Балалар тілін дамыту әдістемесі

Жоспар:

1. 1.7 жасар баланың тілін дамыту

2. Тілді үйрету әдісі
а) еліктеу әдісі;
б) сөйлесу әдісі;
в) қайталап айту әдісі;
г) құрастырып айту әдісі.

3. Тәрбиешінің сөйлеу мәдениетіне қойылатын талаптар
1 жастағы балаларда ең алдымен жүру дағдысы жетілдіріледі. өз бетімен жүре алатын болған соң, бала 1 жылының алғашқы 3-4 айында сергек кездерін қозғалыстарда өткізеді; қолдарына әлде бір заттарды ұстаған күйінде көп жүреді. өмірлерінің бірінші жылдары әр түрлі заттармен жасап үйренген әрекеттер енді үйлесімдірек бола түседі тілі де дами бастайды. Олар көрсетілген қимылдарға адам сөзіне бар нәрсеге оңай еліктей бастайды.
Заттармен іс-әрекет өмірінің 1 жылында баланың айналысатын негізгі әрекеттеріне айналады. Үлкендердің көрсетіп, сөйлеп үйретуінің нәтижесінде оның бұл әрекеттерді күрделене түседі. Осы әрекет барысында ол заттардың қасиетімен сөздердің мәнісімен таныса бастайды және ұғына бастайды. Қоршаған ортаға аса ықылас қоя қарап адамдарға назар аударып олардың сөздеріне, бет әлпетінің өзгерісіне сөйлеген кезде соның бәріне назар аударып еліктей бастайды.
Баланың ақыл-ойы мен тілінің жетілуі үшін зор мәні бар сенсорлық қасиеттері тез даму үстінде болады. Іс-әрекет жасау процесінде қоршаған орта әсерін қабылдау қабілеті жетіледі. Бала заттардың белгілері бойынша – түсіне, формасына, көлеміне қарай оларды ажырата білетін болады: салыстырп, ұқсастықтарын аңғарып түсіне бастайды. Алдымен үлгі бойынша содан кейін ересектердің сөзі бойынша ұғып ол 2 -3 түрлі түсті шариктің ішінен қажетті түсі бар шарикті немесе үлкендігі әртүрлі 2-3 қуыршақтың ішінен ең кішкенесін таңдап ала алады.
1-жылдың басында бала назары еріктен тыс болады, бір заттан бір затқа ауа береді. Бірақ жасы өскен сайын белгілі бір тәрбиелік арқылы оның назарын тұрақтандырып, ойын жинақтауға үйретуге болады.
Іс-әрекет процесінде балалардың әр нәрсені әр сөзді жадына сақтау қабілеті де дамиды. Олар заттарды танып қана қоймайды, сонымен бірге дәл сол мезетте жоқ заттар мен құбылыстарды әсіресе бұрын өздерін қатты қызықтырған немесе қатты әсер еткен нәрселерді еске алады. Бұл еске алуларға алдымен әлде қандай көрнекті жағдайлар себеп болады. Мысалы, үйге кірген дәрігерді көріп, бала кеше анализ үшін қан алған саусағын көрсетіп былдырлайды немесе тұтқасы сынған чашканы көрсетіп; «Папа ұрған немесе сындырған» деп былдырлайды.
Кейінірек олар сөздер арқылы да осы нәрсені еске алатын болады. Мысалы, балаға : «Әжеңе барамыз»-, десе ол әжесінің үйінде ойнаған ойыншық аюды немесе тағы басқа нәрселерді есіне алып қуанады. Бала өзінің қуыршағын қайда қойылатындығын, ыдысы қай жерде ұсталатынын, қалай аталатынын есінде ұстайды.
әсіресе сөйлеу қабілетінің дамуында елеулі өзгерістер болады. Бала өмірінің екінші жылы оның тілінің қалыптасып, тез даму кезеңі болып табылады, мұның ой-өрісінің жетілуі үшін зор маңызы бар.
Баланың сөйлеу қабілетінің 2 жылында дамуы екі кезеңге бөліне өтеді: біріншісі - 1 жастан 1 жас 5-6 айға дейін, бұл кезеңде негізінен тілді түсіну қабілеті дамиды, екіншісі – 1 жас 5-6 айдан 2 жасқа дейін, бұл сөз қорының тез молайып, активті тілді пайдалану кезеңі. Егер өзін қоршаған үлкендер маңайдағы заттарды нұсқап, атын атаса немесе бала қадағалап тұрған өз
Қолданылған әдебиеттер:
1) Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту методикасы, Алматы – 1981 жыл
2) Журнал «Балабақша», №2-6, 2009 жыл
3) Балабақшадағы балалардың тілін дамыту әдістемесі, Алматы – 1985 жыл
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Тақырыбы: «Балалар тілін дамыту әдістемесі»
Орындаған: Мусаева Р
Тексерген: Мақшиева ... ... 1-7 ... ... ... ... ... үйрету әдісі
а) еліктеу әдісі;
б) сөйлесу әдісі;
в) қайталап айту әдісі;
г) құрастырып айту ... ... ... мәдениетіне қойылатын талаптар
1 жастағы балаларда ең алдымен жүру дағдысы жетілдіріледі. өз бетімен
жүре алатын болған соң, бала 1 жылының алғашқы 3-4 ... ... ... ... ... әлде бір ... ұстаған күйінде көп
жүреді. өмірлерінің бірінші жылдары әр түрлі заттармен жасап үйренген
әрекеттер енді ... бола ... тілі де дами ... ... ... адам ... бар ... оңай еліктей бастайды.
Заттармен іс-әрекет өмірінің 1 жылында баланың айналысатын негізгі
әрекеттеріне айналады. Үлкендердің көрсетіп, сөйлеп үйретуінің нәтижесінде
оның бұл ... ... ... Осы әрекет барысында ол заттардың
қасиетімен сөздердің мәнісімен таныса бастайды және ұғына бастайды.
Қоршаған ортаға аса ықылас қоя ... ... ... ... олардың
сөздеріне, бет әлпетінің өзгерісіне сөйлеген кезде соның бәріне назар
аударып еліктей бастайды.
Баланың ақыл-ойы мен тілінің жетілуі үшін зор мәні бар ... тез даму ... ... ... ... ... қоршаған
орта әсерін қабылдау қабілеті жетіледі. Бала заттардың белгілері бойынша –
түсіне, формасына, көлеміне қарай оларды ажырата білетін болады: салыстырп,
ұқсастықтарын ... ... ... ... үлгі ... содан кейін
ересектердің сөзі бойынша ұғып ол 2 -3 түрлі түсті шариктің ішінен ... бар ... ... ... ... 2-3 ... ішінен ең
кішкенесін таңдап ала алады.
1-жылдың басында бала назары еріктен тыс болады, бір заттан бір затқа
ауа береді. ... жасы ... ... ... бір тәрбиелік арқылы оның
назарын тұрақтандырып, ойын жинақтауға үйретуге болады.
Іс-әрекет процесінде балалардың әр ... әр ... ... ... де ... Олар ... танып қана қоймайды, сонымен бірге дәл
сол мезетте жоқ ... мен ... ... ... өздерін қатты
қызықтырған немесе қатты әсер еткен нәрселерді еске алады. Бұл еске
алуларға алдымен әлде қандай көрнекті жағдайлар ... ... ... ... ... көріп, бала кеше анализ үшін қан алған саусағын көрсетіп
былдырлайды немесе тұтқасы сынған ... ... ... ұрған немесе
сындырған» деп былдырлайды.
Кейінірек олар сөздер арқылы да осы нәрсені еске алатын болады.
Мысалы, балаға : «Әжеңе барамыз»-, десе ол ... ... ... ... ... тағы ... ... есіне алып қуанады. Бала өзінің қуыршағын
қайда қойылатындығын, ыдысы қай ... ... ... ... ... ... қабілетінің дамуында елеулі өзгерістер болады. Бала
өмірінің екінші жылы оның ... ... тез даму ... ... ... ... жетілуі үшін зор маңызы бар.
Баланың сөйлеу қабілетінің 2 жылында дамуы екі кезеңге бөліне өтеді:
біріншісі - 1 жастан 1 жас 5-6 айға ... бұл ... ... ... ... дамиды, екіншісі – 1 жас 5-6 айдан 2 жасқа дейін, бұл ... тез ... ... ... ... кезеңі. Егер өзін қоршаған
үлкендер маңайдағы заттарды нұсқап, атын атаса немесе бала қадағалап ... ... не ... ... ... ... сөзбен бейнелесе, 1
жас 1 ай – 1 жас 2 айдан бастап бала сөздің затпен ... тез ... ... айтқанда, заттар мен әрекеттердің қалай аталатынын түсіне
бастайды. Бала бүтін бір сөйлемдердің мағынасын түсінеді. Мысалы: «Қазір
тамақтанған соң қыдыруға шығамыз» дегенді ... 1 ... бала ... ... ... одан да әрі жалғасады. Дұрыс тәрбиеленсе,
балалар бұл жасында көп былдырлайды. Олардың былдырында әр түрлі дыбыстар
мен сол дыбыстардың ... ... ... Бала былдыры сезімге толы,
бейнелі болады және әр қимылмен ... ... ... Бала ... ғана ... ... бірге жаңадан естілген қарапайым дыбыс
тіркестеріне де оңай еліктейді. 1 жас 5-6 айға таяғанда ол шамамен 30-40
сөзді айта алады. Бірақ тіпті ... ... ол әлі ... ... өте ... ... ... кішкене қызды көріп «Юба» дейді
онысы «люба» дегені, қасындағы ересек кісімен сол қызға кезек кезек
қарайды. Немесе ... ... сол ... атын ... ... бір
нәрсе айтқысы келгенде бала сөздердің орнына бейнелі қимылдарды, ымды,
дыбыстарды жиі қолданады. Оның бір сөзі ... ... бір ... ... ... «Мә» ... бұл сөзі ... көтер» (мұндайда ол
үлкен кісіге жанындаы ересек адамға талпынады, ... ... ... ... ... ... ... қолымен орындықты қағады
немесе орындыққа көрсетеді) дегенді аңғартады.
Жаңадан ... ... бала ... жақын адамдардың жанында және
жақсы таныс жағдайда айтады; үйренбеген жағдайларында ол, әдетте,
үндемейді. Баланың сөздері әлі дұрыс ... ... ... оны түсіну
қиын; ол сөздер не қысқартылып айтылады (сөздің басы ... ... ... бір ерекше дыбыстар тіркесі болып келеді.
Дұрыс тәрбиеленген жағдайда 2 жылдың екінші ... бала ... ... ... 1 жас 5-6 ... ... соң ... қоры тез молая
бастайды, сөйтіп, 2 жасқа толғанда бөбек 300 ге жуық сөзді қолданатын
болады.
2 жылдың бірінші жартысының аяғында баланың сөздік ... ... ... ғана емес, сонымен қатар, олардың сапаларының атаулары да
кіреді, бала тілінде грамматикалық формалар ... ... Ол екі ... ... арқылы: «Тәте ки» (киіндір), одан соң өсе келе 3-4 сөзден
тұратын сөйлемдермен: «Таня ... ... ... ... тілдесе бастайды. 2
жасқа таяғанда тіл балалардың үлкедермен сөйлескенде тілді өздерінің
тілектерін ... ... ... ... ретінде пайдаланады.
Ересек адамның сөзі тәрбие құралына айналады. Оның өз сөзі ... ... ... ... бере ... ... ... балалардың ойлау, қоршаған ортаны бағдрлау
қабілеті дамиды. әсер дүниесінің байп, жеке ... ... ... ... және тілдік қабілетінің дамуына қарай өмірінің бірінші
жылының соңында ақ бала алғашқы қорытандыларын жасайды. ... олар ... ... сыртқы белгілеріне негізделеді. Мысалы: «алма» деген
сөзді үйренген соң балалар допты да, шарды да осылай атайтын ... ... ... ... ... және ... ұғымдарының
ықпалымен қорытындылау қабілеті біртіндеп жетіле түседі: заттар енді сыртқы
емес, мәндік белгілері ... ... ... ... да ... келе ... тәжірибе негізінде балалар құбылыстарды
салыстырып, айырып, олардың арасындағы байланыстарды аңғара бастайды. 1 жас
11 айда бала «Күн жылынған соң қыдырамыз» ... ойды айта ... Одан ... ... «Оямал жоқ», ал тағы кішкене тілі дами келе «Тәте жазады, Зина
қаяп ... ... сөз ... айта ... 2 жылы ... ... едеуір өзгереді. Бұл жылдың алғашқы айларында бала лар ... ... ... ... ... ... Олар қуыршақтарын
«тамақтандырады», «тербетеді», олармен «билейді», анасынан және де басқа
ересектердің өзінің қарым қатынасын қуыршақтармен қайталайды. Оларға «ән
айтып береді», ... ... және т.б. ... олар ... басқа да заттарға да жасай бастайды. Қуыршақтарды ғана емес ойыншық
иттерімен тағы да басқа ойыншықтарына соны жасайды. Осы жасында ... ... ... өз ... көргендерін бейнелей алады.
Балалар газет оқып, шашын тарап, сәнденуді т.с.с ... ... ... түрі өте аз ... ... балалар бірте-бірте маңайындағылардың
сирек жасайтын сан алуан әрекеттерін өз ойындарында алдымен жеке жеке
бейнелей бастайды., одан соң ... ... ... ... ... да ... болады – сюжетті ойын дамиды.
3 жас бойына балалардың мінез-құлқының күрделенуі ең алдымен баланың
ақыл-ойын одан әрі дамытуға жәрдемдесетін тілді ... ... ... ... ... сөзін одан әрі түсінуді – келер шақты, өткен ... ... ... ... ... тұрған жағдайда ғана емес, сондай-ақ
одан да тыс түсіне білуді қамтамасыз ету;
2) балалардың актив сөзін жетілдіру – ... ... ... ... пайдалана отырып, сөйлем құрып сөйлеуді үйрету, сөздің
грамматикалық құрылысын жетілдіру, оның дұрыс айтылуын және эмоциялық
әсерлілігін жақсарту;
3) ... ... ... - өз ... ... бере ... ... қойып, жауап бере білу, үлкендермен балалармен белсенді тілдік
қарым-қатынас жасау себептерін ... ... ... ... ұлғайту;
5) қарым-қатынасқа қабілеттілікті дамыту, балаларда табиғат
құбылыстары туралы, хайуанаттар өмірі, қоғамдық өмірдің балалар түсінігіне
жеңіл құбылыстар туралы ... ... ... сан, ... заттардың атқарар қызметі және т.б. туралы аса қарапайым
түсініктер мен ... ... ... ... және ... ... тыңдауды – үлкендердің айтқанын
жақсы тыңдай білуді, шағын әңгіме, өлең тыңдауды жақсарту;
7) мәдени тілдің дағдыларына – ақырын, ... оның ... ... және т.б. ... ... ... ... асыру үшін ең алдымен өмірдің табиғи жағдайлары
және ойын, серуен, тамақтану, ұйықтауға ... ... ... ... ... Балалардың сезімдік тәжірибелерін
қабылдауға жеңіл әсерлермен және оларды дербес іс-әрекетте дұрыс
ұйымдастыра білумен ... ... ... ... ... да бір ... үлкендердің іс-әрекетін серуендеу кезінде, үйде бақылай отырып,
картинаны қарап, оларға әлденені көрсете, олардың ойындары ... ... ... ... мен ... атап қана ... ... бірге
оларды түсіндіру, жекелеген фактілер арасындағы байланысты анықтап,
заттардың қасиеті мен ... ... ... ... Тікелей
қабылданған нәрсені баланың бұрынғы тәжірибесімен байланыстыру қажет.
Қандай да бір әрекетке кіріспестен бұрын ... не ... , ... және т.б. ... жөн. ... сан алуан сылтаулармен
үлкендерге қарым-қатынас жасау қажеттілігін қалыптастырады, мұның өзі бұл
қарым-қатынастың сипатын сан алуан етіп қана қоймайды, сонымен ... ... ... әрбір сөйлеген кезде қолдап отыру қажет, оған қысқа жауап бере
салмай, мүмкіндігінше әңгімеге айналдыру, жай: «Жарайсың, жақсы ... айта ... ... ... өте ... Балаларға біртіндеп
күрделелініп отыратын сөздік тапсырмалар алдымен үлгі бойынша, беріп отыру
керек, мысалы: «Гулшат Стамғазиевадан (тәрбиешінің аты) кітапша ... ... айт: ... ... ... ... ... Ал содан кейін
үлгісіз-ақ тапсырмалар беруге болады: «Аруна Мамыраеваға (күтушінің аты)
айт, ол бізге саз балшық әкелсін, біз ... ... 3 ... да балалармен олардың сезімдік жағынан нені
қабылдайтыны, яғни олардың нені көретіні, ... ... ... ... не көрсетуге болатыны туралы айту керек. ... ... ... ... да ... ... ... бірақ
жекелеген элементтері балаларға олардың бұрынғы тәжірибесі бойынша таныс
оқиғалар туралы, мысалы, мысық Мурканың шарбақтан секірген кезде құлап
аяғын қалай ауыртып ... оны ... ... ... ... ... дүкеннен келе жатып, жолда алмаларын қалай шашып алғанын
және балалардың оған алмаларды жинауға және үйге дейін жеткізіп беруге
қалай көмектескенін және т.б. ... ... ... ... ... беру ... те.
Ана тілді үйретудің заңдылығы, жоғарыда айтылып өткендей бір ... ... ... ішкі ... ... ... емес) жүзеге
асырылады: 1) өзіні сөйлеу органы ... ... ... ... істете білу
қабылеты – сөздің дыбысын артикулдеу, ... ... ... және ... ... 2) ... комплекістері мен
интонацияны тілден тыс шындықпен салыстыру қабылеті, яғни ... ... ... ретінде түсіну; 3( сөздің ... ... ... ... білу ... яғни ... бағалау; 4) араласу, тану,
сөзді және адамның мінез-құлқын тәртіптеу процесінде сөздің ... ... және ... ... есте сақтау қабылеті.
Егер тәрбиеші баланың табиғи сөйлеуі неғұрлым қарқынды болатын ... онда ... тілі ... ... ... және оның психикасы жан-
жақты дамиды. Лингвистикалық-дидактикалық принциптерге құрылған ... ... ... ... ... ... ... негізгі
шарттары болып табылады.
Оқыту әдісі деп білімді бір ... ... ... беру ... үйренуші мен үйретушінің іс-әрекеттерін айтады.
Мектепке дейінгі кездегі тілдің дамуына мынадай практикалық әдістер
тән: еліктеу әдісі, сөйлесу ... ... ... айту ... беру ... әдісі.
Еліктеу әдісі
Еліктеу әдісінде үйретуші мен үйренуші екеуіде бірсөзді, бірақ әртүрлі
етіп айтады: үйретуші ересек адамдармен сөйлескендегіден көрі бір ... ... ... ... және ... дауыс ырғағын
мәнерлеп сөйлейді, ал үйренуші тыңдайды да, қайталайды, оның ... ... ... ... ... ... және ... түсінуге тырысады (затты, қимылды және т.б.
көрсететін дыбыс комплекстерінің ... ... ... үшін ... ... ... төмен түспеу және баланың
сөзіне еліктемеу («сақауланбау», «шолжаңдамау») аса маңызды.
Бұл ... ... сәби ... ... ... шақтарда (тек балалар
бақшасында ғана емес, мектепте, тіпті есейгендеде) жалғыстырып отырады.
Еліктеу әдісіне үйрену тұрмыстық іс ... ... ... ... ... ... ... қатынас процесінде де еріксіз
түрде болуы мүмкін.
- менің қызымның қолы қайсы? – дейді анасы ... ... ... қол ... ... ... дауыстап – міне, қолы! Қолы қандай десеңші! Қазір біз
оны сабындап, жұмсақ жөкемен ысқылаймыз. Міне, қолы да ... ... ... қолы қандай? Міне, екінші қолы! Бұл қолында ... ... ... ... мына ... сосын екіншісін, енді екі қолымызда
тап-таза.
- Алты айлық бала үйретушінің сөзін жәй ғана ... ... ... ... немесе жасқа толуға жақындағанда ол бұл сөзді
қайталауға талпынады.
Ко,— дейді қыз, ең алдымен анасының сөзіндегі екпінді ұғып.
Қол. Менің ... ... ... Қол. ... тағы бір ... дейді қыз бір қолын көтеріп.
Тағы бір қолың қайда?
— Қо.— ... сәби ... ... ... ... сәби қол ... ... жалпы мағынасын ұғады, яғни бұл ... ... ғана ... анасының, әжесінің, қуыршағының қолын білдіретіндігін
түсінетін болады.
Еліктеу әдісі ... гөрі ... ... ... үйрету кезінде кез
келген ойын үстінде пайдаланылады.
Заттармен ойын ойнау кезінде балалар оларды бір ... ... ... ... ... ... шұқылап көреді, бұрайды,
заттарды бақылайды және олардың ... ... ... ... да ... ... оны ... сұрақтар беруге тиіс. «Мынау қандай шар?
Кішкентай ма? Көк пе?» «Мына машина жүре ме? Әлде ... ... ... ... ... ... ... ше? Пароход ше?» — деп сұрайды
ересек ... Бала ... бере ... тәрбиеші сұрағанда айтқан сөзді
қайталайды: «Кішкентай», ... ... ... ... Сол
арқылы баланың лексикасы кеңейе түседі.
Баланық «құрылыс салуына» көмектесе отырып, тәрбиеші құрылыстың
затын, оның бөлшегін атайды, құрылыста нәтижеге жетуге ... ... іс ... ... бала ... адамның кемегімен «конструктордың» тетіктерінен
машина құрастырады.
Шыңғыс, біз не ... ... ме? ... «Волганы» ма
немесе жүк машинасын ба?
Жүк машинасын.
Алдымен бізге доңғалақтар керек. Шыңғыс, доңғалақтарды бере ... Сен ... ... ... ... ... Кел, ... доңғалақтарға қоялық. Енді кабинасын
орнатайық...
Осылайша ізделіп, мотор, капот, руль, қорап өз ... ... ... ... ... ... істеген іс-әрекетін айта
отырып, бала тәрбиешінің сөзіне еліктейді.
Сюжетті драмалық — рольдік, «режиссерлік» ойын процесінде тіл ... ... ... ерекше көп болады.
Рольдік ойында бала ересек адамдардың ... езі ... ... ... ... қалған әр түрлі жағдайларды қайталайды: «мамам
балаларды тамақтандырып жатыр», «тракторшы жер жыртып жүр», «электр ... газ ... ... ... ... шақыруымен үйге келді»,
«мұғалім мектепте балаларды оқытады» «космонавт Айға ұшады» және ... Бала ... ... ... да, сол қимылмен айтылатын сөзін ... ... үйде ... бар ма? («Сіздің үйде жарық бар ма?») деп сұрайды
Аслан (2,5 ... ... ... келген электр монтерінен келгенін
қайталап (ол сыртқы есіктің кіре берісіне тұрып алып, ... ... ... ... өзінше «сұсты» болғысы келеді), Әжесі ойынға
араласып:
Пробкалар үиімде күйіп кете береді, оларға не болды екен, ... ... ... ол ... сөзге шақырып, бұл арқылы оны байланысгыратын
диалогтік сөйлеуге машықтандырады.
Әзір емдейміз («Қазір ... — деп ... ... ... ... Асланға дер кезінде қажетті ... ... ... ... ... ... е ... ойында бала өзі роль алмайды, оны осы оқиғаға қатысатын
ойыншықтарға бөліп береді; сюжеттерді — ... ... ... зоопарк,
парад, ұрыс және с. с. балаға оның ... ... ... ... ... ... үш ... баламен «қонаққа бару» ойынын ойнады делік. Тәрбиеші
балалардың алдына балалар ... ... ... ойыншықтарды —
қонақтарды — қатарлап отырғызады.
Бізге қонаққа бірінші кім келді? Аю ма? Тағы кім ... ...... ... аю ... ... келді, — деп жауап береді қыз.
Сөйлеу мәдениетіне сәйкес қонақтар сыпайы ... ... ... ... айтылады.
Ал, енді аю кетіп қалды: топ-топ, есік жабылды. Аю жоқ. Кім жоқ?
Аю жо-оқ.
Аю жоқ. «Аю» — деп айт.
Аю.
Жақсы. Ал енді ... да ... ... Матрешка жоқ. Кім жоқ?
Матрешка жоқ.
«Аю кетіп қалды, ... ... ... Аю да жоқ, ... да жоқ», — деп
айт.
Бала бұл сөйлемді қайталайды (еліктейді), сол арқылы ... ... ... ... ... бала ... ертегілерден бір кейіпкердің ... ойын ... өз ... ... ... сол ... өзінің
тілін байытады.
Алты жасар Қайрат қарындасы Айзере мен (2 жас 10 ай) «Қызыл Телпек және
сұр қасқыр» ... ... жүр. Ол, ... ... және ... ал ... ... Телпек. Қайрат-қасқыр әжені «жеп» үлгерді, диванға жата кетеді ... ... ... ... ... Сен менен: сенің қай жерің қандай? — деп сұрады.(!)
Қарындасы өз ... ... сез деп ... ... ... бірден
толғандыратын нәрсеге көшеді:
* Әжей, аузың... неге үлкен,— дейді ол толқып. Бірақ ағасы риза ... Сен ... ... ... құлағың қандай? — деп ...... ... ... алмай:
* Аузың қандай үлкен еді...— қорыққанынан көздерін бақырайтып, ... ... ... ... ... ... ... келмейді:
— Мама,— деп айқайлайды ол,— мен оны ... Ол ... ... ... ... ... ... бекіте түсуде тамаша
жаттықтыру болып ... ... ... ... ... бір өмір
жағдайында айтылған ересектердің сөзін немесе ертегі кейіпкерінің сөзін дәл
қайталап айтуды ... етіп ... ... ... ... әдетте
балалардың тілін жаттаған әзіл-ысқақпен, ... ... ... ... ... ... ... процесінде жүргізіледі, тәрбиеші
балалармен бірігіп ойнайды және алдымен әзіл-ысқақты, санамақты езі ... де өзі ... ... ойын ... сөйлеу мөлшері оның жас
шамасына ... ... ... ... жылында ойнайтын «Алақай-
ау, алақай!» ойыны ересектердің сөзбен сүйемелдеуімен ғана ойналады, ... тек ... ғана ... (алақанын соғады, қолын басына қояды
т.с.с.). Үш ... ... ... ... ... ... бірге ән
салып қана .қоймайды, сонымен бірге тәрбиешіге ілесіп ойынның ... ... ... ... Қолдан ұстасайық! Айналып жүрейік! Бәріміз
де отырайық! Аяқтың ұшына тұрып, ... ... ... ... ... ... — деп қайталайды. Ересек балалар қимыл
ойындарын өз беттерімен ... ... ... ... ... санамақ оқу
арқылы бөліседі. Олар үшін мынадай санамақ оқу өте ... ... ... қоян ... отыр.
Сұрғылт қоян, қара, әне,
Галя шықты далаға.
Қолға орамал алады,
Галя әнге салады.
Көкірегі ... ... (Л. ... өлеңде сөздің тамаша үйлесуі, би әуенінің тартымды ырғағы бар.
Лексикасы тартымды. ... биші ... және ... ... ... балаларды таңырқатады. Өлеңдегі салыстырылмалы грамматикалық
формалар («түбірде», «түбірден») грамматиканы оқытуда ... ... ... тұр. Тәрбиешінің кейбір тұрмыстық іс-әрекетті ... ... ... ... ... мүмкін.
Мысалы, ұйықтар алдындағы жуынуға қызықтыру үшін ... ... ... Али, ... «Су, су ... ... жу!» — деп айт ... Али, жақсы айттың! Ал енді Дария айтсын!.. Әуезхан!
Балалар ықыласпен айтады. Сөзді жігермен онша артикулдей ... ... ... ... ... сен судан дауыстап, анықтап сұра. Келіңдер, бәріміз судан
қосылып сұрайық.
Сөйлесу (әңгімелесу) әдісі
Бала үшін ... ... ... онын ... ... ...... мұны қосымша сүрақ пен жауап әдісі, әңгімелесу әдісі деп те ... ... ... ... ал ... жауап беруінен
тұрады. Демек, олардың екеуі де сөйлейді, бірақ бір сөзді емес ... әр ... ... ... ... ... сұрағымен баланың
өзіне таныс сөздерді, дыбыстарды, грамматикалық формаларды немесе дәнекер
тексті еске түсіруге және оны орнымен қолдануға итермелейді.
Үш ... аяқ ... ... ... ... ... ... артикуляциялауда [ж] — [з] тәрбиеші сөйлесу әдісінің әр түрлі
тәсілдерін пайдалана алады.
1. —Али, қоңыздың ... ... ... ме? — деп ... Бала ... түсіреді:
* Ол... ж-ж-ж... .
* Ал маса қалай ызыңдайды? — деп ... ... ... дыбыстың
артикуляциясына жетелейді.
* Маса... з-з-з-...
Бұл тәсіл сөзбен елестетуге сүйенеді (сөзбен елестету үлгісі).
2. Осы мақсат үшін ... ... ойын ... ... ... ... ... Нұрсұлтан! Сендер қоңыз боласыңдар, ал Али, Айзере,
Дария, сендер маса боласыңдар. Бір-бірлеріңе қарсы ұшып, ызыңдаңдар.
Сөздің мағынасын, мысалы, ... ... ... ... есте ... ... ... жүзеге асырылуы мүмкін.
1. Арнайы осы мақсатқа арналып стол үстіне көкөніс ... ас ... ... ... ... ... ... деп сұрайды:
* Стол үстінде не жатқанын көріп тұрсыңдар ма?
Балалар көргендерін тізіп айта бастайды:
* Сәбіз, ...қияр... ... ... ... ... бір ... не деп ... Бұл ... дейді балалардың біреуі жауап беруге асығып.
* Дұрыс, бұл көкөніс,— деп ... ... ... Дәл осы ... ... ... тағы ... көкөністі
білесіңдер?
* Кәді де көкөніс,— дейді бір ... ... ... ... .пияз, сарымсақ — көкөніс,— деп ... ... ... бұл ... бізге бұрыннан белгілі нақты объектіні
бақылау тәсілі пайдаланылады, бірақ әдіс жаңа — сәйлесу әдісі.
2. Тәрбиеші нақты көкөністің ... әр ... ... ... ... ... яғни суретке сүйену тәсілін қолданады,
бірақ бұл да ... ... ... сүйену тәсілін, салыстыру үшін, мысалы, жеміс-жидек сөзін ... ... ... Мұндайда балаларға берілетін сұрақ -
тапсырма мынадай ... ... ... міне ... пен жеміс-жидекті бейнелейтін суреттер. Кім
осыларды тез екіге: көкөніс пен ... ... бере ... ... ... ... ... болса, әрине, мұндай жұмысты
ұйымдастыруға болады: әр балада суреттердің жиынтығы болуға ... ... ... ... ... ... дидактикалық ойындар мен, яғни
оқытуға арнайы арналған ... ... ... ... ... бір ойынның ережесімен таныстырады. Содан соң ... өз ... ... ... Кез келген дидактикалық ойында баланың тілін
дамытатын ... ... бар: ... ... ойын ... кез - ... ... бала сөйлеу түрінде үйренеді. Бірақ баланың
сөйлеу тілін дамытуға арнайы ... ... ... да ... бұл
сөйлеу түріндегі дидактикалық ойындар. Бұл ... ... ... ... ... дыбысқа сөз ойлап табады:
* [С] дыбысынан басталатын затты көрсет.
* Стол, сөре, сақина, сырға...
2) ересек адамның суреттеп айтып ... ... атын ... ... ... Маған әріптермен ... ... ... ... ... нәрсені әкел.
—Маған ертегі немесе өлеңі бар нәрсені әкел.
Балалар кітапты әкеліп береді.
Әрине, мұндай суреттеп айтып беру ... ... ... ... «Өзі ... ... «бөркі қазандай» — бұл не, ... ... ... ... ... ... орманда
саңырауқұлақ теріп жүргенде немесе орман ішінде жай серуендегенде.
Орман ішіндегі қой бүлдіргені бар ашық ... ... ... (немесе өз
бақшасындағы бүлдірген жүйегінде тұрғанда) тәрбиеші мына ... ... ... ... ... ... ... жүгірді.
Әр шыбықта жаңағы
Қып-қызыл от жанады.
Шыбықты иіп қалайық
— Отты жинап алайық. ... ... ... ... білетін жұмбақтарды айтады немесе өздері жүмбақ ойлап
табады.
Дидактикалық ойынның басты ережесі: балалар жұмбаққа арқау болған затты
көруі (ал ең ... ... ... ... дәм татып көруі, егер ол дыбыс
шығаратын болса, тыңдауы) керек.
Балалардың жас мөлшеріне қарай жайылма сөйлемнің ... ... ... қос ... ... ... үшін түрлі
тәсілдерді (әңгімелесу ... ... ... ... бала үшін ... ... сүйену (сөйлесу. әдісі) тәсілі.
— Балалар, «Кім көбірек?» ойынын ойнаймыз. Кім ... ... ... сөз қосар екен? Мен: «Аспазшы түскі асты әзірлеп жатыр»,— деймін.
Ал сендер: ... ... ... сәскедегі) асты әзірлеп
жатыр», «Аспазшы ... ... ... ... ... щи: ... ет...) жатыр» деулерің керек. Соңғы бала сөйлегеннен
кейін ешкім сөз қосып айта алмаса, сол жеңеді.
Балалар бақшасындағы аула ... ... ... ... ... және басқа да қызметкерлердің еңбегін әңгімеге
арқау етуге болады.
Төрт ... ... ... ... бұл міндетті шешуді суретке сүйену
тәсілін қолданып (сөйлесу әдісі) жеңілдету қажет. Адам ... ... ... ... ... пеш ... ... аспаз, күрек
ұстаған бақшашы және т.с.с.
Алты – жеті жастағы балалармен жұмыс ... ... ... ... ... (сөйлемде оңашаланған мүшелерді пайдалану немесе
күрделі сөйлем құрау), екіншіден, лексиканың ауқымы ... ... ... ... ... «Күнге бақылау жүргізген космонавтар ... ... ... ... бере ... ... ... Балалар бұл
сөйлемде ауыстыруға болатын сөздерді: ... ... ... ... ... ... деген сөздермен алмастырады
(«бақылау» объектілерін балаларға тәрбиешінің айтуы ... ал ... ... олар өздері күш-жігерлерін салулары керек).
Тәрбиеші ұсынған басқа бір ... ... ... ... ... ... ішінде оның ізімен қолдарына фотокамераларын алып ұзақ
жүреді». Балалар ... ... ... бойынша аң деген сөзді
нақты ... ... ... (бұланның, буғының, жолбарыстың және т.
б.) соңынан жүргенде».
Байланыстыра сөйлеуге жаттығу үшін тәрбиеші тақырыпты ... ... ... ... ... ... (жоспардың пункттері), балалардың
тілін дамытуды ұйымдастыра алады.
Мысалы:
... (6 ... ... сені ... ... ... ... салды ма? Ол көшедегілерге үрді ме? Ол көше бойымен қалай жүреді?
Оны бүгін серуендеуге кім алып ... ... ... Самалға бұл
сүрақтарды қою үшін, оның семьясындағы ... ... ... ... ... ... бәрін бірдей қоймай, бір-бірлеп қойып,
оны екеу ара әңгімеге шақыру керек.
Сонымен, сөйлесу ... — бұл ... ... ... ... қорын
орынды пайдалануға және сол арқылы тілін жетілдіре түсуге ... ... ... ... ... тәсілдерімен (нақты объектілерді бақылау
тәсілімен, суретке, сөз үлгісіне сүйену тәсілімен, әр ... ойын ... ... әр түрлі сұрақ тапсырма тәсілін қолдану арқылы
орындалады.
Сөйлесу әдісін — ... ... ... бір тәсілі болып табылатын
әңгімелесудің мектептік әдісімен шатыстыруға болмайды, сөйлесу ... ... ... әдіс ... ... айту ... дейінгі бес-жеті жастағы балаларды, жоғарыда айтылған тілге
үйрету әдістерінен басқа, қайталап айту ... де ... ол ... ... барлық компоненттерімен (лексикамен, ... ... ... олардың байланыстырушы сөздерін
жаттықтыратын қайталап айту әдісімен сөйлеуге үйретеді.
Қайталап айту әдісінде тәрбиеші балаларға ... ... ... ... ... ... немесе серуендегенде, экскурсияда болғанда өздері
көрген нәрселерді ... ... ... ... «өз ... ... айтып береді (баяндайды), немесе балалар ... әлде ... ... ... суреттеп айтады, содан соң оларды: 1) тәрбиешінің
әңгіме айтуы барысында сұрақ қоюға, 2) оның әңгімесін (өз ... ... ... ... ... ... ... айтып беруге
ынталандырып отырады.
Қайталап айту әдісі ... ... ... Бұл әдістердің арасындағы
айырмашылық мынада: тәрбиеші оқып ... ... ... ... бала
қайталайды (еліктейді); жуықта естіген текстің мазмұнын бала ... ... ... ... .қабылдауы мен оның мазмүнын қайталап айтуы
арасында ... ... өтуі ... ... ... ... байланысты методикада қайталап
айтудың көптеген тәсілдері бар, мысалы: сүйікті кейіпкерлерін ойнау,
ертегілерді, ... және т. б. ... ... (әңгімелеп беру) әдісі
Мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... беру)
әдісіне кең дербестік беріледі. Оньң мәні мынада: балалардың ертегілерді өз
бетінше «құрастыруын», олардың өз өмірлерінде кездескен нақты ... ... ... ... тақырыптарды араластырып айтуын,
картинкаларды, нақты объектілерді — заттарды, хайуанаттарды, өсімдіктерді —
суреттеуін тәрбиеші көтермелеп отырады.
Тәрбиеші тілі — ... ... ... ... ... ... Жас
шамасына қарай әр топтағы балалар өз ... ... ... ... қатынас жасайды. Тәрбиеші балалардың ойындарын
ұйымдастырады, пгрограммада ... ... ... ... ... оқу кезінде балаларды көркем шығармалардың авторларының
сөздерімен таныстырады. Демек, балалар тәрбиеленетін ... ... ... ... ... ... сөзінің сапасына
байланысты.
Балалар бақшасының тәрбиешісі үшін үлгілі сөйлеу тілін меңгеру — ... ... ... ... ... сөйлеу тілін жетілдіру —
болашақ әрбір педагогтың ... және ... ... Ол ... берілетін тілдік дағдыларды жетік меңгеруге тиіс.
Сөйлеу мәдениеті деп оның дұрыстығын, яғни әдеби тіл үшін ... ... ... грамматика, лексика, стилистика, дұрыс жазу
ережелері нормасына сәйкес келуін айтады.
Сөйлеу мәдениетінің жоқтығы, мәселен: ... ... ... ... яғни сөздер, қалай жазылса, солай айтуынан;
сөз ;үйлесімін дұрыс ... ... ... ... ... формаларды, интонацияны орнымен қолданбауынан
көрінеді: ресми ... ... ... сырласу кезінде әдеби сөзді
кірістіреді, балалармен сөйлескенде ... ... ... ... кемсітетін немесе дөрекі ырғақты қолдануы мүмкін, жиналыста ... ... ... ... ... ... және т. ... мәдениетіне ие болу—бұл тілдің барлық элементінің ... ... ... жалғаудың, сөйлемнің әр түрлі типтерінің,
ырғақтың) мағынасын түсіну ғана емес, ... ... ... ... оны, ... не есте сақтау деген сөз.
Мектеп жасына дейінгі балалар үшін тіл стилі ... ... ең ... ... бір ... ... ететін тілдік этика ... ... ... ... ... кісі ... адамгершілігі, мейірімділігі, өзіндік ... ... оның ... ... де ... ... қатар баланың
стилистикалық түсінігін жетілдіру оыың эстетикалық тәрбиесінің негізгі
туралы болып табылады. Демек, ... ... ... ... бір ... қамтиды.
Тәрбиеші стильді интуиция арқылы сезініп қана қоймай, сонымен бірге оның
көмегімен белгілі ... ... тіл ... ... ... ... яғни ол лингвистика саласынан да қажетті білімді меңгеруге тиіс.
Бүл балаларды ... ... ... ... дидактикалық
материалдарды оның іріктеп алуына да септігін тигізеді. Сөйлеудің әр түрлі
стилистикалық бөлінуі ... ... ... ... лексикалық
(баспана — үй — пәтер — тұратын жер — тұрақ — ... — ұя — бас ... ... ... ... (даламен жүру — егістікпен ору — егістік арқылы
жүру; келуші — келе ... сүлу — ... ... фонологиялық, яғни
әңгімелесіп отырған кісіге қатынасын білдіріп түрлі интонациямен айтуға
сыйластық ... ... ... ... ... көңілін қалдыруға
(мәселен, «Отырыңыз!») болады. (Интонацияның осы қасиетін білдіретін ... ... еске ... «Сол ... ... ... ... ғой!»).
Тәрбиеші өзіндік сөйлеу мәдениетін жетілдіру жолында жұмыс істей ... ... оның ...... ... фонетикасы
синонимдік жағынан бай болуына назар аударуы керек. Ол — ... ... ... не үшін көп ... ... ... мағыналық
және эмоциялық белгілермен ерекшеленетіндігін, өз сөзінде қай кезде қолдану
орынды екендігін анықтап алуға ... Ол өз ... ... ... пайдалану
қажеттілігін дамыту керек. Сөйлеу мәдөниетін көтеруге талпынған тәрбиеші
морфологияныда аффикосинонимдердің мәнерлі болуын есте ұстағаны жөн, сондай-
ақ ... ... ... ... ... синоним
союздердін, жай және күрделі сөйлемдер кұрылысына синонимдерінің ... ... ... ... ... білу ... педагогтарға өзінің тілін
жақсартуға ғана ... ... ... ... тілге үйретудің
жеңіл және өте тиімді тәсілін бойына сіңіреді: егер бала ... ... ... онда оған ... ... айта ... орта және ересек топтарда) бәрі түсінікті болады. Мысалы, А.
Прокофьевтің «Көшедегі көлшік» деген ... ... ... ... ... ... сөз бар, мұндағы грамматикалық форма баланың ... ... Оның ... тәрбиеші етістіктің септелетін бұрыннан таныс түрін
ұсынады: ... ... ... желкенмен жабдықтаған
(жасаған) флот». Ал «Сырнайшы» деген өледдегі «от ... ... ... «жалынға ұқсас галстугі бар» деп түсіндіруге болады. ... ... ... және ... ... дұрыстығына жаттыққан
болуы керек, сондай-ақ адамға тән түрлі сезімдерді: қуанышты, қайғыны,
қорқынышты, ... ... ... ... ... және ... білдіру үшін барлық просодемаларды: дауыстың күшін, ... ... ... ... үнділігін модулдеуге жаттығуы
керек. Бұл байланыстыра сөйлеу стилін: ол мейлі кітаби стиль болсын, ... ... сөз ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Болашақ педагогтың сөйлеу мәдениетін жетілдірудің маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... тура жолмен
қабылдайды, өйткені балалар сөзді ... ... ... адамдардың, ең
алдымен тәрбиешінің, сөзіне еліктеу арқылы үйренеді.
Тәрбиеші ана ... ... ... мәдениетін игеруге тиіс, яғни көркем
әдебиетті мәнерлеп оқу және әңгімелеп беру дағдысы болуы керек.
Қолданылған әдебиеттер:
1) Мектеп жасына ... ... ... дамыту методикасы, Алматы –
1981 жыл
2) Журнал «Балабақша», №2-6, 2009 жыл
3) Балабақшадағы балалардың тілін дамыту әдістемесі, Алматы – ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамыту әдістемесі48 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы көрнекі - құралдар22 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Көркем шығарма тілі – мектеп жасына дейінгі баланың тілін дамыту құралы29 бет
Мектеп жасына деиінгі балалардың тілін дамыту138 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту барысында тәрбиешілердің рөлі12 бет
Мектепке дейінгі балалардың тілін дамыту ерекшелігі24 бет
Ұлттық ойындар арқылы баланың тілін дамыту4 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь