болып табылады.
Жауын-шашынның көп болып ұзаққа жалғаспайтын және төмен қарқынды жаңбыр түрінде ... ... ұзақ ... мен ... нөсерлер болып тұрады.[2,7]
1.3.4 Ауа ылғалдылығы
Ауаның абсолюттік ылғалдылығы облыс аумағында ... ... 6,0-6,5 мб ... Ең ... мәніне (12-15 мб) ол шілде айында жетеді. Ең төменгі мәні (1,5-2,5 мб) - ... ... ... ... ... ... ... 25-30 % жазда, 80-90 % -ға дейін қыс пен көктемде өзгереді.
Жылдың жылу кезеңі ішінде ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 30 %-ға тең ... кем ... ... саны 60-80 ... және 110-125 ... Ең ... ... жылдары барлық күндер дерлік ішінде жеке айлары ылғалдылық 30 % -дан аспайды.(Ырғыз, Шалқар, ... ... ... ... суық ... ... ... күшті қарлы боран туғызатын солтүстік-шығыс және шығыс желдері басым.
Жаздың басында оңтүстік желдер жиі байқалады - ... ... мен ... ... судың қарқынды булануына әсер ететін аңызақ желдер. Жазда ылғалдық әкелетін батыс желдер басым, бірақ ... ... оның тек аз ... ғана жер ... ... орташа жылдық жылдамдығы 4-5 м/сек құрайды, күшті жел байқалады (15 м/сек) жылына 60 ... ... ... ... булану
Құрғақ климат жағдайында булануға түскен жауын-шашынның көп бөлігі булануға жұмсалады. Топырақ бетінен орташа жылдық булану шамасы жауын-шашын мен ағындының зональды 300 мм, ... 160 мм - ді ... ... ... ... ... пен шығысқа қарай орналасқан кіші су жинау алаптарын булану шамасы 12 мм, 3-4 %, ал Уил ... орта ... ... ... оның зональдық мәнінен кіші.
Топырақ ылғалдылығы жеткілікті мөлшері ... ... ... ... бұл аумақта солтүстікте 850 мм-ден оңтүстігінде 1400 мм-ге дейін жетуі ... Жыл ... ... ... ... мөлшері дерлік кезеңге жатады(шамамен 90%), әдетте сәуір мен қазан аралығындағы үш ... ... ай ... ... ... ... шілде) оның жылдық шамасының 50%-дан астам бөлігін құрайды.
Ең жоғарғы айлық булану ... ... ... (60-70 ... бұл ... ... ... ылғалдылық қоры ысырапталады.
Қыс айларында булану өзінің жылдық шамасының шамамен 10%-ын құрайды.
1.3.7 Қар ... ... ... қар жамылғысы жылына 2,5-5 ай тұрақты жатады. Қар жиналу негізінен ақпанның ортасынан наурыздың ортасына дейін Орал алдында наурыздың ... ... ... ... ... ... қар қорының максималды вариация коэффициенті 0,3-тен 0,5-ке дейін ауытқиды. Қар тығыздығы қар қорының ... ... ... ... ... Орал ... ... қар жиналу далалы жерден 1,5 есе көп.
Қардың еруі ақпанның үшінші декадасынан оңтүстікте сәуірдің бірінші декадасынан басталады.
Қар қорының түбегейлі ... ... ... ... ... ... бірінші декадасы аралығында болады.[2]
1.4 Топырақ және өсімдік жамылғысы
Зерттеліп отырған аймақтың жер бедері және климатының сан алуандығына ... ... ... да сан түрлі. Жазық аудандарда құрғақшылық пен үнемі соғып тұратын желдердің әскрінен ... ... әрі қар ... биіктігінің шамасына орай суық кезеңде әжептәуір тереңдіктерге дейін мұз ... ... ... ... өту ... әжептәуір қысқартады.
Жалпы бұл аумақта топырақ жамылғысының келесі типтері кең жайылған:
* күлгін-қоңыр топырақтар аса құрғақ климаттық жағдайда ... ... ... тау ... ... Бұл ... ... үштік кезеңнің гипсті, аздап тұздалған түзілімдері. Бұл топырақтың қарашірік қабаты өзінен төмендегі топырақ қабаттарынан ... ... ... ... ... және ... көп ... барлық күлгін-қоңыр топырақтар карбонатты болып келеді. Жоғарғы топырақ қабаты (10 см ) құрамындағы қарашіріктің шамасы 1,33-тен 1,55 пайызға дейін. Бұл ... ... ... су ... ... ... пайдаланылады.
- азкарбонатты күлгін топырақтар тау жұрнақтарының беткейлерінде және жазықтағы жеке қыраттарда қалыптасады. Жерасты сулары терең жатқандықтан топыраққалыптастыру процесіне қатыспайды. ... ... - ... мен ... ... ... топырақтардың құрамында қарашірік мөлшері өте аз, 1,3 пайыздан төмен. Бұл топырақтарға көп жағдайда тұздылық пен сортаңдылық тән ... ... және ... құрамы бойынша бұл топырақтарды суармалау егіншілікке жаратуға ... ... ... өзендердің және көлдердің су баспайтын террасаларында қалыптасады. Жер асты сулары 3-тен 5 м-ге ... ... ... Қарашірік мөлшері жоғарғы 10 см - лік қабатта 2-3 ... ... ... ... ... және ... ... сан түрлі шалғынды-күлгін топырақтар таралған. Бұл жерлер өсімтал, егіншілікке өте ... өзен ... ... Бұл ... ... қалыптастыру процесіне өзен сулары әсер етеді. Сонымен бірге грунт сулары да жер бетіне жақын жатыр (1,7-ден 3 ... ... ... ... қалыптастырушы жыныстар құрамында құмдар мен құмдақтар, саздақтар мен ауыр саздарға дейін бар аллювий. Бұл топырақтар өте ... ... ... мен тақырлы топырақтар негізінен өзеннің ежелгіатыраулары орнында қалыптасады. Тақырлардың беті 5-тен 6 см-ге дейін ... ... ... қапталған. Жалпы бұл топырақтар сорлы болып келеді. Тақырларға қарағанда тақырұқсас топырақтардың қабаты бос әрі көп ... ... ... да жақсырық дамыған.
* аллювиалды-шалғынды топырақтар өзен мен көлдердің су басатынтеррасаларында қалыптасады. Мұнда шалғынды- тоғайлы ... ... ... ... ... өте ... орналасқан. Бұл топырақтар өсімдік қалдықтарының аэробтық шіру процесстерімен ерекшеленеді.
* шалғынды- ... ... ... ... ... төмен орналасқан жағалауларында кездеседі. Мұнда шалғынды топырақтарға қарағанда шірік көбірек, сонымен бірге құрылысын жоғалтпаған, микробтық ыдырауға толық ұшырамаған ... ... ... ... ... ... топырақтарда аса айқын жүреді.
* Сорлар шалғынды, шалғынды- күлгін, тақырлы және сортаңды топырақтармен бірлесе кездеседі. Негізінен хлоридтті - сульфатты ... ... ... ... ... да ... Бұл топырақтар егіншілікке жарамсыз.
Орал-Ембі аумағының топырақ жамылғысы аумақта жер бедеріне, топырақ түзуші жыныстардың литологиялық құрамына қарай өзгеріп ... ... ... қара ... пен ... топырақ таулы орманды және орман далалы зонада кездеседі. Орал өзені алабының жоғарғы бөлігі қара топырақ, карбонатты және тағы басқалар. Қара ... пен ... ... ... ... ... ауданы -83,0 мың шаршы шақырымды құрайды.
Каспий маңы үстіртінің орталық және шығыс бөлігінде ақшыл қоңыр және қызыл қоңыр топырақ ... ... ... топырақ жамылғысының тұздылық дәрежесі ауданның литологиялық құрамы мен жер бедерінің ... ... ... ... тұздылығына қарай өсімдіктер таулы орманды,орман-далалы, далалы, құрғақ далалы және жартылау шөл ... ... ... зона Орал ... жоғарғы ағысында орналасқан. Елді мекендер жыртылған жерлермен қоршалған.
Орман далалы зона көп бөлігін алып жатыр. Өзен жауылмасында батпақталған учаскелер кездеседі.
Дала ... Орал ... ... және орта ... сол жағалауында бар. Көп бөлігі жыртылған.
Құрғақ дала Каспий маңы үстіртінің солтүстік ... алып ... Ал, ... ... ... шөл ... алып жатыр.
Үстірт үстіртіндегі негізгі өсімдіктер жусан, баялыш және тағы басқалар.
+ Гидрографиясы
Орал-Ембі алабының өзендер жүйесі ауданның оңтүстік ... ... ... және солтүстік шыгыстағы Оңтүстік Орал тау ғимаратына негізделген.
Бұл территорияда 1150 шамасында өзен және ұзындығы 10 шақырым шамасында уақытша ... бар. ... ... ... ... 30 000 шақырымнан асады.[1].
Құрылым ерекшеліктеріне қарай төмендегі аудандарға бөлінеді:
* Орал өзені алабының ... ... және ... ... ... Орал ... ... Жалпы Сырт өзені;
* Орал қаласынан төмен , Орал өзеніне құятын Төменгі Орал Үстірті;
* Орал қаласынан төмен, Орал өзеніне құятын ... Орал ... Орал ... ... ... және оның ... салалары;
* Үстірт және Маңғышлақ аудандарындағы Шығыс Каспий маңының ағыссыз өзендері;
* Үстірт ауданындағы Шығыс Каспий маңының ... ... ... ... ... ... ... аймағында өзен торының және көлді бөгендердің таралуы Мұғалжар ... ... ... ... ... және оның көп ... ... құрғақшылығымен байланысты болады.
Гидрологиялық жағдайлары бойынша бұл территорияны үш бөлікке бөлуге болады: Каспий теңізі алабына жататын ... ... ... өзені алабының төменгі бөлігі, Шалқар-Теңіз қазаншұңқырын алып жатқан шығыс бөлігі және Арал теңізіне ... ... ... ... ... ... ... дерлік, Торғай мен Өлкейек өзендерін қоспағанда осы территория аймағынан бастау алады.
Едәуір сулы батыс бөлігінде ұзындығы 10 км-ден асатын ... 580 ... мен ... ағын ... бар деп ... ... ... ұзындығы 15100 км. Облыс шығысында ұзындығы 10 км-ден ... 190 ... мен ... ... бар, ... ұзындығы 6100 км-ді құрайды. Гидрологиялық тор Ырғыз өзендері алабының оң жағасында ғана ... ... ал ... ... ... шығысында аз шамада дамыған. Бұл аумақтың қалған ауданында көлемі бойынша әр түрлі көптеген тұщы және тұзды көлдер көп.
Облыс ... ... ... ... ... - Торғай өзені (төменгі ағысы) мен оның саласы - ... ... ағып ... ... көне жыра ... табанымен ағады. Өзен, көбінесе жайылымдық көлдермен аяқталатын тармақтарға бөлініп кетеді; осыған байланысты оның сағасына дейін, тек суы мол ... ... ... ... ... ғана жетуі мүмкін (Шалқар-Теңіз қазаншұңқырына келіп құяды).
Ырғыз өзені Мұғалжар тауының шығыс беткейінен бастау алып, оң ... ... 80-100 ... ... ... ... қосып алады. Ырғыздың сол жағалауында, су жинау алабының жазық бөлігінде арнасы айқын байқалатын ағынсулар ... және орта ... ... өзені аңғарының ені 0,5 км-ден 7 км-ге дейін жетеді, жайылма ескі арналармен және көлдермен қиылған арна ирелеңдеген, ені 30-120 м. Орта ... ... ... ... ... ... 3-5 және 8-9 м-ді ... партизан" ауылындағы платинага дейін (Ырғыз ауылынан 25 км жоғары) өзен сабалық кезеңде ағындының аз бөлігін ғана сақтап қалады.
Төменгі ағысында ... ... ... ... өзен кейбір жерлерінде Торғай өзені аңғарымен ұштасатын анық байқалмайтын аңғар-құмды алқаптардың арасымен ... ... және тағы ... ағып ... ... бірқатар ірі сортаңды ойыстар көктемгі су тасу кезеңінде суға толады, сондықтан мұнда ағындының көп мөлшерде ысырапталуы ... ... ... ... ... ... ) өзен жазда жыл сайын қайраңдарда (таяз жерлер ) ... ... ... 2,5 ... ... ... 1,5-3,0 м ... жекелеген қарасуларға бөлініп кетеді.[7]
2 ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛГЕНДІК
Орал-Ембі өзендер алабының су өтіміне жүйелі түрде бақылау жүргізу ең алғаш 1912 жылы Орал өзені-Көшім ... ... ... ... ... жж. ... Ық, Кіші Ық және тағы басқа өзендерде 1-3 жылдар аралығында бақылаулар жүргізілді. Келесі ... ... ... ... бәсеңдеді. 1930 жылдарға қарай Гидрометқызметтің тек 8 су өтімін өлшейтін бекеті болса, 1940 жылға қарай олардың саны 27-ге ... ... ... ... ... қазбалардың орындарының ашылуымен, халық шаруашылығының белсенді дамуы судың қажеттілігін арттырады. Ол ... ... су ... ... арттырды, 1951жылы Гидрометқызметтің 24 бекеті ашылды. 1963-1966 жж. Гурьевте экспедициялық ... 38 ... ... орналастырылды.
Орал-Ембі өзені алабында барлығы 160 бекет түрлі уақыттарда жұмыс істеді, олар ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде Гидрометқызметтің жұмыс жасап тұрған 24 бекеті қалды.[2,7]
2.1 Өзендер мен уақытша ағынсулардың су режимінің жалпы сипаттамасы
Ақтөбе ... аз ... ... ... және ... ... булануымен сипатталатын ылғалдылығы жеткіліксіз ауданға жатады. Осыған байланысты облыс өзендерінің жалпы алғанда су қоры аз.
Өзендер мен уақытша ағынсулардың ағындысы мұнда тек қана ... ... ... ... деп ... ... Жауын-шашынның жылдық жиынтығының 70 % -дайын құрайтын жылы кезеңнің жаңбыр сулары беттік ағындыны әдетте қалыптастырмайды. Өзендердің жер асты ... ... ... ... көп өзендердің мұндай қоректенуі жоқ.
Облыс өзендерінің су режимінің басты фазасы-көктемгі су тасу болып табылады. Жылдық ағындының көп ... ... ... ... осы ... ағып ... Үлкен су тасу кезіндегі жоғарғы су өтімі тіпті салыстырмалы түрде ірі өзендердің (су жинау алабы 10000 км 2 ... ... ... су ... 200-300 есе асып түседі. Ал кішкене ағынсуларда-сайларда (лог) тіпті бірнеше мың есе асып ... және ... ... ... көп ... ... ... олардың көпшілігі бұл уақытта құрғап, қатып қалады.
Ақтөбе облысының өзендері режимінің климаттық жағдайларымен анықталатын ... ... ... жеке бөліктерінде жергілікті факторлардың әсерінен анық бұзылады.
Қарастырылып отырған аумақтың табиғи ерекшеліктерін, сондай-ақ өзендердің су тасу ... және ең ... ... қысқы уақытта (яғни ағынсулардың ағынды шамасы жер асты суымен қоректену үлесіне тәуелді болғанда) әртүрлі сулылығын ескере отырып, ос аймақта үш ... ... ... болады: солтүстік- батыс, орталық және оңтүстік-шығыс. Облыс өзендерінің сулылығы солтүстіктен оңтүстікке және батыстан шығысқа қарай кемиді.
Орталық аудан. Бұл ауданның ... Уил, ... ... және ... ... (Уил өзенінің оң салаларынан басқа) суарылады, оның құрғақ шығыс бөлігінде ... ... ... ... ... ... бұл аудан ең сулы бөлік-солтүстік-батыстан құрғақ бөлік-оңтүстік-шығысқа өтпелі аймақ болып табылады. Сабалық кезең кезінде мұнда ... Уил, Ембі және ... ... ауылына дейін) өзендерінде ғана сақталады. Көпшілік өзендерде бұл уақытта ағынды, әдетте мардымсыз немесе тіпті болмайды.
Сағыз, Ембі және ... ... ... үшін ... ... ... болуы тән. Көктемде оларда еріген қар сулары жиналады, ... соң бұл ... жер ... сіңеді және буланып кетеді.
Ағынсыз ауданның үлесі су жинау алабы ұлғайған сайын өседі. Ырғыз өзені алабында - 3 % ... ... ... (F=5010 ... ... ... ... өзендерінің ағындысы негізінен алаптың жоғарғы жоғарғы, биік бөлігінде (солтүстік-батыс) қалыптасады.
Ақтөбе облысының орталық бөлігінде өзендердің су режимі ... ... ... ... ... ... ұқсас, бірақ көктемгі ағынды үлесі мұнда 80-90 %-ға дейін көбейеді, ал көптеген ағынсуларда бір жылдық ағынды шамасын ... су ... ... ... ... бір ғана ... өтеді. Содан кейін өзендерде төмен сабалық кезең басталғанда олардың көбісі құрғап қалады. Тіпті, Сағыз сияқты ... өзен де ... жыл ... ... қайраңдарда бөлініп қалады.
Аудан өзендеріндегі көктемгі су тасу, әдетте наурыз яғни аяғы-сәуір басында басталады (шекті мерзімдері - ... ... мен ... ... ортасы). Су деңгейі тез арада және кенеттен көтеріліп, баяу түседі. Су тасу ұзақтығы кіші ағынсуларда сәуір ортасы - ... ... ... ... (20-30 күн), ал ірі ... - мамырдың аяғына дейін (50-60 күн). Су ... ... мен ... ... ... қатынасы Уил өзенінде 1:4-1:6, қалған өзендерде 1:2,1:3.
Сабалық кезең. Орталық ауданның өзендерінде көктемгі су тасу ... соң ұзақ ... ... ... басталады, өзендер қатты таязданып кетеді. Мұз құрсау кезінде көп өзендер қатып қалады.
Өзендерде барлық сабалық кезеңнің ... ... 30 (Уил, Ембі ... 345 ... ... (Шилі, Ембі өзендері және басқа да кішігірім ағынсулар) жалғасады.
Жазғы сабалық кезең үлкен қзендерде 165 күннен, кіші өзендерде 195 күн болады. ... ... ... орта ... 140 ... ... сабалық кезең ішінде өзендер суының деңгейі біртіндеп 0,2-0,4 м-ге құлайды (түседі).
Ашық арнада еңтөменгі деңгей көп жағдайда ... ... ... ... ... ... ... байқалады.
Су деңгейі тербелісінің көпжылдық ауытқуы (амплитудасы) Уил мен Сағыз өзендерінде 5 м-ден жоғары, ал Ембі өзенінде (осы ... ... және ... - 2,5-3,7 м, кіші ағынсуларда - 1,5-2,0 м шамасында.[2,4,7,9]
2.2 ... ... ... ... ... мен ... ... су режимі ҚазССР гидрометеорологиялық қызметі және МГИ басқармасымен зерттелді.
Өзендер ағындысы жөнінде алғашқы мағлұматтар өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарына ... 1928 ... ... Ырғыз өзені-Ырғыз ауылында су өтімдерінің мәліметтері бар.
Қарастырылып отырған территорияда гидрологиялық бақылау пункттерінің тірек желісінің дамуы біркелкі болған жоқ, ... ... ... ... саны азайыпта отырды (Ұлы Отан соғысы жылдары).
Құрамына 22 гидрометеорологиялық тұстама кіретін МГИ ... ... ... ... жж), ... ... ... зерттелген кішігірім ағынсуларды қамтыды.
Бірінші бекет ашылғалы бері (Ырғыз өзенінде) 1962 ... ... ... ... ... ГМҚБ, Батыс Қазақстан ағынды станциясы және МГИ бойынша су өтімдерін анықтау 50 ... мен ... ... 65 пунктте жүргізілді, 1962 жылдың аяғына қарай олардың 58-і ... ... ... мәліметтері болатын бақылау пункттерінің аумақ бойынша орналасуы біркелкі емес. Олардың көпшілігі (шамамен 75 %-ы) облыстың солтүстік-батыс бөлігінде тұйықталған - ... Уил және Ембі ... ... ең ... ... ... гидрологиялық тор едәуір сирек орналасқан. Ырғыз-Өлкейек өзен аралығының уақытша ағынсуларында және Арал маңында бекеттер жоққа тән.
Гидрометриялық тұстаманың көп бөлігі - 43 (66 %-ы) су ... ... ... км2 құрайтын пункттер орналасқан.
Ақтөбе облысының өзендері мен уақытша ағынсулардың ағындысын зерттеуде олардың су режимінің, арна және аңғар морфологиясының ерекшелігіне ... ... ... ... Су ... су өтімі арасында тұрақты байланыс болмайтын арналық деформация, күрделі мұздық құбылыстар және шөп басып кеткен ... ... ... ... ... ... алу су ... барлық фазасын, әсіресе, көктемгі су тасулы қамтитын жиі-жиі су өтімдерін өлшеуді қажет етті. Алайда, өзендердегі гидрометриялық ... ... ... ... ... жүргізілгені сирек емес. Жеке жылдары су өтімдері көктемгі су тасу кезеңінде тіпті анықталмады деуге болады.
Бұдан басқа, ағыс жылдамдығы ... ... ... ... ... ... ал ... деңгей кезінде-ағын тереңдігі өте аз жерлерде зырылдауықпен өлшенеді, бұл екі жағдайда да су ... ... ... ... ... өзендерінің ағындысын есептеуде мәліметтердің басты кемшіліктерінің бір қатар жағдайда ... ... ... ... ... шаруашылық қажеттіліктерге, әсіресе суармалауға алуды ескермеу болып табылады.
Ор, Ойыл, Ырғыз ... үшін ... ... ... ... ... көрсеткендей, едәуір үлкен (көктемгі су тасу көлемінің 15-20 %-дайы) жазғы уақытта су алу облыстың көпшілік ... ... ... ... ... біршама бұзады.
2.3 Деркүл өзенінің сипаттамасы
Деркүл өзені. Бастамасын Орал облысының Зеленовский районынан Вавилино шағын ауылынан 7 км шақырымда алып, ... ... ... Өзен ... 176 км, ... ... 0,5%. ... 1996 жылы жүргізілген. Тұғыр Деркул өзенінің оң жақ жағалауында 700 км Ростошский тұғырының солтүстік-шығысында орналасқан. Өзен алабына ... ... беті ... ... мен ... ... ... тегіс жер болып келеді. Жер қыртысы қызыл ... ... әрі ... боп ... ... дала, жусан-бетегелі, өсімдік тектес шөптермен өсірілген. Өзен алабы иірімді, тарамдалмаған. Тасқынында мұз қыртыстары қарастырылған. Ағын иірімділігінің ... 1,2 ден 3,0 ... ... 1,8 ... өзгеріп отырады. Тереңдігімен қырлы эрозиясы тек жоғарғы ағыста ғана дамыған, ал ... ... тек ... ... ... Ағын ... төменгі тұсы әдеттегі шалмалармен алмасуы мен су аздық учаскелермен белгіленген. Жоғарғы ... түбі тас пен ... ... құм ... ... Ал ... мен ... тұсында құмды әрі сазды болып келеді. Су аз жерлері қалың қамыс, талдармен өсіп кеткен. Су бетінің 35% жартылай ... ... өсіп ... Су ... су ... оң жақ ... жармасында өлшейді. Мұз қалыңдығы су тұғырының шамасында өлшенеді.[1]
3 ЖЫЛДЫҚ ... ... ... ... ағындының қалыптасу шарттары мен факторлары
Қарастырылып отырған территорияның өзендері мен уақытша су ... ... ... ... ... ... рельеф топырақ-грунт және су жинау алабының гидрологиялық ерекшеліктері әсер ... ... ... ағын режимінің негізгі фазасы болып табылатын көктемгі су тасу жылдық ағындының 62-98 % құрайды. Көптеген суағарлардың ағындысы тек көктемде қар ... ... ғана ... Қар қоры ... су тасудың негізгі климаттық факторы болып табылады, ал ... ... су ... ... ... және де су жинау алабының қалыптастырушы фактор болып табылады. Қар еру ... қар қоры ... ... Ол қар ... зона ... ... ... батыстан шығысқа қарай кемуімен түсіндіріледі. Орал өзенінің жоғарғы ағысында көпжылдық периодтта орташа мән 70-120 мм ... ... ... су тасу ... ... көктем алды су қоры, қар, жауын-шашын мөлшері бойынша аталған ауданды төртке бөлуге болады: біріншісі Жалпы Сыртқа қатысты өзендер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сазды грунтымен ерекшеленеді. Екінші ауданға Орал үстірті өзендері кіреді, яғни Орал мен Утва ... ... ... ... ... ... азырақ тілімделінген. Ал үшінші аудан Орал үстіртінің қалған өзендерін қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... болады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бірдей қар қоры мен жауын-шашын болғанда да су тасу кезінде жылдық ... ... ... ... ... қарай кемиді.[1]
3.2 Бақылау мәліметтері жеткілікті болған жағдайда жылдық ағындыны анықтау
Нақты қалыпты ағындыны анықтау үшін ... бар ... ... ... Әдетте бақылау мәліметі одан да көп аналог өзен ... ... ... ... ... ... ... периодқа келтіріледі. Мысалы, Орал-Ембі ауданы бойынша ең ұзақ бақылау келесі өзендерде жүргізіледі: Кіші өзен өз. - Кіші Өзен а. (57 жыл), ... өзен ... Өзен а. (58 жыл), Орал өз. - ... а. (49 жыл) және ... ... а.(41 жыл). Бірақ жылдық ағынды мәліметтері тым өзгермелі болған соң қалыпты жылдық ... ... ... көпжылдық периодқа келтіру үшін бақылау мәліметтері ұзағырақ пунктпен синхронды түрде салыстыру жүргізіледі.
Жылдық ағындының көпжылдық тербелісі ... ... ие. ... ... - Уфа ... бақылау мәліметі 87 жыл. Оны негізгі алты циклге бөлуге болады. Оның ... ... ... ... ... өзені - Самара а. да осы циклдер ... Ал Орал ... а. ... ... ... бар. Ал ... ... айырмашылық өте үлкен. Бұл атмосфера циркуляциясының айырмашылығын түсіндіріледі.
Сонымен, Орал-Ембі ауданы территориясының бір бөлігінде орналасқан өзендердің ағынды ... ... ... ... болып келсе, екіншісі синфазда, яғни тербеліс циклі бір-екі жылға жылжып отырады, үшіншісі асинхронды болып келеді.
Самара мен Белой өзендері ... ... ... ... ... өзені 87 жылдық картаға келтірілді. Корреляция коэффициенті 0,95 және қалыпты ағынды 2 ... км2 деп ... Бұл 87 ... ... ... ... есептік келтіру ағындысы ретінде қабылданады.
Орал өзенің сол жақ жағалау салалары - Сундык, Үлкен Кумака өзендеріне аналог ... ... ... а. және ... қ. ... көпжылдық периодқа келтірілген қатарға қосымша аналог ретінде одан да ... ... ұзақ ... ... ... ... ... (5 жылдан кем емес) өзендердің қалыпты ағындысы ... ... ... ... (аналог өзеннің қалыпты бойынша) алынады. Қалыпты ағындының анықталуын тексеру үшін бірнеше аналогпен қайта тексеріледі және солардың ... ... ... ең ... ... ... жылдық ағынды модулі графиктерінің байланыстылығы көп кезде қанағаттандырылады: корреляция коэффициенті әдетте 0,80-нен жоғары болады.
Бақылау периоды 5 ... кем ... ... ... ... ... ... байланысты шамамен анықталады. Ембі өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан Атырау ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашынмен гидрометриялық бақылау мәліметтерінің орташа мәніне көбейтіндісі арқылы табылады. [4,5]
Өзеннің жылдық ағынды мәліметтерін көпжылдық периодқа келтіру ... ... және ... ... ... ... Графикалық әдіс тек бір аналог өзен таңдалғанда ... ... ... түзу ... және ... бас ... өтеді. Жақсы байланыс тығыздығы болған кезде график бойынша аналог ... ... ... ... (Q=kQa). ... графикалық байланыс болғанда графикалық тәуелділікті аналитикалық әдіске ... ... ... жылдық ағынды статистикалық қатардың кезкелген арифметикалық орташа шамасы ретінде келесі ... ... ... - ... жылдық ағынды, м3/с;
, , ..., , - қатардағы жылдар санының көбеюімен -нің орташа арифметикалық шамасы өзгермейтін ... аз ... ұзақ ... ... ... ... мәндері.
Теория бойынша шамасы деректердің бас жиынтығына сәйкес келуі ... ... ... ... ... ... бақылау қатары ұзақтығының жеткілісіз болуына байланысты, бұл шарт орындалмайды. Бақылау бекеттерінің көбінде жүргізілген бақылау қатарларының ұзақтығы 20-30 ... ... ... ... ... ... ... мәнінен қандайда бір шамаға айырмашылығы болады. Яғни,
(2)
мұндағы - шектеулі уақыт кезеңіндегі (n жыл) ... ... ... - n жыл үшін орташаланған орташа жылдық ағындының оташа квадраттық қателігі.
Ағындыға жүргізілген бақылаудың қолда бар деректері ... ... ... ... ... ... үшін ... көпжылдық су өтімі жоғарыда аталған әдістердің бірімен жүзеге асырылады. Вариация коэффициентінің мәні моменттер ... ... ең ... әдіс ... ... ... бірімен есептеледі.
Жылдық ағындының өзгергіштік коэффициенті ТМД елдерінің ... өте ... ... ... 1,4-ке ... ... ... ең төменгі мәні ылғалдылығы жеткілікті және артық ... ... ... мен ... Камчатка мен Сахалинде орта есеппен 0,15-0,25. Орманды дала ... ... дала және ... зоналарда 0,60-1,00 шегінде тербеледі. Қазақстан мен Орта Азияның шөлейтті аудандарында вариация коэффициенті 1,2-1,4 - дейін ... ... ... ... ... ... қалыпты ағындыны анықтау
Ағындының орташа жылдық мәндерінің статистикалық қатары қалыпты ағындыны анықтауға жарамсыз деп саналды, егер бұл қатар ... ... яғни ... ... ... және ... квадраттық қателік бес-он пайыздан көп болса.
Қатардың бақылау мәліметтері жеткіліксіз екенін ... соң, бұл ... ... периодқа дейін ұзарту керек, яғни репрезентативті ұғымын қанағаттандыру қажет. Ол үшін кем ... 50 жыл ... ... бар ... өзен ... ... өзен ... келесілерді еске алу керек:
* Зерттеліп отырған өзен мен аналог бір-біріне ... ... ... ... су ... ... ... жақын орналасса, ағын қалыптастырушы шарттар айырмашылығы соғұрлым аз болады.
* Ағын қалыптастырушы климаттық жағдайлар ... болу ... ... ағындының тербелісі салыстырылып отырған өзендерде синхронды өзгеріп отыру керек.
* Су жинау алабының рельефі, ... ... және ... ... ... болу керек.
* Алаптардың көлділігі, батпақтылығы, ормандылығы, мұздануының салыстырмалы мәндері бір-біріне жақын болу керек.
* Су жинау алаптарының ... ... ... 10 ... көп болмау керек, ал таулы өзендер үшін биіктіктерінің айырмашылығы 300 м-ден ... ... ... өзеннің арасында тығыз байланыс болу керек, яғни корреляция коэффициенті 0,70-тен артық болу қажет. Бірнеше аналог таңдалғанда, кеңістік корреляциялық функцияны қолданған ... ... ... ... кезінде қолда бар деректер үнемі жеткілікті бола бермеді. Көбінесе қысқа қатармен жұмыс істеуге тура келеді. Ағындының жылдық ... ... ... ... ... қамтымайтын болса және қолдағы қатардың орташа мәнінің ... ... ... 5-10 % ... болса қатар репрезентативті емес болып саналады. Бұл жағдайда қысқа ... ... ... орташа жылдық ағынды, жылдық ағындының тербелісі есептік тұстамаға сәйкес келетін, қажетті дәлдікті қамтамасыз ететін бақылау қатары ... ... ... ... ... өзен ... есептік көпжылдық кезеңге келтіріледі. Егер ұқсас-өзеннің бақылау қатарының ұзақтығы есептік тұстаманың ... ... ... ... ... ... ... онда есептік қалыпты ағынды тікелей ұқсас өзеннің қалыпты ағындысы бойынша анықталады. ... ... ... өзен үшін ... ... ... сол ... бойынша есептік кезең анықталады. Бұл есептік тұстаманың қалыпты ағындысын анықтаудың қателігін ... ... ... ... өзен немесе есептік тұстама үшін ұқсас-өзенді таңдау ... ... ... ... ... өзен мен ұқсас-өзеннің су жинау алабтары бір-біріне таяу ... ... ... қалыптастырушы климаттық жағдайлары сәйкес, географиялық және биіктік орындары бойынша біртекті, ... ... ... ... ... ... рельефі, топырақ-грунтының сипаты бойынша айырмашылығы өте аз болуы тиіс. Қарастырылып отырған өзен алабтарының жылдық ағындыға тигізетін әсерлерінің айырмашылығы жоқ болуы ... ... ... үшін су ... алаптарының айырмашылығы 10 еседен артық болмауы тиіс, ал таулы аудандарда су жинау алабтарының ... ... ... 300 м ... керек. Өзендердің табиғи ағындысын бұзатын факторлар (бөгендер, су алу, су бұру және тағы басқа) ... ... ... ... ... ... тербелісі синхронды болуы керек. Ағынды тербелістерінің сәйкестігі немесе синхрондылығы біріккен қисықтар бойынша тексеріледі.
Есептік өзенде және ұқсас өзенде ... ... ... ... жүргізілген кезеңнің ұзақтығы 10 жылдан кем болмауы керек, өйткені, әдетте, осы уақыт ... ... ... ... ... ... сипаттары білініп үлгереді.
Ұқсас өзеннің дұрыс таңдалғандылығы бірмезгілде қатар жүргізілген байқаулардың нәтижесінде алынған жылдық ағынды ... ... ... коррелятивтік байланыстың бар болуымен анықталады. Байланыстың тығыздығы корреляция коэффициентімен және регрессия ... оның ... ... қателігіне қатынасымен тексеріледі. Екі қатардың өзара байланыс тығыздығы r >= 0,7 сипатталса және k/σR >=2 шарты ... ... ... ... болып есептеледі.
Ұқсас-өзен ретінде жоғарыда аталған талаптарды қанағаттандыратын бір немесе бірнеше ағынды бақылау бекеті алынуы мүмкін. Табиғи ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптарға толық жауап беретін ұқсас алапты табу қиынға соғады. Ал бірнеше алап табу одан да ... ... ... ... ... ... кезеңге келтіру үшін бір немесе үш-төрт ұқсас-бекет пайдаланылуы мүмкін. Ұқсас бекеттің көп ... ... ... ... ... ... ... бермейді, ал орындалатын жұмыстың көлемі көбейіп, нәтижесі сол қалпында қалады.
Бірнеше ұқсас алапты таңдау кезінде өзендердің жылдық ағындысы корреляция ... су ... ... ... ... ... ... ретінде сипатталатын кеңістіктік корреляциялық функцияны пайдаланған орынды. Ауырлық ... ... ... ... жұп ... коэффициенттерінің мәні төмендейді. Демек, кеңістіктік корреляция функциясының көмегімен әлеуетті ұқсас-өзендер ауданын бөліп шығуға ... ... ... өзендердің ұзын және қысқа жылдық ағынды қатарларының айқындалған графиктік немесе ... ... ... ... ... Графиктік тәсіл бір ұқсас-өзен болғанда пайдаланылады. Есептік тұстама мен ұқсас-өзеннің тұстамаларының жылдық ағындыларының байланыс графигін тұрғызу кезінде бірмезгілде қатар жүргізілген ... ... ... Байланыс сызығы, әдетте, түзу сызықты болады және координаттар басынан өтеді. Бұл ... ... ... және ... ... таңдалғандығы жөнінде түсінік береді.
Байланыс тығыздығы жеткілікті болған ... ... ... қалыпты жылдық ағындысы тікелей график бойынша немесе ... ... ... ... = k ... Бұл теңдеу қажет болған жағдайда қалыпты ағындының орнына нақты жылдың ағындысын қою арқылы жекелелеген жылдардың ағындысын қалпына келтіруге мүмкіндік ... ... ... бойынша есептелген орташа жылдық ағындыны есептік көпжылдық қалыпты шамаға ... үшін ... ... ... ... төмендегідей жағдайлар кездесуі мүмкін:
1.Байланыс түзу сызықты, координаттар басынан өтеді және келесі теңдеу ... ... ... және - ... ... және ... ... жылдық ағындысының көпжылдық қалыпты шамасы;
а - ұқсас өзен өсіне қатысты түзудің еңістігі бұрышының тангенсі.
Мұндай байланыс, екі ... де ... ... ... ... ... және олардың Cv вариация коэффициенттері бірдей болған жағдайда орын алады. Бақылау қатары қысқа ... ... ... ... байланыс графигі тікелей бақылаудың барлық көпжылдық кезеңі немесе белгіленген есептік кезең үшін алынған ұқсас өзеннің ... ... ... ... Ағындының орташа мәнін барлық жылдық мәндерді қалпына келтіріп есептеудің қажеті жоқ, өйткені бұл ... ... ... ... ... алға ... ... коэффициенттер немесе қатынастар әдісін пайдаланып аналитикалық түрде де шешуге болады,
, ... - ... өзен ... ... ... ... қатары бойынша орташаланған орташа жылдық ағынды;
- ... ... ... қысқа бақылау кезеңі бойынша орташаланған орташа жылдық ағынды.
Соңғы формуланы төмендегідей өрнектеуге болады:
, ... - ... ... ... немесе тең, ұқсас-өзеннің көпжылдық қалыпты ағындысына қатысты қысқа бақылау кезеңінің сулылығының коэффициенті.
2. Байланыс сызығы түзу ... ... ... ... координаттар басынан өтпейді, координаттар өстерінің бірі қандайда бір b кесігінде кесіп өтеді. Мұндай байланыс келесі ... ... ... ... (4) ... ... ... өзендердің бірінің жылдық ағындысы ең аз мәнге ие болғанда, басқа өзенде осы жыл бойында ағынды ... ... ... ... Қазақстанның, Еділ бойының құғақ аудандарында кездеседі. Олар су өте аз жылдары ... ... ... ... үзілген иірімдерде (өзеннің біркелкі терең жерлерінде ) және өзен жүйесінде жасалған көптеген тоғандар мен бөгеттерде ұсталып ... ... ... ... ... мүлде болмауымен түсіндіріледі. Мұндай байланыс бекеттердегі жылдық ағынды тербелісінің біркелкі еместігін және вариция коэффициенті мәндерінің әртүрлі екендігін көрсетеді. Бұл ... да ... ... ... ... жылдық ағындысының қалыптық есептік шамасы тікелей ұқсас-өзеннің жылдық ағындысының көпжылдық қалыпты ... ... ... ... ... ... ... сызығы координаттар басына қатысты ығысқан жағдайда коэффициенттер әдісін қолдану +-b кесіндісі есепке алынбайтындықтан есептік қалыпты шаманы ... ... ... ... ... Бұл қателіктің мәні мен таңбасы қысқа бақылау кезеңінің сулылығына және ... ... ... ... ағындысының тербелісіне байланысты болады.
Есептік өзен мен ұқсас-өзеннің жылдық ағындарының вариация коэффициенттері, сонымен қатар қысқа бақылау кезеңінің орташа ағындысымен көпжылдық қалыпты ... ... ... айырмашылықтардың бар болуы есептік өзеннің ағындысын көпжылдық қалыпты шамаға келтіру кезінде жіберілетін үлкен қателіктердің себебі ретінде қызмет жасауы мүмкін.
Қарастырылып ... ... ... ... ... ... ... болған, бірақ қысқа кезеңнің сулылығы көпжылдық кезең сулылығына жуық болған жағдайда ғана, коэффициенттер әдісі бойынша көпжылдық кезеңге келтіру ... ... ... ие ... тәуелділіктер есептеудің анағұрлым көрнекті және салыстырмалы түрде жылдам әдісі екендігіне қарамастан, ... ... тек бір ғана ... ... ... және ... ... және пайдаланылатын сипаттамалардың қателіктерін нақты күйде есепке алуға мүмкіндік бермейді. Есептеудің аналитикалық тәсілін ЭВМ-ды пайдалана отырып қолдану аталған ... ... ... ... ... түрі ұқсас-бекеттердің санымен анықталатын аналитикалық тәуелділіктер бойынша жүргізіледі.
Параллель ... ... ... ... ... ... ... коэффициенті және сәйкес регрессия теңдеулері есептелінеді. Есептік байланыс қанағаттанарлық болу керек, яғни |τ| > 0.70 ... r = ... ... ... ... байланыс тығыздығы (сапасы) өлшемі корреляция коэффициенті болып ... және ... ... ... және - ... ... бекетте және ұқсас-бекетте қатар жүргізілген бақылау кезеңіндегі ағындының орташа мәндері;
және - ... ... ... ... коэффициенттің ықтимал қателігі:
, ... n - ... ... жылдар саны.
Екі айнымалының корреляциялық тәуелділігі регрессия теңдеуімен есептелінеді:
;
, ... x және y - x ... y-ке мән беру ... ... ... ... бекеттерді таңдау
Есептік өзенде және ұқсас өзенде жылдық ағындыға қатар бақылау жүргізілген кезеңнің ұзақтығы 10 жылдан кем болмауы керек, себебі, ... осы ... ... ... отырған өзендердің ағынды қалыптастырушы сипаттары білініп үлгереді.
Ұқсас өзен ... ... ... ... қанағаттандыратын бір немесе бірнеше ағынды бақылау бекеті алынуы ... ... ... жұмыс істейтін болғандықтан ұқсас алаптарға қойылатан талаптарға толықтай жауап беретін ұқсас алапты табу қиынға соғады. Ал, бірнеше ... ... табу одан да ... Берілген бекеттегі жылдық ағындыны көпжылдық кезеңге келтіру үшін бір немесе үш- төрт ұқсас - ... ... ... ... ... көп ... ... корреляция коэфициентінің мәнінің артуына әкеле бермейді, ал орындалатын жұмыстың көлемі көбейіп, ... сол ... ... ... алапты таңдау кезінде өзендердің жылдық ағындысы корреляция коэфициенттерінің су ... ... ... ... ... ... ретінде сипатталатын кеңістіктік корреляциялық функцияны пайдаланған орынды. Ауырлық центрлерінің арақашықтығы ұзарған сайын жұп ... ... мәні ... ... ... корреляция функциясының көмегімен әлеуетті ұқсас- алаптар ауданын бөліп шығуға болады.
Қысқақатарлы пункттердің қатарларын қалпына келтіру үшін шамамен бірдей физико - ... ... ... аналог өзендермен байланысы негізінде орындалады. Ұқсас бекеттерге қойылатын негізгі талаптар ... ... ... ... және ... қалыптасу жағдайлары ұқсас болуы керек;
* су жинау алабының ауданының айырмашылығы үлкен болмауы керек;
* бір мезгілде ... ... ... ... ... ... жүргізілген бақылау деректері негізінде алынған ұқсас өзенмен зерттелген өзеннің арасындағы байланысты сипаттайтын корелляциялық коефициенті 0,70 жоғары болуы тиіс.
Екі пункттегі қатар ... ... ... ... ағынды нормасын анықтау келесі екі әдіс бойынша алынады: талдамалық және графиктік.
Графиктік тәсіл ... ... ... ... орташа жылдық су өтімдерінің аралығында байланыс графигі құрылады. Егер байланыс қанағаттанарлық болса, онда ... ... ... зерттелетін өзен үшін ағынды нормасы түсіріледі. Бұл жағдайда r >= 0,70 болуы керек.
Көпжылдық кезеңге ... ... ... және ұзын ... ағынды қатарларының айқындалған графиктік немесе аналитикалық тәуелділіктері бойынша жүзеге асырылады. Графиктік тәсіл бір ұқсас ... ... ... ... ... ... тұрғызу кезінде бірмезгілде қатар жүргізілген бақылау дееректері ... ... ... әдетте, түзусызықты болады және кординаттар бсынан өтеді.[7]
4 КӨКТЕМГІ СУ ТАСУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭЛЕМЕНТТЕРІ
Қыстың түсуімен өзен ... және ... ... су ... ... ... Алап бетінде қыста қар түрінде мол су қоры жинақталады. Қардың жинақталуы әдетте, бірнеше айға ... ал ... ... алғанда ТМД территориясының оңтүстік бөліктерінде 4-6, солтүстіктің қылқанды ормандарында 20-25 ... ... ... еру ... 1 млн км2 - ден асуы мүмкін. Еру ... ... ... қар сулары мол жиналады: оңтүстікте орташа алғанда 30-40 мм және жеке ... 80-100 мм- ге ... ... сәйкесінше, 100-150 мм және 200-250 мм-ге дейін. Оған еріп ... ... ... ... ... ... тасу ... көпжылдық кезеңде өзгеруі ауқымын келесі деректер сипаттайды. ТМД-ның ЕТ-нің (Еуропалық территориясы) құрғақ ... ... ... ... ... ... ) су тасу ... минимал және максимал ағындылар айырмашылығы - 14-18, ... ... - 6-8, ал ... ... 3-4 ... құрайды.
Су тасуды сипаттайтын әрі бізді аса қызықтыратын негізгі элементтер: су тасу кезеңі ағындысы, максимал су өтімі мен ең биік деңгей және ... орын ... ... су ... ... уақыты.[2]
4.1 Өзен алабына келген судың жалпы көлемін анықтау
Көктемгі су тасуы қалыптасуы кезінде қар жамылғысы, ... ... және ... аудандарда қысқы жылымықтар кезінде топырақтың бетінде қалыптасатын мұз қабыршықтар судың негізгі көздері болып табылады. Қосымша су көзі боп ... ... ... мен мұз ... ... орын ала ... ... су тасуды қалыптастырушы судың жалпы көлеміндегі үлесі өзен ... ... ... ... Қар ... оқып ... мәселесін жан-жақты көтеруге үлкен үлес қосқан - А.Н. Воейков. Қар ... ... ... ... ... және ... ... байланысты оның зерттеулері ғылымға қомақты үлес қосты. Қар жамылғысын бақылаулар тек ... ... кең ... Су тасу ағындысы қабатын анықтау
Су тасу кезеңі ағындысын анықтау үшін орташа тәуліктік су өтімі жайлы деректер пайдаланылады. Негізгі ... - су ... ... және ... ... ... ... су тасу ағындысы көлемінен жер асты суларынан ... ... ... алып ... тасу ... басындағы өзен сулылығының жеткілікті қарқынды өскен бірінші күні оның басталуы ретінде алынады; аяқталуы ретінде су ... ... ... ... ... ... сипатка ауысқан кезеңіндегі бір күн алынады. Артық ылғалды аймақтарда, мысалы, су тасудың ... ... ... ... өтеді. Жаңбырлық тасқындар ағындысын бөліп алу, әдетте, су басу ... ... ... ... ... ... арқылы жүргізіледі.
Су тасу кезеңі ағындысының қабаты ( мм ) төменгі формуламен есептеледі
У = 86,4F1N(Qi-Qr) ... ... ... ... ... алып ... ... тәуліктік су өтімі берілген; F - өзен ... ... км2 N - су тасу ... ... Су ... ... максимал су өтімдері мен максимал су деңгейлері
Қар еру жағдайының жылдан-жылға өзгеріп ... су тасу ... ... ... мен ... су ... ... байланысты Qmax =f(y) бірмәнді емес функция түрінде болып келуін орнатады. Көптеген өзендерде бұл байланыс жақсы байқалады және осы ... ... ол ... ... ... ... ... жасауда қолданылып келеді.
Су тасуы кезіндегі ағынды мөлшері мен максимал су өтімі арасындағы жоғары тығыздықтағы байланыс ағындысы ... ... ... ... ... және ... еруі ... уақыт аралығында жүретін өзендере орын алады. Бұл жағдай далалық және бірқатар жағдайда далалы орманды зоналарға тән. ... ... ... қарының еруі ұзаққа созылатын және көктемде жауын-шашын көп түсетін орманды ... ... ... тән. ... ... су ... жүрісі толықтай ауа райының жүрісімен анықталады және бірнеше шыңдары болуы мүмкін.
Су тасуы кезінде максимал су өтімі мен орташа су өтімі ... ... жуық ... орын ... =φ Q , ... Q- су ... ... ... су өтімі; φ- Qmax / Q қатынастарының орташа мәні, ол ... су тасу ... ... сипаттайды және әрқашан бірден жоғары.
Qmax =f(y) тәуелділігі сызықтық және сызықтық емес болуы мүмкін. Сызықтық байланыс φ және Тс ... ... ... аз ... және ... ... ... жағдайда орын алады. Сызықтық емес байланыс су жинау алабының әртүрлі бөліктерінде ағындысының тербелісі жоғары болып келетін , суы аз және суы мол ... су ... ... ... ... ... өзгеріп отыратын өзендерге тән.
Qmax =f(y) эмпирикалық тәуелділікке қарағанда максимал су деңгейлеріне болжам ... үшін ... Qmax =f(y) ... әдетте сызықты емес болып келеді және өзінің пішіні бойынша Q= f (H) су өтімі қисығына ұқсас болып келеді. Алдында Qmax =f(y) ... ... ... ... Hmax = f(y) ... де ... ... эмпирикалық байланыстарды қолдану арқылы су тасуының максимал су өтімдері мен су деңгейлерінің ұзақмерзімдік болжамдары су тасуы кезіндегі ағынды мөлшері болжамымен бір ... ... ... ... ... бір өзен үшін ... су тасуы ағындысының оны анықтайтын факторларға тығыз тәуелділігі орнатылған болса, онда одан ... ... су ... де сол ... ... ... ... Максимал су өтімінің көктемгі ағындының негізгі факторларына тәуелділігінің түрі жоғарыда қарастырылған y = f(X,U) ... ... ... тиіс. Егер бұл тәуелділіктердің дәлдігі Qmax =f(y) тәуелділігі дәлдігімен бірдей болатын болса, онда соңғы тәуелділікті қолдану ұсынылады.
Көктемгі су ... ... ... ... ... ... ... келесі қатынас пайдаланылады:
k=( QmaxQmax ): ( yy ) , ... су ... ... бірмезгілділігі орташа болып келсе, онда к=1, ал су тасуының жүрісінің бірмезгілділігі төмен және ... ... ... , онда к ... ... ... кіші және бірден үлкен болып келеді.
4.4 Көктемгі су тасу кезіндегі су өтімдерінің басталуы және максимал су өтімдерінің орнауы мерзімдері [5]
Су тасу ... де ... су ... басталу уақыты сияқты бір өзеннің берілген тұстамасында қардың еруінің мерзімдеріне, оның еру ... және алап ... ... еру сипатына, яғни негізінен таза метеорологиялық факорларға тәуелді болып ... ... ... ... су тасудың қолда бар максимумы орнаған күн мен еріген қар ... ... ... ... ... бір қандайда күн аралығында эмпирикалық корреляциялық байланысты қолдану жатады. Мысалы, су тасудың ... ... ... қар ... ... су өтімін бере алатын бөлігінің еруін сипаттайтын ауа температурасының нөлден тұрақты өту күні ... ... ... су ... ... ... оң ... градустардың белгілі бір шамадағы жиынтығы арасындағы байланыстар қолданылады.
Жүргізілген тәжірибелер су тасуының басталуы мен оның максимумының түсу күндерінің ау ... ... өту ... ... далалық және орманды далалық зоналар өзендерінде солтүстік орманды зонасына қарағанда тығыздау болып келетіндігін көрсетеді. ... ... зона ... үшін ... ... болжамы ауа темературасының +5 ̊С-тан өту күні мен белгілі бір шамадағы орташа оң ... ауа ... ... ... ... жақсы байқалады.
Қазақстанның жазықтық өзендері үшін су тасудың басталу және ... ... ... ... ... қыс ... ... синоптикалық процестер сипатын ескеру негізінде жасалынады.
Батыс Қазақстан өзендерінің көктемгі ағындысының орнау күндері атмосфералық процестердің қыстан көктемге ауысу заңдылықтарын ескеру негізінде ... ... су ... мен ... су тасудың бақылау нәтижелері жетіспеген жағдайда ағынды қабатын есептеу[2,4,7]
Көктемгі ағынды қабаты. Зерттелмеген өзеннің көктемгі ағыны әдетте ... ... ... ... ... ... ... өзенінің территориялық көрінісін К. П. Воскренсенский (Ақтөбе облысының батыс бөлігін) және Кузиннің (шығыс ... ... ... ... болды. Келесі анықтамада Ұлттық гидрологиялық институтта карта пайда болды және ол ... Е. В. ... ... деп ... Ф. В. Шкаликов көктемгі ағынның нормасын есептеуді кеуіп ... арық ... ... ... ... және өзен ... ... факторын ұсынды. Шегрин картасында көктемгі ағынның үлестірім ерекшеліктерін облыс территориясын өте толық ... ... ... сол ... ... ... схемалы карта пайда болды.
Максималды су өтімі. Ең үлкен су өтімі ... ... ... жүргізіледі. Әдетте, эмпирикалық формуламен максималды ағынын құрастыруының негізгі факторы және параметрлерін есепке алады, бақылаулар осы ауданда материалдар негізінде анықталады. ... ... ... үшін ... ... Ақтөбе облысының бөлігі, бұл эмпирикалық формула автордың көмегімен ... ... Л ... және Д. Л Соколовский- К. П Воскресенскийдің формуласы 1957 жылы Е. В ... ... ... 1959 жылы К. Б ... ... ... және ... Воскресенскиймен қарастырылды және кейінгі параметрлік формуланы нақтылады. Бұның нәтижесінде Батыс ... ... ... су ... ... ... ... ұсынылды.
Ақтөбе облысының максималды су өтімін есептеуде редукциялық түрдегі теңдеу:
qмакс.=Kohв(F+1)n
мұндағы qмакс - максималды ағынды модулі, м[3]/с
hb - ... ... ... ... - ... ... модулінің коэффициенттік көрсеткіші
F - су жинау алабының ауданы, ... - ... ... 1 - Деркүл өзені - Белес ... ... ... ... және ... су ... ... келтіру туралы мәлімет

Қалпына келтірілген сипаттама
Қалпына келтірілген жылдар саны
Бақыланған жылдар саны
Корреляция коэффициенті
Тірек (аналог) бекет
1
Көктемгі ағын мөлшері, мм
34
36
0,87
Орташа жылдық су өтімі, м3/с
2
Максималды су ... ... ағын ... ... 2 - Деркүл өзені - Белес ауылы бойынша көктемгі ағын мөлшері мен орташа жылдық су ... ... ... 3 - ... ... - Белес ауылы бойынша көктемгі ағын мөлшері мен максимал су ... ... ... 2 - Деркүл өзені - Белес ауылы бекеті бойынша орташа жылдық су өтімінің вариация ... ... ... ... ... 2 ... 3 - Деркүл өзені - ... ... ... ... ... келтірілген көктемгі ағынды қабаты қатарының вариация коэффициентін анықтау

жылдар
qкөктем, мм
k ... ... 3 ... 4 - ... өзені - Белес ауылы бекеті бойынша қалпына келтірілген максималды су ... ... ... ... ... ... ...
(k-1)3
1
1940
14,53
0,19
-0,81
0,662
-0,539
2
1941
33,36
0,43
-0,57
0,328
-0,188
3
1942
28,07
0,36
-0,64
0,410
-0,263
4
1943
12,37
0,16
-0,84
0,708
-0,596
5
1944
8,11
0,10
-0,90
0,803
-0,720
6
1945
12,52
0,16
-0,84
0,705
-0,592
7
1946
34,79
0,45
-0,55
0,308
-0,171
8
1947
27,72
0,36
-0,64
0,416
-0,268
9
1948
28,95
0,37
-0,63
0,396
-0,249
10
1949
17,08
0,22
-0,78
0,610
-0,477
11
1950
10,36
0,13
-0,87
0,752
-0,652
12
1951
8,70
0,11
-0,89
0,790
-0,702
13
1952
17,13
0,22
-0,78
0,609
-0,476
14
1953
13,40
0,17
-0,83
0,686
-0,568
15
1954
9,63
0,12
-0,88
0,769
-0,674
16
1955
11,15
0,14
-0,86
0,735
-0,630
17
1956
16,64
0,21
-0,79
0,619
-0,487
18
1957
36,21
0,46
-0,54
0,288
-0,154
19
1958
17,18
0,22
-0,78
0,608
-0,475
20
1959
17,52
0,22
-0,78
0,602
-0,467
21
1960
12,72
0,16
-0,84
0,701
-0,587
22
1961
11,98
0,15
-0,85
0,717
-0,607
23
1962
14,04
0,18
-0,82
0,673
-0,552
24
1963
366
4,69
3,69
13,593
50,117
25
1964
233
2,98
1,98
3,935
7,806
26
1965
94,5
1,21
0,21
0,044
0,009
27
1966
102
1,31
0,31
0,094
0,029
28
1967
0,38
0,00
-1,00
0,990
-0,985
29
1968
265
3,39
2,39
5,729
13,712
30
1969
0,19
0,00
-1,00
0,995
-0,993
31
1970
325
4,16
3,16
9,997
31,610
32
1971
123
1,58
0,58
0,331
0,190
33
1972
11,2
0,14
-0,86
0,734
-0,628
34
1973
22
0,28
-0,72
0,516
-0,371
35
1974
83,8
1,07
0,07
0,005
0,000
36
1975
40,2
0,51
-0,49
0,235
-0,114
37
1976
0,79
0,01
-0,99
0,980
-0,970
38
1977
41,1
0,53
-0,47
0,224
-0,106
39
1978
185
2,37
1,37
1,874
2,566
40
1979
18,0
0,23
-0,77
0,593
-0,457
Кесте 4 жалғасы
41
1980
167
2,14
1,14
1,296
1,476
42
1981
155
1,98
0,98
0,970
0,955
43
1982
285
3,65
2,65
7,021
18,602
44
1983
137
1,75
0,75
0,569
0,429
45
1984
11,1
0,14
-0,86
0,736
-0,631
46
1985
89
1,14
0,14
0,020
0,003
47
1986
336
4,30
3,30
10,908
36,026
48
1987
198
2,54
1,54
2,358
3,621
49
1988
207
2,65
1,65
2,725
4,499
50
1989
16,7
0,21
-0,79
0,618
-0,486
51
1990
168
2,15
1,15
1,326
1,526
52
1991
141
1,81
0,81
0,649
0,523
53
1992
54,5
0,70
-0,30
0,091
-0,028
54
1993
178
2,28
1,28
1,637
2,094
55
1994
414
5,30
4,30
18,504
79,594
56
1995
201
2,57
1,57
2,477
3,899
57
1996
9,08
0,12
-0,88
0,781
-0,690
58
1997
135
1,73
0,73
0,531
0,387
59
1998
15,71
0,20
-0,80
0,638
-0,510
60
1999
15,51
0,20
-0,80
0,642
-0,515
61
2000
25,95
0,33
-0,67
0,446
-0,298
62
2001
27,37
0,35
-0,65
0,422
-0,274
63
2002
30,62
0,39
-0,61
0,370
-0,225
64
2003
19,83
0,25
-0,75
0,557
-0,415
65
2004
19,09
0,24
-0,76
0,571
-0,431
66
2005
21,10
0,27
-0,73
0,533
-0,389
67
2006
7,81
0,10
-0,90
0,810
-0,729
68
2007
26,69
0,34
-0,66
0,433
-0,285
69
2008
14,53
0,19
-0,81
0,662
-0,539
70
2009
14,14
0,18
-0,82
0,671
-0,549
орташа
78,09
Σ
114,736
236,965
Cv=(Ki-1)2n-1=114.73669=1.57
Cs=n(K-1)3n-1(n-2)Cv3=70*236.96569*68*1.573=2.9
Кесте 5 - Деркүл өзені - Белес ауылы бекеті бойынша ... ... су ... ... қисығының ординаталарын анықтау

жылдар
жылдык
k
k-1
Σ(k - 1)
Σ(k - 1)/Cv
1
1940
2,06
0,77
-0,23
-0,23
-0,39
2
1941
5,9
2,20
1,20
0,97
1,65
3
1942
4,82
1,80
0,80
1,77
3,00
4
1943
1,62
0,60
-0,40
1,37
2,33
5
1944
0,75
0,28
-0,72
0,65
1,11
6
1945
1,65
0,62
-0,38
0,27
0,46
7
1946
6,19
2,31
1,31
1,58
2,68
8
1947
4,75
1,77
0,77
2,35
3,99
9
1948
5
1,87
0,87
3,22
5,45
10
1949
2,58
0,96
-0,04
3,18
5,39
11
1950
1,21
0,45
-0,55
2,63
4,46
12
1951
0,87
0,32
-0,68
1,96
3,32
13
1952
2,59
0,97
-0,03
1,92
3,26
14
1953
1,83
0,68
-0,32
1,61
2,72
15
1954
1,06
0,40
-0,60
1,00
1,70
16
1955
1,37
0,51
-0,49
0,51
0,87
17
1956
2,49
0,93
-0,07
0,44
0,75
18
1957
6,48
2,42
1,42
1,86
3,15
19
1958
2,6
0,97
-0,03
1,83
3,10
20
1959
2,67
1,00
0,00
1,83
3,09
21
1960
1,69
0,63
-0,37
1,46
2,47
22
1961
1,54
0,57
-0,43
1,03
1,75
23
1962
1,96
0,73
-0,27
0,76
1,29
24
1963
3,64
1,36
0,36
1,12
1,90
25
1964
4,27
1,59
0,59
1,71
2,91
26
1965
1,5
0,56
-0,44
1,27
2,16
27
1966
2,14
0,80
-0,20
1,07
1,82
28
1967
0,02
0,01
-0,99
0,08
0,14
29
1968
3,2
1,19
0,19
0,27
0,46
30
1969
0,03
0,01
-0,99
-0,72
-1,21
31
1970
4,46
1,66
0,66
-0,05
-0,09
32
1971
2,44
0,91
-0,09
-0,14
-0,24
33
1972
0,15
0,06
-0,94
-1,08
-1,84
34
1973
0,36
0,13
-0,87
-1,95
-3,31
35
1974
1,41
0,53
-0,47
-2,42
-4,11
36
1975
0,44
0,16
-0,84
-3,26
-5,53
37
1976
1,68
0,63
-0,37
-3,63
-6,16
38
1977
1,08
0,40
-0,60
-4,23
-7,17
39
1978
2,36
0,88
-0,12
-4,35
-7,37
40
1979
2,76
1,03
0,03
-4,32
-7,32
Кесте 5 жалғасы
41
1980
1,81
0,68
-0,32
-4,64
-7,87
42
1981
2,94
1,10
0,10
-4,55
-7,71
43
1982
1,91
0,71
-0,29
-4,83
-8,19
44
1983
3,36
1,25
0,25
-4,58
-7,76
45
1984
1,37
0,51
-0,49
-5,07
-8,59
46
1985
3,11
1,16
0,16
-4,91
-8,32
47
1986
2,94
1,10
0,10
-4,81
-8,16
48
1987
4,1
1,53
0,53
-4,28
-7,26
49
1988
2,91
1,09
0,09
-4,20
-7,11
50
1989
2,51
0,94
-0,06
-4,26
-7,22
51
1990
5,94
2,22
1,22
-3,04
-5,16
52
1991
3,36
1,25
0,25
-2,79
-4,73
53
1992
2,18
0,81
-0,19
-2,98
-5,04
54
1993
4,79
1,79
0,79
-2,19
-3,71
55
1994
5,04
1,88
0,88
-1,31
-2,22
56
1995
3,78
1,41
0,41
-0,90
-1,52
57
1996
0,95
0,35
-0,65
-1,54
-2,62
58
1997
1,37
0,51
-0,49
-2,03
-3,44
59
1998
2,3
0,86
-0,14
-2,17
-3,68
60
1999
2,26
0,84
-0,16
-2,33
-3,95
61
2000
4,39
1,64
0,64
-1,69
-2,87
62
2001
4,68
1,75
0,75
-0,95
-1,60
63
2002
5,36
2,00
1,00
0,05
0,09
64
2003
3,14
1,17
0,17
0,23
0,38
65
2004
2,99
1,12
0,12
0,34
0,58
66
2005
3,4
1,27
0,27
0,61
1,03
67
2006
0,69
0,26
-0,74
-0,13
-0,23
68
2007
4,54
1,69
0,69
0,56
0,95
69
2008
2,06
0,77
-0,23
0,33
0,56
70
2009
1,98
0,74
-0,26
0,07
0,12
Сурет 4 Деркүл өзені - ... ... ... ... ... ... су ... интеграл қисығы
Сурет 5 Деркүл өзені - Белес ауылы бекеті бойынша ... ... ... интеграл қисығы
Сурет 6 Деркүл өзені - Белес ауылы бекеті бойынша максималды су ... ... ... ... өзені - Белес ауылының ағындыларының қамтамасыздық қисығының параметрлерін бағалау
Қамтамасыздық қисықтары ... ... ... бар ... ... ... ... тәсілдерінің негізгі ретінде алынады. Эмпирикалық қамтамасыздық қисығы қарастырылып отырған сипаттаманың ... ... ... ... ... яғни қайталанғыштықты, мысалы су өтімінің берілген мәнінен жоғары мәндердің қайталанғыштығын көрсетеді. Эмпирикалық қамтамасыздық қисығы аналититалық қамтамасыздық қисығымен (интеграл үлестірім қисығымен) ... ... ... теориясы мен математикалық статистика бойынша олардың үш параметрмен ... ... ... қатардың орташа арифметикалық мәні (Q0), вариация коэффициенті (өзгергіштік коэффициенті) (Cv) және ассиметрия коэффициенті (Cs). Үлестірім (қамтамасыздық) қисығының бұл ... ... ... шешу ... әдетте жеткілікті болады. Олардың көмегімен ағындының нақты мәнінің асып түсу немесе асып түспеу ықтималдылығы анықтала алады. Үлестірім және қамтамасыздық ... ... ... теориялық тұрғыдан негіздеу жеке қарастырылған, сондықтан оқу құралында гидрологиялық есептеу практикасында қолданылатын негізгі түсініктер мен ... ... ғана ... ... ... ... ... эмпирикалық деректер қатары (ағындыға жүргізілген бақылау деректерінің қатары) қызмет жасайды. Осы деректер бойынша эмпирикалық қамтамасыздық қисығы тұрғызылады. Бұл ... ... ... ... ... үйлесетін аналитикалық қисық таңдалады. Аналитикалық қисық (қисықтың типіне байланысты) белгілі бір теңдеумен өрнектеледі, бұл қамтамасыздық ... ... ... ... ... ... есептеуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Сонымен, ең ... кіші және ... ... ... ағынды ксептеулерінің сенімділігі артады. Ағынды есептік қамтамасыздығының мәні ... ... ... ... ... ... есептік мәнінің түсу уақытын көрсетпейді.
Қамтамасыздық қисығы, оның негізгі параметрлері - қалыпты ағынды және ... ... ... ... ... ... (Cs) ... коэффициентімен қатынасына байланысты таңдау әдісімен табылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... коэффициентін бағалау
Жекелеген қатарлардың өзгергіштігін салыстыру ыңғайлы болу үшін орташа квадраттық ... ... ... ... ... орташа ауытқуды вариация коэффициенті немесе өзгергіштік коэффициенті деп атайды. Оны Cv ... ... ... коэффициентінің мәні моменттер әдісімен немесе шындыққа ең ұқсас әдіс бойынша есептеледі.Cv0,5 кезінде қолданылатын шындыққа ең ұқсас әдісін пайдалану арқылы ... ... ... ... екі ... де ... кез келген мәні кезінде қолдануға болады. Бірақ, Сv-ның кіші мәндері ... екі әдіс те жуық ... ... ... және ал ... әдісін практикада қолдану жеңіл болғандықтан, олардың жоғарыда аталған қолданылу аясын бөліп көрсеткен орынды.
Вариация коэффициентін моменттер әдісі бойынша анықтау келесі формула ... ... ... ... Кі - ... ...... жылдық мәндері;
- қалыпты ағынды (ағындының көпжылдық орташа мәні);
- бақылау қатарының ұзақтығы.
Бірақ іс жүзінде бақылау қатарының ... ... ... яғни ... бар қатар Бас жиынтық емес ұзақтығы жеткіліксіз таңдама жиынтық болғандықтан мәні ... ие ... ... бұл ... мынаған тең екедігі белгілі және n = 30 болғанда шамасы δ = 1,6%, ал қатардың ұзақтығы аз болғанда ол ... ... ... ... ... ... 30 ... кем болған жағдайда вариация коэффициенті келесі формула бойынша есептеледі:
. ... ... бұл ... ... ... ... ... жүр.
Вариация коэффициентін моменттер әдісімен анықтау кезінде оның кездейсоқ орташа квадраттық қателіктері төмендегідей белгіленеді:
автокорреляция есепке алынбаған жағдайда (жоқ немесе өте ... ... ... ... ... жағдайда
. ... ... ... ең ... әдіс ... анықтау кезінде қалыпты қателіктерді бағалау үшін Блохиновтың формуласы қолданылады:
. ... ... мәні ... ... және 5% ... ... бақылау қатарының ұзындығы 10 жылдан 25 жылға дейін болса ... ... ... сақталатын болса). Бірақ, дәлділік дәл осылай қалып, вариация коэффициенті 0,5-0,6 тең болған жағдайда қатардың ұзақтығының 100-150 жыл болуы талап етіледі. ... ... ... кіші ... жағдайда есептеудің дәлділігін төмендетуге тура келеді.
5.2 Асимметрия коэффициентін бағалау
Асимметрия коэффициенті қарастырылып отырған кездейсоқ шама қатарының өзінің орташа мәніне немесе үлестірім ... ... ... ... дәрежесін сипаттайды. Асимметрия коэффициенті де салыстырмалы бірлікпен өрнектеледі, бұл жекелеген өзендер ... ... ... сипаттамалар қатарының симметриялы еместігінің дәрежесін салыстыруға, сондай-ақ тиісінше Сs коэффициентін жинақтап қорытуға мүмкіндік береді.
Гидрологиялық шамалардың үлестірімі көбінесе оң ассиметриямен ... Бұл ... бір ... үлестірім кезінде қатардың орташа арифметикалық мәні моданың оң жағына орналасады деген сөз, демек, центрдің оң ... ... ... ... бөлігі орналасады. Теріс ассиметрия кезінде қатардың орташа арифметикалық мәні моданың сол жағына орналасады және үлестірім ... ... ... центрдің сол жағына орналасады.
Қатардың асимметриялылығын сипаттау үшін қатар мүшелерінің өздерінің орташа мәнінен ауытқуының кубының орташа мәні алынады және өлщем бірліксіз ... алу үшін оны ... ... ... ... ауытқуға бөледі.
. ... және ... ... пайдаланып, (19) формуласын өрнектейміз:
. ... ... ... үшін ... енгізіледі. болғанда (29) формула келесі түрге ие ... ... ... мәні оң ... ... болуы мүмкін. Оң ассиметрия суы аз жылдарға қарағанда суы мол жылдар ... ... ... ... яғни қатардың орташа мәніне кіші мәндері жиі кездеседі. Керісінше болғанда қатар ... ... ие ... ... коэффициентінің орташа квадраттық қателігін Крицкий-Менкел формуласымен анықтауға болады.
(22)
Демек, асимметрия коэффициентінің қателігі қатардың ... ... ... және ... ... мәні кіші ... ұлғаяды.
Есептеулер Сv-ның кез келген мәнінде және n

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Есіл алабы өзендерінің ең жоғары ағындысын бағалау56 бет
Тобыл және Есіл алаптары өзендерінің жылдық ағындысы45 бет
1926-1928 жылдардағы қазақ ауылындағы салық саясаты84 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет
Іле өзеніндегі тыран (abramis brama) балығының биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің гистологиялық ерекшеліктері29 бет
Алматы қаласының Есентай өзені суының химиялық құрамын анықтау53 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмір белестері, тарихы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь