Әдеби тек. эпос. лирика,драма

Әдеби жанрлар (фр. тілінде genre - түр, тек, жанр) – ауызша және жазбаша шығармалардың көркем даму процесінде қалыптасады.
Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай негізгі белгісі бойынша анықталады - бір жанрдағы шығармаларды біріктіретін және айтарлықтай тұрақты, әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай.
Көркем шығарманы кеңінен танып білу жанрлар сериясын тудырады. Атап айтар болсақ, тарихи, отбасылық-тұрмыстық, детективтік, ғылыми-фантастикалық және т.б. келтіруге болады. Мұның барлығы көркем шығарманы кеңінен таңып білудің жемісі. Шығарманың танымдық мазмұны көбінесе романның, повестің және әңгіменің немесе пьеса мен көріністің, өлеңнің жеке немесе топтық портреттің жанрлық ерекшеліктерін айқындайды. Суреткердің идеялық-психологиялық бағалау ұстанымы апологиялық және сырттай объективті, ирониялық болуы мүмкін болғандықтан, бірқатар жанр түрлері туындайды. Оларға тоқталар болсақ, әдебиеттегі ода – баллада – эпиграмма – памфлет осының нәтижесі. Сонымен қатар, олардың әрқайсысында өнердің басқа түрлеріне қарағанда жанрлық мүшелену қатынасында өзгешелік бар, яғни өнердің түрі (мысалы, фольклорлық поэзия және әдебиет, поэзия және проза) мен тегіне (мысалы, әдебиеттегі эпос, лирика, драма) қарай бөлінісінде. Көркем шығарма дифференциясындағы олардың қарым-қатынасын зерделеу тұйыққа тірелуде. Өйткені, «Жанр», «Түр», «Тек», «Әр түрлілік» терминдері осыған байланысты нақты анықтамасын тапқан жоқ. Осының салдарынан, оларды қолданыста бірінің орнына бірін пайдалану жалғасуда.
Жанрды тудыратын көркем шығарма. Көркем шығарма өз заманының бейнесін суреттеп, тұрмысты ақиқатпен бергенде ғана жанрдың дамуына өзіндік үлес қоса алады. Сыншылар, әдебиетшілер арасында кең талқыға түсіп, әдебиетте өзіндік орын алуы үшін шындыққа құрылуы маңызды. Міне, сонда ғана әдебиет алға қадам басып, үлкен өмір арнасына ұласады.
Жанр мәселесінің маңында даулы пікірлер көп. Әдебиет теориясын толғайтын кітаптардың, көбінде әдебиеттің тегі—жанр, әдеби шығарма — жанрлық түр деп танылып жүр. Сонда, мысалы, эпосты — жанр деп білсек, оның шағын, орта және кең көлемді үш түрі белгіленеді де, шағын көлемді эпикалық түрге — очерк, новелла, сюжетті қысқа өлеңдер, орта көлемді эпикалық түрге — повесть, поэма, ал кең, көлемді эпикалық түрге — роман, эпопея тәрізділер жатады. Бұл ретте, лириканы да дәстүрлі әдетпен ода, идиллия, мадригал, элегия, романс, эклога, сонет, эпиталама дегендей ондаған түрге бөліп жатпай-ақ, саяси, не философиялық лирика, махаббат, не табиғат лирикасы деген секілді санаулы түрлерге ғана бөліп, бұлардың әрқайсысына тән ерекшеліктерді пайымдауға болады.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей ... ... ... ... тек. ... Лирика,драма.
Орындаған: Солтанова Б.Қ-213
Тексерген: Ақтанова А.С
Семей, 2015 жыл
Әдеби ... (фр. ... genre - түр, тек, ... - ... және ... ... ... даму процесінде қалыптасады. Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай негізгі белгісі бойынша анықталады - бір ... ... ... және ... ... әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай. Көркем шығарманы кеңінен танып білу жанрлар сериясын тудырады. Атап ... ... ... ... ... ... және т.б. келтіруге болады. Мұның барлығы көркем шығарманы кеңінен таңып білудің жемісі. Шығарманың танымдық мазмұны көбінесе романның, повестің және әңгіменің ... ... мен ... ... жеке ... топтық портреттің жанрлық ерекшеліктерін айқындайды. Суреткердің идеялық-психологиялық бағалау ұстанымы апологиялық және сырттай объективті, ... ... ... ... ... жанр түрлері туындайды. Оларға тоқталар болсақ, әдебиеттегі ода - баллада - ... - ... ... ... ... қатар, олардың әрқайсысында өнердің басқа түрлеріне қарағанда жанрлық мүшелену қатынасында өзгешелік бар, яғни өнердің түрі (мысалы, фольклорлық поэзия және әдебиет, ... және ... мен ... ... ... эпос, лирика, драма) қарай бөлінісінде. Көркем шығарма дифференциясындағы олардың қарым-қатынасын зерделеу тұйыққа тірелуде. Өйткені, , , , терминдері осыған ... ... ... ... жоқ. Осының салдарынан, оларды қолданыста бірінің орнына бірін пайдалану жалғасуда.Жанрды ... ... ... ... ... өз ... бейнесін суреттеп, тұрмысты ақиқатпен бергенде ғана жанрдың дамуына өзіндік үлес қоса алады. Сыншылар, әдебиетшілер арасында кең талқыға түсіп, әдебиетте өзіндік орын алуы үшін ... ... ... ... ... ғана әдебиет алға қадам басып, үлкен өмір арнасына ұласады. ... ... ... ... ... көп. Әдебиет теориясын толғайтын кітаптардың, көбінде әдебиеттің тегі -- жанр, әдеби шығарма -- жанрлық түр деп ... жүр. ... ... ... -- жанр деп ... оның ... орта және кең ... үш түрі белгіленеді де, шағын көлемді эпикалық түрге -- ... ... ... ... ... орта көлемді эпикалық түрге -- повесть, поэма, ал кең, көлемді эпикалық түрге -- роман, ... ... ... Бұл ... ... да ... әдетпен ода, идиллия, мадригал, элегия, романс, эклога, сонет, эпиталама дегендей ... ... ... ... саяси, не философиялық лирика, махаббат, не табиғат лирикасы деген секілді санаулы түрлерге ғана бөліп, бұлардың әрқайсысына тән ерекшеліктерді ... ... ... туындының жанрлық табиғаты әр алуан: көлемді эпикалық шығармада өмірдің күрделі шындығы нақты көркем тұлғаларға ... ... өз ара ... туған қат-қабат оқиғалар арқылы ашылса, лирикада адамның жеке басына тән көңіл күйі, нәзік және ... ... ... ... Ал ... шығарма көбіне адамдардың қимыл-әрекетіне, қақтығыстарына -- ... ... ... ... ... көркем әдебиет туған күнінен бермен қарай өзінің тегі жағынан жоғарыда аталған үш түрде дамып келеді. Сөз өнерінің осынау үш ... ... ... ... үш түрімен салғастыруға да болады: мәселен, эпос -- живопись, лирика -- орнамент ... ... "бір ғана ... тұратын драма бір түсті графика тәрізді" (В. Кожинов) екені де рас.
Бірақ бұл жайларға көшпес бұрын арнайы тоқтап, ... ... ... ... қажет ететін бірқатар күрделі сыр мен шындық бар.
Ілгерішіл адам баласының ... ... ... ... ... ... ішінде әдеби творчествоның қандай категориясы болмасын, бәрі бір ғана түрғыдан, атап ... ... ... ... ... ... Ендеше, жанр мәселесін тексерудегі негізгі принцип те сол -- и с т о р и з ... жоқ, кез ... ... ... ... ... ... бар, оны анықтау шарт. Алайда бұл -- аз. Бұдан бұрын, кез келген әдеби шығарманың жанрлық сипат һәм сымбат ... ... ... туу ... сі, заңды жаралу тарихы бар. Мұны ескермеске болмайды.
Эпос ... ероз -- ... ... ... айту) -- көркем әдебиеттің байырғы, негізгі тектерінің бірі, дәлірек айтқанда, өмір шындығын мейлінше кең ... адам ... ... ... ... ... танытатын іргелі, күрделі жанр. Осындай теориялық анықтамаға келмес бұрын профессор Л. И. Тимофеев эпосты термин ретінде екі ... ... ... да, алдымен "әдеби-тарихтық мағынада эпос -- ... ... мен ... (орыстың халық эпосы, көне дүние эпосы т. б.) -- деп ... ... да ... логика бар: әдебиет теориясында эпос жанр атанғанмен, әдебиет тарихында халық дастандары, айталық, "Қобланды батыр", "Ер Тарғын", "Қамбар батыр" сияқты ... жыры ... рас. ... мәселеге историзм принципінен қарасақ, бұлайша бұтарлай бермей-ақ, бәрін бір жүйеде тексеруге әбден болады. Өйткені эпос деген терминнің әдебиет тарихындағы мағынасы ... ... ... ... ... біз бұл ... ... дәл осы тұрғыдан барған дұрыс деп білеміз.Эпостың туу, қалыптасу тарихы тым әріге, адам санасының ... ояну ... ... ... жатыр. Қай халықтық болмасын, баяғы бабалар заманынан бермен қарай ауыздан-ауызға таратып, ұрпақтан-ұрпаққа мұра ғып қалдырып келе жатқан әдеби туындыларының дені -- ... ... Олай ... эпос -- ... ... ең бір ... етене, қең тынысты, кәмелетті түрі. Бұл тарихты шолу түрінде болса да ойға орнықтырмай тұрып, эпостың жанрлық сыр-сипатын ... ... ... ... адам мінезін ашу мүмкіндіктеріне қарай эпикалық жанр үш ... ... 1) ш а ғ ы н к ө л е м д і э п и к а л ы қ т ү р: 2) о р т а к ө л е м д і э п и к а л ы қ т ү р; 3) к е ң к ө л е м д і э п и- к а л ы қ т ү р. ... ... шығарма болмасын, бәрібір, осынау үш түрдің біріне жатады. Эпостың ендігі ерекшеліктерін ... ... ... үшін осы ... ... ... ... (құрамын-дағы кейбір үлгілерін мысалға ала отырып) жеке-жеке сипаттауға көшеміз.Шағын көлемді ... ... ... ... ... ... өмір шындығы бір немесе бірер ықшам эпизод мөлшерінде, адам ... бір ... ... жинақы оқиға көлемінде ғана көрсетіледі. Оқиғаға қа-тысатын ... ... ... ... өтетін құбылыстардың бәрі емес, кейбір үзіктері ғана суреттелетін болғандықтан, ... ... ... де ... ... Адам ... мұнда көбіне қалыптасқан дайын қалпында көрінеді. Кейіпкер өмірінің көп бұралаңы -- ... ... -- ... да, ... тыс ... материал -- нағыз қажетті детальдар ен штрихтар ғана. Шығарманың сюжеттік арқауы ұзақжелілі, ... даму ... ... ... ... ... түрінде тізбектеледі; композициясы да -- жинақы, үйірімді, ширақ.
Шағын эпикалық шығармалар әдебиет ... әр ... әр ... ... ... ежелгі көне дүниедегі бұл тектес көркем туынды -- м и ф, одан ... әр ... ... -- а ң ы з,е р т е г і, м ы с а л ,н о в е л л а т. б. ... Грецияда туған көп-көп шағын эпостың бір мысалы ретінде Антей туралы ... еске ... ... көне ... ... қаһарманы Антейдің күллі күш-қуаты өзін дүниеге әкелген Жер-анада екен. Антейдің аяғы жер басып тұрса-ақ болғаны, оны ... жау ала ... ... ... оның тал ... ... қасиет Жерде -- өзін тапқан анада. Соны ... ... ... аяғы ... ... ... ... бағып жүреді де, бір жолы қыл елі көтерілген сәтте оған енді қайтып жер бастырмай, алыпты әуеде тұншықтырып өлтіреді...
Бұл секілді мифтер көне ... ... ... көп және әр алуан; бәрі бірігіп, әлемге әйгілі грек ... ... Мұны ... ... мифологиялық эпос деп атайды.Сайып келгенде, шағын көлемді эпикалық түр ретің. де сипаттасақ, миф -- аңыз. Кейіпкерлері -- ... ... әр ... ... ... ... адам танқалғандай тартымды, соншалық қызық сюжет-ке құрылады. Көркемдік бояуы қанық, идеясы айқың аса әсерлі, сол ... ... ... -- мазмұнындағы көптеген кісі нанғысыз аңғырт һәм албырт жайларға қарамастан ... айта ... ... және тәрбиелік роль атқарған әдеби туындылар.
Миф -- "адам баласының сәбилігі туралы" (Маркс) шежіре; ендеше, оның ... үшін ... ... мәні де ... көне ... бірі -- а ң ы з. Бұл да миф ... әсіресе қиял аралас фан,тастикалық хикая. Бірақ мифтен өзгешелігі -- аңыздың, негізінде шындыққа жанасымды, ... ... ... ... ... ... ... оқшау оқиғалар жатады. Әр халықтың тарихын-дағы әлдебір абзал адамдар -- аса көрнекті қайраткерлер ... да ... ... ... ауыз ... Асан ... ... аңыз бар. "Бұл -- тарихта болған адам. Бірақ, тірлік еткен заманы Жәнібек ханның тұсы дегені болмаса, дәлді кім еді, қай ... ... еді, ... ... әрекет етіп, қандай өмір кешіп еді. Ол жайының ешқайсысыная дәл дерек жоқ"*. Бір ескеретін нәрсе -- Асан жайлы аңыз дар екі ... бірі -- ... жат, онда Асан ... ... ... ... сәуегей халінде көріне- ді, екіншісі -- халықтық ... онда Асан ... жұрт үшін "қой ... ... ... ... ... құтты мекен іздеп жүрген ел қамқоры кейпінде! ... ... -- ... ... ... ... де осы ... Бұл аңыз -- шағын эпикалык түрдің қазақ әдебие тіндегі тәп-тәуір, нұсқалы туындысы да, Асан -- ... ... ... ... көлемді эпикаға тән жанрлық түрлердің бірі -- е р т е г і. ... ... ғана ... ... да әр ... Бізге кез келген ертегі емес, бәрінен бұрын "халық ... ... ... бола ... "ен, ... ... ... (Добролюбов) ертегілер ғана қымбат. Қазақ ертегілерін жете зерттеп, казак, әдебиетінің тарихына ертегілер ... ... ... ... ... ғалым-жазушы М. О. Әуезов шағын көлемді эпиканың бұл түрін үш салаға (хиял-ғажайып ертегілер, хайуанат жайындағы ертегілер, салт ертегілері) бөліп, әрқайсысына ... ... ... ... ... ертегінің көлемі қысқа, сюжеті ықшам, композициясы жинақы, тілі ауы-зекі айтуға ... ... ... өткір, дәл, мазмүны тартымды, идеясы бүкпесіз, ашық. Оқиғаға қатысатын адамдар да санаулы, аз, ... олар ... ... ... ... ... тұлға, кесек образ дәрежесінде көріне бермейді, мінез-құлқы көбіне бір-ақ ... ең ... ... ғана ... ... Іс-әрекеті де соған лайық, өлшеулі.Ертегілер ауыз әдебиетінде ғана емес, жазба ... де мол; ... үшін А. С. ... өлеңді ертегілерін, М. Е. Салтыков-Щедриннің көркем қара сөзбен жазған немесе А. Н. Островскийдің драматургия тіліне көшірген ертегілерін атасақ та жетіп ... ... оның ... хайуанат жайындағы ертегілерден ту-ындап шығып, шағын эпостың өзгеше бір түріне айналған нәрсе -м ы с а л (басня).
Мысал -- ... ... ... ең ... түрі. Әрқашан сатиралық сипатта, көбіне аң, хайуанат, кейде зат туралы жазылады да, сол ... адам ... мін, ... ... ... күлкіге, келекеге, мазаққа айналдырылып, сықақпен сыналады. Мазмұны бүкпелі болғанмен, идеясы ... ... ... тілі ... оғындай өткір, шымшыма, шымыр келеді.
Ежелгі Грециядағы аты шулы Эзоп (б. э. б. VI ғ.) ... өз ... ... мысал көне дүниеден күні бүгінге дейін көбіне өлеңмен жазылып келеді: ... ... ... Лафонтен, Германияда Геллерт, Англияда Мур, Россияда Крылов -- бәрі солай жазған. Қазіргі мысалшылардан Сергей Михалков пен Асқар ... ... ... Бұлар да өлеңмен жазып жүр.Көркемдік дамудың `жаңа кезеңдерінде эпикалық шығармалардың да ... ... ... ... ... ... тың ... туып отыратыны сөзсіз. Феодализм мен капитализм тұсындағы шағын эпоста сондай жаңа-дан туған түрдің бірі -- н о в е л л а ... ... Іа -- ... соны сөз) -- "бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген тамаша оқиға туралы ... ... ... ... алғашқы белгілері грек әдебиетінде біздің эраның бас жағында көріне бастағанмен, ол шағын эпикалық түр ретінде Европадағы ояну дәуірінде туып ... Бұл ... ... ... бір ... жеке ... ауа бастады: әркімнің дара тіршілігі, іс-әрекеті, оның басынан ... ... ... ... құбылыстар жұрт назарын көбірек аударатын болды Новелла осындай жеке адамдар басынан кешкен оқы оқшау оқиғалардан туған еді. Ренессанс ... Ит ... ... ... ... ... "Дек мероны" -- сондай новеллалар циклі. Бүкіл дүние жү, әдебиетінде жұртқа мәлім айрықша шебер новеллистер -- Н. ... мен А. ... ... П. ... ме Г. ... ... Эдгар По мен ОТенри (Амери-ка) т. б.
Біз новелланы ... ... ... даму ... ... ... ғана атап ... Әйтпесе, новелла біздің дәуірімізде көркем әңгімемен ұласып, екеуінің ара жіктері жойылып бара ... ... ... ... ... бұл ... ... айыра қарауға қарсы, екеуін бір нәрсе деп ... ... біз кей ... новелланың жанрлық ерекшеліктері боп көрінетін сюжеттегі оқшау шиеленіс, оқыс шешім сияқты ... ... ... айрықша мән бермей-ақ, көркем әңгіме мәселесін пайымдауға көшеміз. Әңгіме -- бес жүз бет ... ... ... ... бет ... ... ... Антонов, мәселен, бұл жанрдың классикалық үлгісі -- жеті-сегіз беттік әңғіме деп ... ... ... да, әйтеуір, әңгіме оқу үшін бір жеті керек емес, Ал ... ... ... ... ... эстетикалық ләззәт беру тек шебер жазушының ғана қолынан келеді: бес-он бет қана ... ... ... ... өмірдің бір бөлегін жарқ еткізіп жайып тастап, оқырман алдына қилы-қилы мінездің адамын жетелеп әкеп, жақсысына ... ... ... ... -- . ірі ...
Ә ң г і м е -- қиын ... ... көлемі шағын. Ол -- жазушыдан барынша жинақы болуды талап етеді. Содан соң, оқырманды бірден ... ... ... сол ... ... өмір ... өзі ... тартымды, сюжет желісі қызғылықты болуға тиіс. Сюжетке ене бастаған бетте-ак оқырманның көз алдына іші-сыртын, мінез-құлқын, іс-әрекетін аттаған сайын аңғартып, адам келе ... ... Ол адам ... тән ең бір елеулі өзгешелігімен шұғыл даралана беруге тиіс. Адам тұл көрінбейді; оның өзін қоршаған айналасы ... ... ... сол ... белгілі бір әлеуметтік топ, қоғамдық орта танылуы шарт. Әлгі адам -- ... ... ... ... болуы қажет. Осының бәрі жазушыдан өмірді терең білумен қабат, шұрайлы сөз байлығын, жіті ... ... ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда, қалам тиген жерді өмірдің өзіне айналдырар нағыз шеберлікті, соған қоса кемел идеяра апарар терең білім мен биік ... ... ... ... бәрі -- ... қиын ... сондықтан болуға тиіс, қаламгер қауым әңгіме жазуды шеберлік ... деп ... ә ң г і м е -- ... ... ... ... ... асыл үлгісі әңгіме, негізінен, қысқа жазылады, ал "ең парасаты проза -- дәл және ... ... ... (Пушкин) әңгіменің ең елеулі ерекшелігі -- жинақылығы, ал ... ... ... құдіретті проза -- жинақы проза; одан басы артық, айтпауға болатын жайдың бәрі ... ... да, тек ... ... ... қана ... Жинақылық -- мұқият мықтының ісі" (Паустовский).Әңгіме жайлы әңгімелесе қалған жағдайда осы айтылғандардан әріге ... ... ... ортак, анықтама жасамақ болу -- онша өнімді әрекет емес.
Шағын эпостың ... ... ... бір түрі -- о ч е р к. Бұл да қысқа көлемді көркем шығарма. Мұнда да үлкен ... ... бір ... адам өмірінің аздаған эпизоды нәрлі тілмен, әрлі суреттер арқылы шебер, тартымды бейнеленуге тиіс. Очерк туралы пікірлер көп және әр алуан. ... М. ... ... шын ... ... шығарманың өзі емес, эскизі деген. Кейде ол очерк-ті ғылми-зерттеу мен әдеби шығарманың ортасында ... ... зат деп те ... ... де ... бар. М. ... өзі тарихтан белгіл -лі "Қанды жексенбі" оқиғасына байланысты "Күннен туғандар" драмасы мен "Клим Самгин" романынан ... "9 ... ... ... ... А. ... "Жас гвардия" романынан бұрын дәл осы тақырыпқа ... ... ... ... ... Сондай-ақ қазақ әдебиетіндегі М. Әуезовтің "Өскен өркені", С. Мұқановтың "Тыңдағы толқындары", Ә. Нұрпейісов-тың "Курляндиясы" тәрізді бірқатар күрделі туындылар да ... ... ... Осы ... ... очерк кейде өзінен кейін дүниеге келетін көркем шығарманың "эскизі" секілді екені де рас. ... ... ... негізінде нақты өмірдің ақиқат деректері жатуы -- оны ғылми зерттеуге ұқсатса, шындықтың шынайы суреттеліп, көркем жинақталуы шын мәніндегі әдеби ... ... ... түріне жататын очерк секілді аралық жанрдың бірі -- фельетон (французша {еиіііе-іоп -- ... бұл да әрі ... ... әрі газет жанры, Өлеңмен де, қара сөзбен де жазыла береді. Фельетонның газет жанры ретіндегі болмыс-бітімін профессор Д.Заславскийдің "Газеттегі фельетон" (М.г 1952) ... ... оқып ... болады. Ал қазіргі қазақ фельетонының тарихы мен теориясын арнайы зерттеп жүрген журналист-педагог Т. ... ... ... ... ... ... ... Тоқмағамбетов, Сейділдә Төлешев секілді шебер қаламгерлер туғызған таңдаулы шығармалардың сатиралық һәм ... ... мен ... ... сипаттай келіп, жанрға мынадай анықтама береді: "Фельетон дегеніміз ... ... ... ... ... тілді, сын-сықаққа бай, күлкі шақыратын әдеби шығарма".
Кейбір әдебиет зерттеушілері мемуар, памфлет, эссе ... ... ... да ... ... ... ... түрлері ретінде атап жүр. Бірақ бұл -- даулы ... ... ... ... бәрін көркем әдебиетке бүйдалап әкеле беру ағат болса, екіншіден, А. Герценнің "Оқиғалар мен ... С. ... "Тар жол -- ... ... ... ... шығармаларды шағын көлемді эпикалық түрге жатқызу тіпті мүмкін емес. Бұлардың қай-қайсысы да -- күрделі баян, ... ... ... ... ұзақ әңгіме.
Поэма өзінің туу, даму тарихының әр ... әр ... ... Көне ... ... классикалық халық эпосы ("Илиада", Одиссея")түрінде туған болса, ауыз әдебиетінде батырлар жыры ("Қобланды ... "Ер ... ... ... ... -- Баян сұлу", "Қыз Жібек") немесе тарихи жырлар ("Бекет", "Бекболат") түрінде дамып, жазба ... ... ... ("Медғат -- Қасым", "Адасқан өмір") мен реалистік поэмаларға ("Сұлушаш", "Құлагер") ... ... ... ... бүл ... жазылған шығармалар шындықтың жекелеген эпизодтарын суреттеумен тынбайды, әдеби шығармаға арқау болған адам мен қоғам тіршілігін ... кең ... ... даму ... ... ... толассыз қимыл-қозғалыс қалпында жан-жақты жинақтайды. Адам мен қоғам өмірінің қандай ақиқаты ... ... ... тамыр-тереңімен қопарыла көрсетіледі де, оқырманның көзалдында өзгеше бір әлем, бүтін бір тіршілік дүниесі пайда болады.
Романның тууы ... ... де әр ... ... бұл ... ... ... антик дәуірінің аяқ жағынан тауып жатса, біреулер көне ... ... ... де, енді ... Орта ... ... ... өрбітіп шығарады. Ал роман теориясы мен та-рихына соңғы кезде ... ... В. ... ... әлгі пікірлердің бәріне қарама-қарсы, бұрыннан келе жатқан "дәстүрлерді роман белгілі мағынада тіпті жоққа шығарып, өз ... ... осы ... ... ... өз ... ... деген жаңа концепция ұсынады. Мұндағы мақсат -- ... ... ... ... ... көшуі тәрізді тайыз ұғынбай, терең мазмұн метаморфозасы ретінде парықтау. Сөз жоқ, романның тууы -- кездейсоқ құбылыс емес ... ... ... мен адам ... ... ... -- заңдылықтарына тығыз байланысты нәрсе. Прозалық эпос -- Ояну ... ... сөз ... жөнді орың тебе қоймаған, көл-көсір ессіз де көзсіз ... толы Көне ... мен Орта ... ... тән ... әуендерден басқаша, дәуірдің өзі туғызған "көркемдік жаңалық"; ... ... ... ... ... емес жаңа ... екені де рас. Бұл шындықты мойындай тұра, романның эмбриональ күйін Эллинизм тұсына апаратын кейбір ғылми ... ... тым ... ... біздің эраның II -- III ғасырларындағы Апулейдің "Алтын есегі" мен Лонгтың "Дафнис һәм Хлоясы" бұл жанрдағы алғашқы ... ... ... ... ... Сонда ғана біз бұл жанрдың туу, қалыптасу, даму ... ... ... барлап, белгілі бір ғылымдық жүйеге сала аламыз.
Романның даму жолдары -- өз алдына жеке тарих болса, сол ... ... ... қалыптасқан жанрлық түрлері тағы да көп. Орта ... ... мен ... Ояну ... "Гаргантюа мен Пантагрюэліне" келетін рыцарьлық эпостың бар бұралаңын ... ... М. ... "Дон Кихотындағы" серілік сипатты айтқанның өзінде біраз шежіре шерткен болар едік. Бірақ бұл -- ... ... ... тарихына қатысты әңгіме. Сондықтан біз романның әр тұстағы жекелеген жанрлық үлгілері ... ... ден ... ... ... Дюма көп ... ... роман, Вальтер-Скоттан басталатын тарихи роман, Бальзактан былайғы психологиялық ро-ман, Жюль Верн ... ... ... ... ... ... роман... болғанын атап қана тынамыз. Өйткені романды бұлайша түрлендіріп, әр түріне мінездеме беріп түгесу ... ... еме| ... ... ... ... ... береді. Мәселен, бш ғана Б. Томашев-скийдің өзі утопиялық роман, семьялыр роман, мещандық роман, бульвар-лық роман, ... ... деп ... тізе ... ... ... ... көгендеп тастайды. Оның үстіне, осынау атаулардың бәрі шартты екенін ескерсек, әрқайсысынан жеке-жеке қисын қорытудың қажетсіздігі ... ... ... ... -- қазақ әдебиетінде кешеңдеу туған, бірақ орасан шапшаң ... ... Абай ... ... мен Ыбырай Алтынсаринның әңгімелері, Спандияр Қөбеевтің "Қалың малы" мен Сұлтанмахмұт Торайғыровтың ... ... жаңа ... жас ... ... тәжі-рибелері ғана болса, тарихи жағынан қысқа мерзім ішінде Бейімбет Майлиннің, Мұхтар Әуезовтің, Сәбит Мұқановтың, Ғабит Мүсіреповтің, Ғабиден Мұстафинның, Хамза ... ... ... ... де ... шығармалары арқылы көп ұлтты үлкен совет әдебиетінің ең алдыңғы қатарына бір-ақ ырғып шықты. Бұл -- қазіргі ... ... оның ... роман жанрын, сөз ете калғанда атап айтар айрықша сипат.
Біздің дәуір -- үлкен эпиканың гүлдену дәуірі, ... ... жаңа ... кең өріске шыққан кезі. Батыс модернистерінің (Роб-Грийе, Бютор, Натали Саррат т. б.) классикалық роман үлгілеріне қарсы күресі, бұл "жанрды ... ... -- ... ... ... ... ... ең таңдаулы түрлерінің бірі болған және солай бола бермек.
Үш текті ... ... бірі -- ... ... ... ... Бұл ... "ақын адамның ішкі ғаламы мен тысқы ғаламы түйіседі" (Байтұрсынов). ... ... ... ... ... ... балқып, нәзік сәулелі сезімге айналады. Жалт өткен сезім жарқ етіп ақын ... дөп ... ... ... ... бұл -- ... ... -- алдымен сезімнің гүлі, гүлдің хош иісі, көз жауын алған көркі. Мұнда субъектілік басым. Эпоста автор оқиға ... ... ... алға ... өзі өлең мазмұнына айналады. Және өз қалпын "бетін өзгертпейді" (Аристотель). Өлеңнің лирик. кейіпкері көбіне автордың өзіне тартады. Лирик. ... -- ... от ... ораған ой адамының бейнесі. Лирик. өлеңдегі сұрапыл ... ... қызу ... қарбалас әсерлер соқыр сезім емес, ой көзді сезім. Абай: "Өмірде ойға түсіп кем-кетігің, ... ... бар, ... ... ... бұл -- лирик ақын бейнесі. Ой мен сезім лирикада ғашықтардай табысады, сол махаббат ләззатынан көркем сөз атты ... ... ... ... бас ... ... ... сөз" деп Абай тегін айтпаған. Өлең қолдан жасалмайтынын, ой, қайрат, жүрек тұнығынан қайнап шығатынын ескерткен. Лирик. жанр түрлері қазақ ауыз ... ... ... ... ... Әлемдік әдебиетте ертеден өріс алған элегия (мұңды өлең), ода (мадақ өлең), эпиграмма (әжуа ... ... ... ... ... ... белгілі нормамен жазылатын өлең секілді түрлері қазақ поэзиясында берік орын тепті. Саяси-әлеум. ... ... де ... ... мәңгілік саналатын махаббат лирикасы, табиғат лирикасы түрлерінен қазақ ... ... ... ... де иық ... ... ... үшінші тегі -- драма. Мұнда оқиға көз алдында өтіп ... ... ... ... ... ... ... кешеді. Бәрі әрекет үстінде. Жәй әрекет емес, тайталасқан күрес, айтыс-тартыс, қырқыс. Айлаға қарсы айла, әрекетке қарсы әрекет. Оны істейтін ... ... Бәрі ... байланысты: жақсылық та, жамандық та. Характер, мінезділік -- адамның өзегі, алтын арқауы. Атом бөлшектенгенде ... зор ... ... ... мәлім. Характер ядро іспетті. Драманың ойдағыдай шығуы сол ядроның қуатын қалай "босата" алғанына, яғни кейіпкердің ... ... аша ... байланысты. Оның тәсілі сан алуан. Характер қақтығыста, тартысқа көрінбек. Қшінде бүккен сырлары, әлеум.-саяси көзқарасы, өзге де адамгершілік, құлықтылық, ар-инабаттылық қасиеттері жан ... жан ... ... ... ... түспек. Ғ. Мүсіреповтың драмаларындағы характерлер дәл сондай шиеленіс, күрес ... ... ... ... пәк, асыл да асқақ сезім үшін, сүйген жарының жолында өзін құрбан етеді. Сөйтіп рухани сұлулығымен ... ... ... ... ... ұсақтығымен, арам, арсыздығымен жирендіреді. Екеуі жиылып адамның іштей жуылуына, ... ... ... тектері мен түрлерінің жіктелуінде белгілі шарттылық бар. ... ... ... іштей бір-бірімен байланысты. Бір әдебиет көзінен тарайтын бұлақтар. Үш тектің үшеуі де қазақ көркем сөзінің фольклор, дара ақындар әдебиеті, ... ... ... бәрінде бір сапада ойға азық, жанға сусын бола білді. Үшеуі де даму барысында біріне бірі әсер етіп, бірін бірі ... ... ... ... Мыс., жаңа эпос-роман жанры психологизм, драматизм құралдарын ... ... ... лирика, драма жанрларынан өзіне керекті нәр алып отырады ... сөз. ... ... ... ... кемеліне келе қойған жоқ. Оның ілкі өркендері ертеректе, фольклор қойнауларында шым-шымдап өсіп жетілді. Соңғы ... ... ... ... эпосының қайсыбір белгілерінен новелла, роман жанрларының нышандарын тауып, зерттеп жүргені тегін емес. ... ... ... ... романдық дастандар дейтін түрлер ғыл. айналымға енгізілді. Жанрлық ауыс-күйіс -- әдебиет дамуындағы табиғи процесс. Әдебиеттің үш текті ... ... ... ... ... ... ... Міне, осы ортақ заңдылықтан фольклор, дара ақындық ауыз әдебиеті және жазба әдебиеті саларын бір-біріне қарсы ... ... ... ор қазбай, қайта оларды бір-бірімен тығыз байланыста тұтас өнер ... ... ... зерттеу қажеттігі туындайды.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдеби жанрлар11 бет
Қазіргі замандағы батыс әдебиеттану ғылымы жанр мәселесі19 бет
Әдебиеттің тегі мен түрі. Эпос, лирика, драма10 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«Ата-тек-Астана» шағын бизнес орталығының басқару жүйесін талдау43 бет
«Шымкент май» ақ-дағы басқа да дебиторлық қарыздарды аудиторлық тексерудің қажеттілігі69 бет
І. Жансүгіров лирикасы33 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Ірі қара, ұсақ малдардың бауырын тексеру7 бет
Ірі қара,ұсақ малдардың бауырын тексеру3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь