Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)

РЕФЕРАТ 2

КІРІСПЕ 4

1 ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІКТЕРДІ САЛҒАСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗГІДЕРІ 7
1.1 Фразеологиялық бірліктер туралы түсінік және оның қасиеттері 7
1.2
1.3 Фразеологиялық бірліктердің топтастырылуы
Фразеологиялық бірліктерді салыстырмалы, салғастырмалы талдаудың қалыптасуы мен зерттелуі 11
18

1.4
Қазақ және ағылшын фразеологиялық бірліктерінқұрылымдық, мағыналық ерекшеліктері және оларды топтастыру
28
2 ҚАЗАҚ, АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ЖАНУАР АТАУЛАРЫ БАР ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРГЕ САЛҒАСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ 29
2.1 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі фразеологиялық бірліктердіңсемантикалық құрылымы 29
2.2 Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық теңеулерге салғастырмалы талдау 34
2.3 Қазақ, ағылшын тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологизмдердегі концептілік сипаты 41
2.4
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі зоонимдік метафоралар негізінде қалыптасқан фразеологизмдік бірліктердің ұлттық.мәдени және танымдық сипаты 50


ҚОРЫТЫНДЫ
53

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 55
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Адам дүниетанымы кеңістікті танып білуден жинақталады. Әр ұлттың әлем бейнесі олардың дүниені танудағы көзқарастарына байланысты. Адам баласының білімі, көрген – білгені, ақылы, ойы мен оның рухани дүниесін, өмірлік тәжірибесін сөйлейтін тілінен бөлмей, тілдік әлемімен бірге қоса қарастыру, нақтырақ айтсақ, кез келген халықтың тілінде ұлттық – мәдени сипатта бекитін дүние бейнесін антропоцентристік тұрғыда зерттеу – қазіргі заманғы лингвистиканың ең негізгі мәселелерінің бірі.
Жан-жануарлар атаулары биология, зоология оқулықтарында, сөздіктерде кездескенімен қазақ, орыс және ағылшын тілдерін салғастыра танымдық тұрғыдан талдап, зерттеген арнайы ғылыми еңбектер жетерлік деп айта алмаймыз.
1. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – М.: Высшая школа, 1984. – 370 с.
2. Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка. – М.: Высшая школа, 1996. – 381с.
3. Кеңесбаев I. Казақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері. – Алматы, 1954. – 706 б.
4. Сулейменова Э.Д. Казахский и русский язык: Основы контрастивной лингвистики. – Алматы, 1996. – 207 с.
5. Исабеков С.Е. Картина мира во фразеологических единицах неродственных языков // Актуальные проблемы межкультурной коммуникации и перевода. – Алматы, 2001. – С. 13-17.
6. Оспанова Ф.А. Фразеологизмдер уәждемесінің лингвомәдени аспектісі: Дисс.филол.ғ.к. – Алматы, 2006. – 136 б.
7. Виноградов В.В. Об основных типах фразеологических единиц в русском языке // Избранные труды. Лексикология и лексикография. – М.: Просвещение, 1977. – С. 140-165.
8. Уорф Б.Л. Отношение норм поведения и мышления к языку // Звегинцев В.А. История языкознания XIX-XX веков в очерках и изложениях. Часть II. – М.: Иностранная литература, 1960. – 350 с.
9. Виноградов В.В. Основные понятия русской фразеологии как лингвистической дисциплины // Избранные труды. Лексикология и лексикография. – М.: Просвещение, 1977. – С. 118-139.
10. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической системе языка. – Воронеж, 1996. – 104 с.
11. Шанский Н.М. Фразеология современного русского языка. – 3-е изд. – М.: Высшая школа, 1985. – 462 б.
12. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. – Л.: ЛГУ, 1978 – 208с.
13. 3500 английских фразеологизмов и устойчивых словосочетаний. П.П. Литвинов. М.: АСТ, Астрель, – 2007 г. – 201-205 с.
14. Райхштейн А.Д. О межъязыковом сопоставлении фразеологических единиц немецкого и русского языков // Иностранные языки в школе. – 1979. – № 4. – С. 3-8.
15. Сабитова М.Т. Основы немецкой и казахской сопоставительной фразеологии. – Алматы, 1999. – 179 с.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ, ӘДЕБИЕТТАНУ ЖӘНЕ ӘЛЕМ ТІЛДЕРІ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ КАФЕДРАСЫ ЖӘНЕ ШЕТЕЛ ФИЛОЛОГИЯСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Ағылшын және ... ... ... ... бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)
Орындаған:
4-курс студенті Н.Б. ... ... Р.М. ... ... Ж.М. ... ... _______ 2014 ... тіл білімі және шетел филологиясы
кафедрасының меңгерушісі:
филол.ғыл.докт.профессор Г.Б. ... ... ... тақырыбы: Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер
Диплом жұмысының көлемі: 57 бет.
Диплом жұмысында ... ... ... ... ... лингвомәдениеттану, концепт, зоонимдік метафоралар, когнитивті лингвистика, фразеологиялық тіркестер, салғастырмалы талдау, ... және ... ... мақсаты: Мәдениет пен тілді өзара біртұтас бірлікте қарастыра және ұлттық мәдени деректерге сүйене отырып, туыс емес ... және ... ... ... ... атаулары бар бірліктерді әр түрлі мәдениет негізінде ... ... және ... сараптама жасау арқылы олардың мағына қалыптасуы мен концептілік құрылымындағы ұқсастықтары мен ... ... ... ... әдістері: Дипломдық жұмыста алға қойылған мақсат пен міндеттерге байланысты сипаттамалық-синхрондық, салыстырмалы-диахрондық, лингвомәдени және когнитивтік мағыналық талдау, әдістері пайдаланылды.
Зерттеудің ... ... ... 8 томдық (1974-1986), (1999), (І. Кеңесбаев, 1977), (1966), (Ә. Қайдар, 2003), (А. ... 1984), Oxford Compact English ... over 145000 words, phrases and ... edited by Catherine Jeans. - Oxford University press 2000, (B. ... 1954), т.б. ... мен ... ... және ... ... 750 (400 - ... тілінде, 350 - ағылшын тілінде) фразеологиялық теңеулер жинақталып, талдауға түсті.
Алынған нәтижелер: Ағылшын және қазақ жануар ... бар ... ... ... ... ішкі ... сүйене отырып кешенді түрде зерттелді.
Диплом жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, әр ... ... ... ... берілген тұжырымнан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
РЕФЕРАТ
Тема дипломной работы: Фразеологические ... с ... ... в английском и казахском языках
Объем дипломной работы: 57.
Количество используемых источников: 52.
Ключевые слова: фразеологические единицы, фразеологические ... ... ... ... ... ... контрастивная лингвистика, компаративная лингвистика, зоонимы, этнолингвистика, устойчивые выражения.
Объектом данной работы являются фразеологические единицы двух ... ... и ... что представляет смешанный ряд сопоставляемых языков. Причем исследуется не весь ... фонд этих ... а ... ... лексико-семантического поля .
Целью данной работы: Неисследованность основных вопросов, связанных с семантической структурой данных ... и ... ее ... а ... с ... ... в формировании фразеологического значения обусловили выбор данных фразеологизмов в качестве объекта исследования и определили ... цель ... - ... семантическую структуру фразеологизмов с компонентом-зоонимом, определить роль компонента-зоонима, а также других компонентов в ... ... ... изучить взаимовлияние семантических и грамматических свойств фразеологизмов.
Методы исследования: описательный метод, метод сопоставительного анализа.
Материалом исследования является картотека фразеологизмов с компонентом-зоонимом, насчитывающая 750 ... (400 на ... ... 350 на ... языке). Источниками материала послужили толковые и фразеологические словари казахского и английского ... ... ... - ... и зарубежных лингвистов справочники по фразеологии.
Работа состоит из введения, двух глав и ... ... ... ... на основе анализа материала делаются выводы.
REFERAT
The theme of the diploma project: The comparative analysis of the animalistic phraseological units in the English and Kazakh ... size of work: ... number of used ... in ... ... list of the key words: ... units, ... methods, descriptive methods, animalistic phraseology, contrastive methods, concept.
The object is the ... units with ... ... aim of the ... the comparative analysis of animalistic phraseological units and their semantic structure in the English and Kazakh languages.
The tasks of the ... To consider and ... the main ... to the phraselogy.
2. To explicate a concept of the animalistic phraseological units and to reveal the ... of their ... To analyze their semantic and ... ... methods of the ... ... and ... methods, method of the system analysis.
The source consists of scientific materials, teaching aids, ... Oxford Compact English ... over 145000 words, phrases and ... edited by ... Jeans. - Oxford University press 2000, (B. Herderson, 1954). This diploma work is based on works of foreign ... and our Kazakh ... ... of the work: diploma work consists of the ... two ... conclusion and list of used literature.
МАЗМҰНЫ
РЕФЕРАТ
2
КІРІСПЕ
4
1
ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІКТЕРДІ САЛҒАСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗГІДЕРІ
7
1.1
Фразеологиялық бірліктер ... ... және оның ... ... ... ... салыстырмалы, салғастырмалы талдаудың қалыптасуы мен зерттелуі
11
18
1.4
Қазақ және ағылшын фразеологиялық бірліктерінқұрылымдық, мағыналық ерекшеліктері және оларды топтастыру
28
2
ҚАЗАҚ, ... ... ... ... БАР ... ... ... және ағылшын тілдеріндегі фразеологиялық бірліктердіңсемантикалық құрылымы
29
2.2
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі жануар атаулары бар ... ... ... ... ... ... жануар атаулары бар фразеологизмдердегі концептілік сипаты
41
2.4
Қазақ және ағылшын ... ... ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени және танымдық сипаты
50
ҚОРЫТЫНДЫ
53
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
55
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Адам дүниетанымы кеңістікті ... ... ... Әр ... әлем ... олардың дүниені танудағы көзқарастарына байланысты. Адам баласының білімі, көрген - білгені, ақылы, ойы мен оның ... ... ... тәжірибесін сөйлейтін тілінен бөлмей, тілдік әлемімен бірге қоса қарастыру, нақтырақ айтсақ, кез келген халықтың тілінде ... - ... ... бекитін дүние бейнесін антропоцентристік тұрғыда зерттеу - қазіргі заманғы лингвистиканың ең негізгі мәселелерінің бірі.
Жан-жануарлар атаулары биология, ... ... ... ... қазақ, орыс және ағылшын тілдерін салғастыра танымдық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз. Діні, мәдениеті, тарихы, әлеуметтік және саяси даму жолдары бөлек ағылшын және қазақ халықтары тілдеріндегі фразеологиялық ... ... бар ... салыстыра-салғастыра зерттеу арқылы олардың бойындағы ұлттық-мәдени ерекшеліктерін айқындау, ортақ ... ... ... ... ... болған уәждерді ашып көрсету, мағына қалыптасу жолдарындағы ерекшеліктерін анықтау осы жұмыстың өзектілігін айқындайды.
Екі ... ... ... атаулары бар бірліктерді салыстырмалы-салғастырмалы талдау қандай да бір ... ... ... ... дәстүрмен, салғастырылып отырған лингвомәдени қауымдастықтардың өмір салтының ерекшелігімен танысуды тереңдету, ... ... ... ... ... әр ұлттың ерекшелігін, менталитетін, олардың бір-бірін түсінушілік, ізгіниеттілік пен толеранттылыққа ... ... де ... өзектілігін айқындай түседі. Зерттеуде қазақ және ағылшын тілдеріндегі фразеологиялық жануар атаулары бар бірліктерді лингвомәдени және ... ... ... рет ... да осы жұмыстың өзектілігіне жатады.
Зерттеу нысаны. Ағылшын және қазақ тілдік қорындағы ішкі ... ... ... бар ... ...
Зерттеу пәні. Туыстығы жоқ ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық жануар атаулары бар бірліктерді лингвомәдениеттану және лингвокогнитивтік ... ... ... зерттеп қарастыру.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Мәдениет пен тілді өзара біртұтас бірлікте қарастыра және ұлттық мәдени деректерге сүйене ... туыс емес ... және ... ... ... ... атаулары бар бірліктерді әр түрлі мәдениет негізінде салыстыра-салғастыра лингвомәдени және лингвокогнитивтік сараптама жасау арқылы олардың мағына қалыптасуы мен ... ... ... мен ... ... Осы ... жету үшін төмендегідей міндеттерді жүзеге асыру көзделеді:
:: тіл мен этнос мәдениетінің сабақтастығы негізінде қалыптасқан лингвомәдениеттанудың теориялық негіздері мен әдіснамалық ұстанымдарын ... ... және ... ... жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердің уәждемелік жігін ашу ... екі ... ... ... сананың ұқсастықтары мен ерекшеліктерін көрсету;
:: ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердегі ... ... ... ... ... талдап, екі халықтың дүниетанымында маңызды орын алатын микроконцептілерге салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама негізінде олардың ішкі ұлттық ... ... ... ... лингвистиканың, лингвомәдениеттанудың жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктерді салыстыра-салғастыра талдап, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын айқындау;
:: екі тілдің фразеологиялық ... ... бар ... ... бейнесі негізін құрайтын компоненттерді тауып, оларға лингвомәдени ... ... ... ... ... ... нәтижесінде мынадай мәселелер ғылыми жаңалық ретінде шешімін тапты:
:: Құрылымы әр түрлі ағылшын және ... ... ... ... ... бар бірліктердегі алғаш рет когнитивтік және лингвомәдениеттану тұрғысынан салыстыра-салғастыра зерттелді;
:: Ағылшын және қазақ ... ... бар ... ... ... ... ішкі ... сүйене отырып кешенді түрде топтастырылды;
:: Ағылшын және қазақ халықтарының ұлттық дүниетанымының фразеологиялық ... ... бар ... көрініс тапқан басты танымдық концептілер аймағы, олардың жануар атаулары бар фразеологиялық теңеулердегі көрініс-мазмұны анықталып, лингвомәдени қырлары сарапталды.
:: Ағылшын және қазақ ... ... ... бар ... ... ... болу көздері әр халықтың тарихымен, заттық және рухани мәдениетімен, өмір-тіршілігімен тығыз байланысты ... ... ... лингвомәдени және когнитивтік тұрғыдан талдау арқылы тарихи-этимологиялық көздерін ашуға ... Әр ... ... жүйесін дүниетаным құндылықтары құрайды. Әр тілдегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердегі мағына ... ... ... концептілік жағынан жіктеуге мүмкіндік береді.
:: Жануар атаулары бар ... ... жеке ... тек сол тілге ғана тән ерекшеліктермен сипатталып, ұлттық нaқышпен бейнеленеді. Олардың лингвомәдени ... ашу ... ... сыры мен ерекшеліктерiн танып білуге септігін тигізеді.
Зерттеудің теориялық маңызы. Салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптама өзгенікін біліп, өзіңдікін дұрыс бағалап, тереңіне бойлауға жол ... ... ... тіл білімінің шектес теориялық ғылымдар тоғысуындағы пайда болған бағыттарына ... ... ... бар ... ... ... және ... тұрғыдан сипаттау оны этностық дүниетанымның ажырамас бөлігі мен көрінісі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. ... ... мен ... тіл теориясындағы салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдениеттану және когнитивтік лингвистика теорияларын нақтылай ... ... ... өз ... ... ... ...
Зерттеудің практикалық құндылығы. Зерттеудің барысында қол жеткен нәтижелер мен тұжырымдарды этнос тарихын, этникалық дүниетанымды тіл арқылы тануға арналған лингвомәдениеттану, когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... фразеология бойынша арнайы курстарда, семинарларда теориялық және практикалық материал ретінде пайдалануға болады. Зерттеуде талдау жасалған тілдік деректерді әр түрлі түсіндірме және ... екі ... ... ... ағылшын тілін практикалық тұрғыдан оқытуда қосымша материал ретінде қолдануға болады. Зерттеудің ... және ... ... ... ... ... ... ретінде жалпы тіл біліміндегі, салыстырмалы-салғастырмалы тіл ғылымындағы, лингвомәдениеттану мен когнитивтік лингвистика мәселелеріне арналған, сондай-ақ қазақ, орыс, неміс, ағылшын ... ... ... зерттелген ғылыми еңбектерге жүгіндік. Тіл мен мәдениет арақатынасы мәселелерін зерттеу барысында В. фон Гумбольдт, Ф. де Соссюр, Л. Вайсгербер, А.А. ... И.Н. ... В.А. ... Ю.С. ... А. ... т.б. және ... ... Ә.Т. Қайдар, Р. Сыздық, Е. Жанұзақов, Ж. Манкеева, Г.Н. Смагулова, А.И. Ислам, К.К. Дүйсекова, Г.И. Исина т.б. ... ... ... ... ... ... ... мәдениет көрсеткіші екендігі теориялық тұрғыдан негізделеді.
Тіл білімінің салыстырмалы-салғастырмалы фразеология саласы бойынша ғылыми тұжырымдар жасап, дәлелдеп, негізін қалаған А.Д. Райхштейн, М.М. ... Э.М. ... З.Қ. ... С.Е. ... Д. ... М.Т. Сабитова т.б. зерттеулеріндегі негізгі тұжырымдарды бағдар етіп, екі тілдің фразеологиялық теңеулерінің жасалуында, мағына ... және ... ... ... мен айырмашылық дәрежелері анықталады. Фразеологиялық теңеулерді әр тілде арнайы зерттеген Т. Қоңыров, Г. Исина, Г. Қарбозова, В. Огольцев, Е. Ройзензн, Э. ... Р. ... М. ... З. ... т.б. ... ... жұмыстың теориялық негіздерінің бірі етіп алынды.
Зерттеудің әдістері. Дипломдық жұмыста алға қойылған мақсат пен міндеттерге байланысты сипаттамалық-синхрондық, салыстырмалы-диахрондық, ... және ... ... ... ... пайдаланылды.
Зерттеудің дереккөздері. Зерттеу материалы мен зерттеудің дереккөздері ретінде жалпы іріктеу негізінде ... ... және ... ... ... ... бар фразеологиялық бірліктер пайдаланылды. Зерттеу жұмысымызға 8 томдық (1974-1986), (1999), (І. ... 1977), (1966), (Ә. ... 2003), (А. ... 1984), Oxford Compact English ... over 145000 words, phrases and ... edited by ... Jeans. - Oxford University press 2000, (B. ... 1954), т.б. ... мен ... ... және ағылшын тілдерінен 750 (400 - қазақ тілінде, 350 - ... ... ... ... жинақталып, талдауға түсті.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, әр бөлімнің зерттеу қорытындысы ретінде берілген тұжырымнан, қорытындыдан, пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Фразеологиялық бірліктер туралы түсінік және оның қасиеттері
Әлемдегі тіршіліктің бар саласын қамтитын әр ... ... ғана тән ... сөз орамдары - фразеологизмдерді молынан кездестіруге болады. Фразеологизм тілдің айшықты да, мәнерлі, бай салaсының бірі. Бұлар ... ... ... ... - эмоциялық, суреттеме қасиетімен ерекшеленіп көзге түседі. Осындай көркем, пәрменді бояуы қанық алуан түрлі фразеологизмдерді халық орынды пайдаланып, ... ... ... ... ... ... сомдап шығарған тұрақты тіркестерi - фразеологизмдер тіл қазынасының бір бөлігі екeні даусыз.
Фразеология - - ... ... - ... ілім ... грек ... жасалған тeрмин. Бұл атау негізінен екі түрлі мағынада қолданылaды. Бірiншіден, тілдегі тиянақты тұрақты сөз тіркестерін қазіргі және ... даму ... ... тіл білімнің бір саласы дегенді, екіншіден - ... бір ... ... ... ... дегенді білдіреді. Сондықтан болар фразеологизмдер көкейге қонымды, ықшам, ұтқыр да ұтымды сөз өнерінің тілдік және поэтикалық бұлақтары санатына ... ... рет бұл ... 1905 жылы ... ... ... қарастырған. Бұл термин Батыс елдерімен қатар америкалық лингвистерінің еңбектерінен де көрініс ... [1, 61]. ... сөз ... ... ... ... тұрмыс тіршілігінде, салт-дәстүріне, әдет-ғұрпына, діни, наным-сеніміне байланысты туындаған. Олардың құрылымын, тілде қалыптасу кезеңдерін тұрақталу негіздерін зерттеу, сайып келгенде, оқырман қауымды оның ... ... ... етіп ... ... ... этнос өмірімен тұтастығымен ерекшеленеді. А.В. Куниннің айтқандай, фразеологиялық бірліктер халықтың тіл байлығы. Осы арқылы сол ... ... ... мен ... көз жүгірте аламыз [2, 5].
Соңғы жылдары халықаралық, тіларалық ... ... ... құрылымы жағынан да мүлдем алшақ тілдерді салыстыра зерттеу тіл ... ... ... келе ... ... зерттеу барысында екі тілдің өзіндік құрылымдық және жүйелік ерекшеліктері мен ұқсастықтары айқындалады. Сондай-ақ, тіл табиғатында осы ... ... ... ... шет ... ... ... сыры ашылып, осы кезеңге дейін қалыптасқан тұжырымдар басқа қырынан зерделенуі, тілдің өзіндік сипаты ... Әр ... ... ... ... ... де ... тұңғиық сыры бар қиындығы да мол күрделі жұмыс.
Қазақ тіліндегі фразеологизмдерді зерттеуге деген құлшыныс академик І. ... атты ... ... етек бастаған. Бұл құнды еңбек тек қана ... ... ғана ... ... ... тануға қосылған елеулі үлес деп қарауға болады. Автор ... ... ... қазақ тіліндегі фразеологиялық теорияның мәселесін жан-жақты қарастырып, біраз ілгері дамытқан. Қазақ тілінің фразеологизмдерін зерттеушілердің қай-қайсысы да бұл ... ... ... анық ... ғылымында фразеологизмдердің басты белгілері, релеванттық қасиеттері ретінде үш ерекшелігі аталады:
а) даяр ... ... ... ... тұтастығы;
б) тіркес тиянақтылығы.
Фразеологизмдердің дайын қалпында жұмсалу белгісі - ... ... ... ... ... ... ... даяр қалпында біртұтас (бүтін, бірлік) единица ретінде жұмсалады. Фразеологиялық етістіктің бұл қасиеті оны еркін сөз ... ... анық ... ... ... ішу, ... жуу, үй тазалау және to love music, clever man, to build houses ... ... сөз ... қарым-қатынас процессінде, сөйлесу кезінде бір-бірімен емін-еркін тіркесіп айтылуынан жасалса, ас адамның арқауы, түймедейді түйедей ету, қой ... шөп ... және mare's nest, small hours, ... tea, т.б. ... сөз ... тіркескен күйінде, бүтін күйінде жадымызда айна қатесіз сақталады да, сөйлеу кезінде ... ... ... ... ... ... тіркеспейді, бүтіннің бөлшектері тәрізді бұрыннан тіркесіп қойған қалпында, ... ... ... бұлжымай бір тұтас күйінде қолданылады. Мұндай қасиет тұрақты тіркестерге ғана ... ... ... лексикалық бірлік сөзге де тән. Мысалы: әдемі, жылдам, ... to talk, to laugh,to smile ... ... және ... ... ... ... болып келетін , , , to get a talk with, to give a laugh, give a look, force a smile ... ... ... қалпында жұмсалу қасиетімен сипатталады.
Мысалы, қазақ-ағылшын тілдеріндегі тұрақты тіркестерді салыстырсақ:
to kill two birds with one stone - екі ... бір ... ... and dog life - ит пен мысықтай өмір;
to pick up one's ear - құлақ ... abound іn courage - ... ... ... meet adversіtіes wіth - бәлеге шалдығу, ... ... take ... of ... - ... ... көру;
to justіfy somebody's confіdence - біреудің сенімін ақтау;
to talk nonsense, talk rubbіsh, talk rot - ... ... ... take revenge, to cook one's goose - ... ... judge by appearances - сыртына қарап тон пішу;
aggress agaіnst a country - баса ... ... go ape (over, for) - ... ... ... да фразеологизмдердің ең негізгі белгілерінің біріне жатады. Тиянақты сөз тізбегіндегі ... ... ... ... қалыптасқан белгілі бір жүйемен орналасқан. Өзара тығыз жымдасып орналасқан сөздердің жігі ажырамай тұрады.
Т. Қоңыровтың пайымдауынша, ... сөз ... ... иін ... өзге ... алмастыруға я болмаса, тұрақты орын тәртібін өзгертуге келмейді [4, ... ... ... көтерді дегеннің орнына қолын көкке көтерді десек, мән-мағынасын ... ... ... ... ... еркін тіркеске айналып кетеді. Ал көк сөзін оның синонимі ... ... ... ... (мұрнын аспанға көтерді), мағына тұтастағы онша бұзылмағанмен стильдік мәні солғындап, үйлесімі кемиді, құлаққа жағымды тимейді. Көтерген деген етістікті көтермеді, ... тұр, ... деп ... ... көнбейді. Тек өзінің сіресіп қалыптасқан қалпында қолдануды талап етеді. Сондай-ақ red tape, kick the bucket ... ... ... құрамындағы red, kick деген сөздердің орнына blue, give немесе tape, the buckеt дегеннің орнына radio, the ball ... ... ... егер бұлай етіп өзгертсек, олар тұрақты тіркес болудан қалады, немесе тіптен мағынасыз, түсініксіз, кей жағдайда сөз тіркесі болып ... ... ... ... ... ... сүйенсек, сөздің морфемалық құрамының тұрақтылық сипаты қалай болса, фразеологизмнің құрамынан және сыңарынан (компоненттерінің) орын ... ... ... да сондай деп есептейді. Кейде тұрақты тіркес ... бір ... әр ... ... ... ... ... берілуі де мүмкін [5, 72]. Мысалы: жамбасы жерге тигенше (өле өлгенше), жамбасы жерге тиді ... жер ... ... ... тимеген (ешкімнен жығылып көрмеген күшті). Кей ретте жалғыз дыбыстың бір өзі-ақ тұрақты тіркестің мән-мағынасын бүтіндей ... ... ... диахрониялық тұрғыдан сипаттама жасап өткен Ф.А. Оспанова мынадай факторлар әсер етеді деп атап өтті: 1) ... ... ... ... ... ... ... жағдайға, ұлттың тұрмысына, таным түсінігіне қатыстылығы; 2) ... ... ... жасау тәсілдері, троп түрлері, теңеу, эпитет, метафора, гипербола, литота. Фразеологизмдердің бейнелілігі экстралингвистикалық және ... ... ... ... ... жасалады [6, 95].
Бұл жағынан қарағанда фразеологизмдердің орын тәртібінің тұрақтылығы ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Жоғарыда аталған үш түрлі белгі (тұрақтылылық, тұтастық, тиянақтылық) арқылы фразеологизмдер тілдің өзге категориясынан оқшауланып, өзіндік бітім бейнесімен өмір ... ... ... ... ... қарастырылады. Жалпы бұл тілдің қажеттілігін өтеу үшін ... ... ... ... ие ... ... құра ... стилистикалық байланысқа түседі.
1.2 Фразеологиялық бірліктердің топтастырылуы
Фразеологизмдердің түрлері - фразеологизмге тән үш ... ... ... болғанымен, бұлар бір-бірімен әрдайым ашық ажыратыла бермейді. Бұл белгілер, әсіресе мағына тұтастығы, біреуінен ап-айқын көрінсе, екіншісінен көмескі, үшіншісінен өте солғындау ... ... ... ... ... ... топтастыру тіл біліміндегі ең күрделі де қиын мәселелердің бірінен саналады.
Зерттеушілердің бір тобы ... ... ... ... мен солардың құрамындағы сыңарлардың ара қатынасына қарай жіктеп бөлсе, екіншілері құрылым-құрылысы жағынан, үшіншілері атқаратын қызметі мен стильдік мәні жағынан топтастырады.
Әртүрлі ... ... ... өз ... ... академик ғалым В.В. Виноградов өз еңбектерінде баян етті. Оның зерттеуіне сүйенсек, фразеологизмдерді үш ... ... ... [7, ... ... тіркес;
ә) фразеологиялық бірлік;
б) фразеологиялық тізбек.
Фразеологиялық тіркес - құрамы мен қолданылуы тұрақты болып келетін мағынасы ерікті ... ... ... ... ... Фразеологизмге тән үш ортақ белгі мағына тұтастығы, тіркес тұрақтылығы, ... ... ... болғанымен, бұлар әр фразеологизмде бір-бірінен әрдайым анық ажыратыла бермейді. Кейбір белгілер әсіресе, мағына тұтастығы бірінде анық, айқын көрінсе, ... ... ... ... ... ... Сондықтан фразеологизмді түр-түрге бөліп топтастыру тіл білімінде ең күрделі қиын мәселелердің бірінен саналады.
Фразеологиялық бірлік - ... ... ... орын ... ... өте ... болып келеді. Алайда құрамындағы сөздердің бірі екіншісімен қалайда бір мағыналық байланыста болатындығын аңғартады. Себебі ... ... сол ... еркін тіркестің ауыспалы мағынада метафораланып фразеологиялық бірлікке айналған. Мысалы, көзіне көк шыбын үймелету (басыну, ... ақ ... ... ... (молшылық). Аталған тіркестердің фразеологиялық мағына жасауына ең алғашқы еркін тіркестегі тура мағына негіз ... ... ... ... пен ... ... арасындағы айырмашылықтары байқала бермейтін фразеологизмдер де бар. Ғалымдар мұны тұрақты тіркес ... ... ... деп түсіндіреді. Мысалы, ит басына іркіт төгілу (молшылық), құлаққа ұрған танадай (жым-жырт тыныштық).
Фразеологиялық тізбектер - ... ... ... сөздердің мағынасымен байланысып, тіркесу тұрғысынан орнығып ... сөз ... ... табылады. Тілде сөздердің тіркесу қабілеті бірдей десем, қайсы бірі кез келген сөзбен тіркесіп, белгілі бір ұғымды білдіруге бейім ... енді бірі аз ғана ... ... ... ғана ... ... сөз тіркестерін сөздер тобы ғана жасайды. Кез келген сөз тұрақты сөз тіркестерін жасай алмайды. Мысалы: бота көз, қоян ... тоң ... жел аяқ, т.б. ... ... white crow, a bosom friend, ... ... В.В. ... дәстүрлі топтастыруын негізге ала отырып, бірде тұрақты тіркестің біртұтас мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... кейде құрылым-құрылысы жағынан, атқаратын синтаксистік қызметі мен ... мәні ... ... [7, 110]. ... дегенімен де фразеологизмдерді сыңарларының мағына тұтастығына қарап, фразеологиялық тұтастық, фразеологиялық бірлік, фразеологиялық тізбек деп үш ... ... ... ... фразеологизмді құрастырушы сөздің бір-бірінің лексика-семантикалық мән-мағынасына ешбір қатысы болмай мүлде басқаша ... ... ... мұрнынан шаншылу - қолы тимеу; жүрегі тас төбесіне шығу (қатты қорқу) нағыз идиома мағынасындағы (фразеологиялық тұтастық) тіркестер. Бұларды ... ... ... аударуға келмейді, бөліп жаруға болмайды. Идиома терминін қазақ ... ... ... (I. ... ... ... (К. ... Ә. Болғанбаев) деп атаған. Бұл еңбектерде фразеологизмдердің негізгі белгілері анықталып, оларды семантикалық және грамматикалық тұрғыдан талдап топтастыру қаралады [16].
Қазақ тілі ... ... бұл екі ... ... өте жақын тұратын сөз тіркестері деп қарастырады. Орыс тіл білімінде идиомалар ... ... ... деп атайды. Фразеологиялық бірлікке Ә. Болғанбайұлы, Ғ. Қалиұлы өздерінің атты еңбегінде мынандай анықтама ... [21, 145]. ... ... ... ... ... ... бірігіп, тіркестің бүтін мағынасы сөз тізбегінің мағынасымен ... ... ... ... ескі ... аузын ашты дегеннен өткенді қайта қозғады, ұмытып кеткенді еске салды дегенді түсінеміз. Ал ... ... to give a person a ... - ашулы немесе ала көзбен қарау. Бұл ... ... ... ең ... ... тіркестегі тура мағынасы негіз болған. Түйені түгімен жұту дегеннен біреуден ойсырата пара алып, елді қанады деген мағына ... Бұл ... ... ... түк жұғу ... тікелей қатысы жоқ, соларды бірінен соң бірін тіркеп, жұбын жазбай қолдану арқылы пайда болған. Жағына ... ... ... ... ... ... ... дегенді түсінеміз. Бұл мағынаны жасауға жақ, пышақ жану сөздерінің тікелей қатысы болмаған. Иегінен ... ат ... ... ... сақал-мұрттан жұрдай, көсе дегенді ұғынамыз. Мұнда да мағына тұтастықтың бірлігін, айқын байқаймыз. Аттың ... ... ... ... ... шақ, ... ... дегенді түсінеміз. Мұнда да тұрақты тіркестегі жеке ... мен ... ... ... тікелей байланыстың болмағандығы байқалады.
К. Ахановтың топтастыруы бойынша қазақ тілі фразеологизмдерін В.В. Виноградов классификациясына ... ... ... тұрғыдан:
1. Фразеологиялық тұтастық.
2. Фразеологиялық бірлік.
3. Фразеологиялық тізбек.
4. Фразеологиялық сөйлемше деп ... [9, ... ... ... - ... Мәселен, мұрнынан шаншылып жүр, мұрнына су жетпеді дегеннен қолы тимеді, бұрылуға мұршасы болмады дегенді немесе ... ... to let the cat out of the bag ... сыр ... ... ... ... дегенді түсінеміз [9, 45].
Бұл мағына осындағы үш сөздің тұтас жиынтығынан келіп шығады. Түйдек ішіндегі жекелеген талдау жасап, бірін ... ... ... ... Фразеологиялық тұтастық жеке сөздердің тұтас жиынтығынан пайда болғанымен, олар іштей түрлі бөлшектерге бөлінбей, іс-әрекетті, сапа мен белгіні, зат пен ... бір ... атау ... ... бере алады.
Кейде фразеологиялық тұтастық пен арасында айырмашылық байқалмай тұратын фразеологизмдер бар. Мұндағы ескертетін нәрсе тұрақты тіркес мағынаның тек көнеленуіне ... ... ... Мысалы: ит басына іркіт төгілу - . Сырт тұлға жағынан фразеологиялық бірлікке ... ... тым ... ... ... да ... ... алғанда фразеологиялық тұтастықтар мен фразеологиялық бірліктер сөздерге жанамалық қатыста жұмсалуына орай, көбіне бір топқа біріге береді. ... орыс тіл ... ... ... Н.М. ... идиомалар немесе орамдар деп атайды. Қазақ тілінде де ... бұл екі тобы ... өте жуық ... сөз тіркесі деп қарастырады. Фразеологиялық тұтастық пен ... ... ... ... ... ... мен құрылымы жағынан өзгелешеленеді [11, 85].
Фразеологиялық тізбектің құрамындағы ерікті мағынадағы сөз сан алуан сөздермен тіркесіп жұмсалу қабілеті болса, ... ... ... сөз ... ... сөзбен ғана шектеліп қолданылады. Мысалы: көк бет, қысыр көз деген фразеологиялық ... ... бет ... бет, ... бет) сөз (аз сөз, бұрыс сөз, көп сөз) деген қыруар сөздермен тіркесіп қолданыла берсе, фразеологиялық ... көк сөзі бет ... сөз ... сөзімен ғана тіркеседі.
Фразеологиялық тізбектің сыңарларының бастапқы мағынасы онша ашық та айқын болғанымен, солғын тартып сезіліп тұрады. Мысалы: көз ұшында, көз ... ... ... ... көзі ... т.б.
Фразеологиялық тізбек - еркін мағынадағы сөздер тіркесінің фразеологиялық қалпында екі сөздің тіркесуінен жасалып, өзгеріссіз тізбек ... ... ... ... сөз, тас ... жуан ... шикі өкпе. Бұлар сырт құрылымы жағынан күрделі сөздерге ... ... ... ... номинативті атау мағынасында жұмсалса, мысалы, су диірмен, тас жол, төс қалта т. б.
Фразеологиялық тізбектерде бағалауыштық, ... ... ... Б. ... зерттеулеріне сүйенсек болады. Олардың фразеологиялық мағыналары метафора, теңеу, ... ... ... ... ... ... ... айтылуына байланысты. Алайда, ауыспалы мағынада айтылып тұрған сөз тіркестерінің бәрін бірдей фразеологиялық тізбектерге жатқызуға болмайды. ... ... ... -- ойға олақ ... ... жоқ ... ... артып (Мұқағали) метафоралы тіркестер. Метафора, сирек те болса метонимия - ... ... ... шығармаларда өзіндік ерекше сөз қолданысы. Сөйлеу тілінде ... ... ... және ... ... - ... жағынан метафоралы қолданыстан туған тіркестер [17, 116].
Н.Н. Амосовтың айтуынша, ең бастысы фразеологиялық бірліктердің тұрақты анықтамаға ие болғандығы дейді. В. ... ... ... Н.М. ... тағы қосымша топты атап көрсетті. Ол фразеологиялық сөйлемдер. Яғни сөйлем ішінде кездесетін құрамы жағынан тұрақты және әр сөз жеке ... ие бола ... ... ... бәрі ... емес [11, ... А.И. Смирницкий фразеологизмдерді фразеологиялық бірліктер мен идиомалар деп екі топқа жіктеді. ... ... ... ... ... және ... ... сөйлемшелер. Мысалы, to get up, to fall in love т.б. Ал ... ... ... қасиетке ие. Мысалы, to take the bull by the horns - ... ... ету [13, ... ... тілі ... терең, әрі жан-жақты сипаттама жасаған және болашақ зерттеулерге бағыт-бағдар берген І.Кеңесбаев фразеологизмдердің үш басты белгісіне (тұлға тұрақтылығы, мағына тұтастығы, қолдану ... ... ... ең ... ... екі ... ... [6]:
1. Фразеологиялық тіркес.
2. Фразеологиялық тұтастық.
Фразеологизмдердің сөз таптарына байланысты жүйелеу жайлы пікірлер ... ... ... І. Кеңесбаев, Ә. Қайдаров, Р. Жайсақова сынды ... ... ... сөз ... ... ... [21, 146 - ... ділі, мәдениеті, дүниетанымдық көзқарасы әр түрлі ағылшын және қазақ халықтарының тұрақты сөз ... ... ... ішкі ... аялық білім, жалғаса туындаған ауыспалы мағына, концепт, лингвомәдени тұрғысынан зерттеу нәтижесінде тіл-тілге тән ортақ заңдылықтар, жалпыхалықтық рухани дүниелер, ұлттарға тән ... ... т.б. ... бірқатар жаңа мағлұматтар жайында сөз етіледі.
Тіл ғасырлар жемісі, халық мұрасы, ұлттық құбылыс екені баршаға белгілі. Бір тіл бір ... ... ... ... ... ойлау ерекшелігі оның ұлттық тілінде көрініс табады, халық даналығы, дүниетаным көзқарасы тілінде түйінделеді. Тіл қазынасына жататын көкейге қонымды, ... ... ... ... ... ... ... табиғаты, заңдылықтары, құрылымдық ерекшеліктері әлемдік тілдердің көпшілігінде зерттеліп келе жатқаны белгілі. Себебі, олардың шығу төркіні, көнеленуі, мағыналық құрылымы, тұлғасы жағынан және ... ... ... ... бар. Осы ... ... ... көлемі шағын-қабат тіркес, тізбектердің танымдық мәні ерекше. Уақыт өте келе ... ... ... ... ... айналған сан-саналы тізбектерді жинақтап, бір ізге түсіру, олардың мазмұн мәжесіндегі кодқа салынған әр ... ... ... тіл мамандарын ерекше қызықтырып отыр [14].
Сондай-ақ ағылшын тіліндегі ... сөз ... ... ... ... Рим, ... және неміс тілдеріндегі фразеологизмдерінде ықпалы зор.
Ағылшын тіліндегі фразеологизмдердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... бұл фразеологизмдердің көпшілігінің құрамына америка сөздері жоқ, сондықтан, олардың америкалық фразеологизмдер екені ... ... ... [19]. Олар жатады мысалы: to bark up the wrong tree - ... to cut no ice - ... ... to sit on the fense - ... ... фразеологизмдерден еніп, қалыптасқан кейбір ағылшын тіліндегі етістікті фразеологизмдер аударылмайды, бұл ... ... ... әсіресе жаргон тілінде қолданылып, қалыптасқандары өздерінің аса әсерлі ... деп ... және ... ... ... ... ақын жазушылардың қаламынан туып, пайда болуы әсерін тигізген. Мұндай фразологизмдердің ... ... ... ... шығармалары себеп болған, көлемі жағынан шексперизм діни фразеологизмдерден кейін екінші орын алатын көрінеді, ал сан ... олар ... ... ... ... ... ... бүгінгі қолданыста өзгерістерге ұшыраған.
Мысалы, шексперизм Wear one's heart upon one's sleeve for daws to peck at () - ... ашық ... ... ... ... қысқаша етістікті фразеологизм түрінде қолданылады. Тағы да, to buy golden opinions ... ... ... ... to buy ... ... win етістігі қолнанылып қалыптасқан. Win golden opinions. Have an itching palm. () - сараң ... Paint the lily () - ... ... тырысу. Lay it on with a trowel - асыра мақтау. Шекспирден басқа да жазушылар етістікті фразеологизмдердің ... өз ... ... ... ... ... Александр Поп, Джонатан Свифт, Вальтер Скотт, Джефри Чосер.
Мысалы, Not to put too fine a point on it - ... айту (Ч. ... Damn with faint praise - мін айта ... (А. Поп), Guarrel with one's bread and butter - күн ... ... (Д. ... to catch (take) smb, ... - ... айран ай қылу (В. Скотт) [15, 20].
І. Кеңеспаевтің фразеологиялық сөздіктің ішкі жүйесінде өзіндік ерекшелігі ... [16]. Бұл ... ... жағынан 20 тармаққа бөлген, олардың бірі сырт тұрпаты жағынан әр қилы болуы мысалы: есім, етістік абыройы айрандай ... ... ... ... бір тобы ... ал бір тобы толықтырып, анықтап тұратын сөзбен ... ... ... ... ... ... ... алды немесе сөздікте құшағын ашты [жая қарсы ... ... ... ... ... ... көбіне ақын, жазушылардың А. Құнанбаевтің, Ә. Кекілбаевтің, Ә. Тәжібаевтің, Т. Ахтановтың, М. Шаханов, Ы. Алтынсариннің және т.б. шығармасынан алынған ... ... ... ретінде алынған. Әртүрлі бағытта табиғатқа байланысты фраза берілсе, ол адам баласының мінез құлқын суреттеген [17, 404].
Қазақ тіліндегі әдеби тіл ... ... ... ұлы ... шығармаларынан туған, олар халыққа өте түсінікті, мағынасы жағынан жалпы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, бас-басына би болу; бейнет сусынын ішу; дерт алу; артық көру. Сонымен қатар Абайдың шығармаларынан еңбек ... ... ... сақалын сату; ат үстінен ұйқы алу; аяқты шалыс басу; басқа шауып, ... ... ... ... фразеологизмдерді кездестірдік. Қазақ тіліндегі етістікті фразеологизмдердің пайда болып ... ... ... эпостық жырлар негіз болған.
В.В. Межуев айтқандай, рухани мәдениеттің дамуын, ... ... ... көрсетеді. Ендеше, бүгінгі күнге жетіп, қалыптасқан ағылшын және ... ... ... ... ... түсініп, көңілімізге түю арқылы әр халықтың ғасырлар бойы жинақтаған ұлттық мол байлығын қоғам өмірінде орынды қолданудың ... зор ... [23, ... ... ... ... ... қолдануы ауызекі тілде, көркем әдебиеттерде айтылар ой көркем болу үшін пайдалынады, бірақ олардың ... мән ... Осы ... ... тіл ... ... ... қарастырады, демек фразеологизмдер - этнолингвистика салаларының бірі болып табылады. Бұдан этнолингвистика қос тілдегі ... ... ... айқындауға септігін тигізеді деп айта аламыз. Мысалы, ғалым Ә.Т. Қайдардың ... ... [19, ... Е.А. ... ... шығу тегін еркін сөз тіркестерімен байланыстыра қарастырып, еркін сөз тіркестерінің ... ... 5 ... ... [20, 113].
І - сөздердің еркін тіркес кезеңі, ІІ, ІІІ - ... ... ... ... ... ІV, V - фразеологизмдердің қалыптасу ... ... ... тегі ... сөз ... деп айта ... ... сөз тіркестерінің құрамындағы сөздердің арасындағы грамматикалық байланыс фразеологизация ... ... ... ... ... ... дегеніміз-тіркестің мағынасының астарлы, образды болуы, фразеологизмдердің мағынасының сыңарлар мағынасымен астарланып, бүтін тұлғаға ғана тән ... ... туу ... - ... ... болып табылады. Нәтижесінде сөз тіркесі түгелдей жаңа, туынды мағынаға ие ... ... ... ... ... материалға айналады.
Фразеологизмдердің пайда болу кезеңін анықтау өте қиын, өйткені олар еркін сөз тіркестер негізінде жасалынып, алдымен ауызекі ... ... ... ... ... ... ... [24].
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологизмдердің мағына-мәні осы тілдерде сөйлейтін ұлттың ертеден бергі өмірін жан-жақты айқындайды. Халықтың ... өмір ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерді қос тілден жиналған деректерімізден кездестіруге болады. Бұл тұрақты тіркестер тілдік ... әр ... ... ... ... психологиясына, тарихына байланысты қалыптасып, тілдік қолданыста дамып өрбіген. Сондықтан да олар әр халықтың ерекшелігіне байланысты өсіп-өрбіп, сол ... ... бойы ... ... бірі ... ... ... және қазақ тілдеріндегі тұрақты тіркестердің беретін ұғымы әр ұлттың өзіне ғана тән рухани өмірін ... ... қос ... етістікті фразеологизмдер ұлттық сезім, ұлттық мінез, ұлттық салт-дәстүр ... ... ... орай ... және ... ... тұрақты тіркестердің қалыптасуын айқындауда әр ұлттың дүниетанымын, ой-парасатын және рухани парасатымен байланысты пайда болып ... ... ... ... олардың тілдік қатынаста қалыптасуын негіз етіп алынды.
1.3 Фразеологиялық бірліктерді салыстырмалы, салғастырмалы талдаудың қалыптасуы мен ... ... ... әдісті қолдану арқылы әртүрлі туыстас және туыстас емес тілдердің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық, фразеологиялық т.б. жүйелерін салыстырып, салғастырып зерттеуге болады. Бұл ... түп ... ХІХ ... ... бастап туыстас тілдер семьясы мен тобы, олардың туыстық қатынасы мен дәрежесін зерттеуге арналған салыстырмалы-тарихи әдісте жатыр. Салыстырмалы-тарихи әдіс ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеп, ондағы лексикалық және грамматикалық құбылыстардың шығу тегі, өзгеруі мен ... және түп ... ... ... үшін қолданылған.
М.М. Копыленко мен З.Д. Попованың әдістерінің нәтижелері мен деректерін есепке ала отырып, тіл білімінің жаңа принциптері ... ... ... жаңа ... ... ХХ ... салыстырмалы әдіс арқылы туыстас емес тілдерді де салғастыра зерттеуге болады және зерттеу ... ... ... кең өріс ... Бұл ... ... ... кең тарағандығы соншалық, тіпті осыған байланысты тіл білімінің жаңа тараулары, зерттеудің жаңа бағыттары пайда болды: салыстырмалы-салғастырмалы ... ... ... ... ... ... ... тілдің тағы сол сияқты басқа салалары өз ... ... пән ... ... ... ... еңбектердің негізгі нысандары болды [22, 151].
Әдіс - қойылған ғылыми мақсатқа жетудiң ... Ол ... ... ... құбылыстарды зерттеудегі әрекеттерін үйлестіреді, бір жүйеге түсіреді. Кез ... ... ... ... ... бірнеше кезеңдерден, әрекеттердің бірізділігінен тұрады. Басқаша айтқанда әдіс - зерттеудің, ... ... ... ... бірізді кезеңдердің жиынтығы.
А.Д. Райхштейннің көзқарасы бойынша, кез келген зерттеу объектісі мен зерттеу ... ... ... ... бар. ... зерттеуде жоғарыда айтылған тілдің барлық қасиеттерінің (субстанционалды, функционалды, прагматикалық) ерекшеліктерін есепке алған жөн [14, 7].
Әр ғылымның тек өзіне ғана тән ... ... ... ... бар. Мысалы, тіл білімінде салыстырмалы әдіс, салыстырмалы-тарихи әдіс, ... ... ... әдіс, статистикалық әдіс, құрылымдық әдіс т.с.с. әдістер бар. Сипаттамалы әдіс - тіл ... ... ... ең кең тараған әдістердің бірі. Бұл әдіс зерттеліп отырған нысанның өткендегі тарихын ескермей, оның белгілі бір ... ... ... синхрондық күйін ғана сипаттайды. Осы әдіс бойынша жазылған ... ... ... ... аталады. Мысалы, сипаттамалы фонетика, сипаттамалы грамматика т.с.с. Сипаттамалы әдістің кемшілігі - бұл ... тіл ... ... тілдердің тілдік материалдары зерттеуден тыс қалады [23].
Салыстырмалы әдіс. Лингвистикалық зерттеулердің алғашқы ғылыми әдістерінің бірі - салыстырмалы-тарихи әдіс ... Ол ... ... ХІХ ... ... Ф. ... Р. ... Я. Гримм қалады. Бірақ та бұл ғалымдардың зерттеулерінше, бұл әдіс атомарлы түрде, яғни жүйесіз түрде жүргізілді. Бұл ... ... ... ... ... мен тығыз байланысты болады. Салыстыру әдісінің негізгі мақсаты ... ... ... қатысты тілдік құрылымдардың айырмашылықтарын емес, оларға ортақ қасиеттерін табу. Басқаша айтсақ, тілдердің әмбебап қасиеттерін айқындау. Салыстырмалы-тарихи әдістің мақсаты - туыс ... ... ... мен ... ... Тілдерді салыстыру арқылы олардың бір-біріне қаншалықты жақындығын, даму заңдылықтарын, өзгеруін, ата тілге жақындығын т.с.с. айқындауға болады [20].
Салғастырмалы (контрастивті ) ... ... әдіс ... ... бір ... Соңғы кездері бұл әдіс салыстырмалы-салғастырмалы әдіс деп аталып жүр. Аталмыш әдістың негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... ... Бұл әдіс туыс және туыс емес тілдерді (ана тілі мен шетел тілін) синхрониялық зерттеулерде қолданылады, ... ... ... мен шығу ... ... ... Тек қана екі тіл ... контрастивті әдістің бұл түрін дәстүрлі неміс лингвистикасында конфронтативті әдіс деп атайды.
Салғастырмалы әдіс ... ... ... ... ... ... және ... аударма мен машина арқылы аударудың теориялары зерттелініп, анықталады.
Қазіргі таңда салғастырмалы әдістің дәрежесі, ол туралы түсінік, яғни ... және ... ... мен басқа ғылым салаларымен байланыстығы нақты ашық анықталмаған.
Э.Д. ... ... ... ... мен ... ... аражігін ашып көрсеткен:
1) конфронтативті лингвистика тілдегі өзара ұқсастықтар мен айырмашылықтарды зерттесе, контрастивті лингвистика тек ерекшеліктерді зерттейді;
2) конфронтативті лингвистика - ... пән ... ... лингвистика қолданбалы пән болып табылады;
3) конфронтативті лингвистиканың шығу тарихы ұзақ, ХІХ ғасырдан бастау алады. Ал, контрастивті ... ХХ ... 60 ... ... ... [4, ... ... салғастырмалы тіл білімі мен контрастивті тіл білімін бір жүйе ретінде қарастырады. ... бұл ... ... ... ... ... рет ... тіл білімі М. Қашқаридың еңбегінен бастау алады. Ол түркі тілдерінің диалектілерін салыстыру арқылы орын алған. Тіпті, бұл әдіс көне араб ... ... ... ... ... топтастыруына байланысты, салғастырмалы әдісті екі бағытта қарастырған:
1) салғастырмалы-типологиялық (тілдің құрылымы, құрылысы мен жүйесі қарастырылады);
2) салғастырмалы-контрастивті (тіл ... ... да ... ... ... сипаттама беріп, анықталмаған қиыншылықтардың шешімін табады) [4, 10 - 11].
А.Е. Карлинский салыстырмалы әдісті, салғастырмалы әдіс пен ... ... ... ... ... [24, 219]. Біріншісі жабық (фонология, грамматика), сондай-ақ ашық (лексика, фразеология) ... ... ... кезінде әлемнің табиғи (туыстас және туыстас емес) тілдерінің арасында ұқсастықтарды (айырмашылықтарды емес) табады.
Салғастырмалы (контрастивті) әдіс деп ... ... ... ... қатыстық тілдік құбылыстардың ерекше белгілерін зерделеу, синхронды зерттеулерде жекелеген ... ... ... ... тілдердің жүйелік идиоматикасын (диаморфизмін) анықтау түсіндіріледі; әдісті екі ... ... ... ... деп ... да, ... ... тіліне, сол сияқты әдеттегі және машинамен аударма теориясына оқыту әдістемелігінің лингвистикалық негіздерін жасаудың өзекті қолданбалы міндеттерін шешеді.
Типологиялық әдіс дегеніміз ... ... мен ... әлем ... ... ... ... мен олардың типологиялық сипаттамаларын құру; әлем тілдерінің типологиялық жіктемесін ... ... ... ... ... ... негіздерін жасау. Сипаттама жұмыстарының алынған нәтижелерін синтездеумен айналысатын лингвистикалық типологияның ... емес ... ... ... салыстырудың бүкіл саласын өзіне алуға тиіс.
Тіл білімінің басқа салалары сияқты фразеология да бүгінгі таңда терезесі тең, дербес пәнге айналып ... ... ... тіл ... жеке саласы ретінде қалыптастыруда, оның нысандарын, тілдегі орны мен табиғатын зерттеу әдістерін анықтауда, маңызды теориялық ... ... ... ... және ... ғалым-фразеологтардың еңбектері ерекше орын алады. Н.И. Амосова, А.В. Кунин, Д. Добровольский, И.И. Чернышева, А.Д. Райхштейн, В. Флейшер (W. Fleischer), М.М. ... І. ... А.Т. ... С.Е. ... С.К. ... З.Қ. ... М. Сабитова, К.К. Дүйсекова т.б. атақты ғалымдардың жалпы және салғастырмалы фразеология мәселелеріне арнап жазған құнды-құнды еңбектері жарық ... ... ... ... шексіз өрлеп, кемелденген заманында, мәдениет пен өнер, саясат пен тіл салаларында халықаралық қатынастың дамып, жанданған уақытында салыстырмалы-салғастырмалы тіл ... ... де ... ... бірі болып отыр. Тілдерді салыстыра - салғастыра зерттеу әр тілдің өрнек бояуын, ұлттық ерекшелігін, қайталанбас қасиетін ... ... жол ... ... ... мәдениетаралық қатынастың төрінен орын алып, халықтардың бір-бірімен түсінісу барысын жүзеге асыруға кеңінен ат ... ... ... ... ... ... ... отырған заманда, жоғары дамыған Еуропа елдерімен саяси, экономикалық, мәдениаралық қарым-қатынастың ... ... ... - ... ... ... ... тілдерінің бірі ағылшын тілімен салғастыра зерттеу - баға жетпес құнды дүние.
Соңғы 10-15 жыл ... ... тілі ... ... ... ... тілдері фразеологиясымен салғастыра зерттеуге арналған бірталай жұмыстар жарық көрді (Карбозова Г., ... Ш.Б., ... Ф., ... А., ... Г., ... Р., Мықтыбаева Т. және т.б.).
Бірі түркі, бірі герман тілдері тобына жататын қазақ және ағылшын, қазақ және неміс тілдерінің ... ... ... ... ... ... бірліктер, фразеологизмдер, мақал-мәтелдер бойынан тауып, олардың бір-біріне ұқсастық немесе бір-бірінен айырмашылық дәрежесін анықтауға, ұлттық нақышты ... ... ... ... ... баршылық, дегенмен шешімін таппаған мәселелер де жоқ емес. Осындай ... ... ... ... ... А.Д. ... ... тілдеріндегі фразеологизмдерді қазіргі тіл білімінің жаңа бағыттары мен ұстанымдары негізінде салыстыра-салғастыра зерттеулер жасады [25, ... ... ұлт ... әлем әр түрлі көрініс табады. Бұл, әсіресе, тілде айқын байқалады. Яғни тілдегі әлем бейнесі адамның әлемді ... ... ... Б. Уорф пен Э. ... көзқарастары тұрғысынан қарасақ, әр түрлі ұлт осы ғаламды өзінше танып, өзінше пайымдайды [26, 117]. ... тіл ... ... қалпына келтіруімізге мүмкіндік жасайды, тіл арқылы біз ата-бабаларымыздың елестетеміз. Адам дүниетанымының басты ... деп - ... ... айта ... Онда ... ... ... негізгі көріністері жинақталған.
Дүниенің тілдік бейнесіндегі зоонимдік метафоралардың алатын орны өте қызықты да ауқымды мәселе. Зоонимдік метафоралар әлемнің күнделікті тілдік ... ... ... ... Олар адам мен жануарлардың қасиеттерінің ұқсастығын сипаттауға негізделген. ... ... ... ... ... ... бір ... басым қасиеттері адамның мінез-құлық атауына сәйкес аталады. Сондықтан метафоралары тізбесін белгілі бір тілдегі мәдениеттің үлгісі немесе символы ... ... ... ... ... түп ... ... бір этномәдени ұжымның сан ғасырлар бойы қоршаған ортаны ... ... және ... ... ... дүниені бейнелі, көрнекі етіп көруі және тануы жатады. Зоонимдік метафоралар көбінесе адамдардың күнделікті тұрмыстық қарым-қатынасы аясындағы дүние бейнесін түзеді, сондықтан ол ... ... ... болып келеді [23].
Адам дүниетанымы кеңістікті танып білуден жинақталады. Әр ұлттың әлем ... ... ... ... ... ... Адам баласының білімі, көрген - білгені, ... ойы мен оның ... ... ... ... ... тілінен бөлмей, тілдік әлемімен бірге қоса қарастыру, нақтырақ айтсақ, кез келген халықтың ... ... - ... ... ... ... бейнесін антропоцентристік тұрғыда зерттеу - ... ... ... ең негізгі мәселелерінің бірі.
Б. Хасановтың көзқарасы бойынша, тіл қазынасындағы ұлттардың тұрмыс - ... мен өмір ... ... ... ... ... ... тілімізде кездесетін зоонимдік метафоралар мен зоокомпонеті бар фразеологиялық бірліктерді дүниенің тілдік бейнесінде қарастыру маңызды мәселе [17, 192].
Адамзат қоғамындағы барлық ... ... ... ... ... арқылы орын алады. Мәдениеттің қалыптасып дамуы, ұлттық-этнографиялық ... ... ... да ауыз екі әдеби тілдің қызметіне байланысты. ... ... ... да өмір ... мен ... ... ... айшықтап жазған.
Жан-жануарлар атаулары биология, зоология оқулықтарында, сөздіктерде ... екі ... ... ... ... ... зерттеген арнайы ғылыми еңбектер жетерлік деп айта алмаймыз. Сондықтан, зоонимдік метафораларды жеке ... ... етіп ала ... халықтың сол бір тіршілік иелері туралы таным-түсінігі мен психологиялық көзқарасын анықтау, халықтың соларға берген сипаттамасын, теңеуін, өзге дүниені танытуда салыстыра ... ... ... мен ... ... ... зоонимдік компоненті бар мақал - мәтелдер мен тіркестерді зерттеу тіл ... ... ... ... ... ... ұлттың тұрмыс - тіршілігін, болмысын, табиғатын ... ... ... ерекше. Зоокомпоненті бар кез келген тұрақты теңеулердің жасалуында белгілі бір қалыптасқан жүйелі логикалық ой ... ... ... ... зерттеу нысаны болуының себебі, олардың қолданыс аясының ... ... ... ... және тіл ... жиі ... ... табылады [26].
1.4 Ағылшын және қазақ фразеологиялық бірліктерін құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері және оларды топтастыру
Ағылшын және ... ... ... өте ... әлеуметтік-тарихи,мәдени т.б ареалды байланыс бар деп айту қиын, алайда, тіл-тілде бір - бірінен тәуелсіз ... ... ... ... ... адамзатқа ортақ не ұқсас жағдаяттарда туындаған фразеологизмдердің топтары кездесіп отырады.
Құрылымы бөтен тілдердің өзінде бірдей немесе ұқсас бейнеге негізделген мағыналық және ... ... ... ... - тұлғалық тұрпат жағынан біртектес фразеологизмдерді болу себебін ғалым Ю.П. Солодуб, біріншіден, адам ... ... ... және оны ойлау процесінде көрінуіндегі ортақтықпен қатар, сондай-ақ араларында ешқашан тікелей қарым-қатынас ... ... да ... бейнелей тануының қайсыбір формаларында біртектестіктің ... ... ... халықтар арасында, тіптен ірі ареалдар арасында орын тепкен ... ... ... ... түсіндіреді [27, 328].
Жануарлар мен өсімдіктер әлеміне байланысты қалыптасқан ... ең ... ... ... ортада таралу, таралмауына, халық тұрмысындағы, шаруашылығындағы рөлінің маңыздылығына тікелей байланысты, яғни ... ... өмір - ... ... ... ... үлес ... белгілі бір жануар (аң, құс, төрт түлік мал т.б) ... ... ... ... ... жиі не мүлде қолданылмауын, екінші тілмен салыстырғанда аз ... ... ... ... ... бұл - фразеологизмдердің образдық жүйесіндегі ұлттық ерекшеліктердің алғышарты болып табылады.
Фразажасам теориясын ... ... ... ... ішкі формасының негізінде символдар ... ... тиек етіп ... ... ... бейнелік - ассоциациядан туындайтын коннотативтік мағынаның пайда болуы метафоралық символдану ... ... ... ... ... ... ... А.А. Потебняның сөзімен айтатын болсақ, [25, 318 - ... ... ... ... ... екі ... де лексикалық қорында жан-жануарлар атауы бар фразеологизмдері символдық табиғаты ерекше көзге түседі. ... ... ... ... ... ... отыра, кейде семантикалық тұрғыдан өзгерістерге ұшырап, алуан ... ... ... да кездеседі.
Мысалы, екі тілде де момындық, жуастық символы ... - сөзі ... жуас , ... қоңыр; қой аузынан шөп алмас; қойша жусап тыңдау т.б., ... to follow smb. like a sheep; a sheep among wolves; lost sheep т.б ... ... фразеологизмдер мысал болса; топастық, жағымсыздық символы ретінде - қаз. есекке үкі таққандай, итке жалпош ... ... ... аңқылдау т.б., ағыл. to act [play] the ass - ; never bray at an ass - т.б. ... бола ... ... ... ал - ... тәжірибесіздік ұғымын білдіріп, қаз. сары ауыз балапан, ... to be (no) spring chicken ... ... ... ... ... ... болып отыр [16].
Жалпы, екі халықтың символдық мағынаны ... ... ... ... ... ... ... қатар ерекше тұстар да (уникалия ... ... ... ... ... Дж. ... ... негіз алады [26, 157].
Мысалы, жылқы малы қазақ тілінде адамның сенімді досы ... ... ... символы ретінде пайдаланса, ат - адамның ... ... ... ат ... ... ... ... - тұяғын төсейді, ат жүйрігі азаптан құтқарады т.б., ал ағылшын тілінде ... ат) ... тек ... ... ... ... ... a good horse should be seldom spurred ... ат ... ... ... ... ... қолданылады; a willing horse- т.б. ... бола ... Ал ... ... ... ... екі ... де , атауымен ғана емес, бұдан басқа, ... ... ... ... сиыр ... ... жаман сиыр өрешіл т.б., ағылшын тілінде (қаз) атауына қатысты келеді, ... ass silly as a goose , cooled [gone] goose ... as silly as a goose- ... кеткен адам (аңқаулығының, ақылсыздығының нәтижесінде) т.б. ретінде қолданылады.
Сондай-ақ екі ... ... ... ... ... өзара ұқсас келетін қаз. ақ түйенің қарны ... ... to keel the fatted calf ... ... ... ... беріледі. Алайда, әр халық өзінің дәстүрлі тіршілік ауданымен бұл символиканы ... ... ... ... ... ... бірі алса, екіншісі қолданған. Қазақ халқы ұғымын ақ ... ... ... ... ... ал ... ... түрде бұзаудың семіз етімен байланыстырады. Демек, екі тілдегі аталмыш анималистік фразеологизмдердің ішкі ... ... ... ал ... өзектес фразеологиялық мағына екі халықтың когнитивтік санасындағы ұқсас ... ... оның ... ... ... ... байқалып тұр [26].
Б.А. Успенскийдің айтуы бойынша, теңіз жануарларының (shark, grampus, whale, crocodile) ұлулардың (clam, oyster, prawn, lobster, snail) және ... ... ... ... (ostrich, shag, zebra, rhinoceros, coon, possum, beaver, hyena, kangaroo т.б.) атауларының қатысуымен ... ... ... бар ... тек ... ... қатысты уникалия құбылысына жатады делінген. Сондай-ақ қазақ халқының түйені түліктің төресі деп тануы, түйесі жүзге жеткен мал ... ... ... бір ... ... түліктің жалпы санын белгісі келген кісіге тура айтпай бір соқыр, екі ... (100, 200 ... деп ... ... ... де ... ... тән уникалия құбылысының бір көрінісі болып табылады [27, ... ... ... ... ... басқа тақырыптық топтардағыдай (мысалы, кәсіптік, тарихи оқиғаны, салт- дәстүр, әдет-ғұрыпты сипттайтын фразеологизмдер) әрдайым ... ... ... Сондықтан, ең алдымен, фразеологизмдердің мазмұнындағы кодқа салынған ұлттық ерекшеліктің үнемі көзге тұрмайтынын ескере кету керек.
Қандай да бір ... ... әр ... ... ... халықтар өмірінде бірдей дәрежеде орын алуы, манызды сипатқа ие болуы, тіл-тілде өзіндік қалдырып, тіларалық сәйкестіктер тудыруы мүмкіндігін жоққа шығарылмайды. ... ... ... ... ... жасалған жануарлар атауы бар фразеологизмдердің бейнелік негізі бірдей бола тұра, бұл бірліктердің екі тілде екі басқа семантикасы, ... - ... ... ... ... Бұл ... ұлттық санада қалыптасқан таным-түсінікпен, ассоциативтік бітім болмыс, көрініс, символдық белгімен ұштастыруға болады.
Халықтар танымындағы әр ... ... ... бір ... ... ... - ... қатар, алуан түрлі табиғи ерекшеліктермен байланыстырылып ... ... бұл - ... ... бір ... ... ) деген айрықша қатынасы, танымдық көзқарасы және тілден тысқары жатқан, когнитивті негізгі бір ... ... ... ... сан алуан бейнелі тіркестердің туындауына ... ... ... ... ... тіл-тілдің сөздік қоры жан-жануарлар атаулары бар фразеологизмдер мен ... ... ... ... ... бай және оның себебі түсінікті де. Әр алуан фразеологизмдерге ұйытқы бола отырып, бұл сөздер дүниенің сан-салалы объектілермен, ұғым-түсініктермен байланысып отырады. Бұл ... екі ... ... ... ... және ... ... топтастыру барысында анималистік атаулардың фразеология жүйесінде алатын орны мен ... ... ... ... екі ... ... көрсеткіші, қолданыс аясы, мағыналық және қолданылу ерекшеліктері анық байқалады. ... ... ... ... ... бар фразеологизмдерді тақырыптық топқа жіктеу барысында құрамында бір тематикалық өріске жататын компаненттері бар түрлері іріктеліп алыну керек [28, 113].
Анималистік ... осы ... ... ... тірек мүшелердің тематикалық өрісін белгілеу;
ә) тақырыптас мүшелердің анималистік фразеологизмдердің жасалуында қызметін айқындау;
б) белгілі бір тақырыптық топқа жататын ... ... ... ... құрамында кездесу жиілігін анықтау;
в) жоғарыда аталған мәселелерге байланысты зерттеу нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... қайталанып келген сөздер емес, бір тематикалық өріске жататын тілдік бірліктер негізге алынды. Сондай-ақ анималистік ... ... ... топтастыруда, ең алдымен, саралауға негіз болатын тірек мүшені ... ... ... ... орайда, қазақ фразеология саласының негізін салушы ғалым І.К. Кеңесбаевтың деген пікірі алға қойған мақсат - міндеттің ... ... ... [29, 589]. ... топтастыру әдіс - тәсілдерінің негізінде екі тілдің анималистік фразеологизмдер қоры тоғыз фразеотематикалық топқа (үй ... ... ... түз ... теңіз жануарлары; бауырымен жорғалаушылар; құс; балық; ұлу; қос мекенділер; құрт - құмырсқа; шыбын - ... ... ... ... ... ... ... барысында әрбір тақырыптық топ аясына енетін анималистік атаулардың сан мөлшері бірдей емес болып табылады.
Мысалы, ағылшын тілі анималистік фразеологизмдері құрамында:
а) ең жиі ... ... ... dog, horse, cat, fish, bird, pig, hog, goose, bull, wolf, ass, monkey, hare, cock, - ... ... ... фразеологизмдер қорының ауқымды бөлігін құрайды;
ә) орташа жиілікпен кездесетін анималистік фразеологизмдер ... snake, worm, bee, duck, hound, bear, chicken, pigeon, cow, sheep, calf, fox, mouse, ape, crow, hen, mare, ox, rat, flea, ... ... ... ... ... төмен зоонимдік атаулардың қатарына: animal, ant, badger, bat, beast, beaver, beetle т.б.
Анималистік фразеологизмдер жағдаяттық, ... ... ... ... ... ... ... сөздің мән - мазмұнының айқындала түсуіне ықпалын тигізеді. Себебі, анималистік атаулар лексикалық деңгейде немесе фразеологиялық деңгейде болсын үлкен ономасиологиялық ... ие ... ... Бұл ... тура және ... ... келе отырып, нақты заттар мен құбылыстарды атап қана қоймай, сонымен қатар, абстрактілі ... да ... ... сигнификатында бекіген қандай да бір белгі - сипаттың тілден тысқары жатқан заттар мен құбылыстарға ... ... ... әрі ... тұрғыдан зерттелуі өте маңызды.
Осы орайда, М.Т. Жұбанышқызының зерттеулері бойынша, алдымен, әр ... ... - ... ие денотаттың сан - салалы семантикалық өрісін айырып белгілеу міндеті тұрған. Екі тілдің анималистік фразеологизмдерін семантикалық жағынан ... ... ... негізгі үлкен үш тақырыптың мән - мағынасын ашатыны байқалып отыр, олар: , және . Бұл ... ... деп ... - ... мағыналық топтарды үйіріп, жинақтап тұрған салаларды білдіреді [29, 19].
Анималистік фразеологизмдердің фразеотақырыптық өрісі тарам - тарам семантикалық аяларда құрылымы ... ... ... ... қоса ... ... ... мағыналық сәйкестіктері нәтижесінде біріктіретін әрбір фразеосемантикалық өріс немесе топ ұғымның одан әрі нақтыланып, ... ... орай өз ... ... ал микроөрістер - қатарларға тармақталып ... ... ... ... нәтижелері бойынша анималистік фразеологизмдердің ең көп кездесетін саласы болса, одан ... ... және ... орын ... [28, 115]. ... және ... ... анималистік фразеологизмдерін салғастыра зерттеу барысында олардың семантикалық өрістерінің кеңдігі, ... қат - ... ... мен ... ... сипаттауға белсенді түрде қатысатындығы байқалды.
Адамның көңіл - күйін, мінез - құлқын, түр - тұлғасын сипаттауда ағылшын тілінде ит пен ... түз ... ... фразеологизм компоненті ретінде көріну жиілігі, ал қазақ тілінде төрт түлік, оның ... ... қой, ... сиыр ... тұрақты тіркес құрамындағы үлес салмағы жоғары екені байқалып отыр. Сондай - ақ ағылшын тілі анималистік фразеологизмдері және салаларына ... ... ... ... тақырыптарды жан - жақты толықтай ашады.
Қазақ тіліне қатысты зерттеу ... үш ... ... ... ... жан - ... таралуы ежелгі малшылық кәсіптің халықтың өмір тіршілігіндегі мәнінің зор болғандығын байқауға болады. Әр типтес ... ... ... ... зерттеудің нәтижесінде жалпы санына, кездесу жиілігіне, қолданыс аясына, ... мен ... ... ... сөз ... қызметіне қатысты бірқатар ерекшеліктері анықталып, нақты тілдік деректердің негізінде жасалынады [30].
Қазіргі таңда тіл білімінде ... ... ... ... ... ... зерттеу кеңінен зерттеліп отыр. Қазақ және шетел тіл білімінде ... ... ... тақырыптық топтарға бөліп зерттеу әдісі кең көлемде ... өз ... ... ... ... ... ... фразеологизмдерді фразео-тақырыптық өріс ... ... ... ... ... салғастыра зерттеуді қажет ететін аса маңызды ... ... бірі ... - жан - ... ... негізінде жасалған фразеологизмдер.
Зерттеу барысында үй жануарлары мен жабайы аң - құстар атауларының дүниежүзі халықтарының ... ... ... тілінде абстрактілі ұғымдар мен адамның көңіл - күйін, іс - әрекетін, түр сипатын, әлеуметтік құбылыстар мен оқиғаларды бейнелі ... ... ... ... ... ... тілінде фауналық атаулар және жануар атаулары фразеологизмдер ... ... ... діни ... ... бестиярийлерде, геральдикада, ертегілер мен балалар фольклорында молынан кездеседі. Сондай - ақ тіл ... ... ... ... ХІ ... өмір ... көрнекті түркітанушы, этнограф, тарихшы ғалым Махмұд Қашқаридің атты еңбегінде төрт түлік малға, оның түр - түсі мен ен - ... ер - ... т.б. ... ... мен ... ... - ... молынан келтірілген [31, 115 - 117].
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі анималистік фразеологизмдер санының молдығына орай, олардың ... ... ... ... - ... ... шығу төркіні, жасалу жолдары мен тарихы да сан алуан болып келеді. Сондықтан, жануар атаулары бар ... ... ... ... ... ... мен құрылымын және аталмыш фразеологизмдердің құрылымына тән грамматикалық ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында белгілі бір өрі ішінде кешенді түрде зерттеу олардың құрылымдық жүйесі мен компоненттерінің өзара ... ... ... ... ... бірліктердің құрамында грамматикалық мәнін сақтап тұратын негізгі бір мүшесінің , яғни ... ... ... ... Мұндай компонент фразеологизмге біртұтас грамматика - лексикалық мән беріп, оны белгілі бір сөз ... ... ... Сол ... тіл білімінде фразеологизмдер біртұтас мағынасы мен компоненттерінің ... ... ... да ... ... тіркесуіне және сөйлемдегі синтаксистік қызметіне қарай лексика - грамматикалық топтарға, яғни сөз таптарына қарай бөлінеді.
І.К. Кеңесбаев ... сөз ... ... ... ... мәселелердің бірі екендігін айта келе, фразеологизмдердің семантикасы мен тұлғасы жеке сөз ... бара - бар ... ... ... бір сөз табының қызметіне жуықтайтын ғана фразеологизмдер болатындығын, ал фразалық түйдек (идиома) болса, ол ... бір сөз ... ... ... ... ... ... [31, 617]. Дегенмен, фраземаларды бұлай топтастыру шартты түрде ... ... ... ... ... нысанын бұлайша топтарға бөліп қарастыру, біріншіден, қазақ және ағылшын фразеологиясының негізгі бөлімін құрайтын мағыналық - грамматикалық кластардың өзара ... ... ... ... ... ... әр ... типтегі құрылымдық модельдерінен қазақ және ағылшын тілдерінде бірдей немесе өзгешелеу болып келетін үлгілерін нақтылап көрсетуге мүмкіндік береді. Жануар атаулары бар ... қай сөз ... ... ... үшін ... ... туатын фразеологиялық мағынаға аса мән берілуі қажет.
Ш.Б. Арғынғазинаның зерттеуінше, ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістікті фразеологизмдердің екі түрлі ... ... ... ... ... ... құрамындағы етістік сыңарларының ауыстырылуы арқылы жасалған лексикалық ... ... ... ... keep to (take) one`s line (өз жолымен ... bring (make) smb`s heart into his mouth ... алу), draw (pull) the wool over smd`s eyes ... ... ... ... жұлдызы сөну (өшу), жөніне көшу (қайту), олжаға бату ... қаза болу ... ... фразеологизмдердің есім сыңарларының ауыстырылуы арқылы жасалған лексикалық варианттары. Мысалы, ағылшын тілінде keep one`s cheen ... ... ... keep one`s hair (shirt) (сыр бермеу), go burst (smash) (тақырға отыру). Қазақ тілінде: егде тарту//мінажат ету, ... ... ... күл қылу//күл-талқан ету [35, 78 - ... ... ... және ... ... ... фразеологизмдердің варианттарының тек қана жеке тіл ішінде кездеседі. ... fall on one`s feet (legs) ... таза ... row (sail) in the same boat (бір ... есу), sing another song (tune) ... өлең айту). Қазақ тілінде, қан сорпасы бөлу (шығу), ... ... ... өкпе айту ... ... (табанын) жылтырату [35, 79].
А. Байтелиевтің зерттеулері бойынша фразеологиялық мағынадан туындайтын номинация өзінің белгілейтін объектісіне байланысты элементтік және ситуативтік деп бөлінеді. ... ... ... белгілі бір элементін: затты, сапаны, процесті, атауды, қатынасты, кез - келген деректі немесе дерексіз объектіні білдіреді. Бұл жерде номинант сөз ... ... ... ... ... бейнелейтін тілдік бірлік өз мазмұнында микроситуацияны, яғни қатарынан бірнеше элементтерді біріктіретін оқиға, жағдай, факт, деректі т.б. қамтиды. Бұл номинацияның сыртқы ... ... ... ... ... [32, ... айтылғанға орай қазақ және ағылшын тілдері фразеологияларына және ... ... ... ... теориялық тұжырымдар мен дәстүрлі ұстанымдар негізінде екі тіл жануарлар атаулары бар фразеологизмдері грамматикалық тұрғыдан:
а) сөз тіркесіндегі анималистік ... ... ... зат ... сын есім т.б. ... ... ... сөйлем үлгісіндегі анималистік фразеологизмдер деп екі үлкен топқа жіктелді.
М.Т. Жұбанышқызының зерттеулерінің нәтижесінде етістік ... ... ... ... ... алғанда, екі тілде де өте жиі кездесетіндігі анықталды. Әсіресе, екі және үш ... ... ... ... ... басым, кездесу жиілігі жоғары, қолданыс аясы кең екендігі анықталды [29, 17].
Қос ... ... бұл ... ... ... ... ... бірліктердің құрамының ықшамдылығымен, белгілі бір ұйқасқа, үйлесімділікке құрылуымен және көңілдегі ойды қысқа да нұсқа ... ... ... болады. Сондай - ақ ағылшын тіліндегі келесі ауқымды топ - зат есім ... ... ... ... ... ... ... салғастыра алғанда, аталмыш бірліктердің қазақ тіліндегі кездесу жиілігі мен сандық көрсеткішінің төмендігін тіл - тілдер ... ... ... жатқыза кеткен жөн.
Фразеологизмдердің бірден жасала қоймағаны, уақыт озған сайын ... ... ... ... ... ... ... өз - өзінен түсінікті. Олардың сол дәуірдегі ... өмір ... ... ... ерте ... ... ... - санасына сай келуі де осыған байланысты.
Қоғамдық факторларға, тілдің ішкі заңдарына байланысты белгілі бір сөз ... ... ... ... мен ... ... мағынасы ауыс - түйіс өзгеріп отырады. Сондықтан да ... ... ... А.В. Кунин ұсынған эволюциялық бағыт кең қолдау тауып отыр [2, 291]. ... ... ... ... ... ... да құрамы түзіліп, қолданыла бастауының алғашқы сәтінде бірден пайда болмай, уақыт өте келе қалыптасады ... сөз. ... ... ... ... ... ... тіркес түзіліп, одан кейін тұрақтануы мүмкін окказионалды немесе потенциалды фразеологизм қалыптасады.
Жалпы А.В. ... ... ... потенциалды фразеологизмдер қатарына төмендегі фраземаларды жатқызуға болады:
а) компоративті (теңеу ... ) ... ... ... as brave as a lion- , to repeat like a parrot - ; қаз. ... ... ... т.б.;
ә) шындық өмірге жат бейнелерге негізделген анималистік ... ... when pigs fly ... ... ... - ; to milk the bull//to teach the dog to bark ... ... өгіз сауу//итке үруді үйрету ) - ; қаз. ағаш атқа ... - ... салт - ... ... - ... аңыз бен ... оқиғалар желісіне құрылған анималистік фразеологизмдер: ағыл. in a bee - line (сөзбе-сөз ... ... ... - ; қаз. әулиеге ат айтты - , сүт көп, ... аз - діни ... - ... ... ... ... ... қазіргі уақытта тілдік бірліктің этнографиялық негізгі көмескеленіп, ұғымды қолданылады т.б.;
в) окказионалды, ... ... ... анималистік фразеологизмдер: ағыл. cock-shut-time (сөзбе-сөз аударғанда: әтеш қамалған уақыт) - (У. ... қаз. ит ... ешкі ... - ... ... ... ... сәйкеспейтін, жеке адамның ассоциативтік ойлауы бойынша субъективті белгіліерге негізделген тіркестер: ағыл. a social butterfly (сөзбе-сөз аударғанда: әлеуметтік көбелек) - , қаз. ... ... бұқа ... айдаһардай ысқыру; абжыландай толғану т.б.;
д) сөз тіркесі емес, белгілі бір сюжет ... ... ... ... ағыл. to bell the cat (мысыққа қоңырау тағу) - ... бір ... ... ... келе ... білу үшін оның мойнына қоңырау тағуды ұсынады), қаз. түйе бойына сеніп,жылдан құр қалыпты;ала тайдай ... т.б. [33, ... ... қандай да бір құбылысты атаудағы (номинация тарапынан) олқылықтың орнын толтыру, екіншіден, тілдің коннотативтік қорын байыту мақсатында жасалады. Мысалы, ертеде ... ... ... ... өлшемдерін білдіретін сағат, километр, метр т.б. атаулары қолданысқа ене қоймаған кезде, сол заман кезеңіне сәйкес келетін қозы - көш жер, бие ... ... ат ... сиыр ... ... ... ... қалыптасқандығы белгілі. Фразеологиялық орамдар тек ономасиологиялық қызмет атқарып қана қоймай, сонымен бірге экспрессивті - коммуникативті рөл де ... ... ... a snail`s pace ... адымындай) фразеологизмінің деген коннотативтік семантикасы лексикалық единица беретін мағынаға қарағанда анағұрлым көркем, әсерлі. Сол секілді қазақ тілінде ... ит өлім ... ... прототипіне қарағанда бейнелілігі жоғары. Лексика мен фразеологияның бір - бірін өзара толықтырып отыруы негізінде ... ... ұғым ... мәселе жөнінде белгілі ғалым А.Д. Райхнштейннің: деген ой - тұжырымдарымен толық ... ... [34, ... таңда фразеологиялық бірліктер халық тарихы, оның әлеуметтік тіршілігі, ақыл-өнегесі, даналығы мол ... ... ой ... ... ... ... бірліктер болып табылады.
* бөлім бойынша қорытынды
1) Ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологизмдердің қалыптасуына ағылшын және қазақ ұлттарының тарихи, рухани және материалдық ... ... ... себеп болған;
2) Фразеологиялық бірліктердің тұлғасының тұрақтылығы мен тілде бұрыннан материал ретінде қолданылатын сипаттары оларды фразеологизмдер қатарына ... осы ... ... толық мүмкіндік береді;
3) Фразеологиялық бірліктердің этнолингвистикалық табиғатын айқындауда деп аталған үш бірлестікті қамтитын идеографикалық классификация тиімді;
4) Бірқатар қазақ және ... ... ... мен ... және ... ... ... сәйкестіктері байқалды, абсолютті эквивалент, яғни теңбе-тең балама ... де ... ... ... ... бірліктердің құрамында елді-мекендердің атаулары мен кісі есімдері жиі кездеседі.
2 ҚАЗАҚ, АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ЖАНУАР ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі фразеологиялық бірліктердің семантикалық құрылымы.
Фразеологизм тілдің айшықты да, мәнерлі, бай салaсының бірі. ... ... ... әсерлік, экспрессивті-эмоциялық, суреттеме қасиетімен ерекшеленіп көзге түседі. Осындай көркем, пәрменді бояуы қанық ... ... ... ... орынды қолданып келеді.
Фразеологизмдер тек шығу тегі, ... ... ғана ... ... бірге, құрылымдық жүйесі арқылы жіктеледі. Көптеген фразеологизмдер наным-сенімдер мен тыйым сөздермен тығыз ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық, семантикалық тұрғыда зерттеп өз үлестерін қосқан ғалымдар қатарына А.И. Молотков, А.М. Чепасова, В.П. ... А.В. ... ... болады.
А.И. Алехинаның айтуынша, көптеген фразеологизмдер кәсіби тұрғыда қалыптасқан. Ертеректе фразеологизмдердің дамуы оның өңделуіне байланысты деген тұжырымды теріске шығарса, ал ... осы ... ... топтастыру үлкен бір жүйе ретінде қарастырылып жүр. Фразеологизмдер аясында бірнеше модельдердің түрлері топтастырылды: грамматикалық; семантикалық; құрылымдық-семантикалық; фразажасамдық; ... [51, ... ... ... ... мен салыстырмалы тіркестермен тікелей байланысты болып келеді. Соның ішінде, салыстырмалы тіркестер құрамы сын ... ... және ... болып екі топқа бөлінеді. Үстеу мен зат есімді теңеулердің аз кездеседі. Салыстыру кезінде жоғарғы деңгейдегі жиілілік қажет.
Сын есімді (адъективті) теңеулердің ... ... ... . Бұл ... түрі ... ... сыны мен ... көрсету мақсатында қолданылады. Кей жағдайда жалғау түсіп қалуы мүмкін. Ал, ... ... ... мен ... зат ... алдында қолданылмайды. Қазақ тілінде сын есімді салыстырулар зат есімге -дай, -дей, -тай, -тей, -ша, -ше ... ... ... ... ... ... (as) busy as a bee - еңбекқор, тыным таппайтын адам; (as) cunning as fox - ... қу, ... (as) drunk as a lord - ... мас; (as) fierce as a tiger - ... ... (as) old as the hills - ... ... (as) ugly as sin - күнәдай қорқынышты. Қазақ тілінде, алтайы ... ... ... ... ... аш ... байлаулы бұзаудай, ботасы өлген түйедей, ақ бөкеннің ... бес ... ... т.б. ... бола ... ... ағылшын тіліндегі фразеологизмдер құрамындағы тіркестер мен сөздер орналасуына ... екі ... ... : fine as a frog hair , slick as a ... grease , sorry as an owl bait , freckled as a turkey egg ... : poor as a church mouse , mad as a March hare .
Ал қазақ тілінде фразеологизмдердің құрамы : жаман ... ... ... ... ... ... аппақ сазандай (ет жеңді, көрікті, балғын); аш қасқырдай (қомағайлану, мейлінше аранын ашу).
Ал, Е.Ф. ... ... сын ... ... ... ... тән болып келеді, яғни тіркестер бір-бірімен салыстырылады. Сын есімді салыстыру барысында алғашқы тіркес немесе сөз әдетті негізгі мағына ретінде қолданылса, ... ... ... сөз ... күшейткіш мағынасында қолданылады. Себебі, екінші тіркес бірінші тіркес арқылы берілген фразеологизмнің сындық және сапалық ... ... ... ... ... [52, 11]. ... ... немесе сөз салыстырудың негізі болып табылса, ел екіншісі - толықтауыштық мағынада қолданылады. Мысалы, (as) good as gold - ... ... ... (as) fat as a butter - ... ... (as) fat as a pig - ... ... т.б. ... ... ... адам бойындағы, заттар мен құбылыстардың сапасы мен қасиеттерін көрсетуде жиі қолданылады. Мысалы, қазақ тілінде жүнін жұлған ... ... ... ... жоқ, сиқы ... ... асығындай (кішкентай да сүйкімді, оңтайлы), қаңтардағы бурадай (ашулы, ... ... ... (as) cool as a cucumber - ... ... (as) vain as a peacock - ... ... көкіректеу, өркөкірек; (as) wise as a Solomon - Соломон сияқты ақылды, данагөй.
Адъективті ... ... ... жануарларға да қатыстырып қолдануға болады, мысалы, (as) free as the air - жел ... ... ... да жануарға қатысты айтылады).
Әдетте, салыстыруда жалқы есіммен тікелей байланысы бар фразеологиялық бірліктер қатары ... ... Ал ... тілінде мұндай фразеологимдердің жоқтың қасы десек те болады. Мысалы, (as) as Methuselah - Maфусалл секілді ... жасы ... (as) old as Adam - өте ... (as) proud as Lucifer - шайтандай ... ... ... жалғауының орнына жалғауы қолданылады:
packed like sardines - өте тығыз;
like a bear with a sore head - ... ... ... ... a cat on a hot tin roof - ... ... like a duck - ... жақсы жүзу.
Сонымен қатар сын есімді теңеулер кезінде көптеген аллитерациялық құралдар қолданылады. Яғни, ... ... ... ... ... ... ... blind as a bat (as a beetle) - ... көзі ... ... соқыр;
(as) flat as a flounder - камбала сияқты тегіс, жұмыр, теп-тегіс;
(as) fit (fine) as a fiddle - ... ... ... аурудан айыққан.
Қазақ тілінде: аш арыстандай (ашу қысқан, ашулы, қаһарлы); ... ... (өте ... тәуелді, лажсыз); жүнін жұлған тырнадай (кейпі жоқ, сиқы кеткен); қоздаған қойдай ... ... ... ... . ... міндеті анықтауыштық-пысықтауыштық қатынасты көрсету барысында, іс-әреткеттің сапалы, сындық тұстарын ашып көрсету. Кей ... ... ... ... Ал ... тілінде бұл тіркес зат есім мен етістіктің тіркесуінен тұрады. Мысалы, bleed like a pig - ... run like a hare - ... ... swear like a trooper - ... ... үшін сөз ... agree like cats and dogs - ит пен мысықтай өмір сүру. ... ... ... ... ... ашулану, буырқану); арыстандай құтыру (аласұру, жанын жеу); аш кенедей жабысу (қыр ... ... ... ... (ашқарақтана дүрсе ұмтылу); қойдай шулау (азан-қазан болу, шулау).
Етістікті теңеулер фраземаларда алғашқы тіркес немесе сөз ... ... ... ... бөліктері ауыспалы мағынада айқындауыш ретінде қолданылады. Сонымен қатар, етістікті салыстырулар ... ... ... ... теңеулердегі фразеологиялық бірліктер сөйлемде көрнектілік пен әсемдік құралы ретінде ... ... ... ... ... ... үш ... бөлінеді:
- жағымсыз мағынадығы етістіктер: hate, lie, swear;
- жағымды мағынадығы етістіктер: fit, get on;
- бейтарап мағынадығы етістіктер: drink, eat, feel, follow, look, run, sleep, speak, spread, swim, treat, work ... ... ... ... етістіктер құрамындағы feel мен look етістіктері салыстыру кезінде бір құрамда кездеседі:
feel like a boiled rag - өзін ... ... ... ... like a fish out of water - өзін ... ... ... сезіну;
look like a million dollars - керемет, ғажап ... ... like nothing on earth - өте ... ... ... көріну.
Етістікті теңеулер қатарында жануар атаулары, жәндіктер, құстар мен балық атаулары кездесетін фразеологизмдер жиі кездеседі. Мысалы:
bleed like a pig - ... ... like a dog - итше өлу, ... like a wolf - аш ... ... ... опырып жеу;
fight like a lion - ... ... ... ... like a horse - ... ... ... ету, тынымсыз жұмыс істеу;
feel like a fish out of water - өзін ... ... ... ... ... ... ... болсақ:
аш күзендей бүгілу (қайғыға батып, құсалық көру);
арыстандай құтыру (аласұру, жанын жеу);
атжалмандай ... ... ... ... ... ақыру (айқай салу, үстемдік жүргізу);
қасқырдай анталау (ашқарақтана дүрсе ұмтылу, қомағайлану).
Сын есімді теңеулер ағылшын тілінде ең жиі қолданылатын тіркестер ретінде , , , , / , / , : dead as a dodo , dead as a mutton , happy as a lark , lively as a grig , strong as an ox/as a horse/as a bull , crazy as a coot , silly as a ... , stupid as a donkey , hungry as a bear ... ... сын есімді теңеулер құрамындағы тіркес сөздер қатарында көбіне , , , , , , , , , т.б. ... ... ... ... түйенің жабуындай (әбден тозығы жеткен, ескі, көне), адал итсіз (ешбір малы жоқ, тақыр кедей), ала ... (лаң, ... ... ... ... ... толық, көрікті, балғын), аш бөрідей (жалақтап, опырып жеу), жүйрік аттай (қыр мінезді, аса көне бермейтін), кәрі ... ... ... ... ... ... жуас (момын, қой мінез).
Фразеологизмдерді қолдану ойымызды айшықты, ... және ... ... үшін ... ... ... ... құрылымдық-семантикалық құрылымын зерттей отырып, оның айырмашылықтары мен ұқсастықтарын айқындауға, зерттеліп отырған тілдердің ерекшеліктерін түсінуге, анықтауға өз ... ... ... және ... ... жануар атаулары бар фразеологиялық теңеулерге салғастырмалы талдау
Фразеологиялық теңеулер фразеологизмдердің басқа ... ... ... ... жүйесі, компаративті мағынасы мен стильдік қызметі арқылы ерекшеленеді. Фразеологиялық теңеулер табиғатын зерттеу кезінде фразеологиялық теңеу мен метафораның ... ... ... мен ... мен ерекшеліктеріне тоқталу қажет. Бұл мәселеге арналған әртүрлі ғылыми еңбектерде фразеологиялық теңеулер мен метафоралар тілде қатар қолданылады, себебі олар ... ... ... ... ... бар делінген.
Ғалым М. Серғалиевтің есептеуінше, теңеу мен метафораның ортақтығы - олардың заттар мен ... ... ... ... ... көрінеді [35, 42]. Алайда, оларды мазмұн жағынан ажыратып ... ... жөн. ... ... ... заты мен атау және оған ... негіз бар. Ал метафораға ондай негіз аса қажет емес. Фразеологиялық теңеулер екі ... ... ... ... табылса, метафоралар - олардың ұқсастығының нәтижесі ... ... ... he is a lion - ол арыстан; he is as brave as a lion - ол ... ... ... А.Г. ... ... теңеулер өте жақсы зерттелген. Теңеу - танымдық қызметі зор, ең көне, әрі қарапайым, ... жиі ... ... ... ... ... ... Шындық әлемді танудың қисынды құралы бола отырып, теңеу мейлінше көп қырлы, мазмұнды тілдік құбылысты білдіреді. Ойлау ... ... ... ... эмоционалды түрде қабылдауы және ондағы қайсы бір құбылысты салыстыра ... ... ... да бір ... мән берудегі салмағы ерекше болып келеді [37, 56].
М. ... ... ... ... ... ... теңеу, адамның абстрактілі ойлауын дамытудың көрінісі болса, лингвистикалық тұрғыдан осы ойдың тілдік қолданыста бейнеленуі. Сонымен бірге теңеу - ... ... ... ... ... ... ... көркемдік әдістердің бірі [36, 56].
Теңеу - ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір затты екінші затпен салыстыру арқылы сипатталушы ... ... ... ... ... күшейтетін, сол нәрсені жаңа қырынан, поэтикалық қырынан таныстыратын әрі стильдік тәсіл, әрі таным құралы болып табылатын көркем әдіс. Басқа тілдік ... ... ... теңеулер де адамның танымдық мүмкіндігін тілдік қабілетімен сабақтастырудан бастау алғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... теңеулер кез келген тілдің фразеологиялық қорының ең ауқымды бөлігін құрайды. Теңеу - ... ... ... ерекшеліктері жинақталған, дүниетанымның ұлттық өзгешеліктері бас қосқан логика-философиялық және лингвистикалық категориялардың санатына жататыны сөзсіз.
Теңеу лингвистикалық категория ретінде қазіргі тіл ... жаңа ... ... ... ... ... бола ... Бұл бағыттардың ішінде құрылымы әр түрлі тілдердегі фразеологиялық теңеулерді лингвомәдениеттану және когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... жүргізудің мәні ерекше болып келеді. Себебі халықтың дүниетанымы, өмірге және қоршаған ортаға деген көзқарасы, салт-дәстүрі, мәдениеті мен көңіл-күйі әр халықтың ... ... оның ... ... ... ... ... табады.
Б.А. Хасанқызының зерттеуі бойынша, фразеологиялық теңеулер жекелеген өмір құбылысына ... баға ... ... бойы ... балаға мұра ретінде беріліп отыратын, әр халықтың өмірінен қызықты деректерді өз бойына жинақтаған халық мұрасы болып есептеледі [39, 12]. ... ... не ... жоқ ... ... ... ... және лингвокогнитивтік тұрғыдан зерттеу әр тілдің өрнек ... ... ... ... қайталанбас қасиетін танып білуге, олардың мағына қалыптасуындағы және тілдік қолданыстағы қасиеттерін ашуға,оның ерекше тұстарын ашуға мүмкіндік береді. Осы тұрғыда туыстығы жоқ ... және ... ... ... ... ... ... негізін ашу ерекше мәнге ие екенін атап өткен жөн. ... ... ... ... фразеологизмдердің уәждеме теориясына басшылыққа ала отырып, бастапқы еркін тіркестер негізінде жасалған фразеологизмдердің түп төркініне зер ... ... ... сол ... ... ... түп ... тауып, өзіндік ерекшеліктерін ажырату арқылы олардың мәні мен мазмұнын ашуға болады. Яғни, фразеологизмдердің ... ... ... ішкі ... құрылымында жатқан бейне арқылы уәжделеді [6, 4].
Мысалы, қазақ тіліндегі құмырсқадай ... аш ... ... сүліктей жабысты, ағылшын тіліндегі dumb as a fish (балықтай ... as sly as a fox ... қу, ... dance like an elephant ... ... ... тіркестердің фразеологиялық мағыналарының ішкі формасы айқын, яғни олардың мағыналары ішкі формалары арқылы уәжделіп ... ... ... ... ... [40, 406]. Фразеологизмдердің ішкі формаларының тасалануынан олардың мағыналарының күңгірттенуінен шығады. Ондай фразеологизмдердің сырын, жасалу төркінін тілдің ішкі заңдылықтарынан гөрі ... ... мен ... ... ... болып тұр.
Мысалы, кәрі қойдың жасындай жасы қалды фразеологизмі қой түлігінің тіршілік ету мерзімін (10 шақты жылдай) ... ... ... Осы жайт ауыспалы мәнде жасы ұлғайған адамға қатысты айтылатын бейнелі тіркестің тууына негіз болып ... ... ... to fight like Kilkenny cats ... ... ... - ... бас тігіп қырқысу деген мағынада қолданылатын фразеологизмнің қалыптасуына ХVII ғ. Kilkenny мен ... ... ... ... аяғы екі қаланың да қирап бітуіне әкелген тарихи оқиға негіз болып қалыптасқан ... ... ... және ... ... фразеологиялық теңеулердің басым көпшілігі атты мағыналық макротопқа жатады, яғни олардың мағынасы адам мен оны ... ... ... әрекетінен пайда болғандығыме байланыстырылады. Сонымен қатар, фразеологиялық теңеулердің негізінде адам өмірі мен ... ... ... ... екі тілде олардың төмендегідей мағыналық-тақырыптық топтары анықталды:
1. Адамның эмоциялық ... ... ... ... Қаз.: ... аунаған түлкідей, найза үстінде отырғандай, тышқан алған мысықтай;Ағыл.: to shake/quake/tremble like an aspen leaf - көк ... ... ... to sit on a powder keg - ... толы ... ... ... ...
2. ... өмірі мен қызметін сипаттаушы фразеологиялық теңеулер: Қаз.: түлкі қуған тазыдай соңына түсу, ит пен мысықтай өмір сүру; Ағыл.: as thick as thieves ... ... ... ... - жан дос, айырылмас дос, to live like cat and dog - мысық пен ... өмір ...
3. ... тамақтану процесін сипаттаушы фразеологиялық теңеулер: Қаз.: бурадай қарш-қарш шайнау, егінге түскен сиырдай жайпау; аш бөрідей. Ағыл.: to eat like a pig - ... ... to drink like a fish - ... ... ... ... ... фразеологиялық теңеулер: Қаз.: белге соққан жыландай, боз інгендей боздады, кірпідей жиырылды, сең соққан балықтай, ... ... ... ... арыстандай аласұрды; Ағыл.: as miserable as a bandicoot - (қалталы қөртышқандай) - ... ... as still as a mouse - ... жасырынып тұру т.б.
5. Адам мінезі мен ақыл-ой қабілетін сипаттаушы ... ... Қаз.: ... ... ... Қарабайдай қатыгез, дала бүркітіндей қырағы; Ағыл.: a memory like an elephant (сөзбе-сөз аударғанда: есі ... яғни еске ... ... өте ... ... as blunt as a hammer ... ... балғадай ақымақ) яғни топас, ойлау дәрежесі төмен т.б.
6. ... ... бір ... немесе затқа қатынасын сипаттаушы фразеологиялық теңеулер: Қаз.: жыландай жек көру, құлындай шыңғырту, қойдай бауыздау; Ағыл.: to hate smb like poison - ... удай жек ... throw smb aside like an old boot - ... қажеті жоқ ескі аяқ киімдей лақтырып тастау, яғни пайдаланып алғаннан кейін өзінен алыстату немесе ...
7. ... мен ... ... ... ... ... Қаз.: көздің жасындай таза (мөлдір), жаман түйенің жабуындай (келіссіз). Ағыл.: fresh as a daisy - ... ... жас, ... cold as a frog - ... ... ...
8. ... сипаттаушы фразеологиялық теңеулер: Қаз.: бие сауымдай уақыт, сүт қайнатымдай уақыт, қас қаққандай. Аталмыш топқа да ағылшын тілінің ... ... ... ... ... ... ... фразеологиялық теңеулер: Қаз.: жүнін жұлған тырнадай, ит кемірген асықтай, қырмызыдай ажарлы, ақ маралдай әдемі; Ағыл.: as fair as a lily - ... ... ... pale as death - өліктей бозарған т.б.
10. Арақашықтықты сипаттайтын фразеологиялық теңеулер: Қаз.: есік пен төрдей, ат шаптырымдай жер, ... ... жер. ... ... ... теңеулері бұл топқа жататындары кездеспеді.
11. Заттар мен құбылыстардың көлемін сипаттаушы фразеологиялық теңеулер: Қаз.: қойдың құмалағындай, ешкінің ... ... ... ... as light as a drum - ... ... thin as a ... - ескектей жіңішке.
12. Түсті сипаттаушы фразеологиялық теңеулер: Қаз.: ақ бөкеннің таңындай, орман түлкісіндей қызыл, сүттей ақ; ... аs white as driven snow/as milk - ... ақ, as red as a ... - күрке тауықтың айдарындай қызыл.
Сонымен қатар фразеологиялық теңеулерді олардың негізгі құрамында теңеу сөзі бар ... ... ... ... яғни ... ... құбылысты салыстыру мақсатында фразеологиялық теңеулердің мынадай топтары анықталады:
1. Аң атауларынан жасалған фразеологиялық теңеулер: Қаз.: қойға тиген қасқырдай, ақ маралдай керілу, ... ... ... ... ... арыстандай құтыру, алтайы қызыл бөрік түлкідей, ақ бөкеннің ... ... as agile as a monkey - ... ... as cross as a bear - ... ... as cunning as a fox - түлкідей айлакер.
2. Үй ... ... ... ... ... Қаз.: тағасыз аттай тайғанау, жараған бурадай, егінге түскен сиырдай жайпау, жаман түйенің жабуындай, боз інгендей боздау; Ағыл.: stubborn as a mule - ... ... squeal like a stuck pig - шала ... ... ...
3. Құс ... ... фразеологиялық теңеулер: Қаз.: торға түскен қырандай, бұлбұлдай сайрау, балапан құстай оңдалды, жаураған торғайдай, жүнін жұлған тырнадай, ителгідей ... ... ... ... as drunk as (a boiled) an owl - жапалақтай мас, as gay as a lark - ... ... as a mild as a dove - ... ...
4. ... ... ... фразеологиялық теңеулер: Қаз.: құмырсқадай қайнады, қара құрттай қаптау, шыбындай қырылу, аш кенедей жабысу, бүйідей тию, қанын сүліктей ... ... as merry as a grig - көк ... көңілді, ants in one's pants - шалбар киген ... яғни ... ... сезіну.
5. Балық атауларына байланысты жасалған фразеологиялық теңеулер: Қаз.: сең соққан балықтай, ақ сазандай бұлқынды, тұмсығы ... ... ... ... ... Ағыл.: as flat as a flounder - камбала балықтай теп-тегіс, жазық, close/dumb as an oyster - ... ... ... ... ашпау, swim like a fish - балықтай жүзу.
6. Күнделікті тұтыну заттар атауларынан жасалған фразеологиялық теңеулер: Қаз.: ... ... ... бөздей ыдырау; Ағыл.: to fit like a glove - қолғаптай дәл), as fat as butter - сары майдай толық.
7. ... ... ... ... ... Қаз.: ... қадалау, қызыл гүлдей құлпыру, жел соққан қамыстай жапырылу; Ағыл.: grow up like mushrooms - саңырауқұлақтай өсу, көбею, shake as a leaf - ... ... stick to smb like a bur - ... ошағандай жабысу.
8. Діни атауларға байланысты жасалған фразеологиялық теңеулер: Қаз.: жын ұрғандай жұлқыну, көктен түскен періштедей, иманындай сақтады. Ағыл.: a certain as preachig - діни ... шын, ... as safe as a church - ... сенімді, берік, as ugly as sin - күнәдай үрейлі, қорқынышты.
9. Тарихи ... мен ... ... ... ... ... ... Абылай аспас асудай, Атымтайдай жомарт, Наушаруандай әділ; Ағыл.: as game as Ned Kelly - Нед Келлидей күшті (Нед ... ... ... as old as ... - ... ... кейіпкері) кәрі, ескі, as pleased as Punch - Панч ... ... ... ... ... ... кейіпкері) разы, риза.
10. Ауру атауларына байланысты жасалған фразеологиялық теңеулер: Қаз.: сүзектен тұрғандай. Ағыл.: avoid like the leper - ... ... ... to avoid someone or smth like the plague - чума ауруынан қашқандай.
11. ... және ... орта ... ... ... ... ... Қаз.: бұлттай сұрлану, жауар күндей түнеру, желдей есу; Ағыл.: to look like thunder - ... ... ... яғни ... ... like greased ... - ... шапшаң, жылдам, тез.
12. Азық-түлік атауларынан жасалған фразеологиялық ... Қаз.: ... ұйып ... бал ... ... ... қымыздай. Ағыл.: as brown as a berry - жидектей қоңыр, яғни күнге күйген, as full as an egg is of meat - етке толы ... ... ... толтырылған.
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі фразеологиялық теңеулердің жалпы мағынасы мен фразеологиялық ... ... ... ... ... ұйытқы сөздерді зерделей бірнеше айырмашылықтар байқалды. Мағыналық тұрғыдан жіктеу кезінде ... ... ... ... 12 негізгі мағыналық тобы, ал ағылшын тілінде 10 мағыналық тобы анықталды. Себебі, ағылшын тілінде арақашықтық пен уақытты ... ... ... ... ... бейнесі қызметін атқаратын ұйытқы сөздер екі тілде де 12 тақырыптық топтың атауларынан жасалатыны байқалып ... ... бір ... ... жататын фразеологиялық теңеулер саны екі тілде бірдей емес екендігі анықталды. Мысалы, ағылшын тілінде өсімдік атаулары, діни атаулар, құс және ... ... ... ... ... тілінде үй жануарлары, күнделікті тұтыну заттар атаулары саны жағынан ... ... ... ... ... ... Екі ... де фразеологиялық теңеулер негізінде адамның өмірі мен қызметін, сипаты мен әртүрлі қасиеттерін, мінез-құлқын т.б. қасиеттерін сипаттайтын фразеологиялық теңеулер тең дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы ұлттық мәдени компонентiмен байланысты. Мәселен, үй жануарларының тақырып тобын қарасақ, қазақ тілінің ... ... ... ... қой, ... сиыр, ит, тай, бура, нар, бөрі компоненттері, ал ағылшын тілінде шошқа, тауық, қаз, үйрек, мысық, қоян, жылан, бұқа, есек ... жиі ... яғни кей ... ... ... қазақ тілінде жоғары болса, ағылшын тілінде төмен болады, ал кейбір атаулардың осы қасиеті керісінше ағылшын тілінде ... ... ... ... ... төмен болып келеді.
2.2 Қазақ, ағылшын тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологизмдерінің ... ... ... ... ... әлем ... білім жүйесінің (әлемнің концептуалды бейнесінің) бір бөлшегі, үзіндісі, яғни индивидтің объективті шындық ... өз ... ... ... ... ... ... латын тілінде де бірнеше мағынаға ие: сonceptio - 1) жиынтық, жүйе, байланыс, қойма, заң актілерін тұжырымдау; 2) ұрық ... 3) ... және т.б. ... ... ... ... негізінен, ағылшын тіліндегі Шенк, Чейф, Рассел, Карнап сияқты ғалымдардың еңбектерінде кездесіп, аталмыш ... ... ... ... туындағандықтан алынған.
Э.Н. Оразалиеваның пікірінше деген тұжырымға келеді [41, 267].
Жалпы алғанда, ... ... concept ... деп ... ... ... ... таңда зерттеушілер пен терминдерінің ара-жігін ашуда. Мәселен, Ю.С. ... ұғым мен ... ... ... ... ... логика мен философиямен байланыстырып, екіншісін матемaтикалық логикаға жатқызса, кейінгі уақытта концепті ретінде анықтап мәдениеттанумен де ... ... ... сүйенетін болсақ, концепт адамның менталды дүниесіндегі мәдениеттің негізгі ұясы, ол біріншіден, ұғымның мазмұнын қамтиды және оны мәдени факт ... - ... ... бір ... ... тарихы, заманауи ассоциациялар, тәжірибе және т.б. қамтиды [42, 71].
Тіл білімінде ... ... рет ХХ ... алғашқы жартысында қоршаған орта құбылыстарын тiл әлемінде бейнелеу мәселелерін зерттеу нәтижесінде пайда болды. Соңғы жылдары тіл білімінде теориясы лингвистикалық ... ... ... бір ... ... ... ... де, туыс немесе туыстығы жоқ әр түрлі тілдер материалдары негізінде де салыстыра-салғастыра ... ... ... ... ұғымына берілген әр түрлі анықтамалар кездеседі. Егер В.В. Колесов ... В.С. ... - ... ... ... ... қалыптасқан әлем бейнесінің мазмұндық бірлігі>> деген анықтама береді [43, 92].
В.А. Маслованың анықтауынша, концепт ұғымы эмоционалдық, ... ... ... ... ... Концептіге осы көрсетілген түсіндірулерден өзге анықтамалар да бар. ... - ... және ... ресурстарды түсіндіретін және адамдардың білімі мен тәжірибесін бейнелейтін термин. Концепт - ... есте ... ... ... адам ... көрініс табуы. Концептілер - сөз және экстралингвистикалық шындықтың арасындағы дәнекерлер [44, 274].
Ал А.П. Бабушкин деген түсінікті қалыптастыра ... ... ... ... ұлттық концептілік өрісте өзіндік орны болатындығын, белгілі бір зат не ... ... ... ... орай жеке ... ... концепт түрлерінің қалыптасуы әрқилы болып келетіндігін дәйектейді [10, 98].
Концепт ... де, сөз ... де, ... ... ... да ... алады. Сөздің концептісі оның мағыналық және ассоциативтік өрісі арқылы анықталады. Осы өрісте сақталған ақпарат когнитивті және прагматикалық мәні бар элементтерден ... ... ... ... лексикасы мен фразеологиясында сақталған әлемнің мәдени-ұлттық бейнесін ашуға мүмкіндік береді. Әрбір этнос қоршаған әлемді өзінше таниды, яғни өзіндік жасайды. ... ... өз ... ... ... ... ... болып табылатын тірек концептілер ерекше орын алады. Сондықтан тірек концептілерді талдау ... ... ... даму ... ... өмірдегі жай-күйін біле аламыз.
Ал А.С. Сыбанбаеваның ... ... ... ... ... ... ұжымдық қазынасы және ол әрқашан мәдени реңкте болады, сондықтан да ол ұлттық ерекше дүниетанымды ... ... ... ... саналады. [26, 15].
Жалпы алғанда, концепт ұғымы адамның әлем туралы мәдени түсініктерінің жиынтығы болып табылатын әлемнің ... ... ... тани ... ... әлем ... ақиқат болмысты бейнелейтін когнитивтік бірлік ретінде қарастырылады. ... - ... ... ... ... ... табылады. Концепт теориясы әр алуан және ақпарат тасымалдаушы және оның бір ғана ... ... ... ... көзқарас туындап отыр. Осы термин туралы көптеген ғылымдар зерттеулер жүргізген: С.А. Аскольдев-Алексеев, Д.С. ... Ю.С. ... Е.С. ... Н.Н. ... А.П. ... З.Д. ... И.А. ... және т.б.
Ең алғашқы болып орыс тілінде концепт терминін С.А. Аскольдев- ... ... Оның ... ... концепт қызметін атқарады, осылайша концепт бір түрге жататын әр алуан анықталмаған ... ... ... ... ойша ... ... [46, ... ізінше Д.С Лихачев концепт ұғымының мәнін ... ... ... да ... сөз ... ой-санамызда оның сөздіктегі мағынасының логикалық түсінігн қалыптастыратын белгілердің жиынтығын көрсетеді. ... ... оған ... берілген оның анықтамасымен қатар сол тілде сөйлеушінің ... және жеке ... ... ... де ... ... ... бола отырып сөйлеу әрекетінің мән- мағынасының орнын басу арқылы ... ... ... [46, ... Бабушкин өзінің 1996 жылы жазылған атты ... ... ... ... ... ... қарастырып өтті. Оның пікірінше, концептің мінсіз мәні - ... ... сөз ... іске ... ... адамзат ой санасының когнитивті күш-жігерінің ... тең ... ... өз ... анықтамасында бекітіледі деген тұжырымға келген болатын [10, 35].
Сонымен қатар концепт мәселесі ... ... ... тіл ... де кең етек алуда, осыған байланысты отандық лингвистердің осы тақырыптағы еңбектеріне жүгінуді жөн ... ... тіл ... ... ұғымына жайлы мәселелерді Ж. Манкеева, Н. Уәлиев, Қ. Жаманбаева, Г. Смағұлова, М. Күштаева, С. Жапақов, А. Ислам, Ж. ... Э. ... Г. ... Б. ... Б. ... т.б. ... өз еңбектерінде жан-жақты қарастырады. Мысалы, Б. Жумагулова концептісін, С. Бектемирова ұғымын, М.Қ. Қанабекова ... ... ... ... ... олардың мәні мен мағынасын түсіну жеке адамнан бастау алып, қоғамдық таптар мен тұтас бір ұлттың ой-өрісі, дүниетанымы жайында ... ... баса ... [47, ... А. Исламның айтуынша, концептілерді талдау барысында төмендегідей бірізділік ұсталынады: сөздіктегі анықтамасы; концептің ... мен оның әр ... ... және діни және діни жүйелердегі орны; концептің адамның күнделікті ... ... ... ... белгілері; концептің фразеологизмдердің түзілуіне немесе қолдануына ... ... бір ... ... сюжеттің немесе образдардың пайда болуы туралы сөз етіледі [48, 58].
Барлық еңбектерде жалпы концепт адамның ой-санасындағы шынайылықьы ... ... бір ... ... қатар тіл мен мәдениетте нақты мағынасын тапқан және маңызды мәдени ақпаратты тасымалдайтын түсінік ... ... ... концептінің көркем түрде берілуі фразеологизмдердің сөздік қорында және фразеологиялық теңеулерде айқын әрі көрнекті түрде болу үшін ... ... ... да бір зат, ... іс-әрекетті бейнелей жеткізу үшін халық өзінің дүниетанымына орай жете ... ... ... ... ... ... бір ... нышандары, адекваттық белгілері бар нәрселермен салыстырып сабақтастыра отырып зерттеу жүргізеді.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... жануарлар атауларына байланысты, егер бір халық теңеу эталоны ретінде жануардың бір ... ... ... халық оның басқа қасиетін негіз етіп алады. Егер ... ... ... тілінде даналықтың символы ретінде қолданылса, қазақ тілінде ол қауіп-қатер мен қастықтың эталоны ... ... ... Сол ... құрамында қой, ит т.б. жануарлар атаулары қолданылған фразеологизмдердің де мағыналары екі ... ... келе ... ... екі ... ... эталонының ұқсас жақтарын атап өткеніміз жөн.
Мысалы, fox - түлкі қулықтың, lamb - қозы ... bull - бұқа ... hare - қоян ... ... ... екі тілде де қолданылатынын көреміз. Мысалы: as cunning as a fox = ... қу, as timid as a hare = ... ... as mild as a lamb = ... ... ... ... теңеулердің және мазмұндағы концептілеріне тоқтала кетсек.
Фразеологиялық теңеулердің қалыптасуына адам ... ... да бір ұғым ... ... ... болады. Белгілі бір фразеологиялық теңеуді жасауда сөз-дескриптор қолданылады. Сөз-дескриптор - құжаттарды, ақпараттық жиымдарды және т.б. іздестіру кезінде оларды ... ... ... ... үшін ... ... ... сөз немесе сөз тіркесі [49, 147].
Мысалы, сөз-дескриптор үй жануары атауының бірі болса, сол жануардың сыртқы бейнесі, мінез-құлқы, ... т.б. ... ... ... ... мәдениетіне сай тұрақты теңеу туындайды. Теңеу құрамында жануар туралы жиналған бұл мәлімет ... ... ие ... ... ... білуде өзіне белгілі бір құндылықтары бар нысананы таңдайды. Қоршаған ортадағы барлық заттар мен құбылыстар , принципі бойынша бағаланады, олардың ... ... ... сай ... ... қарастырылады. Осы тұрғыдан алғанда қазақ және ағылшын тілдеріндегі фразеологиялық теңеулерді мағыналарына қарай және ... ... деп ... ... ... [50, 20 - 21].
Қазақ тіліндегі фразеологиялық теңеулердің мазмұнда төмендегідей концептілерімен ... ... ... ... ... - ... қолы ... жолы болғыш кісі туралы айтылады.
2. концептісі: Бұл концепті сыртқы пішінді бейнелеу үшін ... ... ... ... балқып туған толған айдай, домаланған қозыдай сүйкімді, жаңа туған ... ... ... ... аттай зымырау, үкідей ұшу, сайтандай жылт ету, ағын судай екпіндеді, жай оғындай атылды, жау қуғандай қашу.
4. ... дана боп ... ... ... ... ... алу, ... ақылды т.б.
5. , концeптісі: егіз қозыдай, бірінің аузына бірі түкіріп қойғандай, тонның ішкі ... ... ... көру ... ... тойған қозыдай, қой аузынан шөп алмас, қойдай жуас, көгендеген қойдай т.б.
7. ... ... ... ... ... лағындай, кер маралдай керілу, қордың қызындай т.б.
8. концептісі: аты бәйгеден келгендей, жерден жеті қоян ... ақ ... ... ... ... базардан келгендей, әйелі ұл тапқандай, наурыз күнінедей т.б.
9. , кoнцептісі: арыстандай айбатты, нар атандай, жолбарыстай қайратты, ... ... ... т.б. ... ... ... халқымыз жан-жануарлардың, хайуандардың, сондай-ақ кейбір заттар мен құбылыстардың ұнамсыз, нашар қасиеттерін адамның ... ... ... ... ... салыстырып көрсетуге өте жоғарғы шеберлікпен қолдана білген. Қазақ тіліндегі ... ... ... концептілеріне тоқталсақ:
1. концептісі: жаман түйенің жабуындай, бетінің кіріне бес ит тойғандай, жүнін жұлған тырнадай, мойны ырғайдай, биті ... ... ... т.б.
2. ... аш қасқырдай, жемтікке қонған күшігендей, қарғаша үймелеу, ... ... итшe ... ... ... өлген кісідей т.б.
3. , концептісі: бордай тозды, жетім қыздың тойындай, жылан жалағандай, күйедей жалады, ... ... ... темір етіктен теңгедей, тeмір таяқтан тебендей қалды, тұттай ...
4. ... ... ... тарпаңдау, сиырша тұру, сөзі түйеден түскeндей, аюдай қорбаңдау, даңды судай тасқызды т.б.
5. ... ... қан ... ала ... ... ... құм құйылғaндай, аузына тас салғандай, кекіреге тойған текедей бақылдады, кірпідей жиырылды т.б.
6. концептісі: iнге ... ... ... ... ... ... өткендей, таспен ұрғандай, кеудені басқандай, қамшы ұрғандай, жай соққандай т.б.
7. концептісі: итше ырылдасу, ит пен мысықтай, оқ ... ... ... ... ... ара ... қылды, аузын бақадай ашырды, аюдай ақырды, бидайша қуырды, боздаған бордай етті, ... ... үрді т.б. ... теңеулер осы концептіге жатады.
8. концептісі: аш ... ... ... ... ... ... ... боздады, боз інгендей боздады/зарлады, иттей ұлып қалды, қоздаған қойдай маңырады, қойдай шулады, өгіздей өкірді, ұлардай шулады.
9. концептісі: ақ ... ... ... ... асауға құрық салғандай құтырды, жын буған бақсыдай бүлінді т.б.
10. концептісі: көлігі ... ... ... ... ... ... ... сең соққан балықтай, әлсіз қурайдай, болдырған түйедей бұралаңдау, иттей боп шаршау, бордай босау т.б.
Ағылшын тіліндегі фразеологиялық теңеулердің және ... ... ... ... сыртқы түр-кескіні ағылшын халқының дүниетаным және мәдени-ұлттық ерекшеліктеріне сай бейнеленеді. Фразеологиялық теңеудің бейнелі негізі ретінде ... ... ... ... ... ... байқалатын құбылыстар атаулары қолданылады: as fat as butter (майдай толықша), as brittle as glass ... ... fresh as a ... ... жас, жаңа), like the cat who eat the cream (қаймақ жеген мысықтай) яғни разы болу т.б.
2. ... As fair as a lily ... ... ... as graceful as a swan ... әдемі/нәзік), pretty as a picture (суреттей әдемі), (as) beautiful as a Greek (сөзбе-сөз: Гректердің құдайындай әдемі/сұлу) т.б. фразеологизмдер осы ... орын ... ... As fleet as a deer ... ұшқыр, жүйрік бұғыдай), as swift as an arrow (сөзбе-сөз: оқтай жылдам), go out like a candle in a snuff ... шам ... ... жоқ ... in two shakes of lamb's tail ... ... құйрығымен екі сермеуіндей тез), like greased lightning (найзағaйдай жылдам), run like the wind (желдей есу) т.б. фразеологиялық ... ... ... тез ... ... ... ... көрсету үшін қолданылады.
4. концептісі. A mind like a steel trap (сөзбе-сөз: ... ... ... ... берік), as sharp as an owl (сөзбе-сөз: үкідей дана, ақылды), as smart as paint (сөзбe-сөз: суреттей ... ... as solemn as an owl ... үкідей дана), wise as Solomon (сөзбе-сөз: Соломондай дана, ақылды), (as) wise as a serpent ... ... ... т.б.
5. концептісі. Бұл концептіге as bold as a lion (арыстандай күшті), as strong as a bull ... ... as strong as a horse ... ... like a Trojan (Трояндықтай, яғни трояндықтай күшті, батыл), to fight like a lion ... ... ... ... теңеулер жатады.
6. / концептісі. As chirpy as a cricket (сөзбе-сөз: ... ... ... as happy as kings ( ... ... ... as merry as a marriage - bell ... үйлену тойы кезіндегі қоңыраудай қуанышты), as merry as a grin (сөзбе-сөз: шегірткедей көңілді), as pleased as Punsh ... ... ... ... т.б. фразеологиялық теңеулер осы конептіге жатқызылады.
7. концептісі. ... ... ... ... ... ... теңеулерге as tame as a chicken (балапандай көнімді), regular as clockwork (сағаттай дәл),right as rain ... ... as innocent as the baby unborn ... ... аңқау), quiet as a mous (тышқандай тыныш) т.б. жатады.
8. концептісі. As full as an egg is of meat ... ... ... жұмыртқадай толы), as rich as Croesus (сөзбе-сөз: Крездей бай), flow like water (судай ағуда), like a dog's dinner ... ... ... асындай, яғни тамаша мол), live like a fighting cock (сөзбе-сөз: күреске шығатын әтештей өмір сүру, яғни молшылықта ... ... ... like pigs in clover ... ... ... арасындағы шошқалардай) т.б. фразеологиялық теңеулер осы концептіге жатады.
мазмұндағы концептілерге ... ... ... ... ... қорқақтық, ашкөздік т.б. сол сияқты жағымсыз жақтарын суреттейді.
1. ... Бұл ... as blunt as a hammer ... ... ... as silly as a goose ... қаздай ақымақ), been in one's bonnet (сөзбе-сөз аударғанда: бас киімнің ... ... яғни ... адасқан деген мағынада), ful like a Charley (сөзбе-сөз: өзін Чарлидей сезіну - ақымақ), mad as a hatter ... ... ... ... шебердей ессіз), mad as a March hare (сөзбе-сөз: Март айындағы қояндай жын соққан, ессіз), т.б. ағылшын тілінің фразеологиялық теңеулерін жатқызамыз.
2. ... ... ... fear somebody as the devil fears holy water ... ... ... судан қорыққандай), like a rat in a trap (сөзбе-сөз: қақпанға түскен егеуқұйрықтай),look as if one had seen a ghost ... елес ... to ... like an aspen leaf ... көк ... жапырағындай дірілдеу/қалшылдау), to sit on a powder keg (сөзбе-сөз: оққа толы күбіде отырғандай) т.б. фразеологиялық теңеулер осы концептіге ... ... ... ... as bare as the palm of one's hand (алақандай тап-тақыр), as bare as a bone ... ... ... butterflies in the stomach (сөзбе-сөз аударғанда: іштегі көбелектей, аш мағынасында), hungry as a hawk ... аш), Mexican ... ... ... ... ... паек - темекі + стақан су), poor as a church mouse (сөзбе-сөз: ... ... ... т.б. ... ... осы концептіге жатады.
4. концептісі. A tongue as long as a stock-whip (сөзбе-сөз аударғанда: тілі шыбықтың ұзындығындай), as a hen with one chick ... ... ... ... яғни ... таппайтын, беймаза), as bold as a thief (ұрыдай арсыз), as changeable as a weathercock (сөзбе-сөз: желбаққыш ... as crooked as a dog's hind leg ... ... ... аяғындай қисық, ұятсыз адамға байланысты), like a bull at a gate (сөзбе-сөз: қақпа ... ... ... ... т.б. ... ... адамның әр түрлі мінез-құлқын сипаттау үшін қолданылады.
5. концептісі. Бұл концептіге as sick as mud (сөзбе-сөз аударғанда: балшықтай әлсіз, яғни ... ... ... feel like nothing on earth ... өзін ... тұрғысыздай сезіну), like a bear with a sore head (сөзбе-сөз: басы ауырған аюдай сезіну), to be on pins and needles ... ... ... to get into hot ... ... суға ... like a cat on hot bricks (шоқтың үстінде ... ... ... адамның әр түрлі жағдайдағы көңіл-күйін бейнелейтін фразеологиялық теңеулер жатады.
6. концептісі. As dry as a mummy ... ... ... ... ... as fat as a pig ... семіз, толық), as limp as a glove (сөзбе-сөз: қолғаптай еріксіз қалжыраған), bandy as a bandicoot ... ... ... ... аяқ), done up like a dog's dinner, or dressed up like a dog's dinner ... ... ... асындай киінген) яғни тұрпайы, дөрекі киінген деген мағынада т.б. адамның түр-пішінін, сыртқы ... ... үшін ... ... ... осы ... жатады.
7. концептісі. As greedy as a wolf ... ... ... ... as mean cat's meat ... ... ... сараң), jump at something like a cock at a grocer ... ... бас ... eat like a pig ... сияқты жеу), jump at something like a cock at a groser (сөзбе-сөз: тарыға бас салған әтештей) т.б. фразеологиялық ... осы ... ... ... және ... ... фразеологиялық теңеулердің жағымды және жағымсыз коннотациясы жалпы алғанда екі тілде де ... ... әр ... ... образы ретінде әр түрлі заттар мен құбылыстардың атаулары пайдаланатыны ... ... Егер ... ... ... ... ... құстардың ішінде тауыс, түйеқұс, жапалақ, қаз , үйрек лексемалары қолданылса, қазақ ... ... ... ... ... ... қаршыға лексемалары қолданылған. Ағылшын тілі теңеулерінде қазақ тіліне қарағанда тарихи адамдар, тарихи оқиғалар, жер ... ... ... ... теңеу образы ретінде көбірек қолданыс тапқан.
Сонымен қатар, қазақ тілінде мазмұнда қолданылған концептілер саны 9 болса, ағылшын тілінде 8 ... ... ... тілінде концептісі кездеспессе, ағылшын тілінде пен концептілері кездеспеді. Бұл айырмашылықтар әр ұлттың мәдениетіне, дініне, діліне, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... концептілер саны екі тілде де ерекшеліктерге ие: ... ... 10 ... ... тілінде 7 концепт саны кездеседі. Бұл концептілер бойынша екі ... де ... ... ... ... ... тілдің фразеологиялық теңеулерін лингвомәдени және лингвокогнитивтік тұрғысынан талдау барысында олардан ұлттық ... ... мен ... бар ... анықталды. Ішкі мәдени танымдық коннотацияның ұқсас не сәйкес келуі, ... ... ... ... ... оның екі ... ... ортақ болуына байланысты. Ал ұлттық дүниетанымның ерекшелігі, оның тілдегі көрінісі тіл иелерінің өз даму ... әр ... ... ... салт-дәстүрі, тұрмыс-тіршілік, шаруашылық түрлері т.б. жағдайларына байланысты деп ... ... және ... ... ... метафоралар негізінде қалыптасқан фразеологиялық бірліктердің ұлттық-мәдени және танымдық сипаты
Зоонимдік метафоралардың адам өмірінде, ырым-тыйымдарында, наным-сенімінде, оның дүниетанымында айтарлықтай орын ... ... ... ... фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер, жұмбақтар, нақыл сөздер) дәйектей түсетіні анық. Фразеологиялық бірліктердің мағынасы ... ... ... ... мен стереотипі, өмір шындығы мен кәдуілгі тұрмыстағы жағдаяттардан көрінеді. Тұрақты тіркестер мен метафоралардың ішкі формасы деңгейінде осы ... ... ... ... ... ... арқылы бекітіледі. Тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдерде, сонымен қатар метафоралық қолданыстарда әлеуметтің мәдени, әлеуметтік, географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... - ... орай ... метафоралар мен зоофразеологизмдер құрамында төрт түлік атауларының көптеп кездескендігін айта кету керек (қой, ... ... ... сиыр). Ал, ағылшын тіліне келер болсақ, қоршаған ортасына қатысты жануарлар атауларының барлығы дерлік қатысқан. Олардың ... ... ... ... ... (dog, horse, cat, fish, lion, cock, monkey, bird, pig, hog, goose, wolf, hare) ... ... ... байланысты, екі тілдегі жан - жануарлар атауларының қолданыс жиілігі де әр түрлі деген ... ... ... ... ... үшін жануарлардың пайдасы мен зияны, қасиеті мен құдіреті айтарлықтай әсер ... ... ... ... ... ... бір ұғымның символына айнала алатыны мәлім. Адамның мінез-құлқын, көңіл-күйін сипаттауда екі тілде де ит пен мысықтың тұрақты ... мен ... ... ішінде көптеп кездескендігін айта кеткен жөн.
Б.Н. Ағабекованың зерттеуінше, зоонимдік метафоралар астарындағы танымдық ... ... ... ... ойлау жүйесімен тығыз байланыста қарастырылады. Олай болатын себебі, дүниенің тілдік бейнесі, ұлттық болмыс, төл мәдениет төңірегіндегі ... ... ... мен ... ... ... ... не имплицитті түрде көрініс табады [50, 112].
XX ғасырда тіл білімі саласында метафораны зерттеудің жаңа ... ... бола ... ... ... метафораны танымдық тұрғыдан зерделеумен сипатталады. Метафораның теориясын қалыптастыруға ерекше көңіл бөлініп, оның тілдегі қызметі, тіл, ... ... ... сан ... ... салаларындағы термин жасау, жаңа білімді қалыптастыру қызметі, түрлері, мән - ... мен ... аясы ... ... ... ... ... метафораны әлем туралы ойлаудың вербальды әдісі немесе ойлау әрекеті деген тұжырымға тоқталды. Осы мәселемен ... ... ... А. Хили, Р. Харрис, А. Ортони, Р. Рейнолде, Ф. Ницше, П. Риккер, М. Влэн, А. Ричардс, А.А. Потебня, В.Г. Гак, В.Н. ... Н.Д. ... В.К. ... және т.б. бар. ... ... 1990 жылы ... ... жинағында жарық көрген [53]. Ал, қазақ тіл білімінде А. ... М. ... Б. ... Ә. ... Г. Зайсанбаева, А. Сыбанбаева, Б. Қасым т.б. ғалымдардың еңбектерін ... ... ... ... ... ... салғастыра зерттеуде: Е.М. Брославская, Н.Б. Романова, Е.А. Гутман, О.А. Рыжкина, О.А. Васькова, А.В. Гура, А.В. Егорова, А.А.Кипрянова, О.С. Фролова, Р.Я. ... М.И. ... О.Н. ... Н.С. ... С.К. Сансызбаева, Р.Қ. Смағұлова т.б. зор үлес қосқанын атап өткеніміз жөн. Көптеген жұмыстар жануарлар атауының ... ... ... ... ... арналған.
Жануарлардың ауыспалы мағынада қолданылуын М.Т. Жұбанышқызы былай түсіндіреді: [25, 9].
Зоонимдерден жасалған ... ... ... Скляревская), (Власкина, Лапшина), (Голодов), (Махова, Лобунько), перифразы ... ... ... арнайы термин ұсынбай, т.б. терминдермен сипатталады [53].
Зоонимдік метафорлар халықтың ұлттық дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... Олай дейтін себебіміз, белгілі бір ұлт тілінің жасалуына сол халықтың танымы мен түсінігіндегі ақпараттар әсер етеді, яғни кез-келген ... ... ... бірлік жайындағы ұғымы әр ұлтта әртүрлі дей аламыз. Сонымен қатар, зоонимдік метафоралар күрделі тілдік бірлік болып табылады, оларға едәуір ақпараттық ... тән. ... ... ... зоонимдер тіл білімінде жеткілікті дәрежеде ашылмаған.
Олар бізді ... ... ... ... бейнелі және эмоционалды түрде бейнелеу қабілетіне ие. Қазақ ... ... ... ... ... ... қана қойған жоқ, бағып жүрген малдың мінез-құлқына, қимыл-жүрісіне қарап неше алуан ерекшеліктерін байқап, ... ... ... ... ... ... ... пайдалана білді. Көрген білгендері төрт - түлік мал мен жан - жануарлар ... ... ... ... - ... іс - ... сипаттау үшін, теңеу образы ретінде жан - жануарлар мен, төрт - түлік ... алып ... ... ... зоонимдік метафоралардың орны. Дүниенің тілдік бейнесі ұғымдары ... тіл ... ... ... лингвомәдениеттану, секілді ғылыми бағыттардың дамуына байланысты ХХІ ... ... кең ... ... бастады. Ұлттық құндылықты жаңа моделде қалыптастыру қазақ тіл білімінің бастауларында дамыды. Ф.Б. Қожахметова, Ш.С. Ниятова, Г.М. Имашева, Б. Шалабай, Г.Н. ... Г. ... А. ... Б. Нұрдаулетова, Г. Қосымова, Э. Оразалиева т.б. секілді тілші-мамандар қазақ этнографиясын, дүние болмысын тілдік ... ... ... оған ... ... ... ...
Адам дүниетанымы кеңістікті танып білуден жинақталады. Әр ұлттың әлем бейнесі олардың дүниені танудағы көзқарастарына байланысты. Адам ... ... ... ... ойы мен оның ... ... ... тәжірибесін сөйлейтін тілінен бөлмей, тілдік әлемімен бірге қоса қарастыру, нақтырақ айтсақ, кез ... ... ... ... ... бекитін дүние бейнесін антропоцентристік тұрғыда зерттеу - қазіргі заманғы лингвистиканың ең негізгі мәселелерінің бірі.
Адамның сыртқы келбетін, ішкі ... ... ... қимыл-қозғалысын, көңіл-күйін т.б. білдіретін метафоралардың образдық, фондық негіздері халықтың ақиқат дүние туралы білімдер жүйесінен хабар береді.
Т.Ж. Мықтыбаеваның көзқарасынша, зоонимдік метафоралар ... ... ... ... ... болып табылады. Олар адам мен жануарлардың қасиеттерінің ұқсастығын сипаттауға негізделген. Халықтың тұрмыс тәжірибесі тұрғысынан ... ... бір ... басым қасиеттері адамның мінез-құлық атауына сәйкес аталады. Сондықтан метафоралары тізбесін белгілі бір тілдегі мәдениеттің үлгісі немесе символы ретінде қарастыруға ... [28, ... ... ... ... ... байланысты өрнектеледі. Кез-келген нәрсені салыстыра отырып сипаттап, суреттегенде көңіл-күй сезімдері негізінде бейнеленеді. Сонымен, адам кез ... ... ... ... ... ... ... түрде салыстыра отырып, өзінің ой-пікірін бейнелі түрде жеткізіп отырған. Үй жануарлары, жабайы аң-құс ... ... ... ... ұғымдар мен ассоциативті салыстырулар көңіл-күй сезімдері мен іс-әрекеттерін бейнелі түрде беруде кеңінен қолданылатынын көреміз.
Бұл тараушада зоонимдік ... ... ... ... ... ұлттық - мәдени сипаты анықталып, зоонимдік метафоралар шеңберінде қалыптасқан аксиологиялық көзқарастардың ұлттық ерекшеліктері қарастырылды. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі зоонимдік метафораларға ... ... ... ... ... және ... ақпараттар айқындалды.
Құрылымы әр түрлі ағылшын және қазақ тілдерінің сөздік қорындағы сан алуан атаулардың ішінде өте жиі ... ... бай, ... ... кең ... ... бірі метафоралық теңеулер. Зоонимдік метафоралардың басым көпшілігі ұлттық негізді арқау ете отырып пайда болған. Олар ұлт өмірінің айнасы, ... да ... ... ... мәдени негіздерге сүйенеді.
Жануар атауы адамға қатысты қолданылғанда жануар мен адам арасындағы ұқсастық әр ... ... - ... ... ... әр ... ... алады - дейді С.Қ. Сансызбаева өз еңбегінде [32, 216]. Яғни, белгілі бір ... екі ... ұлт ... әр басқа ұғымдармен коннотацияланып, өзіне ғана тән ассоциативті образдар негізінде көрініс табады. Мысалы, ағылшындарда ... ... ... тез ... адам ... ... ассоциативті образ ретінде қолданылса, қазақтарда зоонимі қорқақ адам жайында жағымсыз мәнде ... Егер ... ... ... онда ол ебедейсіз, дөрекі адам жайында айтылғаны.
Ит қазақтардың танымында жеті қазынаның бірі саналып қоймай, он екі мүшел жылдың ... ... , - дей тұра ... оны жағымсыз эмоциямен де ассоциациялайды. Қазақтардың тілдік қауымдастығында біреуді қатты жек көргенде иттің ... ... ... ... ... ... жек ... иттің баласы, иттен туған, ит адам, ит жыны келу т.б. мысал бола алады. Сондай - ақ, біреудің тұнығын лайлап, адалын ... ... ... ... ... ұры ... ... нашар адамның прототиптік образы ретінде ит алынып, ит мінезді аталса, әлсізге әлімжеттік қылатын адам туралы да ит (таз) ашуын ... ... ... Сол ... иттей болды, ит жанды, ит қор адам, иттей ұлып қалды, ит пен ... ... ... келтіруге боады.
Екі тілде де есек зоонимі топастықпен, жағымсыздықпен астарласады. Ағылшын тіліндегі to act the ass (ерсі қылықтар жасау), never bray at an ass ... ... ... жөн) ... ... ... ... көзқарастар бар. Жалпы, ағылшындардың өміріне бір сәт үңілсек, олар ... ... ... күнделікті өмірде көп қолданады екен. Тіпті, жұмыста немесе тіпті бизнесте істері алға баспай қалған жағдайда >, A Whisper to the Reader). Ал, ... ... адам ... ... ... ... келген тілдің қомақты бөлігін құрайтын зоонимдік метафоралар ұлт ... ... ... мәдени ақпаратты, оның құндылығын анықтауға мүмкіндік береді. Олар лингвомәдени қауымдастық өкілдерінің қарым - қатынас ерекшеліктерін танытатын коммуникациялық ... ... ... болып табылады. Сол себепті, зоонимдік метафоралардың мазмұнындағы ақпараттарды - ұлт ... ... ... ал ... ... ... ... логикалық байланыс нәтижесінің тілдік көрінісі деп есептеуге болады.
Б. Хасановтың пікіріне сүйенсек, өмірлік тәжірибеде құндылықтар тізіміне, қазіргі кезеңдегі басты ... ең ... ... иесі - адам ... күмәніміз жоқ. Кез - келген нәрсе, жер бетіндегі барлық заттар, бүкіл адамзаттық мәдени ... ең ... - ... адам қолдарымен, ақыл-ойларының нәтижесінде жасалған. Жалпы, барлық пікірлермен айтылған көзқарастарға сүйене отырып, құндылық - адам ... ... да бір ... түрі ... ... келе отырып, құндылықты мәдениеттің құрамдас бөлігі деп есептейді [17, 233].
Мәдениеттің құрамдас бөлігі болуы себепті құндылық ... өзін ... ... ... ... тәртібін айқындайды. Мәдениет құндылықтары, тиісінше, материалдық және рухани болып бөлінеді. Құндылықтар әлемі, сөздің жалпы мағынасында, мәдениет әлемі ... сөз. Ол ... ... ... оның ойы мен ... ... ... айғақтаушы, адамның рухани байлығының өлшеуіші іспетті. Құндылықтарды ... ... ... немесе бейнеленуі ретінде қарастыруға болмайды. Олар салыстырмалы түрде алғанда өзінді ерекшелікке ... ... ... ... көбіне жағымсыз коннотациямен айқындалатын тұрақты тіркестердің құрамында кездеседі. Мысықтың тышқан аулаудан ... ... жоқ. ... ... эмоционалдық реңк беретін тұрақты тіркестің болмауы осыған байланысты болуы керек. Мәселен, мысық көмбе қылық (мінез), мысық қылығы тіркестері көңірсітіп, ... ... пыш - пыш ... бар, ... ... бар кісі ... әңгіме болғанда қолданылады. Мысалы: (Ауызекі тіл). (Ғ. Мүсірепов).
Ағылшын тілінде де мысық лексемасының мазмұнында жағымсыздық бар. Оған жоғарыда ... ... ... ... ... let the cat out of the bag ... - сөз: мысықты қаптан шығару). Мысалы: . (J. ... , part I, ... ... іші ... ... туралы ағылшындар singe cat дейді. Мысалы: (M. Twain, , ch.I).
Құрамында қой зоонимі кездесетін метафоралық ... өте көп. ... ... ... ... ... ешкідей болды, қойға шапқан қасқырдай, қоздаған қойдай мағырады, қойдай шулады, қой тісі. Бір істің басын бастап, аяғын шикі қалдыратын шалабайлар ... қой ... қой ... салды, қой болдыға айналды тіркестері қолданылады.
Қазақтар ... ... ... ... ... ұштастырып, керісінше бүркітті тектіліктің, күштің символы етіп, жағымды жақпен астарластырады. Сол секілді, ... ... ... ... ... ... ... т.с.с мысалдар келтіруге болады.
Мәдениет адами қарым - қатынастарды реттеудің маңызды тұлғалық ... ... ... ... ... ... аксиологиялық ерекшеліктерді анықтау лингвомәдени қауымдастық өкілдерінің санасына ... ... әсер ... ... метафоралар астарындағы танымдық ақпараттар лингвомәдени қауымдастық мүшелерінің ойлау жүйесімен тығыз ... ... Олай ... себебі, дүниенің тілдік бейнесі, ұлттық болмыс, төл мәдениет төңірегіндегі ерекшеліктер танымдық ақпараттар мен аялық білімдер мазмұнында эксплицитті не имплицитті ... ... ... ... ... ... Фразеологизмдердің құрылымдық-семантикалық құрылымын зерттей отырып, оның айырмашылықтары мен ... ... ... ... ... ерекшеліктерін түсінуге, анықтауға өз септігін тигізеді.
2. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі фразеологиялық теңеулердің жалпы мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... сөздерді зерделей бірнеше айырмашылықтар байқалды.
3. Тілде көрініс тaбатын ұлттық ерекшеліктер фразеологизмнің құрамындағы ұлттық мәдени компонентiмен байланысты, яғни кей ... ... ... қазақ тілінде жоғары болса, ағылшын тілінде төмен болады, ал кейбір атаулардың осы қасиеті керісінше болып келеді.
4. Қазақ тілінде ... ... ... саны 9 болса, ағылшын тілінде 8 болды. Бұл айырмашылықтар әр ұлттың ... ... ... ұлттық дүниетанымына тікелей байланысты болып келеді.
5. Зоонимдік метафоралар астарындағы танымдық ақпараттар лингвомәдени қауымдастық мүшелерінің ... ... ... ... ... Себебі, дүниенің тілдік бейнесі, ұлттық болмыс, төл мәдениет төңірегіндегі ерекшеліктер танымдық ақпараттар мен аялық білімдер мазмұнында эксплицитті не ... ... ... ... ... ... саясатының аясында ғылымдардың даму көкжиегін жаңа бағыттармен кеңейту, қайсыбір ғылым саласы болмасын, оны бірлікте қарастыру - ... ... мен ... ... алға ... ... ... талабы. Әлемдік қолданбалы және теориялық ғылымдардың ішіндегі негізгі қоғамдық, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... тіл ғылымының қaзіргі бағыт-бағдары ғасыр талабына толық жауап бере отырып, үштігінің аясындағы тың ... ... ... тіл ... ... туыс және туыс емес ... ... тіл білімінің ұстанымдары мен әдістемелерін кең қолдана отырып зерттеу - отaндық және шетелдік тіл біліміндегі ерекше дамып келе ... жаңа ... ... ... ... қазақ, ағылшын тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологизмдерге қатысты барлық ұғымдар, фразеологиялық ... мен ... ... ... ... мен қолдану аясы қарастырылды.
Фрaзеологиялық бірліктердің басым көпшілігі ұлттық негізді арқау ете ... ... ... Олар - ұлт ... айнасы, сондықтан да бойында сақталған ұлттық мәдени негіздерге сүйенеді, себебі өркениеттің өрісі қаншалықты екені де тілден бөлек ... ... ... ұлт ... ұлт ... ... Тiл мен мәдениет - өркениет дамуының ең алғашқы кезеңдерінен бастап үйлесімділік пен сәйкестікте өмір сүріп келе ... ... ... адам ... ... наным-сенімінде, оның дүниетанымында айтарлықтай орын алғанын тілдік деректер (аңыз-әңгімелер, фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер, жұмбақтар, нақыл сөздер) дәйектей түседі. ... ... мен ... ішкі ... ... осы ... ... шындықтың күнделікті өмірмен байланысы бекітіледі.
Ағылшын және қазақ тілдері жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердің тақырыптық тұрғыдан топтастырғанда теңеу образы ретінде келетін екі ... ... ... ... мен арақатынасында айырмaшылықтар бары анықталды.
Құрылымы әр түрлі қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің сөздік қорындағы сан ... ... ... өте жиі ... ... бай, қолданыс ауқымы кең тілдік бірліктердің бірі - фразеологиялық теңеулер.
Фразеологиялық теңеулердің басым ... ... ... ... ете ... ... ... Тіл мен мәдениет - өркениет дамуының ең ... ... ... ... пен ... өмір сүріп келе жатқан құбылыс.
Жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердің ұлттық-мәдени мағынасын олардың құрамындағы ұлттық-мәдени элемент білдіреді. Ұлттық-мәдени элементке әр халықтың ... ғана тән ... ... ... ... бір ғана ... кездесетін тілдік образдар басқа тілдерде қайталанып келмесе, олар әрқашан ұлттық болып табылады.
Ағылшын, орыс және қазақ тілдеріндегі фразеологиялық теңеулерін ... ... ... ... ... ретінде келетін екі тілдегі атаулардың кездесу жиілігі мен арақатынасында айырмашылықтар бары анықталды.
Халықтың рухани өмірі мен мәдениетінің ұштасқан ... ... ... ... ... жинақтаған концептілерде көрініс табады. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі концепт түрлерін салғастыра келе ойсурет, фрейм, схема, сценарий және логикалық-ұғымдық ... ... екі ... де ... ... ... ... атаулары бар фразеологиялық бірліктердің әр түрлі атаулар негізінде қалыптасқанымен, фразеологиялық мағыналары көп ... ... ... келеді. Ал олардың мағыналық айырмашылығы теңеу тіркесі диапазонының алшақтығына екі тілдегі ... ... бар ... ... ... ... сөздердің болмауында, сөз компоненттері мазмұнында ұлттық мәдениеттің бейнеленуіне байланысты.
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі концепт құрылымына ұғымдық, бағалауыштық, бейнелілік ... тән. ... ... бар фразеологиялық бірліктер жүйесі екі тілде де әр түрлі бірліктер мен мағыналық аяларды қамтиды. Әр ... өріс ... ... - ... ... ... ... құрайды.
Жағымды/жағымсыз концептілеріндегі когнитивтік модельдер Жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердің санадағы құрылымын құруға, мағыналық мөлшерін көрсетуге, түрлі ... ... ... ... ... ... ... зерттеу тілді адаммен және оның әлемімен тығыз байланыста қарауды басшылыққа ала отырып жүзеге асырылады.
Екі тілдегі жануар атаулары бар фразеологиялық ... ... болу ... әр ... ... ... және рухани мәдениетімен, дінімен, өмір-тіршілігімен тығыз байланысты. Олардың мағыналарын, тарихи-этимологиялық көздерін лингвомәдени және ... ... ... ... ғана ... болады.
Жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктердің жеке көріністері тек сол тілге ғана тән ерекшеліктермен сипатталып, ұлттық нақышпен сипатталады. ... ... және ... сипатын ашу ұлттық дүниетанымның сыры мен ерекшеліктерін танып білуге септігін тигізеді.
Фразеологизмдерді, атап айтқанда жануар атаулары бар ... ... тек ... ... ... ғана ... ... қатар оларды мағыналық, ұғымдық, концептілік тұрғыдан зерттеу арқылы халықтардың ұлттық болмысын, дүниетанымын, рухани байлығын, мәдениетін ... ... ... ... ... жағдай жасалады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. - М.: ... ... 1984. - 370 с. 2. ... А.В. Курс ... ... ... ... - М.: Высшая школа, 1996. - 381с. 3. ... I. ... ... ... сөз ... - ... 1954. - 706 б.
4. Сулейменова Э.Д. Казахский и русский язык: Основы контрастивной лингвистики. - ... 1996. - 207 ... ... С.Е. ... мира во ... единицах неродственных языков // Актуальные проблемы межкультурной коммуникации и перевода. - Алматы, 2001. - С. ... ... Ф.А. ... ... ... ... ... - Алматы, 2006. - 136 б.
7. Виноградов В.В. Об ... ... ... ... в ... ... // Избранные труды. Лексикология и лексикография. - М.: ... 1977. - С. ... Уорф Б.Л. ... норм ... и ... к ... // Звегинцев В.А. История языкознания XIX-XX веков в очерках и изложениях. Часть II. - М.: Иностранная литература, 1960. - 350 ... ... В.В. ... ... ... фразеологии как лингвистической дисциплины // Избранные труды. Лексикология и ... - М.: ... 1977. - С. ... ... А.П. Типы концептов в лексико-фразеологической системе языка. - Воронеж, 1996. - 104 ... ... Н.М. ... ... ... ... - 3-е изд. - М.: ... ... 1985. - 462 ... ... Н.Н. ... английской фразеологии. - Л.: ЛГУ, 1978 - 208с.
13. 3500 ... ... и ... ... П.П. ... М.: АСТ, ... - 2007 г. - 201-205 ... Райхштейн А.Д. О межъязыковом сопоставлении фразеологических единиц немецкого и русского ... // ... ... в ... - 1979. - № 4. - С. 3-8.
15. ... М.Т. Основы немецкой и казахской сопоставительной фразеологии. - Алматы, 1999. - 179 с.
16. ... Г. ... ... - ... Санат, 1996. - 420 б.
17. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің ... ... ... 1966, - 205 б.
18. Вежбицкая А. Язык. Культура. Познание. - М.: Международные отношения, 1996. - 411 ... ... Ә.Т. ... ... ... ... - ... Ана тілі. - 1998. - 304 ... ... Т. ... ... ... - ... ... 2007. - 439 б.
21. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі ... тілі ... мен ... Алматы, 1987 - 265 б.
22. Копыленко М.М., ... З.Д. ... ... ... и перспективы // Лексические и грамматические компоненты языкового ... ... ВГУ, 1983. - С. ... Сыбанбаева А.С. Қазақ тіліндегі концептуалдық метафоралардың қызметі. ф.ғ.к. дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. Алматы, 1999. - 130 ... ... Б.Қ. ... ... күрделі атауларының теориялық негізі. Фил. ғыл. докт.... дис.: Алматы, 2002, - 313 ... ... М.Т ... және ... ... анималистік фразеологизмдердің коннотативтік семантикасы. - ... 2005. - 31 ... Дж. ... ... грамматические универсалии преимущественно касающиеся порядка значимых элементов // Новое в лингвистике. Вып. V.М 1970. - 114-162 ... ... Б.А. ... ... и лингвистическая типология. М. 1969. стр. 141-164.
28. Мықтыбаева Т.Ж. Қазақ және ағылшын тілдеріндегі анималистік фразеологизмдердің коннотативтік семантикасы: Дисс.филол.ғ.к. - ... 2005. - 132 ... ... Ш.Ш. ... ... ... және ... - Қарағанды: Болашақ, 2009. - 129 б.
30. ... I. ... ... ... ... - Алматы: Ғылым, 1977. - 712 б.
31. Балақаев М., Қордабаев Т. ... ... тілі ... - ... ... 1966.
32. Вайсгербер Л. Родной язык и формирование духа. - М., 1993. - 236 ... Peter ... Test your idioms. - China: Penguin English Guides, 2002. - 133 p.
34. ... Т., ... А., ... Н. ... пословицы и их эквиваленты в русском, казахском и турецком языках. - Туркестан: ... 2010. - 176 с.
35. Ш.Б. ... - А.: 2004. - 17-35 ... ... ... әдебиет тілі. - Алматы: Мектеп, 1965. - 212 б.
37. А.Т. Рубайло Художественные ... ... - М., 1961. - 376 ... ... ... русского языка" (1949, 22-е издание, 1990; с. 1992 - , совместно с Н. Ю. ... ... Б.А. С. ... ... ... ... ... - Астана, 2010. - 30 б.
40. Р.Ә. ... ... ... - А: ... Университеті 301-141 б.
41. Оразалиева Э.Н. Когнитивтік лингвистика: қалыптасуы мен дамуы. Ғылыми монография. - ... Ан ... 2007. - 312 б.
42. ... Ю.С. ... ... ... культуры. - М.: Школа , 1997. - 824 ... ... Е.С. ... // Краткий словарь когнитивных терминов. - М., 1996. - С. ... ... тілі ... ... ... ... ... // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Алматы, - №1, 2008. - 273-276 ... ... А.С. ... ... ... ... қызметі.
Фил. ғыл. канд... дис.: Алматы: әл-Фараби ... ... 1999. - 130 б.
46. ... Д.С. ... ... языка // Изв. АН. Сер. Лит-ры и языка, 1993 - № 1 . - Т. 52. - С. ... ... Б.М. ... ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері. - Алматы: Арыс, 2007. - 280 б.
48. Ислам А. ... ... ... дүниенің тілдік суреті: филол.ғыл. докт. ... дисс. - Алматы, 2004. - 229 б.
49. Маслова В.А. ... ... ... М.: ... 2001. - 194 ... ... Ә., ... Г. Қазіргі қазақ тілінің лексикалогиясы мен фразеологиясы. - Алматы: Санат, 1997. - 187 ... ... А.И. ... ... во фразеологии современного английского языка. - Минск, 1978. - 158стр.
52. Арсентьева Е.Ф. Сопоставительный анализ фразеологических ... ... ... ... в ... и ... ... М., 1984. - 16 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь