Тәрбие түрлері және бесік тәрбиесі

Ж О С П А Р:

КІРІСПЕ

1. МЕКТЕПТЕГІ ТӘЛІМ .ТӘРБИЕ ЖҮЙЕСІН ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫ НЕГІЗІНДЕ ЖҮРГІЗУ

2. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА БЕСІК ЖЫРЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ

3. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА БЕСІК ЖЫРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІН ҰҒЫНДЫРУ ЖОЛДАРЫ
Кіріспе

Адамның жеке басының қалыптасу заңдылықтары сол халықтың тарихына, экономикасына, тіл мен мәдиниетіне тікелей байланысты. Халық тәрбиесінің асыл тізбегі үзілмей келе жатқан дәуірлерден сол тарихтағы ірі -ірі төңкерістер дәуірінде тәрбиеде адам айтқысыз өзгерістер болды. Сол болатын өзгерістерді қазақтың ойшылдары бұрынғы ғасырлардың өзінде тура болжап кеткен, Мысалы Мөңке бидің сөзіне құлақ түрсек:

Ақыр заман алдында,
Құрамалы үйің болады,
Толқымалы биің болады,
Ежірейген ұлың болады,
Бедірейген қызың болады,
Кекірейген келінің болады,
Ақырайған әйелің болады,
Табалдырақтан биік тау болмайды,

Туысқаннан артық жау болмайды,
Тана, торпаққа жүк артылады,
Ар -ұяттан жұрдай боп,
Қарап тұрған жігітке қыз артылады,

Дәл осы пікірге дау айтуға бола ма? Бәрін қапысыз болжап, қолма -қол суреттеп отырғандай. Бұл жағдай, сөз жоқ, тәлім -тәрбие тізбегінің орынсыз үзілуінен болғаны белгілі. Оқу -тәрбие ісінде бас -аяғы 60 -70 жылдың жеткен жақсылығымызды жауып тастамай және жоғалтқан асылдың бірі - халық педагогикасы деп білуіміз керек. Олай болса халық педагогикасының балалар мен жастарды тәрбиелеудегі басты мақсаты мынау:
Бүгінгі жастарымыздың - болашағымыздың бойына халқымыздың ғасырлар бойы қастер тұтып келген ер, намыс, ождан, ата - мекен, ана тіліне деген ерекшелік, әдеп, иба, қайырымдылық, үлкенді, ата - ананы құрметтеу, кісілік, кішілік, қарыз - парыз, борыш, міндет, имандылық. Ел, жерге деген сүйіспеншілік, достық, жолдастық, махаббат т. б. жақсы қасиеттерді дарыту, яғни жастардың өз еліне, халқына, дәстүріне, тіліне, тарихына жақындату, сол нәрмен сусындату.
Халық педагогикасы әлемдегі барлық халықтарда бар. Олардың әрқайсысында жалпы адамдық және ұлттық ерекшелік толық сақталған. Өйткені жоқтан бар жасалмайтыны сияқты бар нәрсе де жоғалып кетпейтіні хақ. Сонау Каменский, Ушинский, Ыбырайлар жасаған педагогика да халық тағлымына негізделген. Өйткені халықта: "Халық айтса, қалып айтпайды", "Айна айна емес, халық айна", "Халық қартаймайды", "Халық қаһары қамал бұзар", "Ата -анасынан айрылған өскенше жылайды, халқынан айрылған өлгенше жылайды" - деген дана сөздерінің қағидасы - "халықтың" ұғымын басшылыққа алуды болжайды. Сондықтан да еліміз егемендік алып, тәуелсіздікке қолы жеткен күннен бастап, барлық тәлім -тәрбие жүйесі халық педагогикасына негізделіп жүргізіле бастады.
Тәлім -тәрбиенің бүгінгі көрінісі өз халқының өйткені мен бүгініне дұрыс байланыс арқылы іске асады. Соңғы жылдардағы тарихи өзгерістері есепке ала отырып, бұл күндері бүкіл ел болып өткендегі адамдық қасиетті құрайтын барлық жарқын, өшпейтін озық дәстүр -салтымызға, әдет ғұрпымызға, кәде -сыйымызға, жол -жоралғымызға іздеу салып, ең қажеттерін ғасырлар қойнауынан аршып ала бастадық. Бұл жерде халқымыздың ойшыл қаламгері Ғ.Мүсіреповтың: «Өткенді аңсай бергеннің бұл күнге жарасымы жоқ, ал өткеннің жақсысын білмегеннің келешегі жоқ» деген бағдарлы ойы осы тақырыбымыздың түп қазығы.
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Бапаева М., Нығметова Қ., Шериязданова К. Балалар психологиясынан танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. -Алматы: Рауан, 1994
2. Жұмабекова Ф. Балабақшадағы тұрмыстық талғам. -Алматы : Рауан, 1994
3. Қ.Жарықбаев. Аталар сөзі -ақылдың көзі. Алматы: Қазақстан, 1980.
4. Ақ бата. Алматы: Өнер, 1992
5. Әмзе Қалмырзаұлы. 12 таным. Шымкент қалалық баспаханасы.
6. Бата -тілектер. Алматы: «Қазақстан», ҒАС, «Желмая», 1991.
7. Ұ.Асылов. Даналардан шыққан сөз. Нақылдар жинағы. «Мектеп», 1987.
8. Қ.Жарықбаев. Асылдың кені. Алматы, «Қазақстан», 1991.
9. Сөз атасы. Мақал -мәтелдер мен қанатты сөздер. Алматы, «Жазушы», 1987.
10. Адамбаев Б. Алтын сандық. -Алматы: Жазушы, 1989
11. Адамбаев Б. Халық даналығы. - Алматы: мектеп, 1976
12. «Атамекен» бағдарламасы. -Егеменді қазақстан, 27.08.1991
13. Ахметов М. Қазақ әндері мен халық дәстүрі. -Алматы: Өнер 1991
14. Әбілова З. Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру. -Алматы:Рауан 1991
15. Әлімбаев М. Халық -қапысыз тәрбиеші. -Алматы: Білім, 1977
16. Бержанов К., Сейталиев К. Ауыз әдебиетіндегі адамгершілік, тәрбие мәселелері. -Қазақстан мектебі, 1970
        
        ТӘРБИЕ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ БЕСІК ТӘРБИЕСІ
Ж О С П А Р:
КІРІСПЕ
1. МЕКТЕПТЕГІ ... ... ... ... ... ... ЖҮРГІЗУ
2. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА БЕСІК ЖЫРЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕНІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ
МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
3. ... ... ... ... ТӘРБИЕЛІК МӘНІН ҰҒЫНДЫРУ ЖОЛДАРЫ
Кіріспе
Адамның жеке басының қалыптасу заңдылықтары сол ... ... тіл мен ... ... байланысты. Халық
тәрбиесінің асыл тізбегі үзілмей келе жатқан дәуірлерден сол тарихтағы ... ... ... ... адам ... өзгерістер болды. Сол
болатын өзгерістерді қазақтың ойшылдары бұрынғы ғасырлардың өзінде тура
болжап ... ... ... бидің сөзіне құлақ түрсек:
Ақыр заман алдында,
Құрамалы үйің болады,
Толқымалы биің болады,
Ежірейген ұлың болады,
Бедірейген қызың ... ... ... ... ... биік тау болмайды,
Туысқаннан артық жау болмайды,
Тана, торпаққа жүк артылады,
Ар ... ... ... ... жігітке қыз артылады,
Дәл осы пікірге дау айтуға бола ма? Бәрін қапысыз болжап, қолма ... ... Бұл ... сөз жоқ, ... -тәрбие тізбегінің орынсыз
үзілуінен болғаны белгілі. Оқу -тәрбие ... бас ... 60 -70 ... ... ... ... және ... асылдың бірі - халық
педагогикасы деп білуіміз керек. Олай ... ... ... балалар
мен жастарды тәрбиелеудегі басты мақсаты мынау:
Бүгінгі ... - ... ... ... ғасырлар
бойы қастер тұтып келген ер, намыс, ождан, ата - мекен, ана ... ... ... иба, ... ... ата - ... ... кішілік, қарыз - парыз, борыш, міндет, имандылық. Ел, жерге деген
сүйіспеншілік, ... ... ... т. б. ... ... ... жастардың өз еліне, халқына, дәстүріне, тіліне, ... ... ... ... ... әлемдегі барлық халықтарда бар. ... ... ... және ... ... ... ... Өйткені
жоқтан бар жасалмайтыны сияқты бар нәрсе де жоғалып кетпейтіні хақ. ... ... ... ... ... да ... тағлымына
негізделген. Өйткені халықта: "Халық айтса, қалып ... ... ... халық айна", "Халық қартаймайды", "Халық қаһары қамал бұзар", ... ... ... ... ... ... өлгенше жылайды" -
деген дана сөздерінің қағидасы - "халықтың" ... ... ... ... да ... ... ... тәуелсіздікке қолы жеткен
күннен бастап, барлық тәлім -тәрбие жүйесі халық педагогикасына негізделіп
жүргізіле бастады.
Тәлім ... ... ... өз ... өйткені мен бүгініне
дұрыс байланыс арқылы іске асады. Соңғы жылдардағы ... ... ала ... бұл күндері бүкіл ел болып өткендегі адамдық қасиетті
құрайтын барлық жарқын, өшпейтін озық ... ... әдет ... -сыйымызға, жол -жоралғымызға іздеу салып, ең ... ... ... ала бастадық. Бұл жерде халқымыздың ойшыл қаламгері
Ғ.Мүсіреповтың: ... ... ... бұл ... ... жоқ, ал
өткеннің жақсысын білмегеннің келешегі жоқ» деген ... ойы ... түп ... ... ... -ТӘРБИЕ ЖҮЙЕСІН ХАЛЫҚ ПЕДАГОГИКАСЫ НЕГІЗІНДЕ ЖҮРГІЗУ
Балалар мен жастар - әрбір кезенің, дәуірдің жемісі. Олардың іс ... ... - өз ... ... ... тәлім - тәрбие жұмысының ауқымы өте кең. ... ... ... ... ... қажетті салалардың көпшілігін тікелей басшылыққа
ала отырып, бүгінгі талап тілекке сай халық ... ... ... тәлім тәрбие жүйесін қарастырдық:
1. Ақыл - ой тәрбиесі.
2. Адамгершілік тәрбиесі.
Оның құрамды бөліктері :
а) Елжандылық, ұлтжандылық, отаншылдық / патриотты/.
ә) Ұлтаралық қарым ... ... / ... ... ... / гуманистік/.
3. Еңбек тәрбиесі.
4. Әсемдік тәрбиесі /эстетикалық тәрбие/.
5. Дене тәрбиесі.
6. Діни - рухтық тәрбие.
7. Нарықтық - ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесі. /Экологиалық тәрбие/.
9. Құқық тәрбиесі /праволық тәрбие/.
10. От басылық, ... ... ... өмірге баулу тәрбиесі
/жыныстық тәрбие/ /Половое воспитание/.
Халық педагогикасы осы ... ... ... ... - ... ... ... жатпай - ақ, өмір керуенінде ... ... ... тіршілігімен қатар алып жүрген және педагогика ... ... ... өтеп келген. Ел тарихында төл ... ... ... бәрі 3 -4 рет жазу ... ... соған орай тәрбие
нұсқасы ауызша қысқа - нұсқа сөзбен ел ... ... ... ... боп ... ... Әр ... өзіндік ұлттық ерекшелігіне орай
ұлттық педагогикасы сол халықтың ұлттық санасын қалыптастыруды ықпалы ... ... ... ... ... ... ... мазмұны
социалистік" ұлт мәдениеті тек сөз жүзінде айтылды да, ал ... ... ... тек тілі ... болып, көп нәрсе /барлық ғылыми нәндер,
дәстүрлер, қасиетті оқиғалар/ тек бір ғана ... ... ... ... ... өз ... ерекшелігінен алыстап кетті.
Ұлттық сананың қалыптасуына ақыл -ой ... ... өте зор. Бұл ... пәндер арқылы беріледі. Таяу жылдарда қазақ ... ... ... ... халықтың мазмұнда жазылған төл оқулықтар беріледі.
Ғылыми пәндер мен ... ... ... мен ... таза төл ... баланың ұлттық санасын қалыптастыруды өте ықпалды болады. Мысалы,
тарихтан ең ... ... ... - ақ ... ... дүниесі
тарихынан хабардар өте білу керек. Халықта: "Жаманда тек жоқ, жақсыда көк
жоқ" дейді. Балалар ... ... гөрі өз ... ... өте ... терең, өте көбірек көлемде оқуы керек. Біздің заманымызға ... ... ... ... ... ... түп ... екенін
балалар терең білгені жөн. Ал, география ... ... ... ... өзен көлдерін білдіруден ... ең ... өз ... ... ... Көкшетауын, Аралын, Балқашын, Сырдариясын, Тобылын,
Есілін, Ақжайығын, ... ... ... ... да ... ... жердің өсімдіктерін, оның қасиетін, пайдалысын тани білуі
де қажет. Мысалы: сексеуіл, ақселеу, балып, ... ... ... ... және бір еш жерде кездесе бермейтін тек Көкшетауда Абылайхан алаңында
өсетін жібек талшықты ... шоқ ... ... білу де ... ... неге ... ата жер қазуға қарсы болды. "Қайда барса
Қорқыттың көрі "деген аңыз неге ... ... ... ... баба ... мол кен де, сол ... жанында бірге уда /біздіңше уран/ бар екенін
білдіме екен. Әйтеуір қазір ... ... көп ... ... ... де мол, у да мол. ... ұлы баба адамға зиян жердің уын ашпа, жерге
тиме, оның бетіндегі ризық та адам баласына жететінін айтқан болар.
Тәрбие сағаттарында ... ... ... ... ... ... ... айтыс сабағы, талас сабақтарын ұйымдастыру керек .
Мысалы, математика пәнінің ауызша ... ... ... ... Оған ... ... ... ‘’Арифметика ‘’ оқулығынан бір
мысал : Құдықтың басында жылқышы шағын бір үйір ... ... ... бір салт атты жолаушы келіп жолаушы біраз тұрды да :
-Жылқыны, сен, мына жүз жылқыңды суарып болғанша мен ... ... онан да мен ... ... алайын -деді .
Сонда жылқышы:
-Жолаушы, бұл жүз жылқы емес. Бұған осынша жылқыны қосқанда, ... ... ... ... ... және ... ... атты
қосқанда 100 жылқы болады -деді .
Oқушыларға сұрақ:
Сонда жылқышының алдындағы жылқы қанша?
Әрине, есептің ... ... бар ... ... ... оның қазақ халқының ... ... ... ... ... өз ... өмірінен, экономикасынан біраз мағлұмат
береді.
Ал тәрбие бағыттарында мектеп кештерінде баланың ақыл ... ... ... ... ... ... тез ... жұмбақтар шеше
алуы, жаңылтпаштарды шатастырмай дұрыс жылдам айта алуы, ... -ақ ... ... ... ... ... ... сөздер мен тапқырлық
ойларды тарқатып түсіне білуі, айтыстар тыңдап, қатысып, сөз сайысы мен ... түсе ... ... ойындар ойнап, ақыл -ойын шыңдауы жатады.
2. Адамгершілік тәрбиесі жайлы шағын еңбекте сөз бастаудың өзі ыңғайсыз.
Яғни баланың шыр етіп ... ... ... ... ... ... ... дүниеден өткнге дейінгі адамның барлық саналы өмір тіршілігінде
үйренген, үйреткен адамгершілік қасиетінің бәрі ... ... ... ... ... елжандылық, отаншылдық қасиеті
алайық. Бұл бір аса аяулы да биік ... бала ... ... білудің жолы
сан алуан. Біз қысқаша төрт қана саласында тоқталсақ:
1. Халқымыздың ... ... ... ... оның жаратылысынан деген
қағиданы келтіреді. Көп жылдар бұған мән бермедік. Ал ... ... әке мен ... бір -біріне деген таза шынайы
сезімінен ... ана ... ... ... ... ... дамып жетілуі; жарық дүниеге келген соң ана бауырында уызына
тойып, ана сөзінің үніне ... өсуі осы ... ... ... ата ... ... ... ана тілінде қарым -қатынасқа
түсуі. Ана тілі ана әлдиінен ... ... тал ... ... ... өз ана ... ... өз ана тілінде тілінің шығуы; әрі қарай
өмірге көзқарасы, дүниетанымы өз халқының өмір сүріп, ... ... ... төл тілі арқылы қалыптасуы.
3. Бала өзінің әке -шешесі, ата -бабасы өсіп өнген жерінде туып ... ... суын ... Тау ... ... аспанын қауіп -қастерлеп
сақтай білу және қастерлеу қасиетін ұғынуы.
Мысалы, ел басына күн туып, қиыншылық мойынға ... ... ... заманда
көпшлік ел уақытша жат жерді паналауға тура ... ... ... ... ... ... жерге деген мынадай сағыныш болғаны аян:
Барайын десем жер шалғай
Бармайын ... ел ... - ... ... -ау
Туған елді көп ойлай.
\ халық әні Ақтолғай\
4. Баланың туған халқының елдік, ... ... ... оның ащы ... мән бере ... ... шұбырындыдан», «желтоқсанға» дейінгі өз
халқының көрген ... ... ... ел ... ел ... ой бөліп, жол іздеп өсуі, оқуда, білімде, еңбекте өзін ... ... ... өсуі ... ... ... бір ғана ... қасиетке баулудың жолы шар -тарап.
Бұл бағдарламаның оқулығы қажетті құралы-халық педагогикасы. Халықтың мақал
-мәтелі тәлім -тәрбиеде зерттеуді ... ... ... ... ... ... ... -нақыл жырлар, тарихи ... ұлы ... ... ... ... -жаңылтпаштар халық педагогикасының
әрбір тарауы. Адамгершілік тәрбиесінің екінші құрамды бөлігі -ұлтаралық
қарым ... ... Бұл ... бала ... ... ... ... өзі, ата -анасы, халқы, елі, өмір сүретін қоршаған ортасы мен
туған Отанында көп ұлтты халық өкілдері бірлікте өмір ... келе ... ... ... ... тұтып, ортақ қиыншылықты да, ... да ... келе ... Қарым -қатынаста теңдік пен қарапайымдылықты,
сыпайылықты, мәдениеттілікті сақтап ... Бір ... бір ... гөрі екі ұлт ... бір ... реніші сирек
кездеседі.Бірақ көңілге өте ауыр із қалдырып ... өзге ұлт ... ... ... соңы ... ... Ал ... ашу үстінде болмашы сөзді қуып соңынан от
шықпауын ойлау да керек.Халқымыз:
«Сөз қуған бәлеге ... ... ... ... ... кез ... басталар істе, айтылар сөзде оның немен
тынарын ... қай ұлт ... ... ... ... ... қорлап
сөйлемеуге балаларды үйрету керек. Әр халық өкілінің өз ... ... ... ... етуге құқы бар, қайда жүрсе де.
Адамдар қарым -қатынасында өзгені сыйлау арқылы өзін сыйлы ететіні
белгілі. ... ... ... ... жаманшылық етсең өзіңе” деп бекер
айтпаған. “Досқа достық қарыз іс”, “Сен ... не ... сіз ... ... “Жақсы сөз жарым ырыс”, “Бірлік барда - тірлік ... ... ... мән бере өсу ... ... ... әрбір ұлттың жақсы іс ортақ қазынаға айналуы ғанибет.
Мысалы еңбек түрлерінің әр халықта өзіндік сыры барлығы, оны ... ... ұлт ... ... ... ... жоқ. Адам ... тән қасиет
өмір бойы үйрену болса, өзге ұлттың ең жақсы қасиетін, еңбек әрекетін көре
біліп, ... ... ... талабына сай өмірлік қажетке жарата білу ... ... бау ... ... үй жануарларын күтіп -баптау, егін
-егіп үй салу, жарасымды әрі тұрмысқа қолайлы ... ... ... ... ... Кестелеу ісін ортақ меңгеру т.б.
ЕҢБЕК ТӘРБИЕСІ
Қазақ халқының еңбек әрекеті негізінен мал шаруашылығына ... мал ... ен ... ... ішер ас, киер ... мінер көлік, тұтынар
зат, өтелер борыш - бәрі 4 түлік төңірегінде болған. Халық мал ... киім ... ... ... тері ... ... ... жете
меңгерген. Әйелдер мал жүнінен барлық тұрмыс жиһазын жасаған. Сондай ... ағаш ... ... де жете ... ... ыдыс -аяқ, ер
-тұрмын, арба -шана, киіз үй бәрін ағаштан жасаған. Металл ... ... ... алтын, күміс, мыстан түрлі қажетті зергерлік бұйым, ыдыс
-аяқ жасаған.
Қазақ жері қыр, сыр, ... ... ... 4 аймақтан тұрса қыр елі мал
өсіруден алдына жан салмаған. Ал сыр елі егін егіп ... ... ... ... пен ... және ... нулы ... мал өсіру мен
егіншілік қатар жүрген. Осындай әлеуметтік жағдайымызды жете ... ... ... ... ... ... тудыруға
болады. Өйткені қыр елінің әрбір рудың, әрбір ... өз ... ... ... Сол үшін тіпті жер дауы жиі болып тұрған. Ал көшпенділер
санатына жататындар тұрмысы біздің ... әсте ... ... ... ұлы ханымыз Абылай абайсызда қалмақтардың қолына түскенде басты -
басты арманын былай айтқан екен:
1. Қала ... ... ... ... оқу ... ... Мал ... емген халқымызды егін егуге баулып, жер сүтін емуге
баулысам;
3. Қапияда аңғалдықпен қолға түспей, қан ... ... ... ... ... достық қарыз іс, дұшпаныңа әділ іс» деген. Биік
адамгерршілікті жау болса да ... ханы ... ... ... ... арманына риза болып: «Арманың арман -ақ екен» -деп ... ... ... ... ... ... ... баулу ісі біртіндеп ұлттық
негізге негізделе бастағаны орынды. Өйткені ұлттық негіздегі еңбек ... аса ... ... ... ... болмысты қалыптастырады. Өткен
кезеңдегі көшпелі тіршілік азаматтарды қара күшке мығым, төзімді, ... ... ... ... Қыр ... сыр ... ес білгеннен із
кесіп, жол қарады, жұлдыз ... ... ... адаспай барды. Жер
жағдайын шөбінен топырағынан танып, ауа райын ... ала ... ... ... ... Мұны да ... күнделікті іс -әрекетке
айналдыру керек.
Бертін келе халық бір кәсіп төңірегінде қалып қоймай, ... ... ... ... ... ... ұлы Абай:
Егіннің ебін,
Сауданың тегін,
Үйреніп алып, мал ізде -
деген өсиет сөзінде, халқымыз тек мал шаруашылығымен ғана ... ... ... өнімін жеп, артығын сатып, адам еңбегінің құнын, бағасын білуге
үйретті. Сондықтан ... ... ... қолында ой еңбегінің бағасы
\құры\ аттестат болса, 10 жыл бойы еткен ... қол ... құны ... жеке ... ... ... істеу \ сақтық кітапшасы да болу
керек. Бұл баланы бала, жастан ... ... ... оны ... ... ... ... Дәл осы ойды кезінде Абай аталары ... ... ... еді:
Адалдан тапқан тиынды
Сал да сақта қапшыққа
\,, Қуанбандар жастыққа,, өлеңінде \
Еңбек тәрбиесі - барлық тәрбиенің негізі, ... ... оның ... ұшында» деген еді В. Сухомлинский.
Ақыл - ой да, дененің қалыптасуы \соқталдай ... ... ... ... болуы бәрі осы еңбекке байланысты. ... ... от ... өте ... ... ... дана халқымыз былай деп
ескертіп кеткен: «Баланы 5 -ке ... ... күт, 15 -ке ... ... ... ... ... жасына сай өте ауыр болмауы керек. Қазақ
мектептерінде дене тәрбиесі сабағында ер ... ... ауыр ... Ал жеңіл атлетикамен неге айналыспасқа. Бойлары биік, сымбатты,
талшыбықтай болып өссе ... ... Ал ... керісінше тек бокс, штант
көтеру, күрес түрлерімен өте көп айналысады.
Әсемдікке баулу / ... ... ... ... бала табиғи әсемдікті ажырата біліп, бағалай біліп,
еңбекпен, ізденумен, ерінбей ... ... ... ... ... ... ... тәрбиенің мақсаты да сол - өмірде, табиғатта
адам бойында кездесетін сұлулықты қастерлеп, ... сол ... ... өзінің тал бойына жинақтай білуі. Табиғи әсемдікке
тән құбылыстар: табиғат көріністері, адамның ... ... ... ... ... бағалы аң терілері, ерекше құстар қауырсындары / тоты,
аққу, үкі т. б. / жатады .
Табиғи байлықтардан алтын, ... мыс, т. б. ... ... әсемдік
- сәндік бұйымдар жатады. Сондай - ақ асыл тастар -гауһар, ... ... аңық т. б. ... ... ... ... ... бұйымдар жатады. Адам баласы бойындағы әдемілікке: мінез - құлық,
қарым - қатынас, ... ... ... ... ... ... - ақ ән ... күй тарту сияқты жарасымды ... де ... ... толықтыра түседі.
Әсемдік тәрбиесіне лайық тағы бір сапа - ол ... киім ... ... ... - ... сыпайы, сәнді таза үстауға жаттығу.
Халқымыз тұрмыс -тіршілікке қажет заттың от ... ең ... ... басы ... нәрселерге көп әуес болмаған. Сондықтан қажет
бұйымдарын таза, сәнді, ықшам етіп ... ... ... өнер ... ою ... кез ... киімге, бұйымға, үй -жиһазына ... ... ... Ал ... сол ою ... үй -ішнде аяқ астына
төселетін төсеніштерге (оның ішінде текемет, сырмақтарға) салынып ... ... сол ою ... ... ... ... жеткен.
Халқымыз тұрмыс -тіршіліктің ыңғайына қарай тау асып, тас басып, сусыз
шөлдерден өтіп жайлауы мен ... ... жол етіп ... де ... оның ... ... мән ... Қыздар, әйелдер көбіне ақ түстес
матадан көйлек, ... ... ... салған. Бұл жағдайд бір жағынан
пәктікке, онан әрі күн қуатынан (радиациядан) сақтанып ... Бәрі ... ... ... ... ... ата ... сын болған. Қазірде
мектепке арнаулы киім үлгісінің болмауынан ... ... ... киіп жүр.
Көбісі -шет елдің сәнді киімдері. Әрине, ... ... ... ... ... де сөз жоқ, жалықтырады. 10 жыл бойы бір түс ... ( өзі ... ... беру ... мен ... ... талғамына сай
келмейді. Бұл оқулықты басқаша іспен толықтыруға ... ... ... ... ... сыпайы матадан ұлттық үлгіге лайықтап, киім
үлгілерінің жаңаша ... ... ... ... тігіп оқушыларға
ұсынуларына болады.
Сонымен жастар бойына жарасымды мінез -құлық, қарым ... ... ... бәрі де ... ... ... ішкі ... байланысты. Көзі
ашық, көңілі ояу, келешегіне үлкен жауапкершілікпен ... ... ... ... ... бойына жинай алады.
Дене тәрбиесі.
Дене тәрбиенің ... ... ... ... ... ... Балалар аттың жалында, ... ... ... ... Ат
құлағында ойнаған. Жер қыртысын аударып егін еккен. Садақ тартып мергендік
еткен, аң аулаған, желмен жарысып шабандоз ... Мал ... төл ... ... отын ... ... ... асауды бас бүлдірген т.б. Осындай мәнді
-мағыналы, қажетті еңбек түрлерін игеру әрекеті ... дені сау, ... ер ... бітім қалыптасқан. Халқымыздың « Ұлың ұрынып өссін, қызың
тұншығып өссін» деген сөзінде дене тәрбисіне байланысты көп сыр бар. ... ... болу ... үйге ... ... ... тындыру. (Қазіргі кезде
күні бойы екі ... ... ... көру де ... ... ... тигізуі ықтимал). Ал қыз бала тамақ істеп, үй күтіп, ұршық иіріп,
тоқыма тоқып өз шеберлігін қалыптастыра білген.
6. Діни ... ... ... көзқарас өзгеруіне байланысты елімізде жер
-жерлерде діни медреселер ... ... ... баулуда игілікті іс
-шаралар іске аса бастады. Ал жалпы білім беретін орта не ... де діни ... ... хабардар ете бастауға болады. Бұл
жерде балалардың жасына, ... ... ... ... ... ... бойына адамгершілік, мейірімділік, болашаққа сенім
тазалық пен пәктік сияқты қасиеттерді түсіндіретін хадистерді үйрете ... Оған ... ... ... ... бес ... Алтайдың «Ғылымхалін», Абайдың «қара сөздеріндегі» діни -рухтық
идеяларды және ... ... ... бала ... үйрете беру
артық емес. Бұл жерде арнайы молда не діни лауазымды кісілермен кездесулер
ұйымдастырып, ал діни ... ... ... ... ... ... жүргізе беруіне болады. Өйткені мұғалімдер кез -келген
идеяны дидактика заңдылықтарына орай, ... әдіс ... ... діни ... ... ең ... ... -баланың өзіне өзінің
сенімін қалыптастыру, өзін -өзі тәрбиелеуге ... ... ... Бала ... ... ... ... ең әуелі
уақытын қадірлей білуі және үнемдей білуі қажет. Онан соң өзінің ой еңбегі
мен қол ... ... ... ... ... Еңбек құнын үйрететін, сауда
мәселесін және құн заңдылықтарын үйрететін сабақтар ... ... -ақ ... құн мөлшерін қоғамдық бағамен ... ... ... ... білу ... ... халқымыз есеп білмегенді мақұлыққа ... ... көп ... ... ... жеке ... еңбекке деген
өзіндік қабілетін бір деңгейде ұстап келді. Сондықтан еңбекке деген ерекше
сүйіспеншіліктің өлшемі ескерілмеді.
8. ... ... Бұл ... ... ... ... қадірін
біліп, дін аман қалпында келесі ұрпаққа табыс ... ... ... жердің,
ата -мекеннің тау, тас, орман, көл, өзен, су, ... ... мен ... ... көрсең көзін аш», «Топырақ шашпа», «Жерді шұқыма»,
«суды төкпе» деген ескертпе сөздерінің мағынасын біліп ... мен ... аяп ... мұны да келесі ұрпаққа
көбейтіп тапсыруы;
Адам өмірге келген қонақ. Табиғат -Мәңгі. Сондықтан бала ... ... ... көзін тауыспай, не жоғалтып не бүлдіріп алмай келесі
ұрпаққа табыс етуге парыздар ... ... ... ... ... мыңына жасағанша, айуанның біріне жаса» деген сөзінің астарын
түсініп ... яғни ... жан ... ... болу парыз деп түсіну.
Сондай -ақ табиғатты бүлдіруге, жануарларын қыруға ешкімнің құқы жоқ екенін
білуі тиіс.
Ұлттық ... сана ... ... Арал, Балқаш тартылып,
Көкшетаудың 80 көлінен 4 -ақ көл қалуы дәлел. Сол жерді мекендеген халықтың
үлкені мен кішісі ... ... ... тудырмай келді.
9.Құқылық тәрбие (праволық тәрбие)
Оқушылар өмірдегі қажетті ... ... ... ... ... негізінен мектептен үйренуге құқы бар. Ал оларды үйрете алмауға
мұғалімнің құқы жоқ. «жас ... ... ... ... - ... ... ... дана халқымыз. Данышпан ұстазымыз ұлы Абай:
Ержеткен соң түспеді уысыма
Қолымды мезгілінен кеш сермедім ... ... сол ... ... қазіргі киелі орда -мектеп.
2. МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА БЕСІК ... ... ... ... үй ... үй -қу мазар.
Ата -бәйтерек,
Бала -жапырақ,
Ананың ізін -қыз басар,
Атаның ізін -ұл ... ... ... баласы.
Бала үйдің мерекесі.
Ана -үйдің берекесі
Балалы үй - құт
Баласыз үй -жұт.
Адамның бір ... бала ... ... бала ... қылу ... ... келе ... жеке -жеке жолы
бар.Ұлт тәрбиесі баяғыдан бері сыналып көп буын қолданып келе жатқан ... ... ... ... сөз жоқ, ұлт тәрбиесімен таныс болуға
тиісті, және әрбір ... ... өз ... арасында, өз ұлты үшін қызмет
қылатын ... ... ... сол ұлт ... тәрбие қылуға
міндетті.
М.Жұмабаев.
«Адам ұрпағымен мың жасайды», -дейді ... ... Иә, ... ... ... мың емес ... жыл ... келеді және ол өлі
жалғастық емес, сәт сайын ... ... ... ... ... дамуының
адамзат еншісіне ғана тиісті сол саналы тірлік дамуының ... ... ... ... қай ... қай ... ... көкейтесті
мәселесі болып келгендігін дәлелдеуі қажет етпейтінін аксиома. Онсыз
адамзат ғұмырының мәні мен сәні ... зат ... ... даму ... ... ... заманды басынан,
кешіп әлденеше қоғамдық формацияларды баспалдақ етіп ... ... де ... ... жолдан өткендегі, әр қоғамның саяси ... ... мен ... ... орай ... ... болғаны
тарих заңдылық. Бірақ ежелгі тәрбие жөніндегі ... тым ... ... ... ... әлемінің сипатын бұгінде көзге толық
елестету қиын. Балалар әлемі тарихы жөніндегі бұлдыр ... ... ... тереңдеген сайын түсінікке ілессек, тым әрі тереңдеген сайын солғұрлым
адаса түсеміз, - деп жазады ол ... Жан -Жак ... ... ... ... ... жазу -сызусыз, күнделікті
тірліктің, тұрмыс - салт пен әдет - ... ... ... мен
табиғи жағдайлардың, шаруашылықтың ерекшеліктеріне орай қалыптасып, өмір
сүрүдің, ұрпақ өсірудің машықтық ... ... ... болып, өмір
сүрді. Яғни, қай халықтың өмірінде болмасын ... ... ... ... ... ... практикалық негізінде жұрттың этникалық мінезінде өмір
сүреді. Ол өмірлік жалпы заңдылықтар мен ... қол ... ... асыл ... ... ... бай. Халықтың дәстүрлі
тәрбиесі ісі адамзат ойына әрқашан нәр ... ... ... осы ... ... да ... желісі бола алады. ... ... ... ғана ... ететін көне дәуір ескерткіші емес, ел ... ... - ... мен ... ... әлі де ... белсенді қызмет
етіп келе жатқан тірі, жанды құбылыс.
Балалар әлемі -кез келген жеке халықтың, әрбір қоғамның, жалпы бүкіл
адамзат өкіметінің ... ... ... ... болжайын, ауылыңның
жастарын көрсетші, - дейді екен халық даналығы. Сол сияқты бүгінгі бала -
ертеңгі келешектің кепілі. ... ... ... ... ... оның
ғылыми үлгісін жасау қашан да адамзат алдындығы үлкен міндет болатыны да
сондықтан.
Балалардың ... ... ... олардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... көркем
өнердегі образы, олардың жас ерекшеліктері ... ... ... толу ... әлеүметтік өмірге араласу жолдары, балалардың ішкі
әлемі, олардың өздері ғана тән көркем ... ... ... ... т.б. толып жатқан қат -қабат мәселелер ғылымының сан ... аса ... ... ... халық педагогикасында осы күрделі
жүйелер аса сәнді үйлесім тапқан яғни, балалар әлемінің ... ... ... тек оны ... ... үшін ... ... физиология, этнография, фольклористика, музыкатану, ... ... ... ғылымдар саласы бойынша іргелі -іргелі зерттеу
жұмыстарын қолға алу ... ... ... ... балалар әлемі жөніндегі түсінікке,
соған орай орныққан әдеп ... ... ... ... іс ... аударсақ, халық тәрбиесінде қалыптасқан небір ... ... ... ... балаға деген тәрбиелік қам қазақ халқында сәби
дүниеге келмей -ақ ... ... ... ата -ана ... жүкті
баласымен құрсақ тойын жасап, оны ... ... ... ... түрлі
ауру -сырқаудан, шошынудан қорғаштап, сәбидің құрсақта кінератсыз өсуіне
қамқорлық жасайды. Ал сәби дуниеге келген сәтте ... ... ... ... ... кесу ... ... көңіл бөлген.
«Шілде күзет», «Шілдехана», «бесік салу», «ат ... ... ... ... ... ... «тіл ашар», «тоқым қағар», сияқты толып ... ... бұл ... өзінше күрделі құрылым екендігін танытады. Ал
баланы бағып ... ... ... ауру ... ... ... әдіс
-тәсілдері өзінше сала құрайды.
Аяғы шығып, еңбегі қатып, тілі «р» -ға ... ... ... ... ... ... де ... -ғалымдар назарына аударуға тұрарлық қызықты
да, қызғылықты объект. Мәселен, «Ата көрген оқ жанар, шеше ... ... ... не ... ұшқанда соны ілерсің», «Ұлың жақсы болсын десең,
ұлы жақсымен, қызым жақсы болсын десең, қыз ... ... ... - ... ... ... астарында қаншама мән жатыр.
Төрт түлік малды тіршілігіне тірек еткен көшпелі халықтың ... де сол ... ... еткендігі заңдылық десек, дәстүрлі бала
тәрбиесіндегі еңбекке баулу тәсілдерінің өзінен -ақ талай сыр ұғуға ... ... бала ... ... ... ... ... оның не
екендігін жан дүниесімен сезініп өспек, сондай -ақ бүкіл жан -жануарлар,
табиғат ... ... ... те бала ... осы ... ... дариды.
Дәстүрлі тәрбие дағдысы бойынша баланың қабырғасы қатысымен шамасына
қарай ... ... Ер бала әке ... айналып, қыз бала ... ... қол ұшын ... ... ата -ана «Үйренгенің өзіңе жақсы,
істегенің бізге жақсы» деп ... ... ... ... ... ... табиғатына тереңдей көз жіберсек, оның күрделі ... ... ... ... ... -патриоттық тәрбие, жыныстық
тәрбие» ... ... ... ... іштей бөлінушілік
байқалмайды. Халық үшін тәрбие тұтас дүние. Оның ... ... ... ... адамға тән асыл қасиеттер ... ... ... тұтас сіңіру тиіс.
Балалар тірлігі -үлкендер тірлігімен біте қайнасып жататын ... ... ... ... ... жай. ... баланың жас ерекшелігіне
қарай дүниетанымы ересектер көзқарасымен қаншалықты сәйкес келмейтін ... ... ... ... ... ... қиял ... мен ойынмен
өрнектелген өмір күйі соншалық керек.
Бала жан ... ... ... поэтикалық образдар таңдаудағы
бүкіл балалар фольклорының табиғатын ... Яғни ... ... ... ... мүмкіндіктерін танытатын
халықтың ғасырлар бойы жасаған асыл ... Ол ... бала ... ... ... ... ... ақ пен қараның
жігін айқын ажыратқан тәрбиелік маңыздылығымен, ... ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсаринның 1879
жылы жарық көрген « Қазақ хрестоматиясы» ... ... ... ғана ... ... балаларының рухани дүниесіне назар аударудағы алғашқы бет бұрыс
еңбек болғаны белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... зор екендігін алғаш танытумен де бағалы. Өйткені халық
дәстүрінде сәби шыр етіп дүниеге келген ... ... -ақ ... ... ... арналған шығармалардың барлығы баланың әрбір жас
кезеңіне ... ... ... үлкендердің орындайтындығына қарап
тұтас процестен бөліп алуға әсте болмайды. Мәселен, бесік жыры, ... ... ... ойындарын балалардың рухани әлемінен қалай бөле ... ... ... ... балалар аузында жатталып, олардың рухани
кәдесіне жарап жүрген мол ... ... ... өз шығармашылығы,
дегенмен басым ... ... ... ... балалар
талғамының қайта қайнап, пісіп, «өңдеуден» өткен туындылар.
Бала табиғаты мен ... ... ... ... ұқсастығына
А.Байтұрсыновта назар аударады. «Адам анайы шағында баласы сияқты жанды,
жансыз ... ... ... да ... да бірдей тіршілік ететін,
бірдей өмір сүретін сияқты көрінген. ... ... ... ... ... балалар сияқты болған. Табиғаттан ұзап ... ... соң, ... өзі де табиғатпен қатар, табиғатпен жалғас, сабақтас,
кезектес сияқты күйде өмір шеккен» -дей ... ... бала ... ... ... ... де ... жыры. Әлемде бесік жырын айтпайтын халық жоқ. Сәби ... ... нәр ең ... осы әлди жыры ... ... ... ... поэтикалық құрылымның бүлдіршіндер табиғатына лайықталғандықтан,
алғашқы ... ... ... сөз бен ... ырғағын сіңіріп, кейіннен таза
тәрбиелік қызмет атқаратындығын назарда берік ұстаған жөн.
Баланы бесікке салу ... ... ... ... тойланып, түрлі
әдет -ғұрып салттары, ырым жоралғылар жасалады. Бесік баланы тамақтандырып,
бағып -қағуға ғана ыңғайлы емес, оны ... ... ... ... алдап,
аялап, ардақтауға да қолайлы. Бесік сөзінің көне ... көне ... ... ... ... ... жолықтыруға болады.
Бұдан қазіргі түркі тектес халықтар ішінде сәл ғана ... ... сөзі бұл ... ... ертеден бар, бесікті
күнделікті тұрмысында көне заманда -ақ пайдаланған деп түюге әбден болады.
Қазақ ... ... ... ... ... бар ... Жұмабаев өзінің «Педагогика» кітабында жазған. Жалпы қазақ бесігін
жетілдіріп, күнделікті өмірге ендіру мәселесі ... ... күн ... тиіс. Қазақта баланы бөлерде бесікті отпен аластап:
Алас, алас пәледен қалас.
Көзі жаманның ... ... ... ... ... ... ... омыртқасынан алас!
дегендей ырым өлеңдер айтылады.
Дәстүрлі бесік жырына ұзақ жылдар бойы позициялық негізгі қаңқасы толық
сақталып Қазақстанның ... ... ... ... ... ... жырлар негізінен, тікелей балаларға ... Бұл ... ... ... бала тәрбиелеу ісінің, халық тұрмысының, ... ... ... көріністері мол. Сурып салма бесік жырлары
адамның жеке басындағы, ... пен ... ... ... ... тарап отырған. Балаға ... ... ... ... ... жырының негізгі өзегі. Баланы әлдилей отырып:
Құрығыңды майырып,
Түнда жылқы қайырып -деп тілеуі де бесік жырында жеңіл әзіл, ойын ... ... да өз ... ... отырады:
Бесік жырының түрлі көріністерін, болашақ ... ... ... ... ошақ ... ... ... отырған қазақ әйелінің мұң шеріне
ортақтасамыз. Бесік жырын тереңдей ... ісі, ... ... ... ... ... де көп ... берері
даусыз.
Сәбилік ғұрып жырлары. Нәрестенің ... ... қай ... ... үлкен шаттық, зор қуаныш. Бұл күнді әр ... ұлан ... ... атап ... оны ән мен күйдің нәрестеге айтылатын ақ тілектің тиегі
ағытылады.. Жиналған жұрт үй иесін мақтап, жас ... ... жыр ... ата ... ... қан жүрегім қақ жарылып,
Қасірет басымдағы қалды арылып.
Ұл көріп, ұлы дүбір той жасаймын,
Атқан соң маңдайымнан, таң ... өз ... ... ... ... ... ... ауыл
үлкендері қайта сәтте ақсақалдан бата тіленеді.
Шілдехана соңында берілетін бата -ақ сақалды қарияның сәбиге, оның
ата ... ... ... ақ ... Бұл сәби ... ... тарапынан
білдірілетін алғашқы тілек. Олардың мазмұны мынадай болып ... ... ... ... ... ұзын ... аз ... ғұрып -жырларының басты мазмұны тілек тілеу ... ... ... ... ... ... әдет ... дәстүрлі салттарды
өлең -жырлармен сүйемелдеу. Оның ... ... ... ауру ... қауіп -қатерден сақтау жөніндегі сарын ... ... ... заман
ағымына қарай өзгеріске ұшырап, ... ... ... ... ... ата ... үлкендердің тілек тілеу мазмұнына басым бола бастайды.
Мәпелеу жырлары. Нәрестенің дені сау, ауру -сырқаудан аман, әбден шыныққан,
ел армандаған мықты ... ... өсуі үшін ... ... ... -ақ ... ата -ана. ... тәжірибесінде әбден қалыптасқан дәстүрлі әрекеттерді
бұлжытпай орындайды: суға шомылдырады, майлап, сылайды, ... ... ... ... ... ... мойнына, тізесіне мінгізіп,
ойната жүріп буынын бекітеді. Бала тәрбиесіндегі осы ... ... ... ... ... сүйемелдене отырып жасалатынын байқау қиын емес.
Мәпелеу жырларының негізіндегі дене жаттығулары өмірлік ... ... ... ... ... ... сәби ... дұрыс жетілуіне
қолайлы жағдай туғызу ... ... аяқ ... ... әр ... жасату практикалық қажеттілікке айналған. Ол сәби ... ... ... ... қана ... ... ... -алдарқату жырлары. Бесік жырының негізгі қызметі -баланы
тыныштандырып ұйықтату және ол ... ... ... ... ал ... ... оған қарама -қарсы -тынышсызданған баланы алдандырып,
сергітіп, көңілін басқа жаққа ... оның ... ... тыс ... ойын ... ... Ал ... ғұрып жырлары міндетті түрде
әлдеқандай халықтық ... ... ... ... уату ... ол шарт емес. Әлпеш жырларының негізгі қызметі бала денесін
дамытуға байланысты ... ... ... уату ... ... ... алдандыру, көңілін сергіту, алдарқату, ойнату болып келеді.
Қазақ халқы арасында кең ... ... уату ... бір ... Жылап отырған баланың (ақылын) ... ... ... ... тауықтарға бидай шаш», -деп бидай қуырғандай етіп қытықтайды да:
Бас бармақ,
Балалы үйрек (сұқ саусақ)
Ортан терек (ортан қол)
Шылдыр шүмек (аты жоқ ... ... әр ... ат ... ... шығады.
Содан соң: кішкентай бөбектен бастап:
сен - тұр -қызыңа бар
сен тұр -қойыңа бар,
сен тұр -жылқыңа бар,
сен тұр -түйеңе ... ... ... ... жат, - деп ... ... ... бес жасқа дейін патшаңдай қара,
Он бес жасқа дейін қосшыңдай сана,
Он ... ... соң ... ... ... -оқ жонар,
Ана көрген тон пішер
Ата өнері -балаға мұра.
Ата кәсібі -бала несібі.
Өнерлі бала елдің көркі,
Үкілі қамыс көлдің көркі.
Талабы жоқ жас ... жоқ ... ... ана:
«Жатығым -балам» дейді.
Ақылды бала:
«ай күнім -анам» дейді.
Өсер жастың алдын кеспе,
өсер ағаштың бұтағын кеспе.
Малдың төлі болса, адамның баласы бар. ... ойлы да ... ... ... -халықтың үлкен қуанышынан саналған. Әйел бала туса, оған ... ... ... ... ... өлең ... Ауыл шамы қырық
күнге сөнбеген.
Өмірге жңа келген сәби өсіп, жетім келе ... ... аңыз ... үйреніп, ойы мен түрін дамытатын болған. Мұны халықтың рухани
тәрбие дейміз. Ертегі, мақал, ... ... ... ... ... баланы «мылқау» деп, оған жұрт күліп қараған. «Тіл десем ... ... ... ... ... ... ... әрбір дыбыстың қайдан
шығатынын білдірсе, саусақтарға «бас ... ... ... ортан терек,
шүлдір шүмек, кішкене бөбек» деп ат ... ... ... ... ... ... екі дегенім -егеу, үш дегенім -үскі, төрт дегенім -төсек,
бес дегенім -оймақ, он бір қара ... ... сөз ... баланың
лексикасын байқатқан. Ол кезде жас балалар әрбір үйдің жан санын жұмбақтап,
шешуін тауып отырған ондай ... ... Екі ... ... ... қойың сарық» деп бастаған. Мұндай өлеңдерде бір -біріне ... да ... ... ... ... ... ... -Қойың не жейді?
-Қайың қайда? - -Жусан жейді.
Баланы төсектеп тұрғызып, бірін қойға, бірін жылқыға бірін сиырға, ... ... ... де ... ... ... Төрт түлік мал жөніндегі
жырлардың балаларға лайықтаған саласы аса көркем әрі қызық. Олардың мазмұны
көбіне күлдіргі болып келеді.Мысалы, «Қой мен ... ... ... ... ... ... әрі әсерлі.
Мұнда ешкі:
-Менің жегенім жантақ
сенің жегенің жантақ.
Сенің құйрығың неден жалпақ? -десе қой:
-Менің жегенім ошаған,
Сенің жегенің ошаған
Сенің құйрығың ... ... -деп ... ... ... олар бір -бірін мінеп сынайды. Қой сүт майым көп, сол себепті
мен малдың құтымын десе, ешкі де ... ... ... бұл ... бірі
біріне топалаң келсін деп бақ таластырады.
Жаңбырсыз жаздың ыстық аптабы мен аязды қыс ... ... ... ... ... ... ... тимеген. Өйткені мал ауруы ... ... ... ... ... ... өлең жас ... бір жағынан еңбекке баулыса,
екінші жағынан оларды тілге үйреткен.
Бала:
Түйе, түйе, түйелер!
Тұзың қайда, түйелер?
Түйе:
-Балқан ... ... қоян ... ... ... ... жеміске.
Жемісімді жерге бердім.
Жер маған жусанын берді.
Жусанды мен ... ... ... ... берді
Қошақанды мен қонаққа сойдым
Қонақ маған қамшысын берді.
Қамшысын ... ... ... ... ... көлге бердім
Көл көбігін берді
Көбікті терекке бердім
Терек маған қабығын берді
Қабықты келіншекке бірдім
Келіншек орамалын берді
Орамалды апама бердім
Апам асық ... ... ... суын берді.
Суын қара сиырға бердім.
Қара сиыр сүтін берді.
Сүтті пісіріп отыр едім.
Көбелек келім күмп етті,
Көбігін ішіп ол кетті,
Жапалақ келіп жалп етті
Жартысын ішіп ол ... ... саңқ ... ішіп ол кетті
Әтекем келіп еді
Қаспағын қырып бердім.
Қаза дәстүрінде баланы ... ... ... тәрбиелеу үстінде оның
алдына неше ... ... ... қою ... ... ... ... айтылған ауыз әдебиетінің дәстүрлі ... ... ... ... бола ... ... жыры мен қатар хайуанаттар жан
-жануарлар айтысы, ертегілер, жұмбақтар, жаңылтпаш сөздер, мақал -мәтелдер,
өтірік өлеңдер - ... ... ... оны ... ... Сөз
өнерінің әдемі өрнектері олардың сөздік қорын байытып бірден -бір мағыналы
да мәнді сөйлеуге жаттықтыра береді.
Қазақ жері қыр, сыр, ... ... ... 4 ... тұрса қыр елі мал
өсіруден алдына жан ... Ал сыр елі егін егіп ... ... қалмаған. Батыс пен Шығыста және сулы, нулы жерлерде мал өсіру мен
егіншілік ... ... ... ... ... жете түсіне
білмеген европалықтардың халқымызды көшпенділер ... ... ... ... қыр елінің әрбір рудың, әрбір әулеттің өз жайлауы, өз
қыстауы болған. Сол үшін ... жер дауы жиі ... ... Ал ... жататындар тұрмысы біздің тұрмысымыздан әсте басқа болса керек.
Тіпті ұлы ханымыз ... ... ... ... ... ... ... арманын былай айтқан екен:
3. Қала салып елімді отырықшы етіп, оқу білімге баулысам;
4. Мал сүтін емген халқымызды егін ... ... жер ... ... Қапияда аңғалдықпен қолға түспей, қан майданда қолға түссем;
Ұлы Абай: «Досқа достық ... іс, ... әділ іс» ... ... жау болса да қалмақ ханы ұстаса керек, Абылайды ... ... риза ... «Арманың арман -ақ екен» -деп таңданған екен.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ісі біртіндеп ұлттық
негізге негізделе бастағаны орынды. Өйткені ұлттық негіздегі ... ... аса ... тұрмыс -тіршілікті, ұлттық болмысты қалыптастырады. Өткен
кезеңдегі көшпелі тіршілік азаматтарды қара күшке мығым, төзімді, ... ... ... ... Қыр ... сыр ... ес білгеннен із
кесіп, жол қарады, жұлдыз бағдарлап баратын жеріне адаспай ... ... ... ... ... ауа ... ... ала болжап, қауіп
-қатерден сақтанып отырады. Мұны да ... ... іс ... ... келе халық бір кәсіп төңірегінде қалып қоймай, түрлі кәсіп, ... ... ... ... ұлы ... ебін,
Сауданың тегін,
Үйреніп алып, мал ізде -
деген өсиет сөзінде, халқымыз тек мал шаруашылығымен ғана айналысып қоймай,
егін егіп, өнімін жеп, артығын ... адам ... ... ... ... ... мектеп бітіретін баланың қолында ой еңбегінің бағасы
\құры\ аттестат болса, 10 жыл бойы ... ... қол ... құны жиналған
\колхозға, жеке меншік иелеріне жұмыс істеу \ сақтық кітапшасы да ... Бұл ... ... ... еңбегінің құнын білуге, оны босқа шаппай,
қастерлеп ... ... Дәл осы ойды ... Абай ... ... ... ... еді:
Адалдан тапқан тиынды
Сал да сақта қапшыққа
\,, Қуанбандар жастыққа,, өлеңінде \
Еңбек тәрбиесі - барлық тәрбиенің негізі, бастамасы.
«Баланың ақылы оның саусағының ұшында» ... еді В. ... - ой да, ... қалыптасуы \соқталдай жігіт болуы\, адамның
сүйкімді, жағымды болуы бәрі осы ... ... ... ... от -басында өте ертерек басталуы керектігін дана ... ... ... ... ... 5 -ке дейін піріңдей күт, 15 -ке дейін құлындай
тұт» -деп.
Бірақ еңбек баланың жасына сай өте ауыр ... ... ... дене ... ... ер ... көбіне ауыр атлетикамен
айналысады. Ал ... ... неге ... Бойлары биік, сымбатты,
талшыбықтай болып өссе қандай ғанибет. Ал бізде керісінше тек бокс, штант
көтеру, күрес ... өте көп ... ... / ... тәрбие ... ... бала ... ... ... біліп, бағалай біліп,
еңбекпен, ізденумен, ерінбей үйренуден болатын /қалыптасатын/ әсемдікті
игере білуі қажет. ... ... ... да сол - өмірде, табиғатта
адам бойында ... ... ... ... сол ... ... ... тал бойына жинақтай білуі. Табиғи әсемдікке
тән құбылыстар: табиғат ... ... ... ... ... -
жануарлардың төлі, бағалы аң терілері, ерекше ... ... / ... үкі т. б. / ... ... ... алтын, күміс, мыс, т. б. металдан жасалған әсемдік
- сәндік ... ... ... - ақ асыл ... -гауһар, інжу, маржан,
лағыл, аңық т. б. Тастардан ... ... ... ... ... жатады. Адам баласы бойындағы әдемілікке: мінез - құлық,
қарым - қатынас, сөйлеу мәдениетін /сыпайылығын/ ... ... ... - ақ ән ... күй ... ... жарасымды қасиеттер де адам
бойындағы ... ... ... ... ... тағы бір сапа - ол балалардың киім -кешегі,
жүріс -тұрысын, тұрмыс - тіршілігін сыпайы, сәнді таза үстауға ... ... ... қажет заттың от басына ең керектерін
тұтынған. Тұрмыста басы артық нәрселерге көп әуес ... ... ... ... ... ықшам етіп жасаған. Қазірде ... өнер ... ою ... кез келген киімге, бұйымға, үй -жиһазына жапсыра
беретін болып барамыз. Ал ... сол ою ... үй ... аяқ ... төсеніштерге (оның ішінде текемет, сырмақтарға) салынып жасалған.
Әрі кеткенде сол ою ... ... ... ... ... ... -тіршіліктің ыңғайына қарай тау асып, тас басып, сусыз
шөлдерден өтіп ... мен ... ... жол етіп ... де ... оның тазалығына ерекше мән берген. Қыздар, әйелдер көбіне ақ түстес
матадан көйлек, кимешек киіп, жаулық ... Бұл ... бір ... онан әрі күн ... ... ... ... Бәрі де
орынды.
Қыз баланың үйлесімді, сыпайы киінуі ата ... сын ... ... ... киім ... ... әркім қолына түскенін киіп жүр.
Көбісі -шет елдің сәнді киімдері. Әрине, бұрынғы мектеп формасы үлкенді ... де сөз жоқ, ... 10 жыл бойы бір түс ... ( өзі қоңыр түс)
кие беру ... мен ... ... ... ... Бұл оқулықты басқаша іспен толықтыруға әбден болады. Мысалы,
тігін фабрикалары сәнді, сыпайы ... ... ... ... киім
үлгілерінің жаңаша стилімен небір үйлесімді формалар ... ... ... ... ... жарасымды мінез -құлық, қарым -қатынас, сыпайы
сырт кескін бәрі де әрбір жастың өзінің ішкі мүмкіндігіне ... ... ... ояу, ... ... ... ... әрбір саналы
жас әдемілік талғамын бойына жинай алады.
Дене тәрбиесі.
Дене тәрбиенің ұлттық ... ... ... еңбек түрлерінен
қалыптасқан. Балалар аттың жалында, атаның ... ... ... Ат
құлағында ойнаған. Жер қыртысын аударып егін еккен. Садақ тартып мергендік
еткен, аң ... ... ... ... ... Мал ... төл ... шауып, отын жарған, құрық салып асауды бас бүлдірген т.б. Осындай мәнді
-мағыналы, ... ... ... ... ... ... дені сау, бойы
биік, ер тұлғалы бітім қалыптасқан. Халқымыздың « Ұлың ұрынып өссін, ... ... ... сөзінде дене тәрбисіне байланысты көп сыр бар. Ұрынып
өсу -тентек болу емес, үйге қажет шаруаның бәрін тындыру. ... ... бойы екі ... қусырып, теледидар көру де дененің ... ... ... ... Ал қыз бала ... ... үй күтіп, ұршық иіріп,
тоқыма тоқып өз шеберлігін қалыптастыра білген.
6. Діни -рухтық тәрбие. Дінге көзқарас өзгеруіне ... ... ... діни ... ... балаларды имандылыққа баулуда игілікті іс
-шаралар іске аса ... Ал ... ... ... орта не ... де діни -рухтық тәрбиеден хабардар ете бастауға болады. Бұл
жерде ... ... ... ... ... ... ахуалмен
таныстыратын, балалар бойына адамгершілік, ... ... ... пен пәктік сияқты қасиеттерді түсіндіретін хадистерді үйрете білуге
болады. Оған Мұхаммет Пайғамбардың хадистерін, ... бес ... ... «Ғылымхалін», Абайдың «қара сөздеріндегі» діни ... және ... ... сүрелерінен бала қабылдауына үйрете беру
артық емес. Бұл жерде арнайы молда не діни лауазымды кісілермен ... ал діни ... ... ... ... мұғалім
(қабілетіне қарай) жүргізе беруіне болады. Өйткені мұғалімдер кез ... ... ... ... ... әдіс ... жүргізе
алады.
Жалпы діни -рухтық тәрбиенің ең негізгі мақсаты -баланың өзіне өзінің
сенімін қалыптастыру, өзін -өзі ... ... ... тәрбие. Бала мектепте, үйде, түзде жүргенде ең ... ... ... және ... білуі қажет. Онан соң өзінің ой еңбегі
мен қол ... ... ... ... ... Еңбек құнын үйрететін, сауда
мәселесін және құн заңдылықтарын үйрететін сабақтар қажет. Сондай -ақ өз
еңбегінің құн ... ... ... ... ... ... ... білу қажет. Жалпы халқымыз есеп білмегенді мақұлыққа босқа
теңемеген. Өйткені көп жағдайда қоғамдық ... жеке ... ... ... ... бір деңгейде ұстап келді. Сондықтан еңбекке деген ерекше
сүйіспеншіліктің өлшемі ... ... ... Бұл ... ... ... нәрселердің қадірін
біліп, дін аман қалпында келесі ұрпаққа табыс етуі. Оларға: туған жердің,
ата -мекеннің тау, тас, ... көл, ... су, ... ... мен жері
жатады.
Халқымыздың «Бұлақ көрсең көзін аш», «Топырақ ... ... ... төкпе» деген ескертпе сөздерінің мағынасын біліп өсуі;
Өсімдіктер мен жануарларды аяп сақтап, мұны да ... ... ... ... ... қонақ. Табиғат -Мәңгі. Сондықтан бала табиғаттан
алған барлық қорегінің көзін тауыспай, не жоғалтып не бүлдіріп ... ... ... ... ... ... ... керек. Халқымыз «Жақсылықты
адамның мыңына жасағанша, айуанның біріне жаса» ... ... ... ... яғни тілсіз жан -жануарға қамқор болу парыз деп түсіну.
Сондай -ақ ... ... ... ... ... құқы жоқ ... ... МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНА БЕСІК ЖЫРЫНЫҢ ТӘРБИЕЛІК МӘНІН ҰҒЫНДЫРУ ЖОЛДАРЫ
Бесік тойы
1 -жүргүзуші :
Атамыз қазақ "Бесіксіз үйде береке жоқ " деп ... . ... ... мәні мен сәні деп ... ... от ... ... көп болуын
тіледі. " Бір баласы бардың ... ... жаны бар, көп ... ... ... шамы бар " ... сөздер соны анғартады.
2 -жүргүзуші
Қазақ халқында балаларға деген қамқорлық, оның аман -сау өсуіне тілектестік
бала тумай тұрып жасалады. Мысалың:аяғы ауыр ... жук ... ... ... асын ... ... ... той жасау, өнерлердің келінін ана
болуға дайындауы. Халықта «екіқабат келін жыласа, бала жасық ... ... бар. ... ... енелер келіннің көтеріңкі көңіл күймен
жүруін қадағалаған. Арагідік "Келін көңілі " деп аталатын жастардың бас
қосуын ұйымдастырып отырған.
1 -жүргізуші ... ... ... ... көрші "Жарыс қазан " асу қамына кіріседі.
Самаурын қойылып,
Сүт пісіріледі, үй ішіндегі әбдіре ашылады. Теңдер шешіледі . Бұл ... тең ... ... ... ... ... ... осы
күндері шілде күзет шілдехана күзет өткізіледі. Әйелдің әл -қуатын жыиып,
белі бекіп кетуі үшін оған арнайы мал сойылып, қалжа беріледі. ... ... ... ... деп ... ... "Сені
туғанда шешең қалжа жемеді -ау "деген ренішпен айтылады сөз ... ... ... ... бес күн өткесін баланы бесікке салған.
1 -жүргізүші:
Көшпелі халықта баланы жел -құздан, суықтан әр ... ... ... ұйықтататын асыл мұраның бірі - бесік . Бесікте жатқан
бөбек таза ... ұзақ ... суық ... ... ... ... ... -жүргізүші :
Құрметті халайық! Енді сіздер Бесік салу рәсімін тамашалайсыздар . Бұл
рәсімді орындау құрметті ардақты анаға беріледі .
Талшын әже баланы ... ... ... бесікті аластап алды.
Ә ж е:
Алас, алас, баладан алас,
Үй иесі келді, пәледен алас.
Көзі ... ... ... ... ... алас.
Қырық қабырғасынан алас,
Отыз омыртқасынан алас,
Бісіміллә, келді міне иесі,
Көш, көш, пәлесі!
Бесікті жасап ... әжей ... ... жасады (тыштымхана - бесіктің
түбек салатын тесігі).
Ә ж е:
Оу, ... ағайын... ағайын!
Баптарынды табайын,
Оттарынды жағайын.
Қанға сіңген ... ... ... ... ... мен еш ... ... -жет.
Тыштым, тыштым, тыштым -деп,
Тыштым, тыштым, тыштым -деп,
Тыштымхана жасайын,
Дәулетімді шашайын.
Игілікке бастасын
Наурыз тойы ағайын.
Деме кімнің ... ... ... елі өз елі,
Сырдың елі өз елі.
Кәмпит пе елге керегі,
Өрік пе елге керегі,
Мейіз бе елге керегі?
Ішің білсін қыңқ ... ... ... ... тыштым, тыштым -деп,
Қол созыңдар түбекке.
Тыштым, тыштым, тыштым -деп,
Кәні, қол соз түбекке! -деп айқалайды.
Жұрт ... ... ... тұралын тесігіне жаппай қол созып ұмытылады.
Өрік, мейіз, ... т.б. ... ... ... уысы ... шыға береді.
-Мұндай неткен көп еді,
Бәрін ... Бәрін береді.
Алма, мейіз өрікті
Үсті -үстіне ... ... ... ... көп еді? -деп жұрт ... ... уысы жеміс -жидекке толып
шыға береді Сонан кейін сәбиді бесікке салады.
Ә ж е :
-Ал бесікке саламын,
Жерге тимей табаным,
Шаң ... ... ... ... зор ... болғай заманың
Ер жеткенде қарағым.
Алдын кеспе ініңнің,
Алдын кеспе ағаңның.
Сағы сынып жүрмесін
Қарқаралы ... ... ... халықтың
(Қызы болсаң халықтың)
Қлайша мін тағамын.
Мына ұлы өмірдің
Тартсаң дағы азабын,
Қайтпасың еш ... ... ... де риза ... - деп ... ... салады (тұлпар - бесік жүгенін
сүлгі не ... бір ... ... да ... Бір ... байлап,
шүберектің бір басын қолына ұстайды. Астына жеті түрлі зат салып (бесіктің
белдігіне сүлгі, орамал, ... ... ... т.б ... ... ... по, по, по. ... "кісінейді")!
-Уа, халайық . . . халайық!
Тұлпарменен шабайық.
Етігіммен су кешіп,
Еділ бойлап келемін,
Жұлығынан су кешіп,
Жайық бойлап келемін.
Сирағымнан су ... ... ... ... ... ... ... де,
Кең дүниенің көлемін,
Бәріне де көнемін.
Тұлпарым да жараулы,
Тұлпарыма сенемін
Иопо -по -по!
Кемпір жер тартып ... тағы ... ... да ... ... ... ағып өтеді,
Парылдатып танауды.
Мен де білмен аяуды,
Міне, шабыс оңалды,
Нағыз жарау боп ... -по ... жер ... "кісінейді" . Жұрт: ... сат, ... сат! " ... ... ... алады. Ио -по -по -по! ... ... ... шабады.
-Кәні . . . кәні. . . ... ... ... толы қойын бар,
Дала толы түйең бар,
Қойнау толы малың бар,
Үйір -үйір жылқын бар,
Құлды сатып алыңдар,
Ұлды сатып ... ... -по -по! ... жер ... ... Жұрт: "Маған, маған сат, маған
сат! " деп қаумалайды. Сатады. Пұлын алады. Иопо -по -по! . . Тағы ... . . кәні ... ... ... ... ... салыңдар.
Гауһар менен жаһұтты
Қайдан болсын табындар.
Бар дәулетті салыңдар.
Құлды сатып алыңдар !
Иопо -по -по ! ... жер ... ... . ... "Маған, маған сат,
маған сат! " деп қаумалайды. ... ... ... . . . ... ... ... бесігімен береді.
1 -жүргізуші: Сәбебі 5 -6 айдан соң ... ла 9 -12 ... ... ... ... ... . Сәбі тәй ... жүре бастағанда, ата
-анасы "Балам тез ... ... ... ... ... кесер" тойын жасайды.
2 -жүргізуші: Біздің балабақшамызда да тұсауын ... ... ... бар. Олар ... осы ... ұлы күні оларға сәт қадам тілеп, тұсауын кесіп жіберейік.
. . Тұсау кесу рәсімін құрметті ... ... ... ... ... соң, ән орындалды.
Әже:
-Тәй, тәй кәне.
Қаз, қаз бас!
Көрдің міне, жазды алғаш,
Емін -еркін жүргенше,
Бейнетің де аз болмас.
Ұаз басуға құмарсың,
Әлі -ақ ... ... ... ... ... құларсың.
Көңіліңе мұң дарытпай,
Аялайтын жалықпай,
Жер -ананың құлыным,
Алақаны мамықтай.
Жаңа ғана бастаған,
Жолыңа нық бас қадам.
Кеш соңында " Сыр сандық ... ... Ата ... мен ... - ... ... ... музыкалық фольклор, қол тума т.б. ұлттық таным
бойынша сайысқа түсті.
1 ... ... ... ... қатысты атап беріңіз.
Әке, бала, немере, шөбере, шөпшек, немене, туа -жат, жүре -жат, ... ... ... ... ... ... әйел ... ... білім ... ... ... ... жұты ... мал жұт, оба, өрт, соғыс, жер сілкіну, сел жүру.
4 -сұрақ
Адамды әдепке тәрбиелейтін қандай ырымдарды білесіз?
Раушан ... Үйге ... ... ... ... ... ... үйде ысқырма, жағынды таянба, үлкеннің алдын кеспе, ... ... ... ... жасалды.
Әлди, әлди, бөпешім
Сабақтың мақсаты:
«Әлди, әлди», «Әже» өлеңдерін, мәнерлеп оқуға, ... ... ... жаза ... жуан және жіңішке айтылатын сөздерді табуға
үйрету.
1. Шаңырақ шуағы тарауы ... ... ... ... ... ... құрметтеуге тәрбиелеу.
Қолданылатын әдіс: баяндау. Сұрақ -жауап.
Сабақтың түрі: сайыс түрінде өтеді.
1. Ұйымдастыру.
-Балалар, қазір бізде қай сабақ?
-Ана тілі ... нені ... ... ... ... бүгін кімдер отыр№
Қонақтар (әжелер, ата -аналар)
-Дұрыс айтасыңдар.
Біздің ... ... ... ... Үйге ... ... қалай
күтеміз
-Ендеше бүгін бізде біздің сыныбымызға келген қонақтарды күтейік.
-Біз оларды қалай күтеміз?
-Біз оларды сабаққа жақсы қатысуымызбен, тәртібімізбен қарсы ... ... ... сабақ. Онда біз өткен тарауды қайталай ... ... өту ... ... ... Ол үшін біз екі ... бөлінейік.
-Топқа бөлінбес бұрын біз өткен сабақта қандай үлкен тарауды аяқтадық?
-Ендеше төрт түліктің ... ... ... ... атап ... ... ... оы төрт түліктің төлдерінің атын топтың аты етіп алайық.
1. Ботақан тобы.
2. Қошақан тобы.
1 -Топ -Ботақан.
Ботақаным -бөбегім
Шырқайтыұғын ... ... ... ... -топ ... -кішкене момақан
Қошақанды ұнатам.
Сүйеді апам қозым де.
Қошақаным өзім деп.
11 - ... Кім ... 1 топ ... ... 11 -топ ... дауыстылар жазады.
Ауызша І. Дауыстыларды сұрау.
Сөз ішінде жуан дауыстылар болса, сөз жуан ... Сөз ... ... ... сөз жіңішке айтылады.
ІІІ сайыс. Мәнерлеп оқу. Жаңа тақырып.
-Балалар. Мен сендерге жұмбақ жасырайын. Шешуін тапсаңдар бүгінгі ... ... аты ... ... анам ... ... ... ұғымды құрады.
-жанұя деген не?Онда кімдер тұрады?
-Мына суретте, ... ... ... ат ... не ... отыр?
-Оларды қандай жанұя деуге болады?
-Ендеше балалар, бүгін біз Шаңырақ шуағы деген үлкен тарауды ... біз ... ... ... ... өлеңдерді оқимыз. Ал, осы шаңырақта
дүниеге келген баланы кім деп ... Сол ... ... ... Әлдидің
ұйықтар кезінде не жылаған кезінде уату үшін аналар, әжелер, әлди әнін
немесе ... ... ... екен. Қазір мен сендерге әлди өлеңін оқып
берейін.
1. ... ... ... ... ... ... -өлеңді кімге арнап айтқан?
-Өлеңді кім айтады?
-Балалар, бізді дүниеге әкелген кім? -Ана.
-Ал, анамыздың, әкеміздіңң анасы бізге кім ... ... ... сурет жүргізу сурет бойынша.
-Әже туралы сына өлеңде ... ... ... мәнерлеп оқиды.
2. сұрақтар: -Өлеңде кім туралы айтылған?
-Әжені неге теңеген?
-Өз әжең туралы айт.
2. 4 оқушы мәнерлеп оқиды.
ІV сайыс. ... ... ... қандай мерекелер бар?Аналар мерекесіне ... бір ... ... өмір сүріп, надан болып - деп, С. Торайғыров ... ... ... ашып ... ... не ... тұр? Оған ... тағдыр
жазған? Мұны алдын ала ешкім болжай алмайды. Анадан туған соң ол кім болып
өседі, ... ... ... ... Ата ... ет ... ... жейтін ой осы. Сол үшін де олар баласына бір ... ... ... өсіреді. Жаман болсын деп емес, жақсы азамат болсын деп
армандайды. Одан ... ... ... оның өсе келе ... ... ... сіңген қасиеттеріне, тірлік -тынысына, табиғаттың берген
талабына байланысты. Осындай қажетті нәрселерді алса, сонда нағыз ... ... сай адам өсіп ... ... ... де, әрбір халықтың, ұлттың болашақ ұрпағын тәрбиелеуде
өзіндік ұлттық ерекшеліктері болады. Соған сай әр ... өз ... ... ... жоқ. ... тарихымызға көз жүгіртсек, ... ... ... бойы ... өмір ... бай рухани
қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуде пайдаланған, бала тәрбиесіне ерекше ... үміт ... ... қараған. Жас ұрпақтың алдына асқарлы мақсат қойып,
келелі міндетер жүктеген, болашақ ел қамқоры, Отанқорғаушысы, шаңырақ ... гүлі деп бар ... ... ... ... ... тәжірибеден
түйгендері, бастан кешкендері, қолмен жасаған заттары, ұқыптылықпен жинаған
әдет -ғұрыптары, салт -дәстүрлері, даналық асыл ... ... ... ... ... ... болып қалыптасқан. Ол халықтың ауыз
әдебиетінде, ақын -жыраулардың шығармаларында, ... ... ... ... ... ... ... ойындары мен сауық
-сайрандары, той мерекелерінде, музыкалық шығармалары: әндері мен күйлері,
билерінде айтыс -жарларында бейнелеу өнері мен ... ... ... ... ... мазмұнда көрініс тапқан. Халық дүниеге
келген жас ... ... ... бар ... соның жолына бағыштап,
көркем сөзге, өлеңге, әнге, күйге қосып, неше ... ... ... ... ... ... шығарып, оларды күнделікті ... ... ... Жас ... ... ... ашқан күннен
бастап, бесікке бөленіп, айтылған «Бесік жыры» соның дәлелі, ... ... ... ... кім ... де жыр ... Жас өспірім
нәресте күнінен бастап -ақ ата -ана аузынан:
«Әлди -әлди ақ бөпем, ... ... ... жат, бөпем. Түрлі ою ойысып,
Ұста болар ма ... Кең ... ... тақылдап, Ойға, тауға жүрісіп
Сөйлегенде сөз бермей, Балуан болар ма екенсің?
Шешен болар ма ... ... ... ... өседі. Немесе, қолы босағанда анасы көкейдегі
көксегенін әндетіп жеткізген.
Бөлем менің ... ... ... ... ... тауда екен. Жаңа теріп жүр екен.
Тауда не қып жүр екен? ... алма ... ... жүр ... ... оның соңында.
Осылайша ана мейрімі, сүйіспеншілігі, арманы бала құлағына бесігіңнен
сіңеді. Ал бесік жыры - ... ... ... ... ... Оны ... ... шығарып, соңынан оны жұрт жаттап алып айтып жүретін болған.
Сол ... ... жыры ... ауыз ... ... келе жатқан рухани
асыл мұра боп табылады.
Қазақ халқының ауыз әдебиетінде ешнәрсе дерексіз айтылмай, нені ... ... ... ... әкеліп байланыстырады. «Әнге әуес, күйге құмар бала -
жаны сұлу, өмірге ғашық ... ... ... М. Әуезовтің даналық сөзі ... ... ... ... ... ... ... баланың болашағын
меңзегендей. Ананың мейрімді әлдиі мен парасаты жыры бала жанын жадыратады,
өзін жақсы ниетке жетелейді.Жүрек қалауынан ... жыр ... ... ... ... Сондықтан да бесік жыры - ... ... ... түрі.
«Ең әуелі ырғағы бесіктің тербелісіне сәйкес келетін сабырлы екпінді
айтылатын қоңырқай әуен ... ... ... ... оған ... әсер етіп, жан -жүйесін жадыратады яғни ... ... ... ... Балғын бөбек бесік жырының жанға жайлы әуезді
әуенін жұбанып, рахатқа бөленеді. Әуен ... ... дем ... ... ... М., Нығметова Қ., Шериязданова К. Балалар психологиясынан
танымдық жаттығулар мен тапсырмалар. -Алматы: Рауан, ... ... Ф. ... ... ... ... : Рауан, 1994
3. Қ.Жарықбаев. Аталар сөзі -ақылдың көзі. Алматы: Қазақстан, 1980.
4. Ақ ... ... ... ... Әмзе ... 12 ... Шымкент қалалық баспаханасы.
6. Бата -тілектер. Алматы: «Қазақстан», ҒАС, «Желмая», 1991.
7. Ұ.Асылов. ... ... сөз. ... ... ... 1987.
8. Қ.Жарықбаев. Асылдың кені. Алматы, «Қазақстан», 1991.
9. Сөз атасы. ... ... мен ... сөздер. Алматы, «Жазушы», 1987.
10. Адамбаев Б. Алтын сандық. -Алматы: Жазушы, 1989
11. Адамбаев Б. Халық даналығы. - Алматы: мектеп, 1976
12. ... ... ... ... ... Ахметов М. Қазақ әндері мен халық дәстүрі. -Алматы: Өнер 1991
14. Әбілова З. Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру. -Алматы:Рауан 1991
15. Әлімбаев М. ... ... ... -Алматы: Білім, 1977
16. Бержанов К., Сейталиев К. Ауыз әдебиетіндегі адамгершілік, ... ... ... 1970

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бала тәрбиесі - бесіктен53 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар( бесік )4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымы. бесік тәрбиесі6 бет
Халық педагогикасындағы тәрбиенің түрі – бесік тәрбиесі3 бет
Қазақ халқының бала тәрбиесі. Құрсақ және бесік тәрбиесі6 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар (отбасы тәрбиесі)6 бет
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарының криминалогиялық жағдайы5 бет
Мектеп оқушылырының халық педагогикасын қалыптастыруда отбасының алатын орны35 бет
Отбасы - өзіндік педагогикалық жүйе14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь