Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер. Орыс тіліндегі түрікі сөздері

Дүние жүзінде мемлекет те, тіл де көп. Бірақ жер ша¬рындағы тілдер саны әлі толық анықталмаған. Әр зерт¬теулерде әртүрлі сан айтылып, әртүрлі топшылау жасалынады. Ғалымдардың есептеуінше, жер шарында 3 мың¬дай тіл бар.
Зерттеулерге сүйенсек, дүние жүзіндегі 210 елде алты миллиардтан астам адам, негізінен, 651 тілде сөйлесе, оның алтауы дүниежүзілік тіл болып саналады. Олар – қытай, ағыл¬шын, орыс, испан, француз, араб тілдері.
Кез келген тілдің өзінің сөздік құрамы, ерекше фонетикалық жүйесі және грамматикалық құрылысы болады. Қазақ және орыс тілдерін генеологиялық жағынан алғанда, әртүрлі тілдік топтарға жатады: қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, орыс тілі индоеуропа тілдерінің шығыс-славян тілдерінің тобына жатады.
Сондықтан қазақ және орыс тілдерінің қалыптасуынан көптеген ерекшеліктерді байқауға болады. Ол ерекшеліктер аталған тілдердің фонетикалық жүйесінде де, сөздік құрамында да, грамматикалық құрылысында да кездееседі.
Қазақ тілінің сөздік құрамына түркі тілдеріне ортақ байырғы сөздер, ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың байырғы төл сөздері кіреді. Тарихи тума сөздер тіліміздің сөзжасам тәсілдері арқылы пайда болған. Сонымен қатар тілдің сөздік құрамының толығып, кемелденуі, бір ғана өзінің ішкі мүмкіндіктері арқылы жүзеге аспайды. Өзінде жоқ сөзді өзге тілдерден алу арқылы да тіл өзінің сөздік құрамын байытып, жетілдіріп отырады. Қазақ халқының тарихына көз жіберсек, көптеген елдермен үнемі тығыз байланысты болғандығын көреміз. Қазақ тілінің сөздік құрамындағы кірме сөздер, негізінен, араб, парсы, монғол, орыс тілдерінен енген.
Қазақ және орыс халықтары қонысы мен өрісі ежелден іргелес, көрші елдер. ХҮІ–ХҮІІ ғ. қоныс араласуымен, сауда-саттықпен байланысты қарым-қатынастар күшейсе, ХҮІІІ ғ. 30-жылдарынан бастап Қазақстанның Ресей империясына бағынуы бұл байланыстарды одан әрі нығайта түкен [1, 86].
Жалпы, қай тіл болмасын кірме сөздер арқылы байып, толығып, кемелденіп отырған. Орыс тілінің төл сөздерінде индоеуропалық сөздер, яғни индоеуропалық тілдер бірлестігі дәуірі кезінде, біздің дәуірге дейінгі Ү-ІҮ ғ. пайда болған сөздер, жалпы славян сөздері, яғни барлық славян тілдерінің негізін құраған сөздер, ҮІІ-ІХ ғғ. шығыс еуропада пайда болған шығыс славян лексикасы; ХІҮ ғ. кейін қалыптасқан нақты орыс лексикасы жатады. Индоеуропалық тілдер бірлестігі дәуірі кезінен бастап пайда болған лексика, ғалымдардың пікірі бойынша, Жайық пен Енисей аралығында, енді бір деректер бойынша, Балкан-Дунай территориясында өмір сүрген тайпаларды біріктірген индоеуропа өркениетінің тіліне жатады.
1. Қазақ ССР тарихы. І том. – Алматы, 1957.
2. Русская грамматика. – М: Наука, 1980.
3. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Ана тілі. 1991. – 384 б.
4. Байтұрсынұлы А. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы / Құраст. А.Ісімақова, Г.Пірәлиева және т.б. – Алматы: Алаш, 2003. І том. – 408 б.
5. Жүнісбеков Ә. Түркі тілдерінің сөз просодикасы және қазақ тілінің сингармонизмі.– Алматы, 1989.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі. 
Семейдің Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті.
СОБӨЖ
(Студенттің оқытушының басшылығымен орындайтын жұмысы)
Тақырыбы: ... және орыс ... ... ... ... Орыс ... түрікі сөздері.
Орындаған: Бейсекеева Ж.М.
Тексерген: Ахметова Г.С.
Топ: Қ-417с
Семей, 2015
Қазақ және орыс ... ... ... ... ... тіліндегі түрікі сөздері.
Дүние жүзінде мемлекет те, тіл де көп. ... жер ша - ... ... саны әлі ... ... Әр зерт - ... әртүрлі сан айтылып, әртүрлі топшылау жасалынады. Ғалымдардың есептеуінше, жер ... 3 мың - дай тіл бар. ... ... дүние жүзіндегі 210 елде алты миллиардтан астам адам, ... 651 ... ... оның ... дүниежүзілік тіл болып саналады. Олар - қытай, ағыл - шын, орыс, испан, француз, араб тілдері.
Кез ... ... ... ... ... ... фонетикалық жүйесі және грамматикалық құрылысы болады. Қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... ... жатады: қазақ тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына, орыс тілі индоеуропа тілдерінің шығыс-славян тілдерінің тобына жатады.
Сондықтан ... және орыс ... ... көптеген ерекшеліктерді байқауға болады. Ол ерекшеліктер аталған тілдердің фонетикалық жүйесінде де, сөздік құрамында да, ... ... да ... ... ... ... құрамына түркі тілдеріне ортақ байырғы сөздер, ғасырлар бойы қалыптасқан қазақтың ... төл ... ... ... тума ... ... сөзжасам тәсілдері арқылы пайда болған. Сонымен қатар тілдің сөздік ... ... ... бір ғана ... ішкі ... ... ... аспайды. Өзінде жоқ сөзді өзге тілдерден алу арқылы да тіл өзінің сөздік құрамын байытып, жетілдіріп отырады. Қазақ халқының тарихына көз ... ... ... ... тығыз байланысты болғандығын көреміз. Қазақ тілінің сөздік ... ... ... негізінен, араб, парсы, монғол, орыс тілдерінен енген.
Қазақ және орыс халықтары қонысы мен өрісі ежелден ... ... ... ХҮІ - ХҮІІ ғ. ... ... ... байланысты қарым-қатынастар күшейсе, ХҮІІІ ғ. 30-жылдарынан бастап Қазақстанның Ресей империясына бағынуы бұл байланыстарды одан әрі ... ... [1, ... қай тіл ... ... ... арқылы байып, толығып, кемелденіп отырған. Орыс тілінің төл сөздерінде ... ... яғни ... ... ... дәуірі кезінде, біздің дәуірге дейінгі Ү-ІҮ ғ. пайда болған сөздер, жалпы славян сөздері, яғни барлық славян тілдерінің негізін ... ... ... ғғ. ... ... пайда болған шығыс славян лексикасы; ХІҮ ғ. кейін қалыптасқан нақты орыс лексикасы жатады. Индоеуропалық тілдер бірлестігі дәуірі кезінен бастап пайда ... ... ... ... бойынша, Жайық пен Енисей аралығында, енді бір деректер бойынша, Балкан-Дунай территориясында өмір сүрген тайпаларды біріктірген индоеуропа өркениетінің тіліне жатады.
Жалпы ... тілі ... ... ... ... ... ... негізі болған Днепр, Буга, Висла жерлерінде өмір сүрген тайпаларының тілі. Жалпы славян ... екі ... жуық сөз орыс ... ... ... ... бар.
Шығыс славян лексикасы (восточно-славянская лексика) шығыс ... тілі ... ... ... Шығыс славян қауымдастығы ҮІІ-ІХ ғғ. Шығыс Еуропада орыс, украин, беларусь халықтарынан қалыптаса бастаған.
Қазіргі орыс тілі ... ғғ. ... ... ... ... ... ... Орыс тілінде де сөздік құрам кірме сөздер арқылы толығып отырған. Соның ішінде көне славян кірме сөздерінің алатын орны ерекше. Бұл ... ... діні ... кезден бастап пайда болған сөздер. Көне славян тілі діни кітаптардың тілі ... ... ... славян тілінің ықпалымен өзгеріп, халық тіліне де әсерін тигізеді [2, 96-98].
Қазақ тілінде буынның түрлері ... ал орыс ... - ... ... ... ... тұйық буын орыс тіліндегі бітеу буынмен сәйкес келеді (от-жать, им-пе-ра-тор т.б.) . Қазақ тілінде бір ... төрт ... ... ... орыс ... бір ... алты ... дейін болады: қант, бұлт, вздрог-нуть, здрав-ствуй т.б.
Қазақ тілінде сөздің бастапқы буыны ғана дауыстыдан басталады, ал екінші, ... т.б. ... ... басталмайды. Ал орыс тілінде дауысты дыбыстан бастапқы, екінші, үшінші т.б. буын ... ... ... ... қа-ла, бо-ла-шақ, о-ли-цет-во-ре-ни-е, пе-ри-о-ди-чес-кий т.б.
Буын үндестігі құбылысы тек қазақ тіліне тән, орыс тілінде жоқ. Орыс тілінде бір буыны жуан, бір ... ... ... келе береді. Мысалы: до-ро-га, оп-ре-де-ле-ни-е, , пти-ца т.б.
Қазақ тілінде буынның ... бір ... ... ... ал орыс тілінде буынның басында бірнеше дауыссыз кездесе береді. Мысалы: ... ... т.б. ... ... орыс ... ... сөздерге қазақ тілінде дауысты дыбыс қосылып қолданылады. Мысалы: стол - үс-тел, кровать - ке-ре-ует т.б.
Қазақ тілінде ... ... да ... ... саны ... ... болмайды. Басқа тілдерден енген сөздерде бұл шарт бұзыла береді. Сондықтан мұндай ретте қабаттасып ... ... ... ы, і ... ... ромб - ром-бы, киоск - ки-ос-кі т.б. Бірақ көне түркілік рт, лт, нт ... бұл ... ... өрт, жылт ... ант, серт т.б.
Сөз ішінде бір буынның күшті айтылуын екпін дейміз. Қазақ тілінде екпін сөздің соңғы буынына ... Бұл ... ... бір ғасырдан астам уақыттан бері айтылып, қайталанып келеді [3, 125].
Қазақ тілі ... ... ... ... ... да: ... ... [4, 45].
Алайда Ә.Жүнісбеков қазақ тілінің фонетикалық жүйесін жан-жақты зерттеудің нәтижесінде индоеуропа тілдеріне тән осы құбылыстың орынсыз тықпаланып келгенін, ... ... ... жоқ екенін, оның қызметін сингармонизм атқаратынын айтады [5, 36]. Бұл мәселе тюркологтар тарапынан бірыңғай қолдау таба қойған жоқ.
Ал орыс ... ... ... ... болсақ, екпін сөздің кез келген буынына түсе береді. Мысалы: кас-ка, во-да, ка-ран-даш, доб-ро-же-ла-тель т.б. Орыс тіліндегі екпіннің тағы бір үлкен ... - сөз ... ... қызметі. Мысалы: мука - ұн, мука - азап. Орыс тілінде екпін грамматикалық мағынаны ажыратуға да ... ... ... воды (жекеше түрі, І.с.), воды (көпше түрі, А.с.). Демек, орыс тілінде екпін лексика-морфологиялық (грамматикалық) қызмет атқарса, қазақ ... ... екі ... ... ... ... аяқтайды және сөйлем ішінде сөздердің жігін ажыратады, яғни ... ... ... ... ... ... тілдердің қалыптасуында да, бүгінгі жағдайында да ортақ ... ... ... мен ерекшеліктер жетерлік. Тіл дамуына себепші болатын сыртқы фак - тор - лардың бірі - ... ... ... - ны - сы, ... - ... Тілдер қарым-қатынасының тіл дамуына елеулі түрде әсер ете - тіндігі тіл білімінде бұрыннан ... Бұл әсер ... ... ... си - ... қарай әртүрлі бо - ла - ды.
Орыс ... ... ... ... халықтардың қай-қайсында болмасын өзге тілдерден ауысып келген кірме сөздер көп. Тіпті өркениетті деп ... ... де ... ... да таза төл ... ... Тіл ... екі тараптан да болатыны анық. Ғалым Ғ.Мұсабаевтың ... аң ... ... құс ... ... орыс тіліне түркі тілдерінен енген. Сондай-ақ, орыс тілінде түркі тілдерінен енген мынадай сөздер бар: деньги, стакан, Кремль, булат, аршин, ... ... ... караул, айран, алтын, атара, аул, балбес, башка, болван, ералаш, кабарга, каймак, кишлак, кочевать, кумыс, кунак, очаг, ... ... ... ... ... тумак, тюбетейка, урман, чекмень, чий, чубарый, чулан, тютюн т.б. Жаңа сөз жасауға ұйытқы болған байырғы түркі сөздері: токмак (токмарь, ... ... ... ... хмель (хмелить, охмелить, похмелится), каблук (каблучок, каблучник), парч(а) (парчовый, парчевой), товар ... ... ... ... ... ... тілінің құрамындағы түркі сөздерін зерттеуге арналған еңбектердің бірі Е.Шипованың "Орыс тіліндегі түркі сөздерінің сөздігінде" орыс тіліне ... ... жуық ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар негізгі сөздік қорға тән үш түрлі критерийді айтады: 1) ұзақ ... ... ... мен ... ... тән ... ... сөздердің тұрақтылығы; 2) негізгі сөздік қордағы сөздердің жаңа сөз тудырудағы қабілеттілігі; 3) кең ... ... ... ... ... ... жалпы халықтығы мен түсініктілігі.
Жоғарыда келтірілген тілдік материалдарға қарап, орыс тіліндегі түркі ... орыс ... ... ... ... өзгерістерге ұшырағандарын аңғарамыз. Түркі тілдерінен енген сөздер мағыналық жағынан гөрі сыртқы дыбысталуы жағынан көбірек ... ... ... ... мен түрк ... ... ... қарым-қатынас өте ерте кезден, біздің дәуіріміздің бірінші ғасырынан, басталған. Зерттеушілер бұл қарым-қатынастың даму процесін бірнеше тарихи кезеңдерге бөліп қарастырады. ... ... ... ... ... ... Еуропада тұратын славяндар хун тайпалық одағының құрамындағы аварлармен, хазарлармен және Еділ бойындағы ... ... ... ... Осы ... ... тілдерінен славян тілдеріне енген сездер, негізінен, адам аттары мен жер, су атаулары.
Екінші кезең ІХ-ХІІ ғасырлар аралығын қамтиды. Киев ... ... бұл ... славян халқы әуелі печенектермен, уздармен, торқтармен, беренділермен соңынан оғыз және ... ... ... ... Киев мемлекетінде жазылған "Повести временных лет" деп аталатын шығармада шатыр, бояр, каған сияқты сөздер кезедеседі. Орыс ... ... ... ... сөз" деп аталатын жазба ескерткіші де осы кезеңге жатады. Түркітанушылардың айқындауынша, мұнда ... ... ... сөздері сан жағынан мол және мағыналық жағынан әр ... ... ... ... Каяласияқты өзен атаулары, Тму-торокань деген қапа аты, жер ... ... ... ... ... сөздермен қатар қүс, өсімдік, халық пен тайпа аттары да ... ... ... ... ... ... де қолданылған. ХІІІ-ХҮ ғасырлар аралығы үшінші кезеңге жатады. XIII ғасырдың 30-жылдары қыпшақ даласын түгелімен моңғолдар ... ... ... Орда мемлекетін құрды. Бұл ауыр кезеңде орыс мемлекетінде түркі тілдерін білу қажеттігі артпаса, кеміген жоқ. Өйткені орыс кінәздерінің ... ... ... Орда ... ... ... тұруына тура келді. Осындай қажеттіліктен орыс және түрік тілін ... ... шыға ... ... Астрахань, Қырым хандықтарының Ресейге қосылу кезеңінде бүл екі хапықтың бір-бірінен сез алмасу процесі бұрынғыдан да күшейе түсті.
Қазан теңкерісінен кейін орыс ... ... ... ... ... ... тілдеріне орыс тілдерінен жекелеген сөздер, сөз тіркестері көптеп ене бастады. Славян тілдеріне ертеректе енген ... ... ... көне жазба ескерткіштерінде, ең алдымен, жылнамаларында сақталып қалған. Ол сөздердің кейбіреулерін хронологиялық ретімен көрсете кетейік. Боярин (X ғ.), ... - ... ... - моншақ (XI ғ.), жемчуг - інжу (XII ғ.), атаман, басқақ- салық жинаушы, ... ... (XIII ғ.), ... - ... ... ... ... стакан, улус (ХІҮ ғ.), арғамақ, базар, камка - қамқа, калпак (ХҮ ғ.), анбар - қамба, аршын, ... ... ... (ХҮІ ғ.), арба ... ғ.). ... бауырсак, биялай, булбул, катык, кочкар, тамыр сияқты қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде Орыс тіліндегі түркі сөздері тұрмыс, тағам, киім-кешек, үй және жабайы жануарлар, өсімдік атауларын білдіретін сәздер деп бірнеше тематикалық ... ... ... жүр.
Н. А. ... 300 ... тектес орыс фамилияларын анықтады. Д. С. Сетаровтың еңбегінде орыс тіліндегі жануарлар ... ... ... 140 ... ... талдау жасалған. Е. Н. Шипованың сөздігінде 2000 түркі сөздері беріліпті.
Әдебиеттер тізімі:
1. Қазақ ССР тарихы. І том. - ... 1957.
2. ... ... - М: Наука, 1980.
3. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. - Алматы: Ана тілі. 1991. - 384 ... ... А. ... А. Бес ... ... ... / ... А.Ісімақова, Г.Пірәлиева және т.б. - Алматы: Алаш, 2003. І том. - 408 б.
5. Жүнісбеков Ә. ... ... сөз ... және ... ... ... - ... 1989.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ және орыс тілдерінің лексикасындағы ортақ сөздер8 бет
Қазіргі түрік тіліндегі ағылшын тілінен енген кірме сөздер46 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
200 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы28 бет
300 орынды көпшілікке ортақ асхананың көкөніс цехының жобасы18 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь