Химия пәні бойынша элективті курстар арқылы оқушыларды бейімін, бағдарын таңдауға дайындаудың теориялық негіздері және оқыту

КІРІСПЕ
5
1 ӘДЕБИ ШОЛУ 7
1.1 Химия пәні бойынша элективті курстар арқылы оқушыларды бейімін, бағдарын таңдауға дайындаудың теориялық негіздері және оқытудың қазіргі кездегі күй.жайы 7
2 НЕГІЗГІ БӨЛІМ 13
2.1 “Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста” элективті курсының бағдарламасы 13
2.2 “Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста” элективті курсының тақырыптық жоспары 13
2.3 “Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста” элективті курсының мазмұны 14
2.4 Ұсыныстар 59
2.5 Ұсынылатын әдебиеттер тізімі 60
ҚОРЫТЫНДЫ 61
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 62
Қазақстандағы білім берудің негізгі мақсаты мемлекеттегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларының қазіргі заман талаптарына және оның дамуының негізгі бағыттарына сәйкес келетін жаңа сапаға жету болып табылады. «Білім берудің мазмұнын білім үстемдігі деңгейінен нәтижеге бағдарланған «құзіретті» білімге өзгертуді» міндеттеп отырған бүгінгі күннің талабы өмірге бағдарлы оқытуды әкелді. Ал бағдарлы оқытудың оқушылардың қызығушылығын неғұрлым толық ескере отырып, олардың қабілетін дамытуға бағытталған арнайы дайындық үдерісі екендігі, бұл оқыту үрдісін саралау мен даралау арқылы орындалатыны анық. Экономика мен қоғамдық өмірдегі өзгерістердің дамуы - білім беру жүйесінің мәнісі мен негізі болып табылатын тұлғаға жаңа талаптар қойылады.
1. Назарбаев Н.А. Казахстан на пороге нового рывка вперед в своем развитии. Стратегия вхождения Казахстана в число пятидесяти наиболее конкурентноспособных стран мира // Казахстанская правда, 2006.- № 3. - С. 45-46.
2. Кусаинов А.К., Абенова Т.К., Башар Р.Б. Национальные системы образования: общая характеристика, структура. – А.: Ронд. -2004. - С. 76-79, 86-90, 99-104.
3. Концепция предпрофильной подготовки учащихся и профильного обучения старшеклассников. Астана: Республиканский научно-практический центр проблем 12-летнего образования, 2006. - 44 с.
4. Словарь иностранных слов. - 7-е изд., перераб. - М.: Русский язык.- 1980. – 624 с.
5. Сарыбеков М.Н. Структура и содержание предпрофильной подготовки в основной школе, профильного обучения в средней школе в свете формирования ключевых предметных и базовых компетенций в составе полирпофильной средней школы как модели с личностно-ориентированной парадигмой: Отчет о НИР (промежут.) ТарГПИ 10.12.2007. – 308 с.
6. Большой толковый словарь русского языка // Сост. и гл. ред. Рос. акад. наук, ин-т лингвист, исслед. Кузнецов С.А. - СПб.: Норинт, 2004. -1536 с.
7. Сариева К.Н. Кластерное решение взаимодействия учреждений образования и науки. Білім - Образование. - 2005. - № 3 (21). - С. 61- 63.
8. Профильное обучение в школе: опыт, проблемы, перспективы // Открытая школа. - 2005.-№ 5.- 8- 10 с.
9. Бейсембаева Л.К. Профильное обучение: опыт России и Казахстана. Элективті курстардың теориясы мен практикасы // Хабаршы Вестник, химия сериясы, Алматы: - 2008.-№ 3(51). –С. 224-229.
10. Абылкасымова А. Е. Состояние, тенденции развития педагогической науки Казахстана, прорывные направления, приоритеты // Білім - Образование. - 2006. - № 2. - С. 64 - 67.
11. Қазақбаева Д.М. Бағдарлы оқытуды ұйымдастыру үлгілері // Открытая школа. - 2006. - № 9. - С. 33-38.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
5
1
ӘДЕБИ ШОЛУ
7
1.1
Химия пәні бойынша элективті курстар арқылы оқушыларды бейімін, бағдарын ... ... ... ... және ... ... кездегі күй-жайы
7
2
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
13
2.1
"Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста" элективті курсының бағдарламасы
13
2.2
"Металдар ғылымда, техникада және ... ... ... тақырыптық жоспары
13
2.3
"Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста" элективті ... ... ... ... ... ... ... берудің негізгі мақсаты мемлекеттегі әлеуметтік-экономикалық жағдайларының қазіргі заман ... және оның ... ... ... ... ... жаңа сапаға жету болып табылады. міндеттеп отырған ... ... ... ... ... оқытуды әкелді. Ал бағдарлы оқытудың оқушылардың қызығушылығын неғұрлым толық ескере отырып, олардың қабілетін дамытуға ... ... ... ... ... бұл ... ... саралау мен даралау арқылы орындалатыны анық. Экономика мен қоғамдық өмірдегі өзгерістердің дамуы - ... беру ... ... мен ... ... ... ... жаңа талаптар қойылады. Сол талаптардың ішінде негізгілері: талапкерлік, жауапкершілік, қоғамдағы өзгерістерге бейімделушілік, болашақ ... ... ... ... болуы және оған дайын болу.
Елбасымыз Н.Назарбаевтың балалардың мектепке баруын толық қамтамасыз ету, "Қазақстан - 2030" жылға дейінгі стратегиясын ... ... ... ... ... ... ... міне соған байланысты білімді ұрпақ тəрбиелеп өсіру əрбір ... ... [1]. ... да ... ... ... осы білімді де, салиқалы мектеп қабырғасында жүргізген оқыту үрдісі мен ... ... ... ... жас ... ... ... беру, оқушылардың заман талабына сай өмір сүруіне үлкен ықпал жасамақ. Əрбір мұғалім оқушылардың білімін тереңдетіп, ой - ... ... ... ... ... ... ... қызығушылығын тудыру нысанасын таңдайды. Ендеше, Қазақстанның болашақ білімді мамандарын дайындауда алатын білімнің ұшқырлығы мен нəтижелігінің желісі əлеуметтік - ... ... ... жол ашу болып табылады. Заман талабына сай жалпы орта білім бейінді оқытуға көшу үстінде.
Ал бүгінгі қүндегі орта ... ... ... ... ... - ... білім беретін мектептерде бағдарлы оқытуды жаппай енгізу, бағдарлы мектептер мен ресурсты ... ... және 12 ... орта ... беру ... көшу ... ... олар , , бекітілген.
Бітіру жұмысындағы ғылыми аппарат
Бітіру жұмысының өзектілігі: ... ... ... ... ... ... ... тың идеяларға негізделген жаңа мазмұнмен қамтамасыз ету міндеті тұр. Орта білім берудің басты мақсаты - әлеуметтік, экономикалық, ... - ... ... ... ... ... құзыретті тұлғаны қалыптастыруға ықпал ету болып отыр. демекші, бүгінгі бала-ертеңгі азамат. Оқытушының педагогикалық шеберлігінің негізгі өлшемдерінің бірі - ... ... ... ... ... ал ... оқушының қызығушылығын арттырып, ғылыми ізденіске жетелеу. Қазіргі кездегі орта мектеп оқулықтарындағы "Металдар" тарауында металдарға ... ... аз ... "Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста" элективті курсының бағдарламасын 10 ... ... ... ... ұсыну өзекті проблема болып отыр.
Бітіру жұмысының мақсаты: Орта мектептің жаратылыстану-математика бағытының 10-сыныбына арналған "Металдар ғылымда, техникада және ... атты ... ... ... жұмысының міндеттері:
* Орта мектепке сай "Металдар ғылымда, ... және ... атты ... курсының бағдарламасын құрастыру.
* Мұғалімдерге қажетті мәліметтің үлгісін ұсыну.
* Оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... Мектепте химия пәнін ұйымдастыру үрдісі
Күтілетін нәтиже:
* ... ... ... және ... атты ... курсының бағдарламасы дайындалады.
* Мұғалімдер ұсынылған мәліметтердің үлгісін пайдалана отырып элективті курстарды тиімді ұйымдастырады.
* Оқушылардың қызығушылығын арттыратындай элективті сабақтардың мазмұны ... ... ... ... техникада және тұрмыста" атты элективті курсының бағдарламасы құрастырылады.
* Мұғалімдерге қажетті мәліметтің үлгісі ұсынылады.
* ... ... ... ... ... ... беріледі.
Жұмыстың практикалық құндылығы: Оқушылардың металдар туралы білімін толықтырып, ... ... мен ... ... ... ... 2012 ... 30 қаңтары мен 10 наурыз аралығында №143 Сүйінбай атындағы жалпы орта білім беретін ... ... ... ... ... ... әдісі: Кіріктірілген оқыту әдісі
Сабақты ұйымдастыру формасы: жеке, топтық жұмыс
ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
1.1 Химия пәні бойынша элективті ... ... ... ... ... ... ... теориялық негіздері және оқытудың қазіргі кездегі күй-жайы
Даму ... ... ең ... ... дамуға тиісті. Ал білімді дамытатын сол үрдістің субъектілерінің принципті түрдегі жаңа әрекеттері мен жаңа қарым- ... ... ... болып табылады [2].
Оқушылардың бағдаралды дайындығы және жоғары ... ... ... ... ... сәйкес, бағдарлы оқыту-оқушылардың тұлғалық және өмірлік орнын анықтауды қамтамасыз ететін оқытудың индивидуализациясы және дифференциациясы іске асырылатын орта ... ... ... ... ... Бұл жоғары сынып оқушыларының қабілеттері, қызығушылықтары мен қажеттіліктері ескерілетін, оқушылардың танымдық және ... ... ... ... ... ... үшін жағдайлар жасалатын оқу іс-әрекетін ұйымдастыру жүйесі.
Дифференциация - біртұтасты бірнеше бөліктерге, формалар және сатыларға бөлу, бөлшектеу деген мағынаны білдіреді [3].
Білім беру ... ... ... ... типі ... сол кезде білім, білік, дағдылар бүкіл кәсіби іс-әрекет пен өмір жолында өз ... ... ... қалатын. Бұл қоғамдық өндірістің салыстырмалы түрде баяу эволюциясының және соған байланысты білім беру ... ... ... ... болатын. Бүгінгі күні техника, технология, ақпараттық технологиялар даму қарқыны ... ... ... ... ... ... Жаңа білім беру саясаты деп аталды. Мұндай ... ... мәні - ... ... ... ... қойылатын талаптарға сонымен қатар, жеке бөлшектелген білім беру салаларының білім, білік, дағдыларына емес, ... ... ... ... ... әлемге бейімделуіне дайын болуға мүмкіндік беретін базалық білім, білік, дағды түріндегі біртұтас сапалы ... ... ... қойылатын талаптарға аударады. Маманның пәндік-білімдік үлгісіне балама ретінде маманның құзыретті үлгісі болады. Жиі пайда болып және өзгеріп ... ... ... мен ... құлқы пара-пар болатын адам құзырлы деп саналады [4].
Оқушылардың 12 жылдық мектептегі элективті мәселелерін зерттеу Қазақстанның педагогикалық ... ... ... бірі болып табылады [5].
Орта мектептің жоғары сыныптарындағы элективті курсты оқытудың педагогикалық орындылығы былайша түсіндіріледі:
- жоғары сынып оқушыларында ... бір ... ... ... ... ... оқушылардың тұрақты қызығушылықтарын оқыту және тәрбиелеу мақсаттары үшін ... ... ... оқушылардың өскіндерін және қабілеттерін максималды дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау;
- оқушылардың шамадан тыс жүктемесін жоюға ... ... ... бейімделу қажеттігімен түсіндіріледі [6].
Бағдарлы оқытудың ... ... ... мектеп бітірушілерінің моделіне сәйкес келетін және олардың еңбек нарығының шарттарына ... ... ... кең орта ... әр ... ... ... қысаң мамандандырумен сәйкес келетін түлектің тұлғалық қасиеттерінің қалыптасу қажеттілігінен туындайды.
Бағдарлы оқытуға көшіру келесі мақсаттарды көздейді:
- жеке ... ... ... ... ... ... ету;
- оқытудың дифференциациясы үшін, қабілеттері, икемдері мен қажеттіліктеріне сәйкес оқушыларға жеке білім беру траекториясын таңдауына, ... ... ... ... ... оқушыларға, олардың қабілеттеріне жеке бас икемдеріне және қажеттіліктеріне сәйкес толық білім алуына бірдей мүмкіндік орнатуға ... ... ... және кәсіби білім беру арасындағы байланысты қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым тиімді дайындау [7].
Элективті курстар - оқушылар таңдап алған міндетті оқу курстары, ... ... ... жеке ... ... қызығушылықтарына сәйкес танымдық қызығушылықтарын қанағаттандыруға мүмкіндік беріп, пәндер бойынша білімдерін кеңейтіп, тереңдетуге ықпал етеді. ... ... ... ... ... пән қолданылатын тіршіліктің нақты аумақтарына қажетті қолданбалы білім, білік және іс-әрекет түрлерін алу жағына ... ... жеке ... ... негізінде оларға оқу бағдарынан өзгеше болатын, бірақ тұлғалық бейімделуді және оқушының білім қажеттіктерін қамтамасыз ... ... ... мүмкін.
Элективті курстар қысқа мерзімді болады және әртүрлі бағыттағы қосымша білім беру ... ... ... немесе басқа білім беру ұйымдары ұсынатын элективті курстардың мөлшері оқушы таңдауға міндетті курстардың санымен салыстырғанда артық ... тиіс ... ... ... түрлері ретінде оқушылардың таңдау бойынша курстарын (соның ішінде факультативтер, үйірмелер, элективті ... ... ... ... іс ... көрсетуге болады. Сөйтіп, ұғымы оны ұйымдастырудың бір түрі болып табылатын және бірқатар пәндерді таңдаумен шектелмейтін ұғымынан едәуір кең ... ... ... курс - ... electus - ... [] ) бұл ... таңдауы бойынша іске асырылатын міндетті курс. Мұндай курстар біздің еліміздің ... ... ... беру тәжірибесінде орта мектептерді 8-9 сыныптарындағы бағдарлы дайындыққа дайындау кезінде және 10-11 ... ... ... ... сыныптардағы бағдарлы оқыту негізінде енгізілуде [11].
1-кесте. Дифференциацияның екі түрінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Факультативті ... ... ... ... ... ... қабілеттерін және икемдерін дамыту, өздігінен кәсіби анықталуы
Оқушылықтар өз ... сай ... мен БМЕ -ның ... бір бөлігі ғана таңдайды
Әр оқушы таңдайды
Сабақтар оқу ... ... ... ... шығарылған (7-8 сабақтар)
Сабақ кестесінде басқа сабақтар сияқты көрсетілген
Қатысуға міндетті емес
Қатысуға міндетті
Ұзақтығы кем ... 34 ... ... ... оқу ... жоспарланады
Ұзақтығы 6-8 -ден 72 сағатқа дейін, 1-2 айға, тоқсанға, ... ... ... мүмкін
Бір пән бойынша бір курс ұсынуға болады
Курстар әр пән ... ... ... ... ... артық мөлшерде ұсынылуы қажет
Бағдарлы оқытуды ұйымдастырудың қазіргі күйі мен болашағын анализдеу үшін ең алдымен бағдарлы сыныптар пәнді ... ... ... ... ... ... керек [12].
Оның айырмашылығы мамандану деңгейінде жатыр, сонымен қатар сәйкес оқу ... ... ... және ... ... ... ... жатқандығына байланысты. Тереңдетіп оқыту оқушылар дайындығының неғұрлым жоғары деңгейін білдіреді, сонымен ... ... ... ... Бағдарлы оқытуды . [13].
Элективті курс сабақтарын ұйымдастыру кезінде оқытудың тек дәстүрлі әдістерін қолдану жеткіліксіз, қазіргі заман білім беру жүйелері мен ... ... ... ... ... күні ... ... элективті курс әдістемесін жасау кезінде, оқушылардың қабілеттері мен мүмкіндіктерінің ашылуына, олардың өздігінен жұмыс істеуіне көп көңіл бөлінді. Сабақта оқушыларға базалық ... ... ... ... ... ... тереңдету арқылы білімдерін кеңейту мәселесіне баса көңіл ... ... ... ... жағымды мотивациясын тудыру үшін терең ой толғаныстарын ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде жауап беруге итермелейтін материалдарды пайдаланудың тиімділігі ... ... ... ... нәтижеге жетуді қамтамасыз ету үшін күрделілігі әртүрлі материалдар мен ... ... ... ... ... курс құрамында тек қана қызығушылық тудыратын материал болып қоймай, курс мазмұнында химия жайлы толық ғылыми түсінікті қалыптастыратын күрделі материалдардың ... ... ... ... ... ... білім беретін курстар сияқты бейіналды элективті курстары да, білім берудің жалпы дидактикалық принциптеріне сәйкес құрылады. ... ... ... ... ... ғылымилығы; осы кезде дейін қолданылып келген курстардың шектерін кеңейту, оларды тереңдету; іс-әрекеттің практикалық ... ... ... ... ... тұрғыда құрылуы; оқушылардың жастық және психологиялық ерекшеліктерінің ескерілуі; республикалық, аймақтық ерекшеліктерді ескеру; кәсіби бағытта ... [17]. ... курс ... ... кезінде міндетті түрде бейіналды дайындық мақсаттары мен міндеттерін негізге ... ... ... ... ... ... көзделуі негізгі мақсатқа айналады [18].
Курс мазмұнын меңгерту барысында оқушыларға ... ... ... қою және ... ... ... ... баса көңіл бөлінді. Проблемалық жағдаяттарда сұрақтарға жауап іздеу арқылы оқушылардың осы ... ... ... ... мәселелерімен танысып, көзқарастары кеңейію негізінде оқытудың тәрбиелеуші потенциалы жоғарылады. Оқу мотивациясы күшейіп, ... өз ... ... ... ... ... негізгі мақсаттары мен міндеттерін жүзеге асыру барысында оқушылардың құзырлығы дамып, іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... ... ретінде таңдау бойынша курстары - элективті курстарды атауа болады. Бейіналды оқыту ... ... ... ... ... ... мектептің жоғары сатысында болашақ бейін бағытын саналы түрде таңдап алуға көмек көрсетуші және жеке ... беру ... ... мүмкіндік беретін құрал болып табылады [20].
Қазіргі кезде бейіналды ... ... ... типологиялары жоқ, көбінесе ғалымдар оларды үш типке (пән ... ... ... және ... бөліп көрсетеді.
Пән бойынша, мұндай элективті курстарын іске ... ... ... ... ...
* ... ... өткізу; оқушының бұл бағдарға қатысты мүмкіндіктеріне баға беру, таңдалған пәнді тереңдетілген деңгейде игеруге дайындығын анықтау;
* бағдар ... ... ... ...
* ... пәндік білімді кеңейтіп, толықтыру, таңдау бойынша емтиханға дайындалуына жағдай жасау;
* оқушыларды берілген бағдарға сәйкес келетін ... ... ... ... ... ... ... негізгі талаптардың бірі - олардың қысқа уақытта өткізілуі, ең тиімді ұзақтығы - бір ... (8-18 ... ... ... ... дәстүрлі оқу пәндерінің бір-бірімен байланысын қамтамасыз етеді. Олар мектеп оқушыларын бірқатар пәндер бойынша білімдерінің синтезін талап ететін кешенді мәселелер және ... ... ... ... әртүрлі кәсіби салаларда шешу әдістерімен таныстырады. Мұндай курстардың міндеттері:
* оқушылардың білімін ... ... ... ... ... ... икемдерін, қабілеттері мен қызығушылықтарын дамыту;
* әлемнің интегративті бейнесін қалыптастыру.
Бейімдеуші элективті курстар - оқу бағдарын ... және ... ... ... бойынша психологиялық-педагогикалық көмек көрсетуді қамтамасыз етеді. Олардың алдына ... ... ...
* ... ... заман мамандықтар әлеміне бейімделуі үшін негіз болуы;
* типтік іс-әрекет түрлерімен ... ...
* ... сынақтарды ұйымдастыру.
Бұл курстар таныстырушы сипатқа ие болғандықтан, қысқа уақытта өткізіледі және жиі ... ... Бір ... ең ... ... - бір ... ... дайындық мақсаттарына, бейіналды элективті курстардың міндеттері мен атқаратын қызметтеріне орай, оларды пән бойынша (сынаушы), пәнаралық және ... деп үш жеке ... ... ... ... ... ... тізбек ретінде қарастыру жөн деп санаймыз. Пәндік элективті курстарды 8-ші сыныпта (бейіналды дайындықты ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ояту үшін ... ... Ал 9-шы сыныпта - бейіналды дайындықтың соңғы сатысында - ... ... яғни ... ... ... бір ... ... жаттықтырушы, біліктер қалыптастырушы практикалық бағытты курстар жүзеге асырылуы тиіс. Бұл курстарды пәнаралық ... ... ... асыру тиімді [22].
Білім беру жүйесінде Қазақстан Республикасының білім және ғылым Министрлігі бекіткен типтік оқу бағдарламалары қолданылады. Бірақ, іске ... ... ... ... ... ... ... бағдарламалар бойынша құрастыруды талап етеді. Типтік оқу бағдарламаларын негізге ала отырып, мұғалімдер ... ... курс ... ... ... Кез келген оқу бағдарламасы сияқты элективті курс бағдарламасы да - ... бір ... ... ... және белгілі талаптарға жауап беретін нормативті құжат [23].
Сөйтіп, бағдарлы оқытудың негізгі мәселелерін бөліп көрсетейік:
- жеке ... ... ... тереңдетіп оқыту;
- оқытудың дифференцияциясы, оқушылардың өз қабілеттері, ... мен ... ... жеке ... ... ... ...
- жеке икемдері мен қажеттіліктеріне сәйкес оқушылардың әр ... ... ... кәсіби тұрғыдан өзіндік орын табуына дайындау;
- жалпы және кәсіби білім беру арасындағы байланыстың ... ... ... ... ... оқу ... ... игеруге дайындау;
- оқушыларға келешек оқу бағдарын таңдауға көмек беретін кәсіби сынақтарды енгізу арқылы бағдаралды дайындықты іске асыру [24-25].
Қазіргі ... ... адам ... ... ... ... те, орта ... оқушыларына арнап жазылған элективті курстар жоқтың қасы. Оқушыларға өздеріне белгілі металдар туралы толық мәліметтер беретін ... ... оқу ... да ... ... ... тарауына әрдайым уақыт жете бермейді. Осыған орай "Металдар ғылымда, техникада және тұрмыста" элективті курсының бағдарламасын орта мектеп мұғалімдеріне көмекші оқу ... ... ... ... БӨЛІМ
2.1. атты элективті курсының бағдарламасы
Түсініктеме хат
Өркениетті қоғамда ең алдымен білім дамуға тиіс. Ал сол білімді дамытатын осы үрдістің ... ... іс ... мен ... ... ... және ... нәтижесі болып табылады. Жаңашылдыққа бет бұрған қоғам соған сай ... ... ... Бұл ... ең ... ғылымның дамуы, білім шыңына ұмтылған қызығушылығы мол жастардың ғылыми және практикалық қызметтері маңызды болмақ.
Мектептің ... ... ... беру ... ... ... ... алдын ала дайындықты талап етеді.
Мектеп оқушыларының білімдеріне ... қоса ... ... ... ... ... айта ... металдардың қолданылуы, қасиеттері туралы білім қалыптастыру.
Мақсаты:
Оқушыларға металдардың ғылымдағы, техникадағы, тұрмыстағы рөлі туралы толық ақпарат бере ... ... ... ... ... ...
Міндеттері
* Оқушылардың химиялық білімін тереңдете отырып, металдары тани білу қабілеттерін арттыру;
* Металдардың химиялық қасиеттеріне ... ... ... туу ... және оның шешімін табуда белсенділіктерін арттыру;
* Химиялық өзгерістер әсерінен туындаған мәселелерге жауапкершілікті күшейту;
2.2. Тақырыптық жоспар (10 ... ... ... ... ... курсының тақырыптық жоспары.
апта
Сабақтың мазмұны
Сағат саны
1
Металдардың периодтық жүйеде орналасуы, физикалық қасиеттері
1
2
Металдардың химиялық қасиеттері
1
3
Гальваникалық ... ... ... ... ... мен болат
1
7
Есептер
1
1
2
3
8
Металлургия
1
9
№2 Практикалық жұмыс
1
10
Алюминий
1
11
Асыл металдар
1
12
Хром. Мыс
1
13
№3 Практикалық ... ... ... ... ... атты ... курсының мазмұны
№1 сабақ. Металдардың периодтық жүйедегі орны. Физикалық қасиеті.
Д.И.Менделеевтің периодтық кестесіндегі элементтердің 80- нен ... ... ... периодтық жүйенің сол жағына және төменде (І,ІІ,ІІІ топтарда) орналасқан.
Металл атомдарының сыртқы энергетикалық деңгейінде көбінесе 1-ден 3-ке дейін электрондар орналасқан. ... ... ... электрондарын оңай береді, күшті тотықсыздандырғыш болып табылады. Сондықтан металл атомы оң зарядты иондарға ... ... тор ... ... оң ... иондар мен бейтарап атомдардың кейбір санының арасында қозғалатын біршама бос электрондар металдың кристалл торы деп ... ... мен ... ... ... түзілетін кристалдық тор металдық байланыс деп аталады. Жер қыртысында ең көп тараған металл-алюминий, одан ... ... ... натрий, калий, магний, титан. Хром жер қыртысында массасы бойынша -0,3%, никель-0,2%, мыс-0,01%.Бұрынғы кездегі адамдар ... ... айға ... ... темірді, юпитерге қалайыны, меркуриді сынапқа, сатурнға қорғасынды, шолпанға мысты теңеген.
Металдарға тән қасиеттер: металдық жылтыры ... ... ... ... ... ... және оның ... құрылымы мен құрамының физикалық, химиялық, технологиялық және механикалық қасиеттермен байланысын зерттейтін ғылым металтану деп ... ... ... ... ... бірі - орыс ... Аносов Павел Петрович (1799-1851). Ол металдың құрылысы мен қасиетінің бір-біріне байланыстылығын анықтады.
Соңғы ... жаңа ... даму ... - атом ... ... ... ... радио, автоматтандыру жүйесінің және т.б. салаларының талабына сай жаңа металдарға ... ... ... ... ... - жылу сыйымдылық, жылу өткізгіштік, термоэлектрлік, тығыздық, термиялық, магниттік, электрлік және ... ... ... ...
Металдардың физикалық қасиетіне жататындыр:
* Түсі - металдардың белгілі толқын ұзындығында жарық шашу қабілеттілігі.
* Металдың тығыздығы - көлем бірлігіндегі масса ... ... ... - металдың қатты жағдайдан сұйық жағдайға өту барысындағы температура.
* Жылу өткізгіштігі - ... ... ... ... бөліктерден аз қыздырылған бөліктерге жылуды беру қабілеттілігі.
* Жылулық ұлғаю - металдардың қыздыру барысында үлкейіп және салқындату барысында ... ... Жылу ... - металдың қыздыру барысында белгілі мөлшерде жылуды сіңіру қабілеттілігі.
* Магниттік ... - ... ... ... ... магнитті, яғни, металдардың магниттелу қабілеттілігімен сипатталады
Материалдың физикалық қасиеті механикалық қасиет сияқты объектілердің құрылымы мен құрамына ... ... ... әсер ... ... ... ... тордың дефектілері (ваканция-бос орын, дислокация, қоспа атомдары жатады).
* макро және микро ... ... ... ... ... шекарасы, поры-кеміктер, текстура-бағыты бір).Физикалық қасиеттердің көбі құрылымның өзгерістеріне сезімтал болады.
* фазалық құрамына әсер ету.
Электролиттік жылтырату кезінде анодты ерітіндідегі микрорельфті ... ... ... жұмсақ және жылтыр беті пайда болады. Шлифті электрлиттік жылтырату жасау үшін арнайы құрылғыны пайдаланады,оның схемасы 1-суретте көрсетілген.Тегістеген ... 2 ... ... ток ... ... ... 6,оны эектролиз толтырылған ваннаға салады 3, Катод 1- металл пластинка. Жылтырату процесінің біркелкі жүруіне электролитті механикалық ... ... ... ... ваннаны қышқылға төзімді материалдан жасайды. Қыздырылмайтын ваннаны әйнектен, фарфордан, ... ... ал ... ... тоттанбайтын болаттан жасайды. Катодты метал беттен кесіп алады: мыстан, қорғасын, тоттанбайтын ... және т.б. ... мен ... ... ... үшін ... көлемде электролиттер алады. Көп жағдайларда электролиттің бір құрамына әр түрлі металлдарды жылтыратуға ... ... жеке ... ... отырып).
Электр - және жылуөткізгіштік. Электр өрісінде байланыспаған электрондар бағытталған қозғалысқа ие болады, яғни электр тогы пайда болады.Күміс және мыстың электр ... ең ... ... кейін алтын, алюминий және темір келеді.Сынаптың электр өткізгіштігі төмен.Көптеген металдарда жылуөткізгіштік ... ... ... ... ... ... қозғалғыштығымен және кристалдағы бөлшектердің тербелмелі қозғалысымен байланысты болады.Осындай ... ... ... ... ... ... ... стаканға қарағанда күміс қасық 500 есе жылдам қызады.
Металдық жылтыр. Барлық ... ... ... емес ... сұр ... ... ... олардың кристалдарының ішіндегі кеңістікте электрондар бар. Электрондар жарық сіңіргенде тербеле бастайды және адманың көзіне көрінетін өзінің сәуле толқындарын шығарады. ... ... үшін де ... ... олар оны ... Радиолакация металдық денелерді табу осыған негізделген.
Иілгіштік (пластикалық). Металдар соққанда бөлшектерге бөлініп ұсақталмайды, олар пішінін өзгертіп жұқарады, яғни ... ... Бұл ... ... жекелеген атомдар мен иондардың қабаттары металдық байланысты бұзбай бір-біріне салыстырмалы ығысатындықтан болады. Электрондар металдың ... ... ... және ығысқан қабаттарды байланыстырады. Металдардың иілгіштігі мынадай қатарда кемиді: Au, Ag, Cu, Sn,Pb, Zn, Fe . ... ... ... ... ... аз) және ауыр ... ...
Ең жеңіл металдар - сілтілік металдар. Мысалы, литий судан екі есе жеңіл, ең ауыр металл - ... оның ... ... ... 22 есе артық.
Тығыздығы аз металдар, мысалы, магний, алюминий және титан зымыран, ұшақ, автомобиль ... ... ... Сілтілік металдар өте жұмсақ, олар пышақпен оңай кесіледі, ал осмий, тантал, вольфрам қиын өңделеді. Металдардан ең ... - ... оны ... құрал-жабдықтар дайындауда қолданады. Қазіргі кезде адам өмірінде металдардың орны ... зор. ... ... ... конструкциялық материалдар болып табылады. Мысалы, алюминий электр тогын жақсы ... ... ... өте жұмсақ. Сондықтан таза металдар сирек қолданылады. Көп жағдайларда қазіргі машиналарды, аспаптарды және конструкцияларды жасау үшін олардың құймалары қолданылады. ... ... ... ... ... ... химиялық активті элементтер болғандықтан жай және күрделі заттармен әрекеттеседі:
Жай заттармен:
* 2Mg + 02 = 2MgO + Q жану реакциясы
* Fe + S = FeS ... (II) ... Са + Сl2 = СаСl2 ... ... ... тұз сияқты қатты заттар. Металл гидридтерінде ғана сутегінің тотығу дәрежесі - 1 болады, себебі металдар электрондарын сутектің атомдык радиусы кіші ... оңай ... ... және сілтілік жер металдар сумен куатты әрекеттесіп, судағы сутекті ығыстырып шығарады.
2Na + 2Н20 = 2NaOH + ... ... ... ... ... түзілетін өнімнің табиғаты металдың белсенділігіне жөне қышқылдардың концентрациясына тәуелді
Zn + H2S04 (сұйык) = ZnS04 + ... + ... = ZnS04 + S02↑ + ... + 10HN03 ... = ... NH4N03 + ... + 2HN03 ... = AgN03 + N02↑ + H20
Металдар тұздармен әрекеттеседі. Белсендірек ... ... ... ... ... темен металды оның қосылыстарынан ығыстырып шығарады.
Cu + Hg (N03)2 = Cu ... + CuSO4 = ZnSO4 + ... + TiCl4 = 2MgCl2 + ... ... ... + Fe203 = Al203 + ... + C02=Mg0 + ... органикалық қосылыстармен де әрекеттеседі.
ІІ негізгі топша металдарының химиялық қасиеттері.
Екінші негізгі топша элементтері оттегімен әрекеттесіп-МО; сутегімен әрекеттесіп - МН2 ... ... ... - М3N2 ... галогендермен әрекеттесіп - МГ2 галогенидін; күкіртпен әрекеттесіп - МS сульфид және т.б. түзеді.
Берилиий мен ... ... суық су ... ... себебі сырты оксидтік қабықпен қапталған. Берилийдің химиялық қасиеті диагональды түрде алюминийдің қасиетін қайталайды
Бериллийді ... ... мен ... ... ... электролиздеу арқылы алады.
2Be + 3H2O = BeO+ Be(OH)2 +2H2
Be + HCl = BeCl2 +H2
3Be + 8HNO3 = ... (c)+ 2NO ... + 2NaOH(k) +2H2O = ... H2
3Be +2NH3 = Be3N2 + 3H2
3Mg + N2 = ... + H2S = MgS ... + SiO2 = Mg2Si + 2MgO ... және сілтілік жер металдарының карбонаттары суда аз ериді, оның есесіне гидрокарбонаттары суда жақсы ериді. Судың ... ... осы ... ... Оны жою үшін суды ... ... бейтараптандырамыз.
Сілтілік металдар сияқты сілтілік жер металдары оксидтер түзіп қана қоймай ... ... ... түзеді.
Химиялық қасиеті:
2Ca +H2O(пар) = CaO + CaH2
4Ca + 10HNO3 (c) = ... +N2O + 5H2O
4Ca + 10HNO3 (өте ... = ... +NH4NO3 + ... + 6NH3 = [Ca (NH3)6](e-) (сары) ... ... + 2NH3 = Ca3N2 +3CaH2 (600-650 C) ... ... ... ... бойынша, бинарлы қосылыстар түзіледі.
Кальций қосылыстары. Кальций гидриді. Ақ түсті, сутегі атмосферасында ажырамай балқиды, әрі қарай қыздырғанда айырылады.
Күшті тотықсыздандырғыш, сумен, ... ... ... ... CaH2 = Ca + ... CaH2 + H2O = Ca(OH)2 +2H2
3. CaH2 + 2HCl = CaCl2 +2H2
4. CaH2 +O2 = CaO + ... 3CaH2 +2KClO3 = 2KCl +3CaO +3H2O ... ... ... су тартқыш зат. Қиын балқиды, термиялық тұрақты, тек ... ... ғана ... ... шабыт әрекеттесіп, сілтілік реакция береді. Негіздік қасиет ... ... ... ... ... сіңіреді.
Кальций пероксиді. Ақ түсті, қыздырғанда балқымастан айырылады. Суық сумен әрекеттеспейді. Ыстық су ... ... ... ... ... ... Қақтаған кезде күшті тотықтырғыш.
Кальций гидроксидіне сутегі пероксидімен әсер еткенде алынады.
1. 2CaO2 = 2CaO ... CaO2 ... =Ca(OH)2 ... 4CaO2 +2Cr2O3 + O2 = 4CaCrO4 (500 C) ... ... ... ... ішіндегі маңыздылары: кальций нитраты, кальций сульфаты, кальций фториді, кальций хлориді, ... ... ... ... ... қасиеттері жағынан, алу әдісі жағынан кальцийге ұқсас.
№3-сабақ. Гальваникалық элементтер
Гальваникалық элементтер дегеніміз - химиялық тотығу - ... ... ... ... ... ... ... Қарапайым гальваникалық элемент электролит ерітінділеріне (1 текті ... ... кез ... екі ... ... ... Көбінде металл өз тұзының ерітіндісіне батырылады. Ерітінділер бір - бірінен кеуекті қалқа арқылы немесе электролиттік ... ... ... ... ... түрінде электродты электрохимиялық сызба нұсқа жазады, онда электрод - ерітінді фазалар бөлімінің шекарасы тік ... ... ... ... және мыс ... (жартылай элемент) электрохимиялық сызба нұсқа:
Zn | ZnSO4 және Cu | CuSO4
Екі жартылай элементтерден ... ... ... ... ... мыс және мырыш. Бұл өткен ғасырдың ортасында орыс физигі Б.С.Якоби мен француз оқымыстысы Даниэль ... ... ... ... бірі.
Егер мыс купоросының ерітіндісіне металл мырышты батыратын болсақ, онда өздігінен тотығу - тотықсыздану ... ... ... ... мырыштан мыс катионына ауысады:
Zn + CuSO4 -->ZnSO4 + Cu + ... ... ... химиялық энергиясы жылу энергиясына айналады. Егер реакцияны Якоби - Даниэль элементінде жүргізсек, ол үшін ... ... ... ... онда ... ... тотығу процесі жүреді:
Zn - 2--> Zn2+
ал мыс электродында - тотықсыздану процесі жүреді:
Cu2+ + 2 ... ... ... ... ... ток жүруін туғызады, яғни гальваникалық элементте химиялық энергия электр энергиясына айналады.
Сөйтіп гальваникалық элементте тотығу-тотықсыздану процестері электродтарда бөлек жүреді, бұл ... ... ... ... ... оны ... жұмысқа пайдалануға (қолдануға) мүмкіндік береді. Электродтарды жалғастыратын өткізгіштің кедергісі неғұрлым көп болса, соғұрлым электродтарда тотығу-тотықсыздану реакциялары баяу жүреді. Реакция өте баяу ... үшін және ... ... ... және ерітінді арасында тепе-теңдік, яғни реакция қайтымды болуы үшін өте үлкен кедергілі өткізгіш таңдап алынады.
Гальваникалық элементтерді қолдану
1) Гальваникалық ... ... ... тогының көзі болып табылады. Олар бір ретті қолданбалы (техникалық гальваникалық элементтер), көп ... ... ... болады.
Барлық шығарылатын гальваникалық элементтерде бір ғана ... және ... ... ... ... мырыш қолданылады. Ол активті химиялық тұрақты және арзанға түседі. Оң ... ... ... активті металдардың тотықтары қолданылады. (MnO2, CuО) электролит ретінде қышқыл, сілті ... ... ... ерітінділері қолданылады.
Қазіргі кезде марганец-мырыш гальваникалық элементі кең қолданылады. Бұл ... ... түрі бар, бірі ... ... ... қысқартылған түрде МЦ. Оның бір электроды мырыш, екіншісі маргенец (VI) оксидінен тұрады. Оған ... ... ... ... ... ... тығыздалған. Екі электродта 20% -тік хлорлы аммоний ерітіндісіне батырылған.
Zn │NH4Cl │ MnO2, C; ЭҚК = ... ... ... ... ... ... ... электродта тотығу, 2Zn -4ē --> 2Zn2+ ... Zn2+ ... бір ... ... ... комплексті ионда бірігеді.
2Zn2+ +4NH3 Zn2+ + [Zn(NH3)4]2+
аммиак хлорлы аммоний гидролизінің нәтижесінде түзіледі. ... + 4H2O 4HCl+ ... ... NH3 + ... ... - ... +4 ē + H2O --> 2Mn2O3 + 4OH-
Жалпы процесс қайтымсыз
2Zn + 4MnO2 ... ZnСІ2 + ... +2Mn2O3+ ... ... ... химиялық ток көздерін - аккумуляторлар деп атайды. Аккумуляторлар - электролиз кезінде ... ... ... ... ... ... ... гальваникалық элемент. Кез-келген қайтымды гальваникалық элемент аккумуляторлар бола алады. Практикада аккумулятор ретінде ... ... ... ... ... ...
а) Электрод материалдары электрод процестерінің ... ... ... үшін ... ... Бұл ... ... басқа заттарды қоспай-ақ жүргізуге мүмкіндік береді.
ә) Мұндай элементтердің ЭҚК-і үлкен мәнді және ... ... ... болу ...
б) ... электр сыйымдылығы үлкен болу керек.
Практикада кең қолданылатын аккумуляторлар:
Қышқылды немесе қорғасынды ... PbO2, Pb ... ... Fe│KOH ... Cd ... ... Zn ... қолданылатындары қорғасын мен темір - никельді аккумуляторлар.
Қорғасын аккумуляторының электрохимиялық схемасы:
Pb, PbSO4│H2SO4 (25-30%) │ PbSO4, ... ... ... ... PbO ... ... пластинкасы қолданылады. Химиялық реакция нәтижесінде PbO + H2SO4 --> PbSO4 ... ... қиын ... ... сульфатымен қапталады. Электролиз кезінде жүретін процестер:
катодта (сол электрод) - ... - PbSO4+2 ē --> Pb + ... (оң ... ... - PbSO4 -2 ē +2Н2О --> PbО2 + 4Н+ + ... ... қайтымды:
зарядтану
PbSO4 +2Н2О Pb + PbО2 +2 ... ... ... ... ... ... болады да электродтар арасында ... ... ... ... ... ... ... схемасы:
(-) Pb│H2SO4│ PbO2, Pb (+)
Аккумулятордың жұмысы кезіндегі электродтық процестер электролиз ... ... Сол ... ... - ... Pb + SO42--2 ē --> Pb SO4, оң ... - тотықсыздану PbО2 + 2ē + 4Н+ + SO42--> Pb SO4 +2Н2О. ... ... ... ... ... ... ... схемасы:
Fe(ОН)2│KOH(2ОХ) │Ni(OH)2
Зарядталған кезде электродтарда жүретін процестер :
катодта - тотықсыздану ... ē --> Fe + ... ... 2 ē + 2ОН[-]--> 2 Ni(OH)3
Жалпы реакция қайтымды:
[зарядталу]
Fe(ОН)2+2Ni(OH)2 Fe +2 ... ... ... аккумуляторынан артықшылығы жеңіл және қарапайым, кемшілігі төмен ПӘК-(пайдалы әсер коэффициенті) және аз ЭҚК (1,36В)
2) ... ... ... ... ... өзгерісін және химиялық реакцияның максимал жұмысын ... ... ... ... жүретін реакция нәтижесінде изобара-изотермиялық потенциалдардың өзгеруі (7) және (7a) ... ...
G = -EZF ... ... элементте жүретін реакцияның изобара-изотермиялық потенциалдарының өзгерісін есептеу (t=250C)
(-) Pt, H2 (=1 атм) │HCl││KCl│Hg2Cl2, Hg ... ... ... 0,4196В тең. Элемент жұмыс кезінде сол электродта тотығу, оң-электродта - тотықсыздану процесі ... -2 ē --> ... -2 ē --> 2Hg + 2Cl- ... ... Н2 + Hg2Cl2 2Н[+]+ 2Hg + ... ... ... ... саны 2-ге ... ... ... өзгерісі мынаған тең:
G = -EZF = 0,4196 [.] 2 [.] 96487 = 80,99 ... ... ... ... ... ... мәнімен анықталады. Е0 =
Сутек және каломель элементінің стандартты ЭҚК-ң t=250C-да мынаған тең: +0,268 -0= 0,268 ... lgKa = ... ... ... Ka = = 1,135 ... - де Якоби-Даниэль элементінде жүретін реакция тепе-теңдік константасы 1,5 [.] 10[37] тең Zn +Cu[2+] --> Zn[2+] +Cu (Е0 = 1,1 В) ... = және Ka = = 1,5 ... ... мыс ... ... ... ()
Рeдокс элементті қарастырайық (-) Pt │ Cu[2+] ,Cu[+] ││ Fe [3+], Fe [2+]│ Pt ... ЭҚК Е[0] = +0,77 - 0,153 = 0,617 В тең, ... = және Ка = 1,6 ... ... жоғары мәні тепе-теңдіктің түгелдей темірдің тотықсыздануы жағына ... ... +FeCl3 CuCl2 + ... = = 1,6 [.]1010 ... Cu+ пен Fe 3+ ... ... өте ...
№4-сабақ. Металдардың коррозиясы
Коррозия (көне лат. corrosіo - ... лат. corrodo - ... 1) ... ... - ... ... ... ортамен химиялық немесе электрхимиялық реакцияға түсуі салдарынан олардың бүліну процесі. Коррозия салдарынан металл бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... бұзылады. Металдардағы Коррозияны болдырмау мақсатында металл құрамына коррозияға ұшырамайтын құраушылар енгізіледі (осындай әдіспен тоттанбайтын болаттар алынады): металл бетін бояу, лактау, оған ... ... ... май ... ... ... мырыштау, никельдеу, кадмийлеу, хромдау, күміс және алтынмен аптау арқылы Коррозияға қарсы қорғаныс жасау әдісін қолдану; 2) бетон және темір-бетон ... - ... ... ... әсерінен бетонның және темір-бетонның босап бұзылуы (мүжілуі, жемірілуі). Су және су ерітінділері бетон арқылы өткенде, бетон құраушылары мен арматуралар ... ... ... мен ... ... ұшырайды.
Қорғану тәсілі: Коррозияға төзімді материалдар (цементтер, толтырғыштар), ... ... ... ... ... ... су өткізбейтін құрамын, арматуралардың қорғаныс қабатының қалыңдығын арттыру, сыртын сырлап немесе үлпек ... ... ... сіңіргіштік қабілетін әлсірету, т.б.
Коррозиялық құрылым
Тау жыныста бүрынғы минералдың кейінгі минералмен желінгені ... ... ... ... ... ... керіш
Сынықты түйірлер жарым-жартылай желініп, олардың орнын керіштеуші материал басады.
Металдар мен құймалар әр түрлі ... ... ... ... ... қосылыстар түзеді. Әсіресе жаңбыр, топырақ ылғалы, ауа әсерінен ... ... ... ... желінеді. Бұл кезде металдан жасалған бұйымның қасиеті ... ... ол ... ... ... Бұл өте ... әрі қауіпті процесс жемірілу деп аталады (коррозия -- лат. korrosio -- ... ... сөз). ... орта факторларының әсерінен болатын металдың желіну құбылысы жемірілу (коррозия) деп аталады.
Металдар мен ... ... ... ... ... ... ... келіктерінің тетіктері, энергетика және химия өнеркәсібінің қондырғылары жемірілуге ұшырайды. Жемірілудің келтірген зиянынан металл ... ... ... ... ... бұл ... ... апаттарға соқтыруы мүмкін. Сондықтан жемірілу процесінің негізін біліп, оның зардаптарын болғызбау жолдарын үйрену керек.
Металдардың бәрі бірдей жемірілуге ұшырай бермейді. Кернеу ... ... соң ... ... ... металдар" деп аталады, олар іс жүзінде бүлінбейді. Сондықтан бұл ... және ... ... ... ... ... ... қолданады. Мысалы, электрондық өнеркәсіпте, ғарыштық техникада контактілер жасау үшін алтынды пайдаланады.
Кернеу қатарында магнийдің сол жағында орналасқан сілтілік және сілтілікжер металдар ... ... ... ... ие. Олар ... жағдайдың өзінде қоршаган ортадағы көптеген заттармен (ең алдымен, оттекпен және ... оңай ... ... ... мен ... жасауға пайдаланылмайды.
Кернеу қатарының орта шенінде жемірілуге баяу ұшырайтын металдар орналасқан. Олардың біразы, мысалы, Mg, Zn, Al, Cr, Ni ... ... ... ... бетінде оксидтен тұратын өте жұқа қабықша пайда болып, металдарды ... ... ... ... ... Адамдар темірдің таттануын жиі кездестіреді, жемірілген темірдің бетін кеуек қоңырқай тат қабаты басады. Жыл ... ... ... ... ... ... 1/4-і жемірілуге ұшырап, бүлініп отырады. Темірдің таттануы, әдетте, оттектің әсерінен болады:
2Fe0 + 2Н2О + О2 = ... ... ... ... Ғе+2, ... кейін Ғе+3 катионына айналдырады:
Тотықсыздандырғыш 2Ғе0 -- 2ē = 2Ғе+2
Тотыктырғыш О02 + 4ē = ... + 2Н2О + О2 = ... Fe+2 -- ē = ... О02+4ē = ... алғанда, металдардың және олардың құймаларының қоршаған орта әсерінен жемірілуге ұшырауын химиялық және электрохимиялық деп екіге бөледі.
Бүкіл әлемде адамның ... ... ... ... ... ластануы шекті деңгейге жетіп отыр. Осыған орай, металдар мен құймалардың жемірілуі де күшейіп келеді.
Қазір ғылым мен практика жемірілу процесін ... ... ... ... болдырмаудың көптеген әдіс-тәсілдерін ұсынады. Жалпы алғанда, жемірілумен күресудің бірнеше бағыттары бар.
Жемірілу электролит ерітінділерінде өтеді. Ол белсенділігі төмен металдардың қатысуымен күшейе ... ... ... ... пайда болуымен жүреді.
Тотықтырғыштар: электролиттердің гидраттанган ионы.Мысалдар: тасымал құбырлардың, рельстердін, кеме корпусының, әр түрлі металдан жасалған конструкциялардың желінуі.
Жоғары температурада бейэлектролит тотыктырғыштардың ... ... ... О2, Cl2, SO2, және ... ... ... отын ... су буы. Мысалы, іштен жанатын қозғалтқыштардың, химиялық құрылғылардың, ... ... ... ... ... ... ... әсерінен металдардың бүлінуін жемірілу (коррозия) деп атайды. Жемірілу тотығу-тотықсыздану ... ... оның ... ... ... ... ... металдар оңай жеміріледі. "Бекзат металдар" жемірілмейді. Металдардың жемірілуін болдырмау шараларын білу ... ... ... физикалық қасиеттері
Осы жұмыстарды жасамас бұрын қандай қауіпсіздік ережелерін ... ... ... ... мен ... ... ... және бөлшектерден қажетті аспапты жинаңдар.
Электрөткізгіштік
№ 1 тәжірибе
1-сурет бойынша ... ... ... Ашық ... шыны ... немесе түтікті жалғау керек. Вилканы розеткаға жалғау керек. Лампочка жанбайды. Онда шыны электр тогын ... ... сөз. ... ... ... ашық ... мыс немесе темір сымды жалғап, лампаны электрлік ... қосу ... ... ... ... ... электрөткізгіштігі жақсы екенін көрсетеді.
№2 тәжірибе
Ашық сымды қандай да бір электролиттің ерітіндісіне, мысалы күкірт қышқылы, содан ... ... ... ... спирт ерітіндісіне салады. Тәжірибе барлық сұйықтықтар электр тогын өткізе бермейтінін көрсетеді.
Егер мектепте электр тогы болмаса, онда қалта фонарының құрғақ ... және ... ... ...
1-сурет. Электрөткізгіштікті анықтау үшін қажетті қондырғы.
Жылуөткізгіштік
№1 тәжірибе
Спиртшам жалынымен немесе газды горелкамен мыс, темір, ... ... ... ... ... ... бірге шыны таяқша немесе түтікті қыздыру керек.
Мыс пен темірдің жақсы жылуөткізгіштігін ( сым тез қызады) және шынының нашар ... ... ... ... ... ... ... қорытындылап, дәптерге жазыңдар және құрастырған аспаптарыңды сурет түрінде бейнелеп жазыңдар.
№6-сабақ. Металлургия
Металлургия (грек. metallurgeo - ... ... - ... ... ... кеннен немесе басқа да материалдардан металл алу процестерін, сондай-ақ металл қорытпаларға олардың химиялық құрамы мен ... ... ... ... қасиеттер беру процестерін қамтитын саласы.
Өңдеу процестері
Металлургияға кендерден металдарды ажыратып алуға дайындау мақсатымен кентастарды өңдеу ... ... ... ... ... және ... ... металды алу процестері, металдарды қажетсіз қоспалардан тазарту;
металдар мен қорытпалар өндіру;
металдарды термомеханикалық өңдеу;
металдарды ... және ... ... ... бетін әрлеу не қорғау мақсатында басқа металл қабатымен қаптау;
металл бұйымдардың беттеріне басқа металдар мен ... ... ... жатады.
Металлургия түрлері
Түсті және қара метал, галламды, өте жоғары температурада (2000 - 20000 К) ... ... және ... ... ... ... ... орындалатын процестерге байланысты пирометаллургия және гидрометаллургияға бөлінеді.
Қара металлургия
Қара металлургия - Металлургияғаның ғылымы мен техникасының қара металдар ... кен ... ... ... ... оны өңдеп шойын, ферроқорытпа, болат, илек, құбыр, ... т.б. ... ... ... ... ... қара металлургиясының байлығы мен болашағы - темір кендері. Оның негізгі қорлары ... ... және ... облыстарында шоғырланған. Қара металл шикізатының базасы Соколов-Сарыбай тау-кен байыту комбинаты мен Лисаковск комбинатнда өндіріледі (жылына 36 ... ... ... ... - кен ... өндіру мен өңдеуден бастап, дайын өнім алуға дейінгі түсті металдар мен олардың қорытпалары өндірісін қамтиды. ... ... ... ... ... және ... ... ажыратып алу мәселесінен маңызды нәтижелер алынды (Е.И. Пономарева, О.А. Сонгина). Түсті металдардың вакуумдық металлургия ... ... ... қойылды (Р.А. Исакова).
Галламды металлургия
Галламды металлургия - су ерітінділерінен галламдарды (галлийдің электрлік ... ... ... ... сұйық қорытпасы) химиялық жолмен қалпына келтіру арқылы металдар мен олардың қосылыстарын алу процестерін зерттейді. Металлургияның бұл жаңа саласы дүние жүзінде ... рет ... 1960 ... В.Д. ... А.И. ... ... жасалды. Алюминий галламындағы сілтілі ерітінділерден алынған галлийдің цементтелуін зерттеу жөнінде үлкен ғылыми жұмыстар жүргізілді (Пономарев, Е.А. Шалабина, Т.Д. Остапенко). Металлургияның бұл ... ... шет ... (АҚШ, Канада, Жапония, т.б.) патенттелді. Плазма металл бетін тазалауда және әр түрлі беттерді металмен ... ... ... ... ... ... т.б. қолданылады. Плазма металлургияда қиын балқитын металдар мен олардың қосылыстарын алуда аса қажет. Оның артықшылықтары - ... және ... ... металдарды алу кезінде жоғары температура (10000 - 20000 К-ге ... ... және ... ортаның құрамын басқаруға мүмкіндік береді; қыздыру мен балқыту плазмалық доға ... ... ... Қазақстанда металлургия саласы бойынша "Металлургия және кен байыту институты", Химия-металлургия институты, ҚазақӨТУ нәтижелі табыстарға қол жеткізіп келеді. ... ... ... өз ... қосқан қазақстандық ғалымдар: Х.К. Аветисян, Е.А. Букетов, А.Қонаев, В.В. Михайлов, И.Онаев, В.Д. Пономарев, М.А. Соколов, А.Л. Цефт,Б.Бейсембаев, А.И. ... ... Р.А. ... Е.И. Пономарева, Л.П. Ни, т.б.
Қара металлургия
Қара металлургия - өзінің негізгі өнімдерін ... рет ... ... ... кезеңін қамтамасыз ететін ғаламат сала және, сонымен бірге ... ... мен ... ... ... ... қабілетті болып табылады. Қазақстан үшін қара металлургия - екінші дүние жүзілік соғысынан кейінгі жылдары ғана пайда ... ауыр ... ... түрдегі жас сала. Қазақстанда шойын, болат, бұйымдарды илемдеу және ферроқорытпа өндіріледі.
Болатты өндіру және тұтыну көлемі әрқашан мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Үкіметімен елімізде импорттың орнын басатын және экспорттық әлеуетін көтеретін, металлургиялық кешенінде жоғары тауарлық дайындықтағы өнімді ... ... ... ететін, ғылымды қажетсінетін бәсекеге қабылеттілігін құруға бағытталған бірқатар Бағдарламалар ... ... ... ... ... шағын және орта өндірісін құру жолымен ғылыми әзірлемені іске асыру және ... ... ... ... ... ... ... бойынша технологияны меңгеру мақсаты қойылды.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасында ... ... ... ... кешеніндегі төртінші және бесінші өзгертіп жасау өндірісін құруды ... ... ... Бағдарламасы әзірленген, мұны іске асыру республиканың металлургиялық саласында жаңа ... ... мен ... жағдай жасайды. Осындай өндірістерді ұйымдастыру импорт бойынша шығынды бірқатар төмендетуге, жұмыс істеп ... ... ... базасында жаңа жұмыс орындарын құруға, осы өнімге ішкі қажеттілігін қамтамасыз етуге жағдай жасайды.
Бағдарлама ... ... ... Қазақстан Республикасындағы металлургиялық кешенінің өндірістік жағдайы былай сипатталады:
елімізде қазіргі кездегі ... ... үшін ... ... ... ... ... материалдар мен қорытпаларының өнеркәсіптік өндірісі мүлдем жоқ;
машина жасау, мұнай газ, таулы-металлургиялық, жеңіл, тамақ және өнеркәсіптің басқа ... ... ... ауыр ... ... және кеме ... үшін темір қақтау және металл өнімдеріне талап етілетін сұрыптау жүргізілмейді.
ең озық технология ... - ... ... ... ... жаңа ... мен ... технологиялар және т.б. материалдар мен металл бұйымдарының өнеркәсіптік өндірісі жоқ.
балансы аяғына дейін есептелмеген, металлдардың екінші ресурстары ... ... ... ал ... шығару бақылаусыз жүргізіледі.
Мұндай мақсаттар сервистік-технологиялық экономикасының ұзақ мерзімді жоспарына өту үшін шикізаттық бағытталуынан, жағдайларды дайындауынан бастап өтуіне жағдай жасайтын, ... ... ... ... еліміздің тұрақты дамуына жетуге бағытталған Қазақстан Республикасы Индустриалдық-инновациялы дамудың 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясында да қойылған.
Қазіргі ... ... ... ... түрлері бойынша қара металлургияның ірі кәсіпорындары металлургия-энергохимиялық комбинаттарын ұсынады.
Қазіргі кездегі жағдай. Қара металлургияның ірі кәсіпорындары ішкі технологиялық байланысының түрі бойынша ... ... ... Болатты тоқтаусыз құюуы қазіргі кездегі металлургияның бірден-бір ірі жетістіктері болып табылады. Оны пайдалану өндірістік процессті ... ... және құю ... ... ... және ... үшін ... жасайды..
Ірі болатты балқыту зауыттары біртұтас өңірлердің экономикалық әл-ауқатын анықтайтын ... ... ... ... бар жоғы үш ... ... ... пешінде жылына 5 млн.т жуық болатты балқытатын АҚ (бұрынғы Қарағанды металлургиялық комбинаты) ... ... ... білікті он мың мамандарға қызмет көрсететін бірқатар ірі ... ... және ... жұмыстарын талап етеді. Электро энергиялық өндірушілері мен жеткізушілерді, сондай-ақ темір жол және автокөлік жолдарының жүктемесін есепке ала отырып, Қарағанды көмір ... руда ... және ... ... ... және Қазақстанның басқа облыстарының флюстық қосындыларының қызметін үйлестіруді талап етеді.
Бірақ, АҚ-ң барлық өнімдері түржиыны бойынша бір типті - ... ... ... ... ... экономикалық дамуын қамтамасыз ету және саланың аз тәуелсіздігімен сұраным конъюнктурасынан осы ... ... ... және ... өнімдерінің сұрыптамасы бойынша аса икемді басқа өндірістерді құру қажет.
Біршама көлемде және шектелген түржиынында сұрыптап прокаттауды Павлодар қаласындағы трактор зауытының базасында ... ... ... Кәсіпорында өнімнің мынадай түрлерін өндіру меңгерілген: 125х125 және 150х150, ұзындығы 11,7 м ... ... қима ... ... 40,60 және 11 мм ... шар; диаметрі 100 мм, ұзындығы 4200,5300 м ұсақтайтын ... А-3 ... ... 12,16 және 20 мм ... ... нарықтағы тапшылыққа байланысты, Қазақстанда сұрыптап прокаттау импортының жалпы көлемі соңғы бес жыл ішінде 7-ден аса өсті және 2004 жылы ... ... ... 766 мың т. ... ... ... көлемі республикада сондай-ақ айырықша емес. 1988 жылы Теміртау қ. ... РД 20-86 ... ... ... ... іске қосылған болатын, мұнда сумен қамтамасыз ету жүйесі үшін 15-86 мм диаметріндегі құбырлар дайындалады және желінің ... ... 20 мың ... ... 1991 жылы РГТО ... ( АҚ) ... ... 15 мың тоннаға дейінгі құбырлық балқыту қондырғысы дайындалған, шығарылған құбырлардың диаметрі - 114, 127, 159 мм. 1999 жылы ... қ. ... ... ... 5 мың ... дейінгі құбырлық балқыту қондырғысы шығарылды, шығарылған құбырлардың диаметрі 114 мм. Осы ... ... ... шетелге экспорттау туралы айтпағанда, Қазақстанның ішкі нарығының қажеттілігін қамтамасыз ету жағдайы жоқ.
Қазақстанда болат құбырларын импорттау көлемі соңғы 4 ... 200 мың т. ... және 459 мың т. ... сонымен бірге 2002-2004 жылы мұнай газ түржиыны құбырларын импорттау 260 мы т. деңгейіне тұрақтанды. Осылай көмірсутекті ... ... ... болат құбырларына сұранымының өсуін құрастыру айқын көрінеді.
Қазақстанның жер қойнауында болат өнімдерін кең ассортиментте және ... ... ... үшін барлық қажетті шикізат материалдары бар. Республикадағы қайта жаңғырған тау-металлургиялық және энергетикалық кешені және сақталған ғылыми-техникалық әлеуеті қазіргі уақытта болатты ... ... ... ... ... меңгеруге қабілетті. Келешекте болат балқыту кешенінің шикізат базасы еріндік темірді - доғалық пештерде болатты балқыту кезінде ... мен ... ... ... ... ... шикізатты алуымен, Қазақстанда руда мен концентраттардан темірді тікелей қалпына келтіру технологиясын ... ... ... мүмкін.
Қара металлургияда қазіргі кездегі материалдарды алудың жаңа технологиясын құру ... ... ... легірленген, таттанбайтын және болаттың басқа маркаларынан жоғары төзімді және ... ... ... алудың технологиясын әзірлеуге жағдай жасайды. Мұндай өнімдерді шығару сұрыптап қақтау импортының көлемін қысқартуға жағдай жасайды және ... оны ... ... ... қамтамасыз ету үшін негіз болуы мүмкін. АҚ болатты қақтауды - тік жікті құбырларды, орта ... ... ... конструкциялау, метиздер, жабынды бұйымдар, машина жасау мен құрылыс үшін жартылай өнімдер, сондай-ақ жоғары дейгей дайындығындағы өнімнің басқа түрлерін шығару және ... ... ... дамыту бойынша жобаларды қолдайды.
Қара металлургия - өзінің негізгі өнімдерін екінші рет ... ... ... ... ... ... ... сала және, сонымен бірге басқа салалар мен өндірістердің қалдықтарын ... ... ... ... ... Қазақстан үшін қара металлургия - екінші дүние жүзілік ... ... ... ғана ... ... ауыр ... салыстырмалы түрдегі жас сала. Қазақстанда шойын, болат, бұйымдарды илемдеу және ... ... ... және тұтыну көлемі әрқашан мемлекеттің экономикалық қуатының негізгі көрсеткіштерінің қатарына кіретін. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... ... және экспорттық әлеуетін көтеретін, металлургиялық кешенінде жоғары тауарлық дайындықтағы өнімді шығару ... ... ... ғылымды қажетсінетін бәсекеге қабылеттілігін құруға бағытталған бірқатар ... ... ... ... ... ... шағын және орта өндірісін құру жолымен ғылыми әзірлемені іске ... және ... ... ... ... ... өнімдерін шығару бойынша технологияны меңгеру мақсаты қойылды.Сонымен қатар, Қазақстан ... ... ... арналған металургиялық кешеніндегі төртінші және бесінші өзгертіп ... ... ... ... ... ... Бағдарламасы әзірленген, мұны іске асыру республиканың металлургиялық саласында жаңа технологияны ... мен ... ... ... ... өндірістерді ұйымдастыру импорт бойынша шығынды бірқатар төмендетуге, жұмыс істеп тұрған өндірістік қуаттылық базасында жаңа жұмыс ... ... осы ... ішкі ... қамтамасыз етуге жағдай жасайды.
№7-сабақ. Есептер №1
* Темір рудасындағы Fe3O4 массалық үлесі 85% тең. ... ... ... ... ... ... 100г тең ... Сонда
m(Fe3O4)=100· 0,85=85 г
Fe3O4 85 г болатын ... ... ... ... 1 моль (232г) Fe3O4 ... 3 моль (168г) Fe ... шығады.
Пропорция құрастырамыз:
232г Fe3O4 құрамында 168г Fe
85г ... ... ... массалық үлесін табамыз:
w(Fe)=mFemруда=62100=0,62
Жауабы: 0,62
2) Цинк фосфатының кристаллогидратындағы сусыз тұздың массалық үлесі 84,2% тең. Кристаллогидраттың формуласын анықтаңыз.
Шешуі:
Кристаллогидрат (Кг) ... ... ... ... Бір формулалық бірлік құрмындағы массалық үлес теңдеуін құрамыз Кг:
w[Zn3(PO4)2] = ... ... ;
Mr ... = Mr ... +x Mr ... + ... = 385385+x·18
Осыдан х=4.
Кристаллогидрат формуласы: Zn3(PО4)2·4H2O
Жауабы:Zn3(PО4)2·4H2O
3)Массасы 5,0 г екі зарядты металл ... ... 2,8 г ... ... ... ... анықта.
Шешуі.
Ме (II)металл карбонатының термиялық ... ... ... ... г 2,8 ... + CO2 ... = x ... болсын, сонда:
nMeCO3= 5x+M(CO32-)= 5x+60;
nMeO= 2,8x+16.
n(MeCO3) = n(MeO) болғандықтан, мынаны аламыз:
5,0x+60=2,8x+16,
осыдан, x = 40 ... M(Me) = 40 ... ... ... - кальций .
Жауабы:Са.
* Белгісіз тұз Me(NO3)2 және аммоний нитратының қоспасындағы кейінгісінің массалық үлесі 60%, ал осы ... ... ... ... 27,83%. ... ... ... және у моль тұздарының химиялық мөлшерін анықтаймыз:
(1) теңдеуден:
Сәйкесінше:
Бұдан табамыз:
Қоспада 3,075 моль NH4NO3 (x) және 1 моль Me(NO3)2 (у) бар деп ... ... ... ... - ... ... тапсырма:
1) Массасы 5,0 г екі зарядты металды қақтағанда 2,8г қатты қалдық алынды. Металды ... ... 0,5н 100 мл ... ... ... ... ... (II ) темір гидроксиді түрінде тұнбаға түсіру үшін 0,2н ... ... ... кажет? 3)Мыс және алюминий құймасын массасы 3,68г артық мөлшердегі тұз ... ... ... (қ.ж.) ... ... ... металдардың массалық үлесін есептеңіздер.
4) Массасы 114г алюминий сульфаты 1м ерітіндісінің және 1н ... ... ... болады?
№8-сабақ. Темір. Шойын мен болат
Темір (лат. Ferrum) Fe. Темір екі жағдайда ... Оның бірі -- ... ... ... ... ... (теллурлық ) темір, екіншісі -- аспаннаң метеорит түрінде жерге түскен космостық темір.
Темір (Fe) периодтық ... VIII ... ... ... ... тот ... Табиғатта тарау бойынша темір IV орын алады; 300-ге шама минералдарды құрайды. Металл өнімдерінің 95% ... және ... одан ... ... құймасы болып табылады.Темір (ағыл.Iron, франц.Fer, неміс.Eisen) жеті ежелгі ... ... ... адам басқа металлдарға қарағанда бірінші метеориттік темірмен танысқан болуы керек, өйткені ол ... жер ... ... оңай тануға болады. Оның құрамында 5 - 30 % дейін никель бар.
Темірдің ежелгі тілдегі атаулары біздің ата - ... ... ол ... ... ... ... Көп ... темірді аспаннан түскен металл деп танысқан болып саналады. Өйткені олар бірінші күмәнсіз метеориттік темірмен танысқан. ... ... елі ... би - ни - пе ... (бипинет, коптік бипине) тілме - тіл ол сөз ... руда ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Месопотамияда алғашқы эпохасындағы Урдинастиясы темірді ан - бар ... ... деп ... ... (б.э.д 1500 ) папирусында темір туралы 2 мағлұмат бар: бірінші жағдайда Кейзи қаласынан шыққан металл туралы айтылса, басқасында аспанда ... ... ... ... ... Ежелгігректік сонымен қатар солтүстік - кавказдық темірдің аталуы - зидо, латын ... ... ... көне ... байланысты, siderous (жұлдызды sidus - жұлдыз, жарқырама). Ежелгі және ... ... ... ... ... деп ... ол ... жауған (құлаған) дегенді білдіреді.
Темір біздің уақыттағы негізгі ... дап ... ... Бұл ... элемент жақсы зерттелген. Соған қарамастан оқымыстылар темірді кім және қашан ашқанын білмейді. Ол көп уақыт бұрын ... ... ... ... б.з.д I ғ. ... бастап пайдаланған. Сол кезде темір дәуірі басталған. ... мен ... ... ... б.з.д VII ғасырларда дами бастаған. Темір кендері әртүрлі геологиялық шарттарға ... ... ... ... ... ... ... және олардың орналасу жағдайы осыған байланысты. Темір кендері келесі өндірістік типтерге бөлінеді:
1. ... 30 - 50% ... ... ... ... ... кендер 51 - 66% темір
3. магниттік железняктар 50 - 66% темір
4. сидеритті немесе карбонатты кендер 30 - 35% ... ... ... кендер 25% темір
Химиялық құрамы. Теллурлық темірдің қоспалары кебінесе Ni, Co, Cu; аздаған Mn, С, S, Р, Pt, As т. б. ... ... ... ... өте ... ... кездесетін элементтердің бірі -- темір. Бірақ ... ... ... ... ... теллурлық темір көбінесе таза болып шыққан. Оның қоспасында орта ... ... ... Ni, ... ... Cu, 0,3%-ке дейін Co болған.
Темірдің қаттылығы 4-5; меншікті салмағы 7-8. Куб формасы бойынша жымдастығы бар. Сынығы созылыңқы. Жылтырлығы металл типтес. Түсі ... ... ... ... және ... таза ... сирек табылғандары негізді және ультранегізді магмалық жыныстармен байланысты болады. Өте ірі таза темір кендері Гренландияның батыс жағасындағы Диско аралының ... ... және ... ... қаласының қасында ұшырасқан. Сонымен бірге осы екі кен орындарында пирротин (FeS) және когенит (Ғе3С -- ... ... ... ... темірдің жаратылысы осы минералдармен байланысты болу керек. Өзгерілген ... ... ... ... өте ұсақ ... ... бірнеше рет кездескен. Сонымен қатар оның парагенезисті пирротиннен, кейде магнетиттен ... да ... яғни ... ... тотықсыздану реакциясынан шығады. Сондай-ақ кварцты тақта тастардан экзогендік ... ... ... ... темір де бар (Борнео аралы). Тас көмірдің өртенуінің арқасында және ... ... ... да ... ... ... деген пікір бар. Бұл айтылған теллурлық темірден басқа ... ... ... таза метеорит темір кесектері кездеседі. Оны космостық темір деп атайды. Метеорит ... бір ... -- оның ішкі ... ... ... болып келеді. Ондай құрылыс метеорит темірінін бетін тегістеп өңдегенде байқалады. Оны алғашқы байқаушының аты бойынша видмагнитет фигурасы деп ... ... ... ірі ... пен ... ... өндірісінің негізгі металы болып табылады. Темір кендері туралы кейін айтылады. Өйткені жеке элемент түрінде кездесетін темірдің өндірістік маңызы жоқ, тек ... қана ... бар. ... кені ... тотық түрінде кездеседі.
Қазақстан темір кені қоры жөнінен ТМД ... ... мен ... ... ... орын ... (16,6 млрд т). Темір кен орындары көбінесе Солтүстік Қазақстанда, мұнда барлық темір кені қорының 85%-ы шоғырланған. Өсіресе, Қашар, Соколов-Сарыбай кен ... ... зор. ... темір кен орнын 1948 жылы үшқыш М.Сургутанов ашты. Ұшақ кен үстінен ұшқанда, темір аномалиясының әсерінен тұсбағар тілінің кенет ауытқығаны ұшқыштың ... ... Көп ... өте ... ... ... кені ашылды. Мұндағы кен жоғарғы сапалы және оның құрамындағы темірдің мөлшері 50-60%-ды құрайды. Шөгінді жыныстардан пайда болған ... ... ... Әйет жәнө ... кен ... ... Руда 30 м ... ашық әдіспен ондіріледі. Кеннің құрамында таза темір 37-42%. Темір кенінің шағын кен орны ... ... ... ... ... ... облыстарында бар.
Ғарыш
Темір -
749 ж . ... ... ... сом ... ... тапқан. Ол дүние жүзіне әйгілі болып, тұңғыш метеорит деп аталған. Темірді аспан тасы деген ... ... ... ... кейде бұйым жасауға жарамайды.
Медицина
Радиация әсерінен гемоглабин синтезделмесе, адам ақ қан ауруына шалдығады . ... ... ... ... ... Ғе52 , Ғе55, Ғе59 зерттеу кезінде индикатор ... қан ... ... ... . Организмде темір мөлшерін қалыпты сақтау үшін фермуллек, ранферон т.б дәрілер пайдаланады .
Халықтық педогогика
Темір зергерлік және кәсіптік бұйым түрінде кең ... . ... ... ... , ... ... металдарды қосып , алуан түрлі асыл тастармен безендіріп сырға , сақина, білезік, жүзік , тұрмыстық ер, жүген,үзеңгі, таралғы,құйысқан сияқты бұйымдар ... Бұл ... ... ... ... жалату, жіңішке не күміс не алтын сыммен өрім жасауды игерді .
География
Металдар әлеміне саяхат
Қарағанды металлургия ... , ... ... , ... мен ... , ... ... түсті металлургия зауыттары ,
Теміртау Ақтөбе, Павлодар ферроқорыпта комбинаты .
Тарих
Өркениет, мәдениет - ... ... ... ... ... байланысты болды.
Темір металын Қазақстан жерінде ертеде б.з. ... VII ... мен 204 ... ... ... ... мен б.з. 204 ... біздің заманымыздағы 216 жылға дейін өмір сүрген ғұндар пайдаланған. VII ғасырда ... ... ... қару соғылып , кәсіптік құралдар жасаған.
Инабат иірімдері
Меккедегі қара тас таза темірден тұрады . Оның ауада тіреусіз қалқып тұруы - ... ... ... ... . Таза темір коррозияға ұшырамайды. Оған куә - ... Дели ... атты ... деп ... ... . Оның ... 7,3 м , ... - 25,5 м. Ол өте тазартылған темірден ( ... - 89,7 ... ж. ... Егер осындай таза болмаса , бұл баған тотығып , ыдырап кетеді . Құран кәрімнің 57 хадисінде мен ... ... ... әр ... бұйымдар мен құралдар жасады . Темір - тіршілік негізі делінген. Яғни ,бұл адам қанының негізгі бөлігі гемоглабинде ... ... ... - қан ... ... құрам бөлігі . Қанның қызыл түсті болуы - гемоглобинге ... . ... ... болмаса , гемоглобин түзілмей, өкпеден жасушаларға оттегі тасмалданбас еді . ... ... ... ... . ... адам организімінде 3,5 г темір болады . Темір өсімдік құрамында да кездеседі.
Шойын мен ... ... ... ... ... арқылы таза темір емес, оның құймалары - шойын мен болат алынады.
Шойын - ... ... ... бойынша 2 - 4%) және аздаған басқа қоспалары (Sі, Mn, S, P) бар құймасы.
Шойын қара металлургияның бастапқы өнімі, ол ... ... ... (II) ... СО ... ... тотықсыздандырғанда түзіледі, оны домна пешінде аламыз.Домнаның биіктігі 20-25 метр, отқа төзімді кірпішпен қаланған пеш.
Оның жоғарғы жағына кокс, флюс пен ... ... бар ... ... ал ... ... ... ауа үрленеді. Флюстер CaCO3, MgCO3. Олар кеннің құрамындағы құмды (SiO2) байланыстыру үшін қосылады.
CaCO3 + SiO2 = CaSiO3 + ... ... ... химиялық реакциялар:
C + O2 1900= CO2 (жылу бөлінеді)
CO2 + C 1300= 2CO (тотықсыздандырғыш түзіледі)
* 3Fe2O3 + CO 800= 2Fe3O4 + ... Fe3O4 + CO 800= 3FeO + ... FeO + CO1000= Fe + ... FeO + C to= Fe + ... морт ... ... және ... көнбейді. Шойынның екі түрі бар: Сұр және ақ. Сұр шойынның құрамында графит ... ... бар. Ол ... құю үшін ... ... ... айырмашылығы шойын қатайғанда ұлғаяды. Оның бұл ерекшелігі күрделі ... ... ... ... және ... ... ... Мұндай шойынды құю шойыны деп атайды, оның үлесіне шамамен барлық өңделетін құймалардың ... ... 10% - ы ... Құю шойындарынан машинаның ауыр бөліктерін, маховиктерді, плиталарды, т.б. даярлайды. Шойыннан құйылатын көркем бұйымдар, ... ... тор ... т.б. ... ... ... ... көміртекпен қосылыс түрінде (Fe3C цементит) болады, ақ шойын әрі қарай болат алуға ... ... ... ... ... ... ... түрлері
Сұр (кремний мөлшері көп)
Ақ (кремний мөлшері аз)
Құрамы
1,7 - 4,3% ... 1,25 - 4,0% ... және 1,5% ... ... ... көп ... ... көміртегінің еруін кемітеді және балқымадан көміртегі графит түрінде бөлініп шығады.
1,7 - 4,3% көміртегі, 4% ... ... және ... аз мөлшері. Көміртегі негізінде цемент - темір карбиді Fe3C түрінде болады.
Қасиеттері
Салыстырмалы ... ... ... оңай көнеді.
Қатты, бірақ морт, себебі цементті Fe3C ... ... әр ... ... ... ... ... және т.б.)
Болатқа өңделеді.
Болатта шойын сияқты темірдің көміртекпен және басқа элементтермен құймасы. Бірақ болаттағы көміртектің массалық үлесі ... аз ... ... - ... ... ең ... конструкциялық материалы.
Шойыннан болат дайындау дегеніміз - ... ... және ... қоспалар, күкіртпен фосфордың көп бөлігін аластап шығару. Қатты болаттарда көміртек 0,3 - 1,7% болады, ал жұмсақ ... ол 0,3% - тен де ... ... ... ... ... және соғылады, тез салқындатқанда өте қатты болат, ал баяу салқындатқанда жұмсақ болат алынады.
Жұмсақ болаттан: беттік және жапқыш ... ... сым, шеге ... ... тетіктерін жасайды. Қатты болаттан: құрал - жабдықтар, қару жарақтар, т.б. дайындайды.
Болаттың ... оның ... ... ... ... өзгертуге болады. Мәселен, хром болаттың беріктігі мен қаттылығы арттырады. Молибден және ванадий ... ... ... ... мен қысымда да өз қасиеттерін сақтап қалады, марганец болатқа соққыға қарсы тұрақтылық ... ... Егер ... ... хром мен ... қосылса, жемірілуге қарсы беріктік қасиет болады.
4 - ... ... ... ... ... элементтер
Легирлеуші элементтің болатқа беретін қасиеті
Қолданылуы
ХРОМ: қаттылық және ... ... ... ... ... ... ... коррозияға төзімділік
Электростанциялар үшін турбиналар және реактивті двигательдер, өлшегіш приборлар, жоғары температура жағдайында пайдаланылатын детальдар жасауда.
МАРГАНЕЦ: қаттылық, ... ... ... және ... төзімділік.
Темір жол рельстерін, ұсатқыш қондырғылар дайындауда.
ТИТАН: ыстыққа төзімді, жоғары температурада берік,коррозияға төзімді.
Самолет, ракета және кеме жасауда. ... ... ... ... ыстыққа және тозуға төзімді
Тез кесетін аспаптар, ара, фрез, штамптар, элекрт шамының қыл сымын дайындауда;
МОЛИБДЕН: майысқақ, ... және ... ... және ... сауыт плиталар, лабораториялық ыдыстар, элекрт шамдарының тетіктерін жасауда.
КРЕМНИЙ: қышқылдар әсеріне тұрақтылық
Трансформатор, қышқылға төзімді аппараттар және приборлар жасауда
ВАНАДИЙ: үлкен беріктік, серпімділік және ... ... ... ... ... өндіруде. Соққы әсеріне шыдамды автомобиль біліктерін және басқа детальдарын жасауда
Біздің еліміздегі толық циклді өндірістік металлургиялық комбинат - ... ... ... ... ... болат құю комбинаты. Ол шойын мен прокаттың 100% ,болаттың 95% өндіреді. Одан басқа Қостанай облысындағы Соколов-Сарыбай, ... және ... кен ... комбинаты болып табылады.
Сарыбай темір кен орнының ашылу тарихы қызық. 1948ж ұшқыш
М. ... осы ... ... кен ... ... ұшып бара жатып кенет компас тілінің ауытқығанын байқап қалады, да сол ... ... ... ұсыныс жасайды. Көп ұзамай ол жерді зерттеген геологтар магнитті ... ... кен ... ... ... жұмыс
тақырыбы бойынша эксперименттік есептер шығару
Осы жұмыстарды жасамас бұрын қандай ... ... ... ... ... мен ... ... таңдап алыңдар.
№1 нұсқа
Темірдің қышқылдармен әрекеттесуі.
Сынауыққа жақсы тазартылған 2-3 темір түйірлерін салыңдар, оның ... 1мл тұз ... ... және 2-3 мл ... ... ... ... 1,5 -2 мин қыздырып, сонан соң, ерітіндіде Fe2+ иондары бар ма, жоқ па ... ... ... мен тұз қышқылы ерітіндісі арасында жүретін реакцияға қысқартылған иондық теңдеу жазыңдар. ... ... ... рөлі ... ... ...
Темір гидроксидінің алынуы және оның қышқылдармен әрекеттесуі.
Темірдің (ІІ) және (ІІІ) ... алып және оның ... ... ... ... ... ... иондық теңдеуін жазыңдар.
Сапалық реакциялар жәрдемімен ерітіндіде Fe2+ немесе Fe3+ иондары бар ма, жоқ па ... ... ... ... ... ... ... ұяшықтарында жүргізуге болады.
№3 нұсқа
Темірдің (ІІ) қосылыстарының тотығуы.
Тәжірибені заттық шыныда немесе пластина ұяшықтарында ... Екі ... ... (ІІ) ... ... ... екі тамшы сілті (натрий гидроксиді немесе калий) қосыңдар. Темір (ІІ) сульфаты ... ... сары ... ... ... ... ... Неліктен? Өзгерісті түсіндіріп және реакция теңдеуін жазыңдар.
№4 нұсқа ... ... ... ... ... ... жүргізу .
Темір (ІІ) сульфаты, темір (ІІІ) хлориді ерітіндісілеріне индикатор (универсал немесе лакмус) көмегімен зерттеу ... ... ... ... және осы ... гидроксидінің иондық реакциясын жазыңдар.
Жасалған жұмыстардың нәтижелерін қорытындылап, дәптерге жазыңдар және құрастырған аспаптарыңды ... ... ... ... Алюминий
Тарихы
Алюминийдің табиғи минералдарымен адамзат өте ертеден таныс. Мысалы, біздің дәуірімізге дейінгі бесінші ғасырда египеттіктердің ... мен ... ... ... ... ... өндіріп, оны байланыстырушы және тері өңдеуші зат ретінде пайдаланғаны белгілі. Оны ертедегі римдіктер де ... осы ... ... Олар бұл ... ... деп ... Оны және осы ... минералдарды европалықтар квасцы деген. Демек, квасцы -- латын тіліндегі ... ... тең. ... квасцы (алюмин) дегеніміз екі металл сульфаттарының белгілі бір мөлшерде, қатынас тарда араласа, біріге кристалдануы, біріге қатаюы. Квасцы (алюмин) Орта Азия мен ... ... ... -- , ) ... ... ... де ол мал емдеу, тері еңдеу, ұрт ойылғанда шайып, емдеуге т. б. қолданылған.
Ашудас жайлы алғашқы жазба деректер алхимия дәуіріндегі ... ... және ... ... (1493 -- 1541) еңбектерінде кездеседі. Бертін келе 1746 жылғы Пошт еңбектерінде ашудас минералы толығырақ сипатталған. Ал, неміс оқымыстысы А. ... 1754 жылы ... суда ... ... ұнтақ затын алғанын жариялайды. Оның деп жүргені қазіргі алюминий оксиді еді. Кейінірек осы ұнтақты зат ... жер, ... ... да ... ... ... байланысты алюминий оксидіне глинозем деген ғылымын атау қойылады. Глинозем жер қыртысының, тау ... сол ... ... ... ... ... құрамында болады. Ал, әйгілі француз оқымыстысы А. Лавуазье ашудастан (квасцыдан) (глиноземді) қосылысын, яғни саз балшық ... ... ... ... ... ... ... 1789 жылы оның құрамында әлі белгісіз металл бар деген пікірді атайды. Осыдан бастап жаңа ... ... ... ... ... ... ашып, артында өшпестей ат қалдырған ағылшын оқымыстысы X. Дэви жаңа ... ... ... -- алюминий алуға арналған ғылыми-техникалық ізденіс керуенін бастады. Ол он ... ... ... 1808 -- 1810 ... әр ... ашудастардан саз балшықты (алюминий оксидін) тазартып алады да, оны электро- лиздеу арқылы алюминий алмақ болады. Сан рет ... ... ... ... ... ттегенмен жаңа металды ала алмайды. Бірақ, ол белгісіз элементті ала ... ... оны деп ... ... өзінің бұл ойын замандастарына айтып, жазып қана қоймай ғылымн еңбектерінде жариялайды.
Іле-шала, бұл істі сол кездегі ... швед ... Я. ... ... Ол да ... ... ... алуды көздеіт, түрлі зерттеулер жүргіз- генімен, мақсатына жете алмайды. Зерттеулері сәтсіздікке душар болғанына қарамастан, ол саз балшық құрамында жаңа ... бар ... ... оны деп ... ұсынады. Алайда, әлі алынбаған белгісіз элементтің аты, оның езі жоқ болғанына қарамастан оқымыстылар арасында X. Дэви ... ... ... ... ... ... қалыптасады. Осы түста айта кететін бір жай бар. Ол қанатты металл атауының Россияда орнығуы. Мұнда кейбір ғалымдар десе, келесі ... -- , ал ... -- -- деп ... Ол тек 1862 ... ... ... ... келе, он тоғызыншы ғасырдың бірінші ширегінен кейін, аты бар да заты жоқ элементті іздестірудің келесі және ... ... ... Оның көш басында дат оқымыстысы Г. Эрстед (1777 -- 1851) тұрды. Ол 1825 жылы ... ... ... ... ... олар ... хлор газын жіберіп, тұңғыш рет сусыз алюминий хлоридін алады. Сосын оған калий амальга- масын қосқанда, калий хлориді мен ... ... ... Енді ... ... қыздырғанда сынап буланып, үшады да кішкене тигельде алюминий калады. Ол суда ерімейтін, күңгірт түсті ұнтақ зат болатын. Әрине, бұл таза ... жаңа ... -- ... еді. Ол ез ... ғалымдар мен мамандар арасында беймәлімдеу журналда жариялайды да, өзінің негізгі бағыты электромагнитизммен шұғылданып, алынған ұнтақты -- ... ... ... мұршасы болмайды. Екі жылдан кейіи 1827 жылдың көктемінде неміс химигі Фридрих Велер ... ... ... онда ... ... Осы ... кезінде Ф. Велер әлі оқымыстылар арасында белгісіз элементпен Эрстедтің шұғылданбай жүргенін біліп және оның бұл ... ... ... ... ... Ол өз ... келісімен алюминий элементін алуға арналған ғылыми-зерттеу жүмыстарына асқан үқыптылықпен қызу ... Ол ... да аса ... ... ... және калийді платинадан жасалған тигельге салып, оны мұқият бекітіп қыздырады. Олардың арасындағы химиялық реакция нәтижесінде калий хлориді мен ... ... ... ... да алюминий таза металл күйіше де болмай, қалайы сияқты аппақ жылтырауық ұнтақ ... ... Ф. ... тез ... алюминийдің азын-аулақ сипатын анықтап, 1827 жылдың ноябрінде жариялайды. Міне, осы жылды әлемнің оқымыстылары мен ғылым тарихын зерттеушілер алюминий элементі ... ... жыл деп ... ... таза қалпында алынуы Ф. Велердің атын әйгілі етіп, лауазымын көтерді. Ол, мұнан ... де ... ... ... ... емес, бүтін, саф күйіндегі металл алу үшін көп еңбектенді. Тек, 1845 жылы ғана ... ... ғана ... түйірін алады.
Өткен он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысынан бастап, алюминийді өндірістік жағдайда кәптеп алуға ... ... ... ... басталады. Өйткені, оны лабораториялық жағдайда алу игерілгенді.
Сонымен 1854 жылы неміс оқымыстысы Бунзен натрийдің хлорлы алюминат тұзын балқытып, оны ... ... ... ... таза ... өндірісінде екі бағыт пайда болады. Оның бірі Велер әдісі де, екіншісі Бунзендікі.
Бұл ретте жұлдызы жарқырай жанған кісі -- ... ... және ... ... болды. Ол Велер әдісіне негізделген кішкене өндіріс ұйымдастырып алюминий металын өндіреді. Ал, 1855 жылы Парижде қымбат та кереметтей, жаңа да ... ... ... ... ... Онда ... әр түкпірінен әкелінген жаңалықтар болатын. Мұнда әкелінген, Шамасы бір килограммдай ғана алюминийден әзірленген металл түйірі мен қаңылтыры келушілерді таң қалдырды. Ол ... ... ... да ... әрі өте аз ... және оны , ... 1859 жылы ... өзінің кішкентай ғана заводында 1680 килограмм алюминий ендірді. Бұдан басқа әлі әлемде бір де өндіріс орны жоқ болатын. Ол ... ... ... ... сияқтылармен қатар сан алуан әшекейлік зергерлік заттар жасалып, онымен әскери және мемлекеттік тулар без- ендірілетін.
Харьков университетінің профессоры, көрнекті орыс ғалымы Н. Н. ... 1859 жылы ... ... оған ... ... алюминий электролиздеу арқылы алуды ұсынып, оны өзі 1865 жылы лабораториялық жағдайда жүзеге асырады. Осы әдіске негізделіп, ... мен ... ... ... ... арқылы өндіру әдісі тұрақты ток алудың қиындығына байланысты баяу дамиды. Ол ... ток ... тек ... ғана ... Ал, 1867 жылы ... ... болуы күллі техника мен ғылымға, өмір мен ... жаңа ... ... ... ... ... етті.
Электр өндірудің жаңа жолы өмірге ене бастайды. Оған орай, өндіріс те күрт езгеріп, тез дамиды. Сөйтіп, өткен ... ... ... ... ... ... ... басталды. Мұның езі американдық студент Ч. М. Холл мен француз инженері П. Э. Эрудің есімдерімен ... ... ... әр ... ... бірі бейхабар бола тұра, екеуі де бір сәтте, яғни 1886 жылы криолит пен саз ... ... ... ... ұсынды. Тағы бір ұқсастық олардің екеуі де 1863 жылы ... 1914 жылы ... ... Ал ... да 1886 ... ... айында жариялайды. Ч. М. Холл өз тәсіліне негізделген алюминий заводын 1888 жылы Нитсбург қаласында іске қосып, тұңғыш ... ... жаңа әдіс ... ... ... ғасырдың аяғында алюминий металын өндіретін кәсіпорындар Франция, Швейцария, ... ... ... ... ... ... елдерде болды. Ал, Россияда алюминий өндірісін былай ... оны ... ... кен орны да жоқ ... ... ... ... химиялық элементтердің периодтық жүйесіндегі үшінші топтың, үшінші периодпен қиылысындағы он үшінші тор көзге ... ... ... Оның ... ... оч үш оң зарядтан және ядроны әлгі үш электрондық ... оның ... ... үш ... (қабаты) болады. Оның реттік нөміріне сәйкес ядросы он үш оң зарядтан және ядроны әлгі үш электрондық қауыздарға орналасып, қоршап, ... ... он үш ... ... Бірінші, ішкі қабатта екі, екінші, ортадағы қабатта сегіз, ал үшінші, ең сырткыда үш электрон орналасады. Демек, алюминийге түрақты сегіз электронды ... ... бес ... ... Әрине, оған сырттан бес электронды тартып алудан гөрі, ең тысқы, ядродан алыс қабаттағы үш электронды бірдей, кейде біртіндеп беру ... Олай ... ... ... ... қосылыстарда, реакңияларда оң зарядталған үш валенттілік көрсетеді.
Табиғатта таралуы
Ал енді, ... ... ... ... қанатты металы аталған алюминий, табиғатта қалайша, қайда таралғанына назар аударайық. Алюминий аса активті болғандықтан, ол табиғатта таза ... ... ... Ол жер ... кез ... ... кездеседі. Ол өзінің кеп таралуы жағынан күллі химиялық ... ... ... пен ... ... ... орында және оның үлесіне 8,80 проценттей тиеді. Ал белгілі болып отырған металдар арасында ол ... ... ие. Ол ... ... ... тау, тас, ... мен ... да қымбат асыл тастар мен минералдардың саны, оны зерттеп жүрген ғалымдардың мәліметі бойынша 250-ден артық көрінеді. ... ... ... ... ... ... қалдығы түрінде болады және аса маңыздылары мына төмендегі минералдар болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... және тағы басқа да тау жыныстары жатады. Дала шпаттарының құрамына ортаклаз, альбиг, ... ... ... Сол сияқты, саз балшық, боксит, криолит, нефелин тағысын тағылар. Олай болса, ... ... ... әрбір жиырмасыншы атом -- алюминийден тұрады.
Қазіргі кездегі алюминий өндірісіне қажеттісі -- боксит. Оның құрамына ... мен ... ... қатар қырыққа жуық химиялық элементтер енеді. Ол ... ... ... зат. Оның түсі ... ... ... қара бола береді. Боксит Франңияда 1879, Италияда -- 1890, Америкада -- - 1907 жылдан бастап пайдаланылуда. Ал, ... 1916 жылы ... кен ... ... ... келе ... Орал ... мен Орта Азиядан, Торғай облысынан табылды.
Алюминий өндірісі электр тогының дамуына тікелей тәуелді. Өйткені, оны ... ... ... ... ... ... ... алюминий оксиді -- 2050°С балқығанымен ... ... ... Демек, оның балқу температурасын төмендету әрі ол ортаны ток еткізгіш ету үшін криолитті қолданды. Мүндайда олардың балқу температурасы 900 -- 950°С ... ... ... ... ... мен ... қос фторидінен тұратын тұз -- криолит тек Гренландияда ғана кездеседі. Ол үшін фторсутек ... ... ... ... ... ... ... өңдеп алюминий оксидіне айналдырады да оны электролиздеу арқылы алюминийді алады. Бұған байланысты ... ... ... ... өндірісі өте шапшаң дамып, езінен әлде қайда бүрын басталған өндіріс салаларын басып озды. ... ... ... яғни ... ... ... металы 1855 -- 1886 жж. -- 46,5; 1892 ж. 606,5, 1931 ж. -- 264 мың тонна болса, 1974 жылы он бір ... ... ... Бұл ... орай оның ... төмендеді. О баста алюмшшй алтыннан да қымбат бағаланған. Айталық, аты әлемге әйгілі таразы алюминий мен ... ... ... оның бір ... 1854 жылы -- 1200; 1857 жылы -- 100 сом ... 1913 жылы ол не бары жетпісақ тиын болды. Ол, әрине, ... ... ... ... өндірісі
Еліміздегі алюминий өндірісі басқа дамыған мемлекеттермен салыстырғанда кеш басталғанымен, өте жылдам дамыды. Бұл саланы жетілдіріп, өмірге енгізіп, оның теориялық түп ... ... ... политехни калық институтының профессоры П. П. Федотов (1864 -- 1934) болатын. Ол алюминий алудың теориясын ғана жасап қоймай, оны ... ... ... аса ... ... ... енгізіп, өзінің саналы өмі- рін осы салаға сарп етті. Оның ... ... ... заводында алғашқы алынған алюминий дәуір куәгері ретінде сақтаулы тұр. Бұл ... 1929 ... 27 ... да ... және оның ... не бары сегіз ақ килограмм еді. Осы күннен бастап, кішкентай ғана тәжірибелік қондырғыдан алынған алюминий жан-жақты ... ... ... ... су электр станциясының іске қосылуына орай, сонда салынған комбинат, 1932 ... 14 ... ... ... балқымасын берсе, келесі жылдың 15 маусымында Днепрогэстегі Днепропетровск металлургия комбинаты да алюминий ... ... ... Еліміздегі үшінші алюминий заводы Оралда салынып, 1939 жылы өнім бере бастады. Орта Азия мен еліміздің ... де ... ... Сол ... ... ... комбинаты да Торғай бокситімен еліміздің молайтуға елеулі үлес қосып келеді.
Өмірде қолданылуы
Алюминийдің өмірде қолданылуы -- оның ... ... ... ... болғандықтан, оларды қатар салыстыра отырып қарастыруды жен көрдік. Алюминий -- металл. Ол ақ ... ... және ... ... 2327°С ... Оның меншікті салмағы 2,699, яғни ол күмістен -- төрт, ... -- үш ... ... -- үш ... ... Ол жылуды ете жақсы, темірден үш есе артық өткізеді. Оның сыртқы бетіндегі аса жұқа тотықты қабыршағы өзіне түскен жарықтың 90% кері ... Осы ... ... оның өндірісте пайдаланылу тиімділігін арттырады. Мысалы, ғасырымыздың біріншіалмастыра ... ... ЯК-3 ... ... 300 ... ... ... ауданы 17,5 шаршы метрден 14,5 шаршы метрге кеміп, жылдамдығы 70 ... ... ... ... ... ... 70 -- 80%, ал ракеталардың 20 -- 30% алюминийдің үлесіне тиеді. Тіпті алғашқы ұшырылған ... Жер ... өзі де осы ... ... ... ... ... таза емес, олардың құрамында кремний, темір, мыс, бериллий, магний сияқты ... ... ... ... әр ... тек ... тән ... қасиет береді.
Алюминийдің физикалық қасиеті
Алюминийдің электрді жақсы өткізгіштігі электротехникада қолданылады. Оған магнит әсер етпегендіктен дәл елшегіш ... ... Ол ... ... ал ... ... ... металдар қатты аязда өзінің беріктігін жоғалтады, ал алюминий болса 250 градустық ... да өз ... ... аса таза ... ... Егер оның ... ... ғана металл енсе, оның мықтылығы ондаған есе артады. Мәселен, құрамында 4% мыс, 0,5%- тен марганец пен ... ... ... ... ... дейді. Ол өзінің жеңілдігін сақтай отырып, өзге қасиеттерінің ... ... ... ... аса құнды құймалардың сексеннен астам түрі белгілі бір мақсатқа арналған. Мысалы, дыбыстан да жылдам ұшатын ТУ-144 самолеттерінің сырты ауадағы үйкеліс ... 130 ... ... ... ... ... жағдайда өз беріктігін жоғалтпай қайта салмағып 12% жеңілдететін құйма түрі бар.
Алюминий тотығуға, жылу ... ... ... оны аса ұнтақтап, бояуға қолданады. Оның темір тотымен араласқан түрі термит деп аталады да қызғанда 3500°С жылу беріп, металдарды ... ... Мұны ... мен ... алюмотермия дейді.
Алюминий, химия өндірісі, радио және электротехника сияқты көптеген салаларда қолданылады. Олай болса, сөз сонында тағы да бір қасиетіне тән ... ғана ... тиек ... ... өте ... және оны ұрып-жаныштау, созу сияқты әдістермен қилы-қилы түрге келтіруге болады. Егер оны ... ... ... ... созса, одан жұқалығы 0,12 микрондай фольга алуға болады. Онымен тамақ өнімдері ... ... ... шай, ... ... тағы ... иә, ... шын мәнінде социализмнің қанатты металы екен демекпіз.
Қанатты металл
Алюминий өмірге, үйдегі ыдыс-аяқ, тарақ, түймеден бастап, ... ... ... ... ... берік енген. Ол әлем шеңберінен шығып, космос кеңістігіне де, алыстағы Айға, Шолпан жұлдызына да жетті. ... ... ... ... ... ... Н. Г. Чернышевский өзінің атты романында алюминийден жасалған үйлерді ... ... ... деп ... бір көрегендікпен босқа айтпаған сияқты. Бұған орай, жиырмасыншы ғасырдағы алюминийді зерттеп, оны өндіруге ... ... ... ол жайлы ғылыми-кепшілік кітаптар жазған авторлар бәрі де бір ... оны деп жүр. Олай ... енді сол ... ... ... ... өтейік.
№11-сабақ. Асыл металдар
Асыл металдар -- алтын, күміс, платина және осы платина тобының металдары (иридий, осмий, палладий, рутений, родий). Асыл ... ... ... ... оңай ... ... күміс), баяу балқитындығымен (платина, т.б.) және әсемдігімен ерекшеленеді. Асыл ... ... аз да ... ... кездеседі. Ондай қоспалардан асыл металдарды сумен жуу, амальгамалау, цианды ... ... ... ... және ... сияқты әр түрлі әдістер арқылы тазартып алады. Асыл металдардың беріктігін арттыру үшін құрамына мыс, мырыш, ... т.б. ... ... ... құймаларынан құнды бұйымдар, металл ақша, медальдар, тіс протезін жасайды. Коррозияға төзімді болғандықтан платина мен оның құймаларын электрод және ... ... ... ... өндірісінде әр түрлі құрал-жабдықтар жасауға пайдаланады. Ал платина және ... ... ... ретінде әр түрлі катализдік процестерде, техникада қолданылады. Қазақстанда асыл металдардан алтын және күміс өндіріледі.
Қасиеттері
Таза алтын сары ... ... және ... ... ... ... элемент. Сыртқы ортаның химиялық әсеріне аса төзімді. Оттек, сутек, азот, және ... ... ... Алтынға сілтілер және жеке қышқылдар әсер етпейді. "Патша сұйығында" (1 ... HNO3, 3 ... HCl) және ... ... ... қоспасында ериді. Қосылыстарында алтын бір және үш валентті болып ... ... саф ... ... тау жыныстарында (5*10-7%), теңіз және мұхит суында (0.01-0.05 мг/т) кездеседі. ... ... ... ... және ... ... ... өңдеу арқылы алады. Алтынмен басқа металдырдың бетін жалатады, әшекей бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... нарқы алтынмен бағаланады.
Алтын табиғатта сап түрде кездесетін ... ... ұсақ ... кварц ішінде, немесе кварц құмы арасында шашыраңкы күйде болады. Алтынның табиғаттағы ... ... ... ... AuTe2 ... және мыстың, қорғасынның сульфид кендерінде болады. Алтын Сібірде, ... және Орта Азия мен ... да ... ... ... аз ... (тоннасына 2 - 4 г) ажыратып алу үшін әр түрлі әдіс ... Ең ... ... қолданылып келе жатқан әдіс - құмды ағын сумен жуу, сонда құм ... суға ... кете ... де, ... ауыр ... ... ... Екінші бір әдіс алтынды амальгамаға айналдыру. Сынап көпшілік металдарды өз ішінде еріте алады, ол ерітіндіні амальгама дейді. Амальгамадағы ... ... алу ... амальгаманы қыздырса, сынап ұшып кетеді, оның буын жинап, салқындатып қайтадан іске қосады. Бірақ бұл екі ... де ... ... ... ... көп ... 75% ғана ... Бұлардан гөрі тәуірірек әдіс цианид әдісі. Ішінде алтын қалған ... KCN ... 0,02 - 0,2% ... 2 - 3 рет ... ... жуады, сонда:
4Au + 8NaCN + 2H2O + O2 = 4Na[Au(CN)2] +4NaOH
Комплексті қосылыс құрамындағы алтынды ... ... ... ... +Zn = Na2 [Zn (CN)4] ... ... ... мырыштан тазалау үшін сұйық күкірт қышкылымен жуады, мырыш еріп ... ... ... ... ... ... үшін ... ыстық күкірт қышқылымен жуады, онда күміс Ag2SO4-кe айналады. Кейде күмістен тазалау үшін электролиздеуді қолданады - анод - тазартылмаған алтын, катод - таза ... ... ... ... ертіндісін қолданады сонда күміс анод шламы түрінде қалады.
Алтын - жұмсақ сары ... ... ... жайылғыш, ауыр, жұмсак. металл. Қалыңдығы, 0,0001 мм фольга жасауға болады.
Алтын жұмсақ ... таза ... ... мыс және ... ... ... ... колданылады. Түрлі алтын заттарды алтын мен мыстың құймасынан жасайды, ол құймада көбінесе 58,3% алтын болады (алтын заттардың пробасы 583).
Алтын ... ... ... металл, активтік қатарында ол ақырғы орында тұр. Оттекпен тікелей еш жағдайда да қосылмайды. Сұйық заттардан тек калий ... ... ... хлор ... және ... үш ... тұз ... бір көлем азот қышқылының коспасы:
3HCl + HNO3 = 2Cl+NOCl+2H2O,Au + 2Cl + NOCI = AuCl3 + ... + НСl = ... ... ... да ... ... ... + 6H2SeO4 = Au2(SeO)4 + 3SeO2 + 6H2O
Алтын ұсақ ұнтақ түрінде ... 400 - 650° С ... ... ... ... ... ... жасайды (тұтынуға шығарылған қағаз ақшаның қорғауышы ретінде банкта жатады); тіс салады, баска ... ... ... және әсемдікке тұтынатын әшекей бұйымдар жасайды.
Алтынның қосылыстapы
Алтын қосылыстарда бір және үш валенттік көрсетеді, бірақ үш валентті ... ... Бір ... ... тұздары бір валентті мыстын, қосылыстары сияқты диспропорцияланып үш валентті қосылыс және дербес алтын береді:
3AuCI=AuCl3 + ... + KCl = K[AuCl4] ... ... ... ... қосылыстары ауриттер тұрактырақ, мысалы K[Au(CN)2]. Алтынның (I) ... да ... ... ... ... = 4Au + ... үш валентті қосылыстары көбірек. Алтынның (III) оксиді Au2O3 - қара қоңыр, Au2S3 - қара, Au(ОН)3 - ... ... ... ... заттар, суда еритіні тек AuСl3.
Алтынның (III) гидроксиді Au(ОН)3 амфотерлі зат, сілтілерде және қышқылдарда еріп аниондық комплекстер түзеді:
NaOH + Au(OH)3 = ... + 4HCl = H[AuCl4] ... + 4HNO3 = ... ... ... ... ... галогенидтері галогено-аураттарга айналғыш келеді:
NaBr + AuBr3 = Na[AuBr4]
AuCl3 гидролизінде аквоқышқылдap ... + H2O = ... ... ... ... AuCl3 өзге ... ... алынады. Алтынның барлық қосылыстары айырылғанда металдық алтын бөлініп шығады.
Қолданылуы
Алтын ақшалық күнды металл (валюта). Coнымен қатар ол әр түрлі әшекейлік-көркемдік істердс, ... ... ... орны
Алтын кені СССР жерінде көп кездеседі. Соның ішінде ең мол аймақтары: Урал, Қазақстан, Сибирь. Шет елдердегі кені Аляскада, ... ... ... ... т. б. бар.
... ... - ... алтын ажыратып алынатын минералдық шикізат. Алтын өндірісін ұйымдастыру үшін оның түпкі кендердегі мөлшері 3 - 5 ... ал ... ... 0,1 ... кем ... керек. Түпкі жыныстардағы Алтын кентастары кварц желілері түрінде криптозойлық, палеозойлық ... ... және ... ... ... мыс және ... кендерінде кездеседі. Алтын кенқайраңдары түзілу жағдайына байланысты аллювийлі, элювийлі, теңіздік, т.б. болып бөлінеді. Химиялық құрамына сәйкес Алтын кентастары жеке ... және ... ... Жеке ... саф ... (Аu) және электрум (AuAg), ал теллуридтерге петцит [(Ag,Au)2Te], калаверит (AuTe2), креннерит (AuTe2), сильванит (AuAgTe4), т.б. жатады. ... ... саф ... мен ... ... анағұрлым жиі кездеседі. Саф алтын минералы химиялық таза ... өте ... ... оның ... 4 - 10%-ға ... ... болады. Құрамындағы қоспа элементтерге байланысты Алтын кентастары мысты (купроаурит, Cu - 20%), палладийлі (порпецит, Pd - 11%) және ... ... Bі - 1%) ... ... Түпкі кендердегі алтынды бөлу үшін кентасты ұнтап, алтынды ... ... ... ... ... ... көгерткіш қышқылмен ерітіп, химиялық жолмен тұндырады. Кенқайраңдағы алтын арнаулы науаларда шайылып, тұндыру арқылы ажыратылады. Алтын ... ... қоры ... ... ... ... ... 10 мемлекет құрамына кіреді, ал түбір кендердегі қоры бойынша Оңтүстік Африка республикасынан кейінгі ... ... ... 30-дан астам ірі кен орындары ашылған (Арқарлы, Бақыршық, Майқайың, т.б.). Бұлардан басқа кейбір ірі мыс және полиметалл ... ... ... өнім ... ... ... Балқаш, Зырян кеніштері). Дүние жүзінде жылына 2300 т-дан астам алтын өндіріледі. [1]
Күміс (латынша Argentum), Ag - ... ... ... І ... ... элемент, атомдық нөмірі 47, атомдық массасы 107,88. Табиғатта тұрақты екі изотопы бар: 107Ag және 109Ag. Элементтердің периодтық ... І ... хим. ... ат. н. 47, ат. м. 107,88. ... ... екі ... бар: 107Ag және 109Ag. ... минералдары: аргентит Ag2S, пираргирит Ag3SbS3, прустит Ag3AsS3, саф К., т.б. К. жұмсақ, созылғыш (1 г К-тен ұз. 1800 м сым ... ... ақ ... ... ... 10,5 г/см3, балқу t 961,9°С, қайнау t 2170°С, тотығу дәрежелері +1, +2, +3, сиректеу +4. Электр тогын, жылуды ... ... ... ... ... коррозияға төзімді, бірақ күкірт, галогендермен тез әрекеттеседі. Қыздырылған ... азот және ... ... ... ... ... ... темп-рада қыздырғанда да әрекеттеспейді, бірақ құрамында күкіртсутек бар дымқыл ауада оттек арқылы тез тотығып беті қараяды. К. қорғасын-мырышты, мыс, ... ... ... Оның ... ... қорытпасы зергерлік бұйымдар жасауда, медицинада К. препараттары (күйдіретін, микробтарды жоятын, т.б.), кино және ... ... ... және ... өнеркәсіптерінде, т.б. қолданылады. Аg+ иондары суды жақсы тазартады. Қазақстанда К. ... ... ... ... ... т.б. кен ... ... жаратылысы
Магмалық, көбінесе гидротермалық және ол жер бетінде күмісті ... ... ... пайда болады. Мысалы, күміс сульфид кендерде, әсіресе қорғасынды минералдар арасында көп болады. ... ... ... ... көп ... ... онан ... -- күміс жер бетінде алтындай тезімді емес, беті ... ... ... және ... ... ... ... Алтынға қарағанда күміс көп тарамаған минерал. Күмістің ... ... -- HN03 , HC1, ... -- H2S. ... өте ерте ... ... адам ... пайдаланылып келеді. Мысалы, Мысыр фараоны - ... ... ... ... ... 3600 ... күміс алтыннан 2,5 есе қымбат болған. Одан күміс теңгелер, зергерлік бұйымдар жасалған. Күміс 16-ғасырдан 19-ғасырдың аяғына дейін Еуропа елдерінің ақша ... ... ... не ... ... аяғында елдердің көпшілігі алтынға (алтын монометалы) ауысты. ... ... ... ... Ауғанстанда 20-ғасырдың 30-жылдарына дейін сақталды. Негізгі минералдары: аргентит Ag2S, пираргирит Ag3SbS3, ... Ag3AsS3, саф ... т.б. ... ... ... (1 г ... ... 1800 м сым тартуға болады), ақ түсті металл, тығыздығы 10,5 г/см3, балқу t ... ... t ... ... ... +1, +2, +3, ... +4. ... тогын, жылуды жақсы өткізеді. Күмістің белсенділігі нашар, коррозияға төзімді, бірақ күкірт, галогендермен тез ... ... ... азот және ... ... ... ... оттекпен жоғары температурада қыздырғанда да әрекеттеспейді, бірақ құрамында күкіртсутек бар ... ... ... ... тез ... беті ... Күміс қорғасын-мырышты, мыс, алтын-күмісті кентастардан алынады. Оның басқа металдармен қорытпасы зергерлік бұйымдар жасауда, медицинада күміс препараттары ... ... ... т.б.), кино және фотоөнеркәсібінде, химия, электртехникалық және ... ... т.б. ... Аg+ ... суды жақсы тазартады. Қазақстанда күміс Бозшакөл, Қоңырат, Ақтоғай, Айдарлы, Бақыршық, т.б. кен орындарында кездеседі. ... ... ... ... ... ... Алтайда, Шығыс Сибирьде т. б. кездеседі. Бірақ оларда ... онша көп ... ... ... ... ыдыстар жасау, ас ыдыстарын жасау, әр түрлі қорытпалар жасау үшін қолданылады.[4]
Платина
Платина (лат. Platіnum), Pt - ... ... ... VІІІ ... хим. элемент, ат. н. 78, ат. м. 195,09; асыл металдар тобына жатады.
Химиялық құрамы
Табиғатта орнықты 5 ... бар. ... ... ақ ... металл, тығызд. 21,45 г/см3, балқу t - 1769°С, қайнау t - ... асыл ... ... ... ... ... 6 ... екі радиоактивті 190Pt, 192Pt, және төрт тұрақты 194Pt, 195Pt, 196Pt, 198Pt, бар. Таза ... ... рет 1803 ... ... ... У.Х. Волластон (1766 -- 1828) алған. Платинаның жер қыртысындағы салмақ мөлшері 5107%. Табиғатта саф Платина мен оның ... ... ... ... ... (PtAs), ... (PtS), бреггит (Pt,Pd,Nі)S кездеседі. Платина күмістей ақ түсті металл, тығыздығы 21,45г/см3 ... ... t ... ... t ... ... ... созылғыш. Тотығу дәрежелері +2, +4 кейде +1, +3, +5, +6. ... ... ... инертті, бөлме температурасында патша арағы және броммен әрекеттеседі. Қатты қыздырғанда концентрлі HNO3 пен H2SO4-те еріп, 400 -- ... ... P, S, C, Sі, Se, т.б. ... ... алу үшін ... ... ... тазартып, патша сұйықтығында ерітеді. Ерітіндіні NH4Cl-мен (NH4)2[PtCl6]-ға тұндырып, осы тұзды таза сутек ағынында алдымен 600oС температурада тотықсыздандырады. ... ... ... ... ... ыдыстар, химиялық аппараттар жасауда, катализатор ретінде, тұздарды химиялық талдауда қолданылады.
Қолданылуы
Платина негізгі тау жыныстарымен бірге кездеседі, яғни ... , өте ... те ... ... . ... қатар оныд шашыранды кендері де бар. қазіргі уақытта платинадан өте бағалы химиялық ыдыстар жасайды, ... ... т. ... ... ... ... Оңтүстік Америкада, Оңтүстік Африкада бар.
Асыл металдарды шығара отырып техногенді жаралымдарды өңдеу технолгогиясын әзірлеу
Қысқаша сипаттама:
Қазақстанның байыту және алтын шығаратын ... ... ... ... ... ... алтын мен түсті металдарды келесілерді пайдалана отырып алудың аралас технологиясы әзірленді: ... ... ... ... ... техногенді шикізатты өте ұсақ ұнтақтауды, қойыртпақты кондициялаудың оригиналды әдістерін, жаңа реагенттік режимдерді.
Технология мүмкіншіліктері:
байыту өндірісінің үйінділеріндегі жинақталған ... ... және ... ... ... ... ... дәрежеде өткізе отырып тиімді өңдеу;
жаңа кен орындарды өндіруге шығындалуды болдырмай, асыл және ... ... ... көлемін арттыру;
байыту фабрикасының қалдық жиналған аудандарының жайлы экологиялық ... ... ... ... ... ... 1797 ж. француз химигі Л.Н. Воклен крокоит минералының құрамынан ашқан.
Хром кең ... ... Жер ... ... ... 2*10 - 3%. ... маңызды минералы -- хромит, оның бай кендері Солтүстік Оралда, Кавказ сыртында, Батыс Қазақстанда кездеседі. Батыс Қазақстандағы кені ... хром ... заты мен ... ... ... ... ... -- ақ, сұр түсті, қатты, ауыр балқитын металл, балқу t 191 0C, қайнау t 248 0C. ... 7,14 ... ... ... ... ... ... жоғары температурада галогендермен, күкіртпен, азотпен, көміртекпен, кремниймен, т.б. көптеген металдармен әрекеттеседі. ... өте ... ... ... Cr2O3 ... түзеді, оның гидрототығы [Cr (OH)3] -- амфотерлі. ... суда ... ... ... ... емес, бірақ оны өзіне сіңіріп алады. Тотығу дәрежелері +1, +3, +6, кейде +1, +4, +6. ... ... ... ... ... +6 ... ... (хром ангридриді CrO3, хроматтар) тотықтырғыш. Сұйық қышқылдардан сутекті ығыстырады. Хром кешенді қосылыстар түзуге бейім. Ол құрамда оттек бар қышқылдармен ... ... ... ... ... ... ... тотықтары -- хромның оттекті қосылыстары. Маңыздылары: хром тотығы, Cr2O3 -- ... ... ... ... ... ... хром ангидридін термиялық ыдырату немесе 6 валентті хром қосылыстарын күкірт, ... ... ... ... ... ... Cr2O3 катализатор ретінде, шыны, керамика бояуын өндіруде, хром алуда, т.б. пайдаланылады. Хром ангидриді, CrO3 -- қызыл ... өте ... ... ... тотықтырғыш, улы. Иод, күкірт, фосфор, көміртек элементтерін тотықтырып, өзі хром ... ... Хром ... хром қосылыстарына қойыртпалы күкірт қышқылымен әсер ету арқылы алынады. CrO3 хром тотығын алуда, медицинада, органик. синтезде, т.б. ... ... -- хром ... (H2CrO4) ... ... калий хроматы (K2CrO4), натрий хроматы (Na2CrO4), т.б. жатады. Сондай-ақ хроматтарға изополихром қышқылының тұздары изополи-хроматтар. да ... ... сары не ... сары ... ... Оларға қышқылмен әсер еткенде қос хром қышқылының тұздары -- ... ... ... Na2Cr2O7, т.б.) түзіледі. Бихроматтар ерітіндісі қышқылдық реакция, хроматтар ерітіндісі сілтілік реакцияны көрсетеді. Лабораториялық практикада қолданылатын манызды ... K2CrO4, K2Cr2O7, ... ... Na2Cr2O72H2O хроматтарын жатқызуға болады. Хром қоспасымен лабораторияда шыныдан жасалған ыдыстарды тазартады. Геологияда -- хром қышқылы тұздарынан түзілетін минералдар ... ... ең көп ... түрі -- ... ... krokos -- "шафран", қызғылт сары). Қызғылт қорғасын кентасы деп те аталады. Химиялық құрамы: Pb[CrO4], моноклиндік сингонияда кристалданады, түсі ашық ... ... Моос ... бойынша 2,5 -- 3, тығыздығы 6,1 грамм/куб сантиметр. ... ... ... минералдары арасында және сыйыстырушы тау жыныстарының жарықтарында призма тәрізді ... және ... ... кездеседі. Крокоит тотығу белдемдерінде қорғасын кентастарының ыдырауы нәтижесінде пайда болады. ... ... ... таза ... ... ... қорытпасы -- феррохром түрінде (құрамында 60 -- 85% Cr) ... Оны хром ... ... тотықсыздандыру арқылы алады. Таза хром өзінің тотығын Cr2O3 алюминотерм. әдіспен, сондай-ақ кейбір ... ... ... ... ... ... +3 ... хром көптеген тұздар, ашудастар түзеді.
Хром-калий ашудасы былғары илеуде, мата өнеркәсібінде, кино пленкасын жасауда қолданады. Хром металдан жасалған бұйымдардың бетін ... үшін ... ... хром бар болат таттанбайды, қажалмайды және үйкеліс пен қызуға төзімді келеді.
Хромдау -- металл бұйымдардың ... ... ... ... Хромдау нәтижесінде бұйымның тозуға және ыстыққа төзімділігі ... әрі ... ... сәндік қабат түзіледі. Мұндай қасиеттер хромның беріктігіне, қаттылығына және ... ... ... ... ... ... ... 0,3 -- 0,4%-дан аса көміртек бар болатты хромдау нәтижесінде олардың қатты және тозуға төзімділігі ... ... ... ... және диффузиялық түрлері бар. Электролиттік хромдау тәсілімен хром кез келген металға жалатылады (қалыңдығы микронның үлесінен бірнеше миллиметрге дейін). Хром ... ... ... және ... беттік қабатының қаттылығы шынықтырылған болаттардың қаттылығынан басым келеді. Сән беру әрі реңін арттыру мақсатында хромдаудан бұрын бұйымға аралық ... ... ... яғни ... ... сатылай жүргізіледі. Диффузиялық хромдау тәсілінде шойынның немесе болаттың реттік қабаты хроммен қанықтырылады. Ол үшін бұйым феррохром ұнтағы ерітілген немесе ... әр ... ... ... электролитке батырылады да, белгілі температурада біраз уақыт ұсталады. Бұл тәсілмен хромдау бұйымның беттік қабатының қаттылығын және ... ... ... ... т.б. ... үшін пайдаланылады.
Мыс
Мыс, Cu - элементтердің периодтық жүйесінің І-тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 29, атомдық массасы 63,546. Табиғатта ... екі ... бар: 63Cu және 65Cu. Жер ... ... ... ... 4,7.10 - 3%. ... минералдары: халькопирит, халькозин, ковеллин, малахит, азурит. Пластикалық қызыл түсті металл, кристалл торы қырлары центрленген ... ... 8,94 ... ... t 1084,5°С, қайнау t 2540°С, тотығу дәрежесі +1, +2. Құрғақ ауадағы бөлме температурасында тотықпайды. Қыздырғанда ... CuО және ... ... ... ... S, Se, HNO3, ... ... Аммиак, цианидтермен, т.б. кешенді қосылыстар түзеді. Сульфид концентратын ... одан ... мыс ... қара мысқа дейін тотықтырып, оны жалынмен не электролиттік әдіспен тазарту арқылы; гидрометаллургиялық әдіс - ... мысы бар ... ... ... ... NH3 ... өңдеп, одан әрі электролиздеу арқылы алады. Мыс кабельдердің, электр қондырғылары мен жылу алмастырғыштардың ток өткізгіш бөлігін жасау үшін пайдаланылады; ... ... ... мыс-никель, т.б.) құраушысы ретінде қолданылады.
Мыстың жаратылысы
Гидротермалық және ол көбінесе мысты минералдардың жер ... ... ... ... ... жаратылысын көрсету үшін халькопирит атты мысты минералдың ыдырауын келтірейік: CuFeS2 - * FeS04 ->-Cu. Осы ыдыраудың нәтижесінде мыспен ... ... ... ... да ... ... ... қасиеттері
Мыс қызғылт-сары түсті, жұмсақ металл. Ауада жылдым тотығып, ашық қызыл-сары рең береді. Мыс жұқа түрінде көгілдір-жасыл ... ие. Мыс куб ... ... ... ... ... ... F m3m, a = 0,36150 нм, Z = 4 құрайды. Мыс өте жоғары жылу және электр өткізгіштігімен(электрөткізгіштік-күмістен кейін 2 орында, 200С та ... ... ... ... Екі ... ... бар. 63Cu және 65Cu. Бірнеше радиоактивті изотоптары да кездеседі. Ең көп ... ... 64Cu, оның ... ыдырау периоды 12,7 сағ. Бұл екі нұсқамен ыдырап, басқа заттар түзіледі. Мыстың ... ... ... ... пен латун, қола мен қалайы, мельхиор мен никель, ... пен ... және тағы ... аналитикалық қасиеттері
Дәстүрлі түрде мыс әлсіз қышықыл ерітіндіден қышқылсутек көмегімен бөлінетін Ерітінділерде мыс иондары комплексонометриялық және ионометриялық ... ... ... ... өте аз мөлшерде кинэтикалық тәсілмен анықталады.
Химиялық қасиеттері
Ауада ылғалсыз және диоксид ... ... ... ... Су ... тұз ... әрекеттеспейді. Оттегі қоспасының нәтижесінде ерітіндіге айналады. Мыс концентрленген күкірт және азот қышқылымен, патша арағымен, оттегімен, галогендермен, халькогендермен, металл ... ... ... ... ... галогенсутектермен әрекеттеседі. Мыс ылғалды ауада негізгі мыс карбонатын(II) құрап, тотығады:
Мыс концентрленген суық күкірт қышқылымен әрекеттеседі:
Мыс концентрленген ыстық күкірт қышқылымен ... 200 °C та ... ... қышқылымен әрекеттеседі. :
Мыс, күкірт қышқылын және оттегін ауада қыздырған кезде мыс сульфаты мен су бөлініп шығады:
Мыс ... азот ... ... қосылған азот қышқылымен әрекеттеседі.:
Мыс патша арағымен әрекеттеседі:
Оттегінің қатысуымен су қосылған тұз қышқылымен ... 500 -- 600 °C та газ ... тұз ... ... бромсутекпен әрекеттеседі:
Мыс оттегінің қатысуымен концентрленген сірке қышқылымен әрекеттеседі:
Мыс ... ... ... ... ... 200 °C та ... жетіспеген жағдайда мыс оксидіне(I) дейін тотығады,ал 400-500 °C та оттегінің жеткілікті жағдайында мыс оксидіне(II) дейін тотығады:
Мыс ұнтағы бөлме температурасында хлормен, ... ... және ... ... 300 -- 400 °C та ... және ... мен ... еместердің оксидтерімен:
Мыс калий цианидімен калий дицианокупратын(I),сілті және ... түзе ... ... тұз ... ... ... ... түрінде мыс екі дәрежеде тотығады. Оксид тұрақсыз дәрежеде Cu+ және көбіне тұрақты Cu2+, тиісінше көк және жасыл-көк түрінде тұз түзе ... ... ... ... +3 ... +5 ... ... алуға болады. Бұлар 1994 жылы Cu(B11H11)23- купроборан анионында кездескен. Мыс карбонаты(ІІ) жасыл түске ие, сондықтан мыстан жасалған ескерткіштердің, ... және ... ... тұратыны сондықтан. Мыс сульфаты(ІІ) гидротация кезінде көк түсті мыс купорасы кристалына айналып, CuSO4∙5H2O, фунгицид түрінде ... Және де ... мыс ... кездеседі. Мыстың екі тұрақты мыс оксиді бар - мыс оксиді (І) Cu2О және мыс оксиді(ІІ) CuO. Мыс оксидтері ... ... мыс ... алу үшін ... ... өте ... өткізгіштердің негізі болып табылады. Мыс хлориді түссіз кристал (көбіне ақ ұнтақ,) тығыздығы 4,11 ... ... ... тұрақты. Ылғалды жерде оттегімен тотығып, көк-жасыл түске енеді.Сульфит натрийнің тұз ерітіндісінде мыс хлоридін(ІІ) синтездеп алуға болады.
Зияндылығы
Мыстың кейбір қоспалары ас пен суда ... көп ... ... өте ... ... суда мыс 2 ... ... тиіс (14 күннің ішіндегі орташа өлшемі), бірақ мыстың судағы жетіспеушілігі де ... ... ... ... ДСҰ 1998 жылы ... деп хабарлама жасады: . 2003 жылғы ДСҰ-ның интенсивті тексеруі нәтижесінде мыстың зияндылығы туралы көзқарастарын өзгертті. Осыған байланысты ... ... ... ... мыс әсер ... деп ... Гепатоцеребральды дистрофия (Вильсон-Коновалов ауруы) ағзада мыстың көптеп жиналуымен байланыстыпайда болатындықтан қорқыныш болатын. Өйткені оны бауыр өтке ... ... Бұл ауру ми мен ... ... ... ... Бірақ та аурудың пайда болуына мыстың ағзаға ... ... ... ... ... Тек қана бұл ... ауырған адамдардың ас пен су құрамындағы мыстың көптігіне өте ... ғана ... ... ... ... ... мен ... қажетті элементтің бірі болып табылады. Қанда мыс церулоплазмон ... ... ... ... мыс ... ... ... тасымалданады. Сонымен қатар мыс өте көп мөлшерде ферменттердің құрамында бар. Мысалы цитохром-с-оксидазада. Мыс пен мырышы бар ... ... ... және ... ... ... белогында бар. Малюскалар мен көпаяқтыларда мыс темірдің ... ... ... Мыс пен мырыш асқазан жолдарындағы өңделу кезінде бірімен-бірі бәсекелес деп болжанады. Сондықтан екеуінің біреуі ас құрамында көп болса екіншісінің ... алып ... Дені сау ... ... 0,9 мг мыс қажет.
Бактерицидтілігі
Мыс пен құймаларының бактерицидтілігі туралы қасиеті адамдарға ерте кезден белгілі. 2008 жылы көп ... ... ... ... ... ... қорғау туралы федералды агенттігі ресми түрде мыспен құймаларының ... ... бар зат деп ... ... ... ... ... - мыстың бактерицидті түрде қолданылуы инфекциялық контрольды тек қана толықтыруы тиіс. Мыстыың ... ... ... ... метицилинге әсер етпейтін түріне әсер ететіндігі анықталды. Бұл микроб негізінде MRSA деп аталынатын. 2009 жылдың жаз айында мыс пен оның ... A/H1N1 ... ... ... тұмауына) инактивация жасайтындығы белгілі болды.
Органолептикалық қасиеті
Мыстың судағы көптігі мыс ... ... ... адамдарда мыстың судағы мөлшерін сезу 10 мг/л аралығында. Мұндай ... ... ... ... ... ... жүйесі болып табылады.
№13-сабақ. 3-практикалық жұмыс
Алюминийдің қасиеттері
Осы жұмыстарды жасамас бұрын қандай қауіпсіздік ережелерін сақтау ... ... мен ... Термометр, спиртшам, сынауықтар, алюминий сымы, тұз қышқылы HCl (1:2), күкірт қышқылы H2SO4 (1:5), азот ... ... ... физикалық қасиеті: Алюминий 6580С темп. балқиды. Жіңішке сымды (қалыңдығы 0,5 см) спиртшамда не ... ... ... ... ... металлдардың, оның ішінде алюминийдің жану өткізгіштігінің ... ... еске ... ... ... қасиеттері")
№2 тәжірибе. Алюминийдің қышқылдармен әрекеттесуі: Үш сынауыққа 1/3 бөлікте тұз қышқылын HCl (1:2), күкірт қышқылын H2SO4 (1:5), азот ... HNO3 ... Әр ... ... сымын батырады. Тұз қышқылында реакция жақсы жүріп, сутегінің көп мөлшерде бөленгенін көреміз. Күкірт ... ... жай ... Ал азот ... ... ... жүрмейді. Алюминий бұл ертіндіде пассивті.
№3 тәжірибе. Азот қышқылында алюминийдің пассивтілінді қорғағыш ... ... ... көрсету: Алюминий сымын 1/3 бөлікке толтырылған азот қышқылына батырып, 4-5 мин кейін 2/3 ... тұз ... бар ... (1:2) ... ... азот ... ... төменгі бөлігінде көпіршіктер (H2) түзілмейді. Ал жоғарғы жағында реакция жақсы жүреді.
Жасалған жұмыстардың нәтижелерін қорытындылап, дәптерге жазыңдар және құрастырған аспаптарыңды сурет ... ... ... ... №2
* 0,2моль цинктің толық еруі үшін азот қышқылының концентрациясының қандай мөлшері керек және осы ... ... азот (IV) ... ... ... ... + 4HNO3 = Zn(NO3)2 + 2NO2 ↓ + ... 1. теңдеудің сол жағын қолданамыз. (5.9)
n(Zn)n(HNO3)=14; n(HNO3)= 4n(Zn) = 4∙0,2 = ... n(NO2)= 2n(Zn) = 2∙0,2 = ... ... (II, III) ... 1530кг ... ... үшін алюминийдың қанша массасы қажет?
Шешуі:
Реакция теңдеуін жазамыз.
1530кг ... + 8AI ≜ 9Fe + ... ... ; ... ... 5,32кг мыс (II) ... бөлінуы үшін азот (IV) оксидінің қандай мөлшері қажет? (дм3 қ.ж)
Шешуі:
реакция теңдеуін жазыңыз.
5,32г ... ≜ 2CuO + 4NO2 + O2 ... ... ; ... 1,27 дм3
есеп үшін стехиометриялық нұсқа қолданылады.
* 3,4г алюминний 6,0г тұз ... ... ... ... ... (қ.ж, дм3) ... + 6HCI = 2AICI3 + 3H2 ... 27г/моль, M(HCI) = 36,5 г/моль Vm = 22,4 дм3/моль
Есепті бірнеше кезең ... ... AI мен HCI ... ... ... = ... ... = 6,036,5=0,164моль;
Үйге тапсырма:
1) Мыс және алюминий құймасын массасы 3,68г артық мөлшердегі тұз ... ... ... ... ... Қоспадағы металдардың массалық үлесін есептеңіздер 2) Zn және Mg 20,0 ... ... ... ... ... ... 69,0г ... алынды. Қоспадағы металдың химиялық мөлшерін анықтаңыз. 3) 6 г Mg-ді O2-де ... 150 кДж жылу ... 1 моль MgO ... ... ... ... ... 4) ... 10,0 г ... ... , мыс ... (ІІ) 3,20г ... ... Есептеңіз: а) еріген темір массасын; б) тұнған мыстың массасын; г) алынған ... (ІІ) ... ... Есептеу кезінде элементтің бүтін санға дейін жуықталған Аr қолданыңыз
№15-сабақ. 4-практикалық жұмыс
Металдар ... ... ... ... ... ... ... қандай қауіпсіздік ережелерін сақтау керек?
Жұмысқа қажетті сынауықтарды, тұрғы және есептің әр нұсқасына сай реактивтерді таңдап алыңдар.
1-нұсқа
* Темір (III) хлориді, алюминий ... ... ... ерітінділерінің әрқайсысы қай сынауықта екенін анықтаңдар.
* Темір (II) сульфаты, натрий ... ... ... ... ... қай ... екенін анықтаңдар.
* Мына сызбанұсқа бойынша
2-нұсқа
* Темір (II) хлориді, калий хлориді, алюминий хлоридтері ерітінділерін бір ... ... ... (III) ... ... ... алюминий сульфаты ерітінділерін бір реактивпен анықтаңдар.
Жасалған жұмыстардың нәтижелерін қорытындылап, дәптерге жазыңдар және құрастырған аспаптарыңды сурет түрінде бейнелеп жазыңдар.
№16-сабақ. Қорытынды ... ... ...
* ... ... ... ... атом құрылысы, валенттік электрондары, валенттілігі, тотығу дәрежесі .
* ... ... Al2(OH)3 ... ... ... ... ... асыр: Al2(SO4)3 --> AlCl3 --> Al(OH)3
* Массасы 200г NaCl - нің ... ... ... тап.
* 5%-тік қоспасы бар ... (KNO3) ... ... ... тап.
II нұсқа
* Алюминийдің периодтық жүйедегі орны, атом ... ... ... ... ... ... .
* Темір оксидтері FeO мен Fe2O3 алынуы, химиялық ... ... ... ... CO2--> CaCO3--> ... ... 36г H2O мен ... 44г CO2 - нің қайсысында оттектің массасы көп?
* KNO3, ... NH4NO3 ... ... ... ... тап.
III нұсқа
* Темірдің периодтық жүйедегі орны, атом ... ... ... ... тотығу дәрежесі .
* Кальций оксиді СаО алынуы, химиялық қасиеттері.
* Айналымды ... ... Fe(OH)3 --> Fe2O3 ... ... 88г CO2 - нің құрамындағы көміртектің массасын тап.
* 10%-тік қоспасы бар ... (CaCO3) ... ... ... ... ... нұсқа
* Кальцийдің периодтық жүйедегі орны, атом құрылысы, валенттік электрондары, валенттілігі, тотығу ... .
* ... ... Fe(OH)2 мен Fe(OH)3 ... химиялық қасиеттері.
* Айналымды жүзеге ... Ca --> Ca(OH)2 --> ... ... 16г H2S - тің ... ... массасын тап.
* 5%-тік қоспасы бар селитрадағы (KNO3) азоттың массалық үлесін ... ... ... ... ... ... ... табылады. Оны лекция түрінде немесе оқушылармен әңгімелесіп өткізуге болады.
* тақырыбы оқушылардың химия курсында алған білімдерін кеңейтіп, тереңдетеді. Мұғалім оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... кез келген формасын таңдауына болады.
* сабағын мынадай демонстрациямен бастауға болады. Петри табақшасына сүзгі қағазының ... ... ... тұз ... ... ... ... мырыш және мыс пластинкасын саламыз. Пластинкаларға гальванометр жалғанған сымдарды тигіземіз, гальванометр бағдары өзгереді. Ары ... ... ... ... ... . Бұл ... ... осы және келесі сабақта беріледі. Осы сабақты ... ... ... ... және слайдтармен жүргізуге болады.
+ Ұсынылатын әдебиеттер тізімі
* "Қазақ энциклопедиясы - VI"
* Фримантл М. ... в ... -- , 1991. -- Т. 2.
* Р. А. ... В. А. ... Л. Л. ... ... свойства неорганических веществ -- , 2000. -- Б. 286.
* ... ... ... Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде ... 1990. ISBN 2 -- 9 -- 3 254 -- 69
* ↑ Н. Г. ... - атты ... - ... ... ... бетінен алынған
ҚОРЫТЫНДЫ
* Орта мектепке сай "Металдар ғылымда, техникада және ... атты ... ... ... ... Мұғалімдерге қажетті мәліметтің үлгісі ұсынылды.
* Оқушылардың қызығушылығын арттыратындай элективті сабақтардың мазмұны берілді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... Н.А. ... на ... ... ... ... в ... развитии. Стратегия вхождения Казахстана в число пятидесяти наиболее конкурентноспособных стран мира // Казахстанская ... 2006.- № 3. - С. ... ... А.К., Абенова Т.К., Башар Р.Б. Национальные системы образования: общая характеристика, структура. - А.: ... -2004. - С. 76-79, 86-90, ... ... ... ... ... и профильного обучения старшеклассников. Астана: Республиканский научно-практический центр проблем 12-летнего образования, 2006. - 44 ... ... ... ... - 7-е изд., ... - М.: ... ... 1980. - 624 с.
5. Сарыбеков М.Н. Структура и содержание ... ... в ... ... ... ... в ... школе в свете формирования ключевых предметных и базовых компетенций в составе полирпофильной средней школы как ... с ... ... ... о НИР ... ТарГПИ 10.12.2007. - 308 с.
6. Большой толковый словарь русского языка // Сост. и гл. ред. Рос. ... ... ин-т ... ... ... С.А. - СПб.: ... 2004. -1536 ... Сариева К.Н. Кластерное решение взаимодействия учреждений образования и науки. Білім - Образование. - 2005. - № 3 (21). - С. 61- ... ... ... в ... ... ... перспективы // Открытая школа. - 2005.-№ 5.- 8- 10 с.
9. Бейсембаева Л.К. Профильное обучение: опыт ... и ... ... ... ... мен практикасы // Хабаршы Вестник, химия сериясы, Алматы: - 2008.-№ 3(51). - С. ... ... А. Е. ... тенденции развития педагогической науки Казахстана, прорывные направления, приоритеты // Білім - Образование. - 2006. - № 2. - С. 64 - ... ... Д.М. ... ... ... үлгілері // Открытая школа. - 2006. - № 9. - С. ... ... Г. Б., ... В. А. ... ... на старшей ступени образования: региональная модель // Научное обеспечение функционирования ... ... ... ... ... научно-практической конференции. В 2-х частях. Алматы: КазНПУ им. Абая и РНПЦ проблем ... ... 2007. - 4.1. -С. 247 - ... ... В.М., ... В.А., ... В.В. ... обучение в средней школе //Советская педагогика. - 1990. - № 8. - 42-47 ... ... Е.Я. ... ... ... будущего учителя химии к работе в условиях профильного обучения // Химия: ... ... в ... - 2003. - № 6. - 3-11с.
15. Пан С.М.; Криволапова Н.А., ... Л.Г. ... ... ... ... // ... образование. - 2004. - № 1. - С. 133- 140.
16. Осмоловская И.М. ... ... ... в современной школе. - М.: Изд-во Московского психолого-социального института; Воронеж НПО ... - 2004. -74 ... ... Н.Н. ... дифференциация, или Как создать ситуацию выбора. Химия в школе. - 2007. - № 6. - С. ... ... Е.А. ... ... ... ... образовательного выбора в школах Европы: Дисс. ... канд.пед.наук. - СПб., -2005. - 95 с.
19. Шахмаев Н.М. ... о ... ... - М., 1989. - 120 с.
20. Габриелян О.С. , Деглина Т.Е. Элективные курсы по ... как они есть // ... ... к газ. . - 2007. - № 2. - С. ... ... Т.Н., ... Н.В. Организация профильного обучения в средней школе. - М., 1995. - 67 ... ... С.А. ... среда профильного обучения. - С-П.: Каро, 2005. - С. 70-94.
23. Новиков A.M. Профессиональное образование в России: перспективы ... - М., 1997. - ... ... A.M. Научно-экспериментальная работа в образовательном учреждении. - М., 1996. - С. 130.
25. Волков И.П. Цель одна - ... ... ... ... обучения: Книга для учителя: Из опыта работы. - М.: Просвещение, 1990. - С. 159.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамыту әдістемесі48 бет
Балалардың жас және дара ерекшеліктерін оларды тәрбиелеу үрдісінде есепке алу43 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
Көркем шығарма арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие берудің педагогикалық мүмкіндіктері56 бет
Сабақтан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру52 бет
Қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы өлкетану жұмыстарында оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру98 бет
Өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін дамыту206 бет
Бейіндік оқу70 бет
Жаратылыстану-математика сыныптарында оқытылатын математиканың элективтік курстарының мазмұны63 бет
Химиядан өзіндік жұмыстарды ұйымдастыру51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь