Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы

Мазмұны

I тарау. Тәрбие және ислами тәрбиесіне жалпы көз.қарас.

1.1. Тәрбие және оның даму тарихы
1.2. Құран және оның тәрбиелік мәні
1.3. Ислам тәрбиесінде Мухаммед пайғамбардың орны

II тарау. Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы.

2.1. Бала тәрбиесі туралы ислам ғалымдарының тұжырымдамалары
2.2. Бала тәрбиесінде . жанұя
2.3. Исламда бала тәрбиесінің принциптерімен әдіс.тәсілдері
I тарау. Тәрбие және ислами тәрбиесіне жалпы көз-қарас.

1.1 Тәрбие және оның даму тарихы

Араб тілінде тәрбие сөзінің үш түрлі түбірін кездестірге болады.
1. Раба- ярбу; көбейту, арттыру мағынасына келеді. Құранда Рум сүресі 39- аятында осы мағынада қолданылған.
2. Раба- ярби; пайда болу, бала өсіру, асырау, тәрбиелеу деген мағыналарға келеді.
3. Раба- яруббу; реттеу, арылту, басқару, жауапкершілікке алу, тәрбиелеу деген мағыналарға келеді. «Раб» сөзі тәрбиелеуші реттеуші, нығмет беруші деген мағынадағы Аллаһ тағаланың есімдерінің бірі. Бұл сөз Құранда 965 рет айтылады. Құранда ең көп айтылатын «Аллаһ» сөзі 2799 рет айтылса, екінші орында «раб» сөзі тұрады.
«Раб» сөзі негізінде тәрбие сөзінің түбірі болса да, тәрбиеші сөзінің орнына қолданылады. Сондықтан да Құрандағы мағынасы осыны меңзейді. Негізгі мағынада қолданар болсақ, бүкіл әлемді тәрбиелеуші Аллаһ екендігі анық көрінеді. Яғни алғашқы әрі соңғы жаратушы, барша әлемді жоқтан бар еткен, Аллаһ тағала үшін қолданылады. Тәрбиенің білушінің білмейтінге үйретуі десек те болады. Тәрбие, алдыңғы буын өкілдерінің кейінгі буын өкілдеріне ілім-білімдерін үйретуі деп айтқандар да бар. Тәрбиеден мақсат жаман мінез-құлықтан жақсы мінез-құлыққа, адамзатқа пайдалы өнеге болатын үлгілі адам тәрбиелеу. Тәрбие сөзі тілімізде ахлақи іс-әрекет мағынасында да қолданылады. Мысалға жақсы менезді адам үшін «тәрбиелі», жаман мінезді адам үшін «тәрбиесіз» деп қолданылады. Тәрбие сөзінің «әдеп» сөзімен байланыстылығы да бар. Әдепті адам деген кезде тәрбиелі адам, әдепсіз адам деген кезде тәрбиесіз адам ойға келеді.
Тәрбие ұғымын Мухаммед пайғамбардың міндеті жағынан алып қарайтын болсақ «теблиғ»-жеткізуші, «муршид»- жол көрсетуші деген мағынаға келеді. Теблиғ және муршид сөздері тәлім-тәрбие мағынасын өз ішіне қамтиды. Мухаммед пайғамбардың «Мен көркем мінезді толықтыру үшін жіберілдім» деген сөзімен тәрбиенің мақсатын көркем мінезге қол жеткізу, қасиеттілікке ие болу деп айтсақ қателеспейміз. Ислам тәрбиесінің мақсаты адамдарды дүние және ахиретте бақыттылыққа жеткізу, қысқаша айтатын болсақ «жақсы мұсылман өсіру» болып табылады.
Имам Ағзам Әбу Ханифа «Тәрбие тұлғаны тәрбие ететін немесе бұзатын нәрсені білуді білдіреді» деген. Ал Маверди бұл жайында былай деген: «Тәрбие тірекке ұқсайды. Аллаһ ол арқылы ақылды кемелдендіреді. Тәрбие әсемдік, ұрпағы құруға айналғандарды, Аллаһ тағала тәрбие арқылы көркемдейді»
Зернуси: «Білім, зейінді алатын нәрсе, ал тәрбие болса, білім мен үкім беру жүйелерін үйретеді» деген. Ибн Сина тәрбиеге «қандай да бір нәрсені, әдетке айналдырғанша қысқа әрі ұзақ уақыт қайталау» деп анықтама берген.
Атақты тәпсірші Бейзауи болса тәрбиені «Бір нәрсені бірте-бірте дамыта отырып, кемелдікке жеткізу» деп түсіндірген.
Тәрбие негізінде өз алдына мақсат емес себеп болып есептеледі. Кейбір ата-аналар балаларын, өмір мектебіне дайындау үшін тәрбиелейді. Кейбірі білімдар болуы үшін тәрбиелейді. Ал енді біреулері еліне, халқына қызмет ететін азамат болсын деп тәрбиелейді. Тәрбиенің осы сияқты мақсаттары көптеп кездеседі. Адамдар әртүрлі дәуірлерде заманның талабына сай тәрбиені алуан түрлі мақсаттарда қолданып келген. Сондықтан да «Заман түлкі болса, тазы болып қу» деген сөзді негізгі қағидаға айналдырып, осыны бер перде тұтқан. Сол үшін тәрбие барлық жерде бірдей болмаған. Тәрбиенің жүйелі түрде берілуін сонау ежелгі гректерден көруге болады. Олардың түсінігінде ең құрметті адамдар, тәрбиенің сүзегінен өткендер болады. Ренесанс дәуірінде тәрбиенің мақсаты адамдық ғана болса, ХҮІІ ғасырда тәрбиенің мақсаты ғалымдарды көбейту мақсатқа айналды.
Қазіргі таңда да тәрбиенің маңызы орасан зор. Тәрбие бесіктегі баладан, еңкейген қартқа дейін қажет. Өйткені, тәрбие болғанда ғана, адамдық қасиетің пайда болып, өмірдегі роліңді біле аласың. Қазақтың батыр тұлғаларының бірі Бауыржан Момышұлы: «Тәртіпсіз ел болмайды. Тәртіпке бағынған құл болмайды» деп тәрбиенің маңызын ашып көрсеткен. Біздің аталарымыз да тәрбиенің негізгі мақсатын дап болып, өз өмірлерінде дұрыс қолданғандай сыңай танытады. Бұлай дейтін себебіміз атадан қалған ұлағатты сөздердің түп төркіні осындай тұжырымға еріксіз жетелейді. Мәселен тәрбиедегі әдептілікті мына сөзбен өрнектеген: «Әдепті бала арлы бала, әдепсіз бала сорлы бала». Міне мұнда тәрбиеге көңіл бөлініп қарастылатын ар мәселесін әдептілікке апарып теліп, жоғарғы деңгейге көтеріп отыр. Бізді тәрбиені ар-намыспен байланыстыра отырып, негізгі мақсатқа жетудің жолын тапқан. Осының нәтижесінде өміріне адамдықты ту етіп ұстайтын қанша арыстай ағаларымыз болашақ буын өкілдеріне өшпестей із қалдырған.
Дүние жүзіндегі бүкіл діндер адамзатқа тәрбиеге қатысты әр түрлі ойлар мен әдіс тәсілдер қалдырған. Мысалға, Хиндуларда ең үлкен тәрбие денеге емес, рұхқа бағытталған. Олардың пікірінше адамның өлуі, дүниеден арылып Нирванаға қауышуы ең үлкен бақыт болып саналған. Тәрбиенің мақсаты жамандықтан ұзақ болу, қоғамға жақсы адам үлгісін тәрбиелеу болса да олардың бұл әдістері тәрбиені тек руханиятпенен шектеп дүние өміріне маңыз бермеуі, нәпсінен, бүкіл арман және қажеттіліктерінен алыс болуы тәрбиенің мақсатына кедергі болушы еді.
Будда діні жоғарыдағы ұстанымдарды шамалы өзгертсе де, бәрі бір дене мен рұхты адамдық іс-әрекеттен алыстататын еді. Олардың пікірінше өмір қиыншылықтан, жамандықтардан тұрады. Бұл жамандық адамдар кәмілдікке қол жеткізгенге дейін жалғасады. Адамдардың өлімі тек формалардың ауысуы ғана еді. Қайтыс болғанға дейін бұл тәрбиені алмайтын болса дүниеге қайтадан жануар түрінде оралады. Адам тәрбиелену мен Нирвананың шыңына жетеді. Хиндулар Брахмандардың, яғни рахибтердің қол астында еді. Жазу алғашқы кездері құмға жазып үйретілгген. Кейінерек өсімдік жапырақтарына сия мен жазып үйретілген. Жоғары оқуда тек Брахмандар ғана оқи алатын.
Зәрдушт дінінде 15 жас балағат жасы болып есептелген. Балағат жасына келген жастарға зәрдүшттік заңдар және ахлақи бағыттар үйретілген. Жастардың діндар, еңбексүйгіш және іс-әрекеттерінде адал болуларына маңыз берген. Зәрдүшттік тәрбиеде адам өз міндетін сезінудегі негізгі белгісі оның рухани пәк болуында. Әйелдерге қамқорлық жасау негізгі адамгершілік борыш
        
        Мазмұны
I тарау. Тәрбие және ислами тәрбиесіне жалпы көз-қарас.
1. Тәрбие және оның даму ... ... және оның ... ... ... тәрбиесінде Мухаммед пайғамбардың орны
II тарау. Исламдағы бала тәрбиесінің ... Бала ... ... ислам ғалымдарының тұжырымдамалары
2. Бала тәрбиесінде – жанұя
3. Исламда бала тәрбиесінің принциптерімен әдіс-тәсілдері
I тарау. ... және ... ... ... көз-қарас.
1. Тәрбие және оның даму тарихы
Араб тілінде тәрбие сөзінің үш түрлі түбірін кездестірге болады.
1. ... ... ... ... ... ... ... Рум сүресі 39-
аятында осы мағынада қолданылған.
2. ... ... ... ... бала ... ... ... деген
мағыналарға келеді.
3. Раба- яруббу; реттеу, арылту, басқару, жауапкершілікке алу, тәрбиелеу
деген мағыналарға келеді. «Раб» сөзі ... ... ... ... ... ... тағаланың есімдерінің бірі. Бұл ... 965 рет ... ... ең көп ... «Аллаһ» сөзі 2799
рет айтылса, екінші орында «раб» сөзі тұрады.
«Раб» сөзі ... ... ... ... ... да, ... орнына қолданылады. Сондықтан да Құрандағы мағынасы осыны меңзейді.
Негізгі мағынада қолданар болсақ, бүкіл әлемді тәрбиелеуші ... ... ... Яғни алғашқы әрі соңғы жаратушы, барша әлемді жоқтан бар
еткен, Аллаһ тағала үшін ... ... ... ... десек те болады. Тәрбие, алдыңғы буын ... ... ... ... ... деп айтқандар да бар. Тәрбиеден мақсат
жаман мінез-құлықтан жақсы ... ... ... ... ... адам тәрбиелеу. Тәрбие сөзі тілімізде ахлақи іс-әрекет мағынасында
да қолданылады. Мысалға жақсы менезді адам үшін «тәрбиелі», ... ... үшін ... деп ... ... ... «әдеп» сөзімен
байланыстылығы да бар. Әдепті адам деген кезде тәрбиелі адам, әдепсіз ... ... ... адам ойға ... ... ... пайғамбардың міндеті жағынан алып қарайтын
болсақ «теблиғ»-жеткізуші, «муршид»- жол ... ... ... ... және ... ... ... мағынасын өз ішіне қамтиды.
Мухаммед пайғамбардың «Мен көркем ... ... үшін ... деген
сөзімен тәрбиенің мақсатын көркем мінезге қол жеткізу, қасиеттілікке ие
болу деп айтсақ қателеспейміз. ... ... ... адамдарды дүние
және ахиретте бақыттылыққа жеткізу, қысқаша айтатын ... ... ... ... ... ... Әбу ... «Тәрбие тұлғаны тәрбие ететін немесе бұзатын
нәрсені білуді ... ... Ал ... бұл ... ... ... ... ұқсайды. Аллаһ ол арқылы ... ... ... ... ... айналғандарды, Аллаһ тағала ... ... ... ... ... нәрсе, ал тәрбие болса, білім мен үкім
беру жүйелерін үйретеді» деген. Ибн Сина ... ... да бір ... ... ... әрі ұзақ уақыт қайталау» деп анықтама берген.
Атақты тәпсірші Бейзауи болса тәрбиені «Бір ... ... ... ... ... деп ... негізінде өз алдына мақсат емес себеп болып есептеледі. Кейбір
ата-аналар балаларын, өмір ... ... үшін ... ... ... үшін ... Ал енді біреулері еліне, халқына қызмет
ететін азамат ... деп ... ... осы ... ... ... Адамдар әртүрлі дәуірлерде заманның талабына сай тәрбиені
алуан түрлі мақсаттарда қолданып келген. Сондықтан да ... ... ... ... қу» ... ... негізгі қағидаға айналдырып, осыны бер перде
тұтқан. Сол үшін ... ... ... ... ... Тәрбиенің жүйелі
түрде берілуін сонау ежелгі гректерден көруге болады. ... ... ... ... тәрбиенің сүзегінен өткендер болады. Ренесанс
дәуірінде тәрбиенің мақсаты адамдық ғана ... ХҮІІ ... ... ғалымдарды көбейту мақсатқа айналды.
Қазіргі таңда да тәрбиенің маңызы орасан зор. Тәрбие бесіктегі баладан,
еңкейген қартқа ... ... ... ... ... ... адамдық
қасиетің пайда болып, өмірдегі роліңді біле ... ... ... бірі ... ... ... ел ... Тәртіпке
бағынған құл болмайды» деп тәрбиенің маңызын ашып көрсеткен. Біздің
аталарымыз да ... ... ... дап ... өз өмірлерінде дұрыс
қолданғандай сыңай танытады. Бұлай дейтін себебіміз атадан ... ... түп ... ... ... еріксіз жетелейді. Мәселен
тәрбиедегі әдептілікті мына ... ... ... бала арлы бала,
әдепсіз бала сорлы бала». Міне ... ... ... ... ... ар
мәселесін әдептілікке апарып теліп, жоғарғы деңгейге көтеріп отыр. Бізді
тәрбиені ... ... ... ... ... ... жолын
тапқан. Осының нәтижесінде өміріне адамдықты ту етіп ұстайтын қанша арыстай
ағаларымыз болашақ буын өкілдеріне ... із ... ... ... ... ... тәрбиеге қатысты әр түрлі
ойлар мен әдіс ... ... ... Хиндуларда ең үлкен тәрбие
денеге емес, рұхқа бағытталған. Олардың ... ... ... ... ... ... ең үлкен бақыт болып саналған. Тәрбиенің мақсаты
жамандықтан ұзақ болу, қоғамға ... адам ... ... болса да
олардың бұл әдістері тәрбиені тек руханиятпенен шектеп ... ... ... ... ... арман және қажеттіліктерінен алыс болуы тәрбиенің
мақсатына ... ... ... діні жоғарыдағы ұстанымдарды шамалы өзгертсе де, бәрі бір дене
мен рұхты адамдық іс-әрекеттен алыстататын еді. Олардың ... ... ... ... Бұл ... адамдар кәмілдікке қол
жеткізгенге дейін жалғасады. Адамдардың өлімі тек ... ... ... ... ... дейін бұл тәрбиені алмайтын болса дүниеге қайтадан
жануар түрінде оралады. Адам ... мен ... ... ... ... яғни ... қол ... еді. Жазу алғашқы
кездері құмға жазып үйретілгген. Кейінерек ... ... сия ... ... ... ... тек ... ғана оқи алатын.
Зәрдушт дінінде 15 жас балағат жасы болып есептелген. Балағат жасына
келген ... ... ... және ... ... үйретілген.
Жастардың діндар, еңбексүйгіш және іс-әрекеттерінде адал ... ... ... тәрбиеде адам өз міндетін сезінудегі негізгі белгісі
оның рухани пәк болуында. Әйелдерге ... ... ... адамгершілік
борыш болып саналған. Тамақтануға да көп ... ... ... ... ... қызмет борыштарын жасай алмайды. Өйткені адамның
рухани өмірі физикалық өмірі мен тікелей байланысты. «Тамақ жеп ... ... ... күші жетпейді»(Ясна,33 баб). Зәрдушттікте
адамдарды әлсіздендіреді деп оларға ораза ұстауға тиым ... ... ... ... ... да жақсара береді. Олар арақ
ішуге тиым салмайды. Мөлшері мен ... ... ... арақ ішу ... ... ... мінез-құлықты адамдарды ажыратуға ... ... ... бас тарту талап етілмейді. Оларды
мөлшері мен пайдалануды әмір етеді.
Адамды ... ... ... ... ... көріне
бастады. Мысалға, римдіктерде қиыншылықтарға шыдаған батыр әскер кәмілдікті
білдірсе, ... дене ... және ... ... ... еді. ... ... бар адам кәмілділікті білдірген.
Олардың пікірінше балаларын жақсы көрген адам ... ... ... Егер ... ... ... жасаса балаларына қиянат жасаған ... Ер ... ... қыз ... ... еді. ... ... тәрбиесі екінші орында еді. Әке ... ... ... ... түсіндірген.Тәурат балалардың қолынан түспейтін, үнемі ұстаздарының
мінез-құлық дәрістерін балаларға үйрететін кітабы болып, “балаларды бір қол
мен жазалап екі қол мен ... ... ... ... ... ... ... Конфуцийдің тәрбие тәсілдері мен
салт-дәстүрлері үйретілетін еді. Конфуцийдің пікірінше кәмілділік тек ... ... ғана ... ... Оның пікірлері қазірге дейін
жалғасып келе жатыр.
Ежелгі түріктерде тәрбиенің негізі дін еді. Олардың ... ... діні ... Бұл ... ... ... әр уақыт қасиеттілікті
жасырып, қателіктерін жариялау сипатта өмір сүру еді. ... ... ... сенімін мазақтап қорламау еді. ... да ... ... ... ... болатын еді.
Шыңғысханның немересі Құбылай Буддист ... ... ... ... жұма ... ... мешітіне баратын
болған. Шаман діні де Буддизмнің бір бөлігі еді. Көне ... қай ... ... шықса соның тәрбиесіне, үкіміне бағынатын болған. Сұлтан қай
дінге сенетін болса, халық та сол ... ... ... да ... көп діндердің әсерінде қалған.
Иранның ежелгі діні зердушт діні болған. Тәрбие дәстүрлері де сол
дінге ... ... ... ... ... құдайы Ахирман деп
аталған. Олар ... жету үшін ... ... ... іздестірген.
Осылайша олар өздерін дене және рухани жақтан тәрбиелеп келген.
Тәрбиенің жүйелі түрде берілүін ежелгі түріктерден ... ... ... ... ... тәрбиеші әке-шеше екендігін, осы ... ... ... ... ... ... өркен
жайып дамуына негіз болатындығын айтады. Бұл дәстүр тарихтың ең қараңғы
жылдарында шығыс елдеріне үлкен ... ... ... ... ... ... те ... керек. Ол баланың туылған сәттен емес,
жеті жастан бастап ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге берген.
Грек философы Платон адамдарды үш бөлікке бөлген. ... ... ... әскерлер және қызметкерлер.
Бірінші бөлік кісілердің тәрбиесіне тек өнер үйрету жеткілікті еді.
Әскер тәрбиесінде екі нәрсеге көңіл бөлген. Олар ... және ... мен ... ... ... білімдер, философия және
тақуа, қиыншылықтарға шыдау, сабырлылық үйретілген. Шығыста болғаны секілді
бір рахиптың құзырында бір ... ... ... еді. ... ... қалған.
Тарихи дамудың кейінгі жылдарында алғашқы қауымдықтың орнына құл
иеленушілік пайда болды. Көне ... ... ... ... ... әрі ... мәдениетке негіз болды. Көне ғасырларда шығыс
мемлекеттерінің әлем мәдениетіне қосқан үлесі зор.
Мысалға, ... ... ... ... ... ондық есеп
системасы, Месопатамияда жер планетасын градустарға, сутканы сағаттарға,
минут және ... ... ... ... Сол ... ... ошағы болған Лакония (орталығы Спарта) және Антика (орталығы
Афина) екі үлкен қала болған. Екі қалада да құл ... үкім ... ... ... ... құрал» деп атанған. Тәрбие жұмысы мемлекеттің
қолында, Спарта ауқатты ... ғана ... ... ... ... жеті жасқа дейін үйде болып, Агелла деп аталатын
оқу орындарында он ... ... ... ... ... грек ... әрі философ Плуатахр Спарта мектептеріндегі
тәлім-тәрбие туралы ... ... ... оқу ... ең ... еді.Тәрбие, мойынсұну, шыдамды болу және жеңу ілімін үйретуді
көздеген». Спарта тәрбиесінің тағы да бір ... ... ... құлдарға болған жек көрушілік сезімдерін ояту болған. ... ... ... ... ... Грецияның екінші ежелгі қаласы болған Афинада да Спарта
секілді ... тән ... ... ... ... жеке ... ... Құлдар балаларды мектепке жетектеп барған. Оларға
«педагог» атағы берілген.
Сократтың пікірінше шынайы ахлақ тек ғалым және ... ... да ... ... оның пікірінше солардың қолында болуы керек.
Аристотель жан мен ... бар ... айта ... ... үшке
бөледі. Өсімдіктердегі жан, бұл қоректену және ... ... ... жаны, өсімдіктердегі қасиеттер мен бірге сезім армандар да
қосылады. Жанның үшінші түрі өсімдік және ... ... ... ... ... өз ... алады.
Аристотелдің пікірінше жоғарыдағы үш түрлі жанға байланысты, тәрбие
мәселесінде дене ... ... ... ақыл-ой тәрбиесі болу керек
екендігін айтады. Оның пікірінше ... ... және ... төмен,
орта және шектен асып кету сияқты деңгейлердің бар екендігін айтады.
Олардың ... ең ... ... ... - орта жол болып
табылады.
Атомизм теориясының негізін салушы атақты ... ... ... аталмыш философтар секілді ... ... ... ... ... Демокрит Аллаһтың қалауы деген нәрсе бұл
адамдардың ойынан ... ... деп ... ... ... табиғатқа
сәйкестендіруді негіз етіп алды. Ол былай ... ... пен ... бір-
біріне ұқсайтын нәрселер. Тәрбие еңбек арқылы ғана жоғары нәтижеге ... ... ... ... ... діни көз-қарасқа қайшы еді.
Сондықтан да өзінен ... ... ... ... ... ... Батыс
Европада құл иеленушіліктің орнын 5-18 ғасырлар ... ... ... ... қоғамда үкім жүргізу феодал помещік және руханилердің
қолында болды.
Орта ғасырларда батыс Европада дін және оған ... ... ... үлкен роль ойнады. Католик дінбасылары осы мүмкіндіктерден
пайдалана отырып ... ... ... ... дамуына кедергі болды. Дін-
ақиқаттың көзі, пән дінге қызмет ету керек, ... пән ... ... деп ... ... арифметика, грамматика, риторика,
география сияқты пәндерге діни мазмұн бере отырып тек ... ... ... ... ... сол ... Янь ... Пестолиций секілді ұлы
ғалымдар өмір сүрді. Комменскийдің ... бір ... ... және ... кей бір ... және тұрмыс тіршілікке
тырысу, екінші жағынан діндарлыққа ... ... ... ... ... ... арасында қабілетті балаларды ғана оқыту қажет деген пікір
таралған еді. Ол барлық ... ... ... ... пікірді ортаға
тастады. Орта ғасырдағы секілді таяқ пен ұрып ... ... ... ... ... болу ... ұсынады.
Пестолицийдің пікірінше тәрбиенің мақсаты адамның бүкіл күш және
қабілеттерін дамыта өсіру дейді. ... ... дін ... мен тығыз
байланысты. Ол ресми ... ... ала ... адамдардың жоғары
қасиеттерінің дамуына табиғи діннің әсері мол дейді. Егер адам ... ... ол ... ... да ... ... ... адам бір әкенің
баласы секілді бір-біріне аға-іні. Роберт Оуэн балаларға діни идеология
жайындағы пайда ... ... ... ... ... мен Азия терең қараңғылыққа батқан кезде ислам ... күн ... ... ... Құран Кәрим адамдарға тәрбие
негіздерін Мухаммед пайғамбар хадисі мен ... ... ... ... ... ... ... Жалғыз жаратушысына ықыласпен құлшылық,
жаратылысқа ... үшін ... ету бұл ... ... ... ... жамандықтар тәрбиесіздікті білдірсе, жақсылықтартардың барлығы
тәрбие рұхы ... ... ... ... ... ... сөздердің дұрыстығы мен істердің адалдығын, ... ... әмір ... ... оларды өз еркіне қоймау ... ... ... ... ... да ... ... Аллаһтың бірлігі, Мухаммед
пайғамбардың хақ пайғамбар екендігін айта келе барлық ... ... ... ... тиым салу бұл ... ... ... құрады.
Өйткені бала әке-шешенің үгіт насихаты ... ... ... ... ... ... Сол ... Мухаммед пайғамбар әр баланың
табиғаты исламды қабыл ететін жаратылыста дүниеге келетіндігін ... ... ... басқалардың әсерімен яхуди, христиан немесе межуси болатындығын
айтады.
Ислам ғалымдары ... ... ... ... ... және ... Жеке тәрбие бұл Аллаһ тағала тарапынан пайғмбарлар арқылы адамдарға
үйретілген сенімдер әдемі іс-әрекеттер арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... айта ... ... ... емдейді. Ал жалпы тәрбие болса ... ең ... ... ең ... ... ... ... иесінің қолы мен ... ... ... тәрбиеде мәжбүрлілік болса жеке тәрбиеде қалау
мен ерік бар. Жалпы тәрбие туралы ... ясин ... ең ... ... делінеді. “Егер ол бір нәрсені қаласа, бол дейді сол сәтте
болады». Бүкіл нәрсе оның қол астында. Өмірді де өлімді де ... сол. ... ... оның ... ... ... ... пайғамбарлар арқылы
болатын тәрбиеде таңдау құқығы бар.
Аллаһтың құлы болған адам баласы пайғамбарды мойындап одан әмір мен
тиымды, жақсы мен ... ... пен ... үйренеді. Әмірлерді орындап,
тиымдардан ... ... әр ... бақыттылыққа жетеді.Адамдардың ең
бақыттысы болып есептеледі. Әр ... ... ... ... ... келіп, олар да халықты жақсылыққа, ... ... ... ... өз ... «үәлилер» деп айтамыз. «Үәли»
деген сөз «дос» дегенді білдіреді. Құран Кәримде Аллаһ тағала былай дейді:
«Аллаһ иман ... ... ... ... ... шығарады». Аяттың
жалғасында Аллаһқа иман етпегендердің досы ... ол ... ... ... ... от ... ... айтады.
1.2. Құранның тәрбиелік мәні.
Адамзат тарихына көз салсақ, сонау алғашқы дәүірден бері адам
баласы әлемді ... ұлы бір ... ... одан ... ... ... құлшылық
еткен. Яғни адамның бойында ұлы жаратушыға ... ... ... бері
болған. Бұл- адамның өз табиғатында Аллаһ тағалаға сену мен бой ұсыну ... ... ... ... ... тағала әуелі Адам пайғамбарды жаратты.
Аллаһ тағала адам ... Адам ... осы хақ ... ... ... ... алғашқы дінінің тәухид (жалғыз ғана құдайға
сену) діні ... ... ... ... ... ... өте келе ... сенімінен айрылып қараңғылыққа бет бұрып, көркем мінез аяқ асты
қалған еді. Сол кезде Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... діні келкен кезде араб әлемі осындай күйде болатын.
Олардың діни сенімі қым- қиғаш халде еді. ... әу ... ... ... ... ... Аллаһ тағаланың бірлігіне негізделген Ислам
дінінде жүргенімен, ... ... ... ... ұмытып пұттарға
табынып кетті. Пұтқа табынушылық араб түбегінің қоғамдық және экономикалық
өмірінде салтқа ... ... жеке және ... ... бар пұттар
жасаған. Әр бір тайпаның өздеріне тән пұттары болуымен қатар, бір ... ... ... ... да бар еді. ... ... 360 ... Араб түбегінің жан-жағынан ... ... осы ... пұттарға
зиярат етіп, табынып, құрбан шалып, ... ... ... ... ... ... ... оларда Аллаһ тағала хақында пікірлері де бар еді.
Құран осы жәйтті былай баяндайды. ... ... ... мен ... күн мен айды бағындырған кім?-деп сұрасаң сөзсіз «Аллаһ» дейді.
Олар осы ақиқатты біле тұра қайда ағып ... ... ... ... сол арқылы жерді өлімнен кейін жандандырған кім?-деп сұрасаң
сөзсіз ... ... Онда сен ... ... Аллаһқа лайық де. Бірақ олардың
басым көпшілігі осы ақиқатты ұғынып саралай алмайды».(26/61). Олардың Аллаһ
тағала туралы ... ... ... ... жаратушысы;
2. Ол жауын жаудырып, әр нәрсеге тіршілік беруші;
3. Ол мерекелі жиынды басқарушы;
4. Өткінші монизм ақиқаты;
5. Аллаһ Кағбаның ... ... ... бар ... ... пайғамбар мен қайта
тірілуді теріске шығарған болатын. Ол Құранда былай сипатталады: «Олар,
өмір тек бұл өмір де ғана өмір ... ... ... осы ... ... дейді.Задында олар бұл жайлы еш ... ... Бар ... жасайды». Басқа аятта: «Олар әуелгі өз жаратылыстарын ұмытып бізге
мысал бермекші; Мұнша шіріген сүйектерді кім ... ... ... ... ... сенімі мүлдем жоқ еді. Бірақ араб түбегінде
арабтар мен қатар өмір ... ... мен ... бар ... ... ... ... ақырет туралы естіген деген жорамалға тоқталамыз.
Алайда араб түбегі қауымының ақыретке ... еш ... ... ... да
есепке алсақ, олар әһли кітап (еврейлер мен христиандар) көзқарастарына еш
қандай маңыз бермегенін аңғарамыз. Оның үстіне ... мен ... ... ... тірілуге деген сенімі саяз еді.
Арабтар арасында пұттарға табынбаған, оларға арнап құрбан шалмаған,
тек қана ... ... ... ... да ... ... «муаххид» немесе
«ханиф» деп атаған. Олардың орталығы Мекке болған. Олар ... ... ... ... Аллаһ тағалаға серік қосып рухани құндылықтарды
аяққа басып, дүниеқоңыз ... ... ... ... пайғамбардың
ханиф дініне иман еткен жандар еді. Ол ... ... ... ... ... ... әйел ... қоғамда еш бір лайықты орны жоқ ... ... қыз бала ... келісімен басталған. Арабтардың әйелі ұл туса
қатты қуанып қыз туса ... ... ... ... Өйткені адамдар үшін
қыздың әкесі болу масқаралық саналған. Олар ... ... сәбі ... ... ... ... не оны ... біреуге сатып жіберу арқылы
құтылған. Кей бір жаны ашығандары ғана қызын елсізге апарып мал ... ... ... арғы ... Сасаа иман еткенде, өзінің басынан
кешкенін Мухаммед пайғамбарға былай деп ... ... ... ... ... ... ... бар ма?» Мухаммед Пайғамбар
«Нендей жақсылық жасадың?»-деп сұрайды. Сасаа. Мен бір күні ... ... ... ... жүріп ұзақтан екі шатыр көрдім. Барған
соң қарт кісімен жолықтым. Біз әңгіме үстінде ... ... ... ... хабарлады. Күйеуі аулаққа апарып жерге көм,- деді. Мен араша түсіп
ақырында сатып аламын деп әзер көндірдім. әлгі ... ... екі түйе ... ... беріп, қызды аман алып қалдым. Бұдан басқа да исламға
дейін 360 нәрестені ... деп ... ... Мухаммед пайғамбар
оның осындай жасаған жақсылығына оған Аллаһ тағала ... ... ... ... ... ... мүлік ретінде қараған. Әйел хайыз кезінде
уақытша үйінен ... ... ... әйел ... шек ... ... ажыраса берген. Бұл тек арабтарға ғана тән құбылыс
емес, Рум және ... ... да ... құқы жоқ еді. ... ашық ... ғұмыр кешкендіктен, ой-өрістері де сол аспандай таза
еді. ... ... ... өнер кеңінен тарап, әсіресе шайырлық өнері
, өрістеген болатын. Ол заманда ақындар ... ... еді. Бір ... екі тайпа соғысып, бір ауыз сөзбен екі ел арасындағы көп ... ... ... ... ... арасында мүшайра жарысы өтіп
жеңімпаздың өлеңі кағба ... ... ... де етек ... еді. Ондайлардың халықтың
жүрегінен орын алғаны сондай көпшілік оларды тылсым ... ие ... деп ... зор ... ... ... басына іс түсе қалса,
яки қайғы ... ... ... ... жөн ... ... ... ішіндегі жындармен тілдесіп ғайыптан хабар
алатынына мүлтіксіз сенетін.
Арабтар осындай ... ... ... кешу үстінде әлемнің ұлы
жаратушысы ... ... ... ... ... Ол қасиетті
кітап ғана емес, жазу стилі жағынан адам ... ... ... кітап болды. Оның аса ғажайып мұғжизалық үлгісін дос ... да ... ... ... Шын ... адамзат тарихындағы ең маңызды
және қайталанбас оқиға исламның келуі және оның өркен жайып дамуы ... ... ... ... табынушылық, Аллаһқа серік қосу,
әділетсіздік, зұлымдық пен ... үкім ... ... араб ... ... ... Мухаммед пайғамбар жиырма үш жыл ішінде
пайғамбарлық өмірін тәмамдаса да, араб ... ... ... ... өз ... алған үлкен мемлекетті артына қалдырды. Оның ... ... ... Ислам мемлекеті шығыста Қытай территорияларын
батыста Атлантика океандарына ... ... өз ... ... ... бір ... ... алғашқы кезеңіндегі тарихи шындықты
«Ислам мұғжизасы» деп атап кеткен. Біз бұл ... ... тек ... деп
қана қоймай, ол туралы мұқият ойланып, терең зерттеулер жүргізуіміз ... сөзі тау ... ... ағып жан мен тән, ар мен ... ... ... бақыт әкелді. Құран арқылы әйел заты теңдікке ... әке ... қыз, ұл деп бөле ... бірдей әкелік сезіммен
қарайтын болды. Кешегі қызын тірідей ... ... енді ... ... сезіммен қарайтын заманға қол жеткізді. Бір-бірімен қырық-пышақтасып
қырқысқан ру, тайпалар Құран арқылы арасынан қыл өтпейтін дос ... ... ... орнықты. Күні кеше ата-анасына ... ... ... ... ... ... ... қарсы шықпақ түгіл «үһ» деп ... ... ... ... ... ... ... ерекше ізет
көрсетіліп «Жаннат аналардың аяқтарының астында» ... ... ... ... Міне Құран бұдан он төрт ғасыр бұрын, зұлыматтың ... ... ... ... ... көтерілген күндей нұр шұғылаға
бөледі.
Жаһилия (исламнан бұрынғы кезең) кезеңіндегіі жаман әдеттерді жойып
адамзаттың кәмілденуіне себеепші болған ... ... ... ... ... ... ... негіздерді іздеп зерттеуіміз
керек.
Мұсылмандардың бастапқыда ... ... қол ... ... деп ... болады. Исламның адамзатқа әкелген
тәрбие ... ... ... мұсылмандар тарапынан кемшіліксіз
орындалуы арқылы олар жан жақты табыстарға қол ... Бұл ... ... ... ... ... ... системасы деп сипат
беруге болады.
Негізінде Мухаммед пайғамбар өзін тәрбиеші ретінде көрсетеді. «Мен
бір мұғалім, ... ... ... ... ... ... Құранда: «Егер сенсеңдер, әрине жоғарысыңдар(үстінсіңдер)»
аятын ислам тәрбиесін ... ... мен ... ... ... ... ... жеңіске жетіп, дүниеуи жарыстарда да ... ... ... ... ... ... керек.
Қазіргі замандағы тәрбие системасын зерттейтін болсақ, ислам
тәрбиесінің артықшылығын байқауға болады. Ислами ... ... ... ... ... ... ең ... тәрбие системасын
білдірген. Құранда адам баласының «алаи иллийин» деп аталатын ең ... ... да ... ... ... ... ... шыға
алатын ең әдемі сүретте жаратылғандығын айтады. Олай болатын болса ... ... ... болған Раб, яғни тәрбие етуші есімі мен өзін бізге танытқан
ұлы жаратушы, адамдардың ... ... ... ... жол, яғни ... лайық тәрбие системасын көрсетпеуі мүмкін
емес. Егер жоғарыдағы сияқты ислами тәрбие ... бар ... бір ... ... ... ... ... тәрбие бола алмайды.
Ислам, бүкіл пайғамбаарлармен кітаптар, шариғаттар тіпті ... ... ... үшін ... ... ... Мухаммед
пайғамбар бір хадисінде ... ... ... ... да ... ... ... айтады. Діни әмір мен
тиымдар, харам мен халалдар барлығы ... ... ... ... ... ... алғашқы тәрбие негіздерінен Құран
жайлы, ол кімнің сөзі және оның басқа ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайтын ... ... және ... ... ... ... Аллаһ
тағала адамзатттың атасы Адам пайғамбардан бастап ақыр заманның үмбетіне
дейін әр дәуірде ... ... сана ... ... ... сол қауым ішіндегі арнайы таңдалғаан пайғамбарлар арқылы жіберді.
Адамзаттың ... ... гөрі ... ... ... ақырғы
пайғамбаар Мухаммед арқылы жиырма үш жыл бойы уаһи етіп Құранды түсірді.
Құран, адамзат ... ... ... ... ... ... ... рақымға толы кітап. Құранда Аллаһ тағала былай дейді: «Ол
сендерді қараңғылықтан жарыққа шығару үшін құлына ап-ашық ... ... ... ... тым мейірімді, аса рақымды.(Хадид 9). ... ... шипа мен ... ... Бұл залымдардың зиянын
ғана арттырады. (Исра 82).
Құран- тарихтағы өзіне дейінгі ... ... ... өзге
илаһи кітаптарға ұқсамаған жалғыз уаһилік ... Осы ... ... ... пен ... ... жалғыз құқылы кітап. Оның нақты мәнісі-Тәурат,
Інжіл, Зәбур және Құранның бір бастаудан келуінде. Себеп, тәурат пен ... бойы ... ... ... ... әлгі ... ... бір
әрпі де өзгертілмей сақталуында. Кей бір ислам ғалымдары «бұл кітапта шүбә
жоқ» деген. ... ... ... ... ... ... ... кітапты
екіге бөліп қарастырады. Үлкен және кіші кітап. Үлкен кітап бұл алып әлем
болса, кіші кітап Құран ... ... ... ... жеті қат ... алып ... ... Ұлы жаратушы әлемді өзінің ұлылығымен
құдіреттілігін ... үшін ... ... ... ... ... ... құпия қазына едім, мені танып білсін деп әлемді жараттым» дейді.
Өйткені әр бір ... ... және ... ... кәмілділігі және
әдемілігін көруді әрі көрсетуді ... ... да әлем ... ... ... сол ... ... адамдар мен тілдеседі. Ендеше
адам баласы алып кітапты оқып оның ... ... ... ... мақсатты
табуы шарт. Адам ақылы шектеулі. Сондықтан да ... ... ... ... ұлы ... ... арқылы жіберген кітап кілітімен ғана
аша алады. Құрранның түсу кезеңін ... ... ол ... ... бойы ... ... кәмілдік деңгейге жеткен кезде түскен.
Ол осыдан он бес ғасыр бұрын түссе де, қазір де ... ... ... ... ... ... жетіп артылады. Құранда Аллаһ тағала
«Болашақта дәлелдерімізді ғаламзат және жаратылыстарында көрсетеміз. ... олар оның ... ... ... анық ... ... Бұл аяттан, келешекте адамзаттың күллі болммысымен құран
арасындағы тылсым байланысты түгел зерттеп ақыр ... ... ... ... ... ... ақыл иелерінің көздері жетеді деген
мағына шығады.
Құранның бұрынғы кітаптардан тағы бір ... ... ... ... ... ... қамтуында.
Егер де сол кезеңнің қоғамдық ахуалына қарайтын ... шын ... ... бір жол көрсетушінің түсуі де аса қажет екендігі көрінеді.
Адам баласы бұл дүниеге не үшін ... ... ... ... ... жауап
береді. Адамзат жеті қат алып сарайдың аса қадірлі қонағы. Бүкіл әлем ... ... ... ... ... Ұлы ... жарлығын
орындап, ғаламзат сарайын тамашалай жүріп, оған ... етіп ... ... жақсысы адамдарға пайдалырағы» дегеніндей ізгілік
жасап халыққа пайдасын тигізіп, кейінгі ұрпаққа өшпестей жақсы із ... ... ... ... ... ... мәңгілік бақыт
мекенін сатып алуға келген. Егер де ахирет әлеммен ондағы мәңгілік өмір
болмаса, бұл ... ... еш мән ... ... еді. Адам ... ... келіп құр кеткен болар еді. Алайда әлемнің жаратылыс мақсаты-
адам. Әлем- алып ағааш, адам соның ... мен ... ... ... ... дүние босқа жаратылды деген мағына шықпай ма?
Құран әрі адамзаттың тәрбиешісі. Құранның ... ... ... жан ... ... ... рухына ғайыптық қанат тағып, жаннатқа
лайық ету. ... ... ... ... адам ... бұл ... ... ұқсас. Өйткені адамның жандүниесі мен болмысын тәрбиелеуде ... ... ... ... жаратқан Аллаһ тағала ғана біледі. Құран күллі
адамзаттың заттық әрі руухани қажеттіліктеріне сай, кең ауқымға ие ... ... ... адам өміріне немқұрайлықпен қарамай, оның қажеттіліктерін
қамтыған кітап. Адам ... ... ... бөгеттермен асулардан соның
көмегімен өтіп, дерттің дауасын, рұхтың азығын Құраннан ғана табады.
Шығыс және ... ... ... ... ... ... деп ... Мухаммед пайғамбарға жиырма үш жыл бойы
түскен Құранды ... ... ... ... ұрпақтарға жеткізген.
Құранды бірінші болып Зейд б. Сәбит киік терісіне ... Омар ... ... ... ... ... Үшінші халифа Оспан оны алты нұсқа
етіп ... ... ... әлем ... ең ... ... бүкіл мұсылмандардың
қасиетті кітабы. Араб тілінде «қирағат»-«оқу» деген мағынаны білдіретін
Құран жүз он төрт ... ... ... ... ... ... шақырады. Адамдарды
жақсылыққа шақырып, жамандықтардан тиым салады. Құран ... ... ... рухани және мағынауи пәктікті, адал еңбек
етумен жақсы өмір сүруді әмір ... ... ... ... ... рухани кәмілденуіне қаншалықты маңызы бар екендігін көруге болады.
Баршамызға мәлім кәміл адам ... ... ... ... ... ... кісі тек ... болу керек, өйткені
адамның білімі артқан сайын діннің бос ... ... деп ... ислам мұсылмандарды дамуға білім алуға әмір етеді. Өйткені жеке адам
және қоғам білімменен кәмілдікке жетеді. Адамдарды ... ... ... ... 9 аятында былай делінеді: “Білетіндер мен білмейтіндер ... бір бола ма? ... ақыл ... ғана ... ... ... ... дамуына қатты көңіл береді. Ғылым және ақиқатты айғақтар мен
дәлелдеуде, исламның рационалдық, ақылға ... дін ... ... Шын мәнінде де Құран еш бір нәрсені дәлелсіз қабылдамау
керектігін ... ... ... ... жол бермейді. Бұған Құрандағы 250
жерде “Ақылдарыңды қолданбайсыңдар ма?, ... ма?” ... ... ... ... еш бір ... ... қабылдамау керектігін айта
отырып еліктеу арқылы сенуге жол бермейді.
Құрандағы негізгі тақырыптарды ислам ... үшке ... Олар ... Иман ... ... (көркем мінез-құлық).
3. Муамелат (қарым-қатынас, іс-әрекет).
1. Иман (сенім) ... ... ... ... мұсылманшылықтың ең алғашқы шарттарынан
болып табылады. Иман сөзі араб тілінде ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Ислам дінінде оның негізгі алты ... Олар ... ... барлығы мен бірлігіне сену.
2. Періштелерге сену.
3. Кітаптарына сену.
4. Пайғамбарларға сену.
5. Өлгеннен кейін қайтадан ... ... ... ... ... ... ... екеніне сену.
Бұлардың біреуіне толық сену басқаларына да сенуді қажет еттіреді.
Мысалға, Аллаһтың ... және ... ... ... ... хақ
екеніне, Мухаммед пайғамбардың хақ екеніне сену болса Аллаһтың ... ... ... ... еттіреді. Ол екеуі түтін мен от сияқты, түтін
қалайша оттың барлығына дәлел ... от да ... ... еттіргеніндей
бірін бірі толықтырады.
Абай атамыз, Иман- бұл ... ... уа ... ... ... ... пайғамбардың хақ екендігіне сену деп түсіндіреді.
Иман екі түрлі болады:
1. Тақлиди иман.(Еліктеу арқылы сену).
2. Тахқиқи иман (Шынайы сену).
Тахқиқи иман дегеніміз әр бір ... ... ... ... оның
дұрыстығына қол жеткізу. Құранда «Сондай сөзге құлақ салып, сонда оның ... ... Міне ... ... ... тура ... ... Ал
міне солар ақыл иесі».(Зүмәр,18). Бұл аяттың ... әр бір ... ... ... ... амал ... міне солар Аллаһ һидаят еткен
кісілер ... ... ... ... ілім ақыл ... ... асады.
Сондықтан да Құранда ақылға қатты мән ... оның ... ... ... иман ... басқа біреудің айтқанына, сенгеніне еліктеп
ақыл қолданбай, ой ... ... Бұл иман ... және тез ... кетуі
мүмкін.
Иман тек сеніммен шектелмейді. Иман ... ... да ... ... иман ... жерде ар-ұят, намыс болады. ... ... ... ... болады. Бұл қоғамның бақытты ... ... «Шын ... ... ... Тек Аллһқа иман етіп
жақсы ғамал жасағандардан басқа» деп айтылады.(Аср,2-3).
Құран Кәримде Аллаһқа иман етіп жақсы ... ... ... ал ... оған иман ... қарсы шыыққандарға тозақ азабы бар
екендігі ескертіледі. Кей бір ислам ғалымдары иманды былайша түсіндіреді.
Иман, ... ... ал ... ... өзінде тозақтың тұқымын
сақтайтындығын айтады. Яғни иманды ... ... ... бұл дүниедегі
өмірін салыстыратын болсақ, иманды адам жәннат ... ... ... ... адам әр ... ... өмір ... көз жеткіземіз.
Өйткені Алла һқа иман етпеген адамдүниедегі ... ... ... ... ... ... күйде келешектегі
келетін өлімді ойлап әр уақыт жан ... ... Ал ... кісі ... артып, өмірдегі қиыншылықтарға сабырлылық және төзімділік пен жауап
беріп жан азабын шекпейді.
Құрандағы екінші басты ... бұл ... ... Ахлақ дегеніміз
көркем мінез-құлық дегенді білдіреді. Құран әдеп, ахлақ, этика, ... ... ... ... дамуымен ілгерілеуінде адаамның
жеке мінез құлқы маңызды роль ойнайды. Өйткені ... ... ... әр ... ... ... қоғамға қааншалықты пайдасы болса, жаман
мінез-құлықты адам да ... одан да көп ... ... ... бір кісі ... ... ... сұрағанда «Ислам көркем
ахлақ» деп жауап береді.
Құран адамдаардың құндылықтарын жоғары бағалай отырып, құрметке ең
лайық әке-шешелерді ... ... хақы ... ... Әл
Исраа сүресі 24-25 аяттарында әке-шеешеге жақсылық жасау, Аллаһ тағалаға
ғибадат етуден кейінгі екінші ... ... ... ғана ғибадат етулеріңді, әке-шешеге жақсылық
жасауларыңды әмір етті. Ал егер ол екеуінің бірі ... ... де ... ... «түһ» деме сондай-ақ ол екеуіне ... де, ол ... сөз ... Ол ... кішірейіп мерхамет құшағын жай да, «Раббым ол
екеуі мені кішкентайда тәрбиелегендей, сен де оларды ... ... ... ... ... бес түрлі мейірім және құрмет көрсету
керек екендігін көреміз:
1. Бала әке-шеше іс-әрекеттерінен ауырсынып оларды ... Бала ... ... болу.
3. Ата-анаға әр қашан құрмет көрсету.
4. Ата-анамен сөйлескенде оларға ауыр тиетін сөздер сөйлемеу.
5. Бала әр ... ... ... әрі рахатты болу үшін дұға етіп жүру.
Құранда тек ... ғана еме, ... ... да ... ... ... кедейлерге жақсылық жасауды әмір
етеді. Құранда Ниса сүресі 36 аятында: «Әке-шешеге, жақындарға, жетімдерге,
міскіндерге, ... ... ... көршіге, жакын жолдасқа, жолда
қалғандарға және қол астарындағыларға жақсылық ... ... ... ... ... ... ... деп адамдарды бір-біріне
жақсылық жасауға шақырады. Бұл аят ... ... ... ... ... ... үшін ... техниканың дамуы, көптеген ғылыми
техникалық жаңалықтардың ашылу кезеңі болды. Бірақ та дамуды тек ... деп ... ... Шынайы даму бұл қоғамдық ... ... және ... байланысты. Егер қоғамда
жоғары аталмыш қасиеттер ... ... ... ... ... өмірі
қысқа болуы мүмкін.
Құран адамдарға сабырлы болуды әмір етеді. Сабыр қанағат адамдардың
ең жоғары қасиеттерінен болып табылады. ... ... ең көп ... «Эй, ... ... ... ет. ... Аллаһ тағала
жақсылық істеушілердің еңбегін жоймайды.(Худ,15).
«Егер сабыр етіп, Аллаһтан қорықсаңдар құтыласыңдар»(Али Имран,186).
Сабырдың үш түрі бар:
1. Күнәлардан қашу арқылы ... ... ... құлшылықтарды орындаудағы сабыр.
3. Қиыншылық аурулардан сабыр ету.
Шын ... ... адам оның ... сары ... ... бүкіл
қиыншылықтарға шыдап дұрыс жолды таңдай алады. Құран адамдардағы ең ... ... ... туралы сөз қозғайды. Шыншылдық сенімділікті
әкеледі. Ал отбасымен қоғам тек сенімділік пен ғана ... ... ... ... ... және шыншылдар мен бірге ... ... ... ... достыққа татулыққа шақырады. Оған мына аятпен белгі
береді. «Мүминдер бір-біріне бауыр». Бұл аят қоғамда ... ... әр ... ... ... шешуде үлкен маңызға ие. Жікке
бөліну ... пен ... өз ... ... ... дұшпандыққа ұшырататын негізгі себептер. Мұндай
жәйттер, ақиқатқа, даналыққа және ең жоғары адамгершілік- ... ... ... жеке және қоғамдық өмірінің сондай-ақ рухани ... ... ... ... ... ... ... Бұл адамзат тіршілігі
үшін нағыз-у. Ислам адамдардың бойындағы дұшпандық, жек көрушілік ... ... ... Егер ... жасағың келсе, ішіңдегі қара
ниетке қарсы шық. Соны құртуға тырыс. Саған ең көп зияны ... ... мен ... мен күрес, тәрбиелеуге ... ... өзі, ... лайық. Жауыздық қасиеттің өзі ең ... ... Егер ... жеңгің келсе оның істеген жамандығына
жақсылықпен жауап бер. Жамандық жасасаң одан сайын ... ... ... көрінсең де жүрегі мұздап саған кек ... ... ... Егер ... ... өзі де ... райынан қайтады. Шын мәнінде
өмір бірлік пен ынтымақтықтың нәтижесі. Тату-тәтті ынтымақ ... ... өмір де ... Құран әдемі сөйлеу, өзгелер мен ... ... ... ... Мұны ... ... көруге болады.
«Адамдарға жақсы сөздер айтыңдар», «Қашан сендерге сәлем берілсе сендер
одан да ... ... ... ... ... ... ... ие болған әмірлерді қысқаша шолып өттік.
Құранда әмірлер мен тиымдар да бар. ... ... ... ... ... ... арақ ішу, жала ... өтірік айту,
өсек сияқты жаман қасиеттерді айта отырып бұлардан аулақ болуды әмір етеді.
Тәкаппарлық туралы Құранда «Жер жүзінде ... ... ... жерді, әсте жара алмайсың да бой жағынан тауларға да жете ... адам ... өзін ... көреді. Өз пайдасы үшін барлық нәрсені
пида етеді. Өзінің байлығы және мал ... мен ... ... ... «Жер ... орынсыз даңдайсығандарды ұзақтастырамын.
Егер олар барлық белгілерді көрсе де оған ... ... ақ олар ... ... оны жол қылып алады. Бұл олардың аяттарымызды өтірік деп ... ... ... ... адам ... өзін ... ... Өзін
жақсы көрген адам, басқаларды сүйе алмайды. Сырттай жақсы көрсе де, шынайы
түрде сүйе алмайды. Оның пайдасы немесе ләззаты үшін ... ... Әр ... ... ... жан сүйдіруге тырысып, кемшіліктерді өзіне алғысы
келмейді. Сол арқылы ... және ... ... ... ... ... айту және оның ... баяндалады. «Аллаһ шектен
шыққан өтірікші кісілерге хидаят етпейді.(Ғафир,28). Үәдені ... ... ... өтірікшілдіктің түрлеріне жатады. Мухаммед ... ... ... деп ... ... үш ... бар: ... өтірік
айтады, үәде берсе үәдесін орындамайды, аманат берілсе ... ... ... айып және ... қылық екенін, жиіркеніштілігін
Құран бір ғана аятымен ғайбат, өсектің қаншалықты жаман нәрсе ... ... ... Құранда «Әй мүминдер! Күмәннің көбінен ... ... кей бірі ... Сыр ... ... ... Біреулерің өлген туысының етін жеуді жақсы көре ме? ... жек ... ... ... ... тым қабыл етуші ерекше мейірімді.
(Хужурат,12). Жоғарыдағы аяттың ... ... ... айту ... жүрегі, адамгершілігі, жаратылысы сүймейтін және ... ... ... қылық екендігі айтады. ... де ... ... ... кек сақтауға себеп болатын, адамдардың арасындағы достықты
бұзатын-у. ... қара ... ... және ... ... өте ... жексұрын қаруы. Ар намысты адамның бұл лас қаруды ... ... ... бір кісі былай деген екен: «Душпанымды ғайбатпен
жазалаудан бойымды аулақ салдым. Пасық пен ... лас ... ... ... ұлтшылдық пен нәсілшілікке тиым салады. Бір ұлттың немесе
нәсілдің басқа ... ... ... ... ... жаратқан
адамдардың бәрін бірдей көреді.
Марқұм Ибраһим Құнанбайұлы ұлтшылдықтың, нәсілшіліктің адам
болмысына жат ... ... ... паш ... ... ... адам
баласының бәрі дос. Не үшін десек, дүниеде жүргенде ... ... ... ... дене ... ... жерің, бармақ жерің, бәрі ... ... ... ... ... ... махшарда сұралуың, бәрі бірдей
екі дүниенің қайғысына, пәлесіне қаупің, екі дүние ... ... ... ... Бес күндік өмірің бар ма, жоқ па?
Үстемдікті тек моралдік, рухани, ахлақи сапаларда іздейді, яғни ... адал ... ... ... ... ... ғана ... дәрежесі жоғары болмақ. Адамдарды қорлаған такаппарлық жасаған
залымдардың қай ұлттың иесі ... ... ... ... ... ... ... еркекпен әйелден жаратқанын, соңсон оларды бірін бірі оңай танып білуі
үшін қауымдарға бөлгенін хабарлайды. (Хужурат,13). «Ей, ... ... ... бір еркекпен әйелден жараттық және бір-бірлерің мен
танысуларың үшін ... ... және ... ... Ал Аллаһтың
құзырында ең қымбаттылырың, одан ең көп ... ... жоқ ... Ол әр нәрседен хабардар».
Ислам сөзі Құрани Кәримде мынандай мағынада ... ... болу (68/43), таза ... ... және 37/84), бейбітшілік,
амандық, азаттық(2/208).
Бір жолы Мәдинедегі ... ... бір топ адам ... ... ... ... ... Әбден ұғынып болған соң мұсылмандықты
қабылдаған олар былай деген: «Біз ... пен ... ... ... ... ... ... дініңнің арқасында Аллаһ тағала екі ... ... ... деп үміт ... ... барып үгіттерімізді
түсіндіреміз. Аллаһ оларды сенің маңайында жинасын деп ... ... ... ... теке ... шайқаста болған Мәдинедегі Әус және
Хазраж рулары мұсылмандықтан кейін татуласып бауырласқан.
Әлем ... ... ... әр дәйім бейбітшілік
жағында болғанын көреміз. Үстіміздегі ғасырда болған оқиға да ... ... ... ... ... ... мұсылман үмбеті
десек қателеспейміз.
Ислам дінін ең алғаш рет қабыл алған Мухаммед ... ... ... еді. ... ең ... мұсылман әйелдерден болды. Мұның
үлкен мән-мағынасы бар. Исламият әйелдің ... және ... ... ... ... лайық болған құқықтарын берді. Оған дейін мал
құрлы бағасы болмаған, ... бар да ... жоқ, еш ... сенімділігі жоқ
әйелдерге дауыс беру, күәгер болу, үйлену және ажырасу туралы ... ... ... ... иесі болу, өзінің жеке меншігі болу және ... ... ... ... ету ... ... берді.
Ортағасырда европалық шіркеулерде «әйелдердің құқықтары бар ма, ... ... ... жауап іздеп, таласып жүргенде Мухаммед Пайғамбар сонау 7
ғасырда «Жәннат аналар аяқтарының астында» деп әйелдің құрметтеуге ... ... ... ... ... кедергі әрі тосқауыл ... ... ашу деп ... Бұл ... ... ... ... Өйткені ашу бар жерде ақыл жұмысын тоқтатады. Адам ... ... өз ... мен абыройын сақтаймын деп надандықа ... Ал ... ден ... да ... ... да ... ақыл және ... сезімге берілмей салмақты іс-әрекет жасау керектігі ескертеді. ... 134 ... « Олар ... ... Аллаһ жолында мал сарып
қылғандар. Сондай-ақ олар ашуларын жеңушілер, адамдарды кеншірім етушілер,
Аллаһ жақсылық етушілерді ... ... көре ... тиым ... ... ... аса
қатерлі аурудың ашкөздік екенін айтады. Ашкөздік ... ... ... ... Ол да бір дерт және ... ... адамды құралақан
қалдырып, қайыршылыққа ұшыратады. Ашкөздік ... бәле ... ... ... ... ең ұсақ нәрсеге дейін жағымсыз әсерін қалдырады. ... етіп ... ... тырысу-бақыт көзі. Барлық ... ... ... ... ... ... ... «Бізді тура жолға баста
делінеді». Мұсылман ғалымдары бұл аят ... ... ... ... ... ... ... Өзгеруге, ауысуға әр дәйім мұқтаж болған адам рухының денеде ... үшін адам ... үш құат ... ... ... ... әкелу үшін берілген шәһәуи құаты.
Екіншісі, зиянды нәрселерді жоқ ету үшін берілген ашу ... ... мен ... ... ... үшін ... ақыл құат.
Шариғат және Құранда бұл ... шек ... ... шек ... Сондықтан да бұл құаттардың шектен тыс, орта
және төменгі әлсіз ... ... ... ... құаттың төменгі мәртебесі жақсылыққа да, жамандыққа да тәбеті
жоқ. Шектен тыс мәртебесі ... ... ... ... Ал орта ... ... ... жамандықтарға
көңілі жоқ.
Ашу құаттың төменгі мәртебесі, қорқпайтын нәрселерден де қорқу.
Шектен тыс мәртебесі, ... әрі ... еш бір ... ... Бұл
зұлымдықтардың қайнар бұлағы. Орта мәртебесі болса шежаат(батырлық), өзінің
діни әрі дүниеуи құқығы үшін жанын пида ... тиым ... ... ... төменгі мәртебесі, еш бір нәрседен хабары болмау.
Шектен тыс мәртебесі ақиқатты жалған, жалғанды ақиқат деп ... Ал орта ... ... ... яғни ... Сондықтан да
Мухаммед Пайғамбар хадистерінде «Адамдардың жақсысы, орта жолда жүргендері»-
деп ... ... ... ... ... тұра жол ... батырлық,
және даналықтың бірлесуіндегі әділет жолы деп ... ... Абай ... да ... ... былай дейді: «Үш-ақ нәрсе
адамның қасиеті; ... ... жылы ... ... ... Бұл ... ... мағынасын құаттай түседі.
Құрандағы муамелат(іс-әрекет) бөліміне келетін болсақ, Аллаһ
тағала құлдарына «Жеңдер, ішіңдер, бірақ ырырап ... ... ... ... жасаушыларды сүймейді» деп айтады. Құрандағы басқа бір аятта
«Егер сендер нығметтерімді ... ... ... жете алмайсыңдар.
Шындығында адам баласы өзіне зұлым етеді. Ысырап болса бұл шүкіршілікке
қайшы, нығметті ... әрі ... ... ... ... ... пайдалы іс.
Ия, үнемділік дегеніміз мағынауи шүкір, сонымен ... ... ... ... әрі береке бұлағы және ден саулққа да пайдасы зор.
Адамды мағынауи қайыршылықтан құтқарады, ... ... ... ... және ... ... көрінген нығметтерден де ләззат
алуға бірден бір ... Ал ... осы ... ... оның қиын да ... нәтижелері бар.
Үнемшілдіктің адамның жеке өміріне және ден ... ... ... қоғамдық өмірде де пайдасын көреді. «Үнемшілдік жасаған,
тұрмыс тауқыметін көрмейді» мағынасындағы ... ... ... ... үнемшіл адам тұрмыста күн-көріс тауқыметі мен
машақатын көп шекпейді. Ысырап- адамды ашкөздікке ... ... ... салдары бар:
1. Қанағатсыздық, ол адамның жұмысқа болған ынтасын ... ... ... ... ... ... итермелейді.
2. Үнемді пайдаланбаудың салдарынан тұтынушылар артып, өндірушілер
азаяды. Жұрттың бәрі ... ... ... ... Сөйтіп,
әлеуметтік өмірдің тірегі болып табылатын өнеркәсіп, сауда, ауыл
шаруашылық салалары тоқырауға ... ... ел ... ... ... нәтиже береді.
3. Түңілу мен зиянға ұшырау. Мақсатына жете ... ... ... пен ... құр ... ... халқымызда «ашкөздік- зиянға
ұшырау мен сәтсіздіктің себебі» деген нақыл сөздер де бар. Өмірге
ықыласты да ... ... ... ... ... ... қанағатсыздық
еңбекке деген ынтаны жойып, жалқаулыққа үйретеді. Тұрмысына риза болмай,
әр уақыт шағымданады. Қанағатсыздық ықыластың сағын ... екі ... ... ... бір аятпенен адамның бақыттылығы қанағаттылықта,
ал ысырап адамды жарға құлатып жақсылықтан мақұрым қалатындығын баяндайды.
1.3. Мухаммед Пайғамбардың ... ... ... ... ... ... көзі ... болып табылады.
Алдымен хадис және сүннеттің мағынасын түсіндіріп кетейін. ... ... ... ... тура жол, ... үлгі ... мағыналарды білдіреді.
Мухаммед Пайғамбар бі хадисінде тура жол, өнеге болу мағынасында сүнет сөзі
қолданған. ... ... әр ... ... ... ... Кім ... тап болса, менің сүннетім ... ... ... ... сүннетіне мойынсұнуларыңды ұсынамын». Мухаммед ... деп оның ... ... ... және ... ... сүннетін үшке бөліп қарастыруға болады:
1. Қаули сүннет. Мухаммед Пайғамбардың айтқан бүкіл сөздері осы ... ... ... ... Мухаммед Пайғамбардың жасаған бүкіл іс-әрекеттері.
3. Тақрири сүннет. Мухаммед Пайғамбардың құзырында айтылған сөздер мен
жасаған ... ... ... еткен
сүннеттерге айтылады.
«Хадис» сөзінің сөздік мағынасы -сөз деген ... ... ... болса Мухаммед Пайғамбардың сөз, іс әрекет, жағдайларына қатысты
хабарларға айтылады.
Мухаммед ... ... ... ... ... ... ... мұғалімі. Бүкіл мұсылмандарға үлгі. Мешітте
имам, мешіт сыртында жолбасшы, соғыста ... ... ... ... ... көрсетуші) еді. Шын мәнінде Мухаммед пайғамбардың ... ... ... әр бір іс-әрекетінде, қимылдарында адамның
кәмілденуіне, жетілуіне пайда беретін дәрістер ... ... Оның ... ... ... ... ... кезде былай деп айтушы
еді: “Хз. ... ... ... әрі кішіпейілділікті ұстанатын.
Бақырып-шақырмай орта ... ... ... ... ... ... ... танытатын. Үгіт етіп жүргендердің көңілін түсірмейтін.
Мына үш ... ... ... ... намысын таптамайтын, ешкімнің
қатесін қазбаламайтын, пайдасыз сөз сөйлемейтін. Ол сөйлеген кезде барлығы
оны мұқият ... ... ... Ол ... бітіргенде өзгелерге сөз
беретін. Одан ешкім қысылып-қымтырылмайтын. ... ... не ... ол да ... не ... ... ол да ... Бөгде
адамдардың әдепсіздігі мен басынуына ... ... ... ... Бір ... ... ... анаған жәрдем
беріңдер дейтін. Еш кімнің сөзін бөлмейтін, егер жөн-жоқсыз сөйлер болса
ғана тыңдамай кетіп қалатын еді. ... ... ... ... ... аулайтын. Әр дайым жылы лебіз танытып жүретін».
Баршамызға белгілі Құран Кәримде Мухаммед Пайғамбар әлемдерге ... ... ... Бұл ... ... тек қана ... әлемі
үшін ғана емес, одан ... ... ... де ... ... Ол өзіне иман келтірген адамдарға пайғамбар болуымен бірге
рухани жаратылыстардың да ... ... ... ... ... әр ... ... және атаққа ие болған адамдарға да пайғамбар.
Өйткені ол, ... өз ... ... пайғамбар деген сипатқа
ие.Тәубе сүресінде 128 ... ... ... ... ... ең бірінші көзге тасталатын ерекшелігі құлшылығы ... ... ол ... әділ жанұя және мемлекет ... да ... ... ... ... ие адамазатқа үлгі болған
Мухаммед ... ... ... ету үшін жаратылған жануарлардың,
қоғамның төменгі сатысында орын алған кедей, ... ... ... жоқ
және балалардың да мейірімді ... ... ... ... кедейлерді төмен санауды, жетімдердің мал-мүліктері мен ... ... ... ... бұл ... ... ғасыр деп аталатын кезеңдегі Мухаммед
пайғамбардың ... ... ... және оның ... ... ... ... жасаймын. Қаншама ғасырлар өтсе де сол
ғасырдағы болған оқиғалардың қазіргі таңда тәрбиелік және педагогикалық
маңызы зор.
Мухаммед ... ... ... тыс, ... ең көп ... ... ... оның балалармен болған ... ... ... ... тәрбиеде ең алдымен адамдардың
дәрежесіне қарай қатынас жасайтын. Өйткені сол кезде ... ... ... ... ... және ... да ... болу керек
екендігін ұсынған ерекше тұлға. Оның бала ... ... ... жеке ... ... ... болған тақырыптардан. Сонымен қатар
қазірігі ... ... ... ... ... ... сол ... көңіл бөлген теңдессіз тәрбиеші.
Мухаммед пайғамбардың балармен болған қарым-қатынастарынекі негізгі
тақырыпқа бөліп ... Ең ... оның ... ... ... ... ... жаратылысы жағынан көңіл бөліп құнды деп білген
нәрселерге іштей қатты мән беріп оны ... ... ... ... және
алтын сияқты тастар адамдардың қолынан түспей қадірленеді. Ал ... ... ... ... шыға ... Оны ешкім сақтағысы да келмейді.
Бірақ та қолымызда болмаған, қадірі білінбеген ... да аз ... ... ... ... ... алтыннан да құнды, жауһардан да қымбат бағасыз
жаратылыс. Оларға жақсы үлгі және ... ... ... ... ... орай ... ... қыздарды қорлау, оларды
менсінбеу сияқты ... төбе ... тік ... ... ... көп
қайталанған. Алайда Мухаммед пайғамбардың өміріне қарайтын болсақ, бала қыз
демей ... ... ... ... оларға лайық болған құрметтілікті көрсете
алған.
Оның бір ... ... ... ... белі ... ... ... жануарлар болмағанда еді, бастарыңа бәле сел сиқты жауатын еді»
деп Аллаһтан ... ... ... ең ... кезекте балалар
екендігін айтады.
А) Мухаммед пайғамбардың қыз балаларға көрсеткен құрмет.
Кей бір қоғамдарда ер ... ... ... ... Бұл сезім
жәһилия(исламнан бұрынғы кезең)кезеңіндегі арабтарда одан да ... Қыз ... ... көмуге дейін барып, бұл аянышты жағдай жәй,
қарапайым, әр ... де ... ... етілген іс-әрекетке айналды.
Мухаммед пайғамбар ... ... ... ... ... тиым ... «ер ... жоғары санау» дәстүрін жоюға тырысты.
Уақыт өте келе ... ... ... «Қыз бала ... ер ... Аллаһтың берген бір сыйлығы» ... ... қыз ... ... бастады. Бұл жерде Мухаммед пайғамбардың өз қыз-балаларына
болған ... және ... ... үгіт-насихаттары тәрбие
мәселесінде үлкен роль ойнады. Мухаммед пайғамбар былай деп ... ... ол ... біреуін жоғары деп санайтын болсам, қыз балаларды ... ... ... ... бара ... ... ең соң қызы Фатимамен
қоштасып, қайтқан кезде де ең ... ... ... ... Дәуіт,
тәрәжжул,21). Ол басқа бір хадисінде «Ер ... ... деп ... одан неге қыз балаларды бірге қосып айтпадыңыз деп сұралғанда «қыздар
өздерін өздері сүйдіреді, олардың жаратылысы ... деп ... ... үш қызы (кей бір ... екі ... бір деп ... болып,
оларға жақсы қарым-қатынаста болса, ер балаларын олардан жоғары санамай,
оларға жақсы тәрбие берсе, Аллаһ ... ... ... үшін ... ... жәннатқа апарады.(Әбу Дәуіт, Жәннат,130). Осы арада қыз ... ... ... ... ... ... ... айта кетейін.
Мухаммед пайғамбардың әйелі Айша былай дейді: «Жаныма екі баласы
бар бір әйел келіп, менен бір ... ... ... бір ... ... жоқ еді. Оны ... бердім. Ол кісі екі қызына бөліп өзіне ешнәрсе
қалдырған жоқ. Кейін шығып кетті. Шамалы уақыттан кейін ... ... ... Оған ... ... ... бергенімде былай дейді: «Кімде
кім қыздарына жақсы ... ... ... олар отқа ... перде
болады» дейді. (Бухари, Зекет,10).
Мухаммед пайғамбардың сүйіншілеген осындай іс-әрекет Аллаһтың
жанында қабыл болып оның иесін тозақтан ... ... бір ... ... өлгеннен кейін оның амал ... ... мына үш ... оған ... ... жалғаса береді:
1. Жария садақа. (Адамдарға және қоғамға жиі пайдасы тиетін ... ... ... қалдырған пайдалы ілімі.
3. Оған әр уақытта дұға етіп жүретін салих(жақсы тәрбиелі) бала. (Ахмет
б.Ханбел, Мүснәд,5,261).
ә) ... ... ... ... байланысты іс-әрекеттері.
Адам жаратылысында бізге ... ... ... ... ... ... де бар. Бұл сезімдердің кей біреулері хайуанаттар да
кездеседі. Солардан ... ... ... ... ... болады.
Негізінде Мухаммед пайғамбардың мына хадисі осы сезімді қанағаттанарлықтай
түсіндіреді. «Аллаһ тағала мейірімді жүз ... ... оның ... ... ... ... ... бір бөлігін жер бетіне түсірді. Міне осы
мейірім себебімен ... ... зиян ... үшін ... ... Бұл ... зерттейтін болсақ әлемді толығымен мейірімділік
қамтығандығын ... Аш бір ... ... түсірген етті өзі жемей әлсіз
баласына беруі, қорқақ тауық балапандарын қорғау үшін ит немесе ... ... ... ... өзі лай жеп, ... ... жемістеріне таза
сүт беруі шексіз мейірімділіктің белгісін көрсетіп тұр.
Мухаммед пайғамбар басқа бір ... ... және ... үшін, сол себептен өлтірілген адамдардың шейіт екендігін айта
отырып, адам баласының «баласын қорғау» ... ... ... «шейіт болу» секілді үлкен сыйлыққа қол жеткізетіндігін айтады.
Мухаммед пайғамбардың балалардың ... мен ... ... ... ... ... көптеген хадистері бар. «Кішкентай баласының
ризығын қамтамасыз ету үшін әрекет еткен адам, Аллаһ жолында ... ... ... ... ... ... ... пайғамбардың балаларға көрсеткен сүйіспеншілігі.
Бала психологиясымен айналысатын мамандардың ... ... ... ... деп ... Өйткені олардың ғылыми зерттеу
жұмыстарында бала үшін жұмсалған ... ... ... ... баса ... көз ... Бала өсіру үйлерінде
немесе бала бақшаларында балалардың материалдық қажеттіліктері толығымен
қамтамасыз етілсе де, ... ... ... ... және
олардың психологиялық жақтан ауруларға дұшар ... күә ... ... тек ... ... ... баланың
әлеуметтенүінде де үлкен ролі бар. Ал енді ... ... ... оның ... ... жеке-жеке қарастырып көрейік.
1.Балаларды құшақтауы.
Соңғы кездердегі зерттеу жұмыстарда адамдардың физикалық жақтан бір-
бірімен қол беріп амандасуының үлкен ... бар ... ... Бір
басшымен қызметшісі немесе екі дос бір-бірімен ... ... және ... нысаны. Адамдардың арасындағы ... ... ... бір ... ... ... Мухаммед
пайғамбарға алғашқы уаһи келген кезде Жәбрейіл періште ... ... ... ... тарихи кітаптардан білеміз. Сезімдердің әлі енді
дамуда болған баланың мұндай кезеңде жақсы ... және ... өте ... ... бұл қажеттілігін қамтамасыз ету әке-шешенің
міндеті. Осы ... мына ... ... ... ... Энес деген кісі
(Мухаммед пайғамбардың досы, сахаба) былай деп ... ... ... ... ... ... ... еш кімді көрмедім.Ибраһим деген
ұлының сүт шешесі Медине қаласының шет жағында өмір сүруші еді. Ол ... ... еді. Әр күні ... ... ... ... ... үйдің ішіне кіріп баласын көкірегіне қойып, құшақтап сүйетін ... ... ... ... ... риуаяттарына қарайтын
болсақ, Мухаммед пайғамбар ... ... ... мен ... ... шақырып құшақтап сүйетіндігін хабарлайды. Ол бұндай жағдайды тек
өз балаларына ... ... ... да ... ... дұға ... кісілердің жастарға жасаған дұғалары, оларды ... ... Дұға ... ... ... да оларды күшті
етіп, балалардың сүйілгендігін ... да ... ... пайғамбар мал-мүлік және балларының көп болуы ... ұзын және ... ... ... болуы үшін Аллаһқа дұға
еткен. (Бұхари, ... Энес ... ... ... ... ... көп, және көптеген нығметтерге қол жеткізгендігін ... ... ... ... бір ... ... ... жасаған
дұғасының да қабыл болатындығын да айтып ... ... Амр ... ... ... ... мені ... пайғамбардың
жанына алып барды. Пайғамбар басымды сипап мол ризыққа қол жеткізуім үшін
дұға етті».
4. Балаларды ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілікті білдіретін іс-әрекеті. Қызы Фатимамен немерелері
Хасан мен Хусейінді ... ... ... де бала ... ... орын алатындығын көрсетеді. Мухаммед пайғамбардың мына ... ... ... ... ... ... әр бір сүйу
үшін жәннатта бір мәртебе беріледі. (Әбу Дауіт, Әдеп144,Менакиб,50).
Мухаммед ... ... ... ... ... ... Акра ... деген кісі бұған таң қалып былай дейді. «Шындығында менің он балам
бар. Бірақ еш бірін сүйгенім жоқ. ... оған ... ... ... мейірімділік жасалмайды» деп жауап береді.(Бухари, Әдеп, ... ... ... ... аялауы.
Баланы аялап оған көңіл ... ... ... ... және ... білуі жағынан өте маңызды. ... ... оны ... ... ... ... ... пайғамбар да тәрбиеде
баланы аялап оны ... Оған ... ... ... ... ... мына ... айтады. «Жетімнің басын сипап ... б. ... ... ... ... ... ... және жүректің жұмсаруына қол ... ... болу ... ... ... ... ... аялауына
қатысты көптеген мысалдар бар.
Сүйіспеншіліктің тағы да бір ... ... ... алып ... ... ... табылады. Бұл да бала тәрбиесінде өте ... ... ... ... ... Хасан мен Хусейнді өзінің
аяқтарының үстіне қойып көкірегіне шығарып ... ... ... ... ... қатар риуаяттарда ... ... ... ... ... да ... ... ұйықтауы да сүннет амалынан болып есептеледі.
6. Мухаммед пайғамбардың әзілдесуі.
Балалар әлемінде шындықтан тыс ... ... орын ... ... бай ... балалармен әзілдесу олардың психологиясына жағымды ықпал
ететіндігі белгілі. Әсілдесу негізінде баламен балаша сөйлесу деп ... ... да ... ... де сол.Энес атты сахаба Мухаммед
пайғамбар туралы былай дейді. «Ол ... ... ең ... ... ... ... ... Хасанмен Хусейннен басқа да
балалар мен көптеген әзілдесу оқиғалары кездеседі. Оның әр бір ... ... және ... бар. ... б. Раби ... кісі ... бес жасында
болғанында Мухаммед пайғамбардың бір ыдыстан су алып оған шашыратқанын ... да ... ... айтады.
7. Мухаммед пайғамбардың балаларды желкесіне міндіруі.
Мухаммед пайғамбардың баланы ... және ... ... ... жиі ... ... қызы ... зияратқа барған
пайғамбар немерелері Хасан менн Хусейінді желкесіне алып ... ... еді. ... ... ... ... міндіріп, тіпті сол
күйде намаз да оқығандығын ... Ол ... ... үшін ... әрекет жасаған.
Мухаммед пайғамбардың бала тәрбиесіне берген маңызы.
Мухаммед пайғамбардың өмірі бала тәрбиесіне ... ... ... мысалдармен толы. Ол бір хадисінде: «Бір әкенің ... ең ... ... ... ең ... ... ... тәрбие»
деп айтады. (Тирмизи,12). Басқа бір хадисте баланың тәрбиесімен айналысу
садақа беруден де ... Осы ... ... сай ... қоса басқа балаларды нәзіктік және мейірімділікпен тәрбиелеуге
тырысқан.
Тәрбиеші және өнеге ретінде жіберілген ... ... ... ... ... ... тәрбиеші ретінде үлгі болды. Оның өмірі
басынан соңына дейін тәрбие мен толы. Ол ... ... ... ... із қалдырған, дүниеде қайталанбас теңдесі жоқ қоғамды дүниеге
әкелді. ... ... ... «Шын ... ... ... ... және Аллаһты көп зікір ететіндер үшін ... ... өте ... ... бар» деп айтады.
Аллаһ елшісі жәһаннамға қатысты аяттарды оқығанда көз жастарын тия
алмаған. ... ... ... ... бір ауыз өтірік айтпаған қырықтың
қырқысынан кейін ... ... деп Ұлы ... атынан жалған
сөйлеуі, өмір бақи тіпті жалғыз қалғанда да өтірік жылап, елді ... өтуі ... Әрі одан ... ... ақиқаттарды аңсаған
кемеңгерлер оның өмірін тұтастай зерттегенде де болмысынан ақиқаттан өзге
еш ... көре ... Ол ... ... ... ... дейін
Меккеліктер арасында «әл амин» деген атқа ие ... Оның бір ... ... ... қара ... ... қойу туралы рулар арасында туған
даудың ... ... ... ... ... қара ... қай ру ... екендігіне қарар бере алмай, ақыр соңында кағбаға алғаш келген
адамның ... ... көп ... ... ... немересі
көрінген.Барлық Меккеліктер «Мухаммедул әмин» деп қуана қарсы ... ... ... ... ризалық білдірген.
Дін дұшпандары оның сенімділігін пайғамбарлықтан кейін де жоққа
шығармаған. Мухаммед ... ... ... патшаларын хат арқылы ислам
дініне шақырады. Соның бірі Рим императоры еді. Ол хатты ... соң ... Әбу ... ... ... ... сұрайды:
- Оған ең көп қосылып жатқан кімдер. Байлар ма, кедейлер ме?
- Кедейлер, қазірге ... бола ... ... ... ... жатыр ма, әлде кеміп жатыр ма?
- Күн сайын артуда.
- Ғұмырыңда жалған сөйлегенін естіп немесе көріп пе ... Жоқ еш ... ... әсер алып сол ... ... қас дұшпаны болған ... ... ... ... Рим ... осы уақытқа дейін жалған
сөйлемеген адамның енді келіп Ұлы Жаратушысы атынан жалған ... ... деп ... ой ... ... пайғамбар мұсылмандар үшін жан жақты үлгі. Оны бір
неше мысалдар менен түсіндіре кетейік.
А) Мухаммед пайғамбар адамдардың ... мен ... ... қарай
сөйлесетін еді. Оның тәлім-тәрбие мәселесінде табысқа жетуінің негізгі
себебі адамдардың ... ... ... ... ... ... Ол ... достарына халықпен араласып жатқан кезде өзінің
дәрежесіне қарай сөйлеуді ескерген. Ол ... ... «Бір ... ... нәрселерді оларға айту дұрыс емес. Егер ондай айтылатын болса кей
біреулері үшін іріткі, бүлік болуы ... ... ... 3).
Мухаммед пайғамбардың ұзтаз ретінде өнеге болған ең маңызды жағы
оның сабырлылығы. Бұл пайғамбарға ... ... ... емес ... ... 5 аятында «Шүбәсіз, біз саған арқалауы қиын болған міндет
жүктейміз». Шындығында да оған жүктелген міндет өте ауыр еді. ... бойы ... ... бас тартқызу оңай жұмыс емес еді.
Адамның сенген құндылықтарын тастап басқа ... ... ... өткенін, мәдениетін, тарихын жоққа шығару ... ... ... қаншама шыншыл, көркем мінезді болса да, Мекке халқының
жаңа дін болған ... ... өте қиын ... ... ... бір мысал айтып өтейік. Пайғамбар Сафа тауына
шыққанда «Сіздерге осы таудың ... ... ... бар деп ... ме деп ... ... ... «Әрине сенеміз, өйткені біз сенің
өтірік ... ... деп ... қайтарады. Осы сөздердің артынан
пұттарға табыну-серік қосу екендігін айтса да Мухаммед пайғамбар ... ... де, ... ... деп білген ислам жолынан қайтпаған.
Зұлымдықтарға қарсы сабарлылық көрсеткен.
Аллаһ тағала Құран ... оның ... ... ... ... ... іс-әрекетте болғанда еді, жетістікке жете алмайтынын айтады.
“Оларға Аллаһтың мейірімі бойынша жұмсақ сыңай ... егер ... ... ... еді, әрине олар маңайынан тарап кетуші еді.
Сондықтан ... ... ... олар үшін ... тіле де іс ... ... кеңес қыл».(Али Имран,159). Құранда “Адамдарды Раббыңның жолына даналық
және көркем үгіт арқылы шақыр. Әрі олар мен ... ... ... ... ... ... ... біледі. Мухаммед пайғамбар бір хадисінде
«Аллаһ сені зорлаушы ретінде ... ... сені ... және ... жіберді» деп айтады.
Ал енді осы ... ... ... ... ... ... мен істерінде туралықты ұстанады. Еш қашан өтірікке ... ... деп ... ... ... дегені болмаған. Мысалға
Мухаммед ... ... ... тұрып оған бірде бір адам өтірікші
деп айтпаған. Құран Кәримде бұл жайында ... ... ... ... ... айтқандары сені кейітеді. Олар сені өтірікке санап отырған
жоқ. ... ... ... аяттарына қарсы келеді.(Әнғам, 33).
2. Сенімді.
Олар үнемі сенімділкті өмірлеріне ту етіп ... ... ... ... ... өзі, оған ... кететін болған. Досы мен дұшпаны оны сенімді адам деп атайтын.
3. ... еш ... күнә ... Ол өз ... орынды іске
асырады. Парасатты, олар адамдардың арасындағы ақылды, алғыр, рухы мықты
адамдар. Ақыл мен зейіндерін ең ... ... ... ... ... алып ... ... тура жолды көрсетеді.
4. Таблиғ.
Аллаһтың уаһи арқылы білдірген әмір мен тиымдарын ... ... еш ... ... еш ... ... ... осы ұлы сипаттарын негізге ала отырып жастарды тәрбиеге
шақыруға болады. Оның өмірінен мына үлгі ... ... ... ... дұшпандық жасау жөнінен шекке шыққандардың бірі Әбу Жәһил.
Оның ұлы Икриме мұсылман болғанда ... ... ... былай
дейді. «Қазір осы жерге Икриме келеді. Оның әкесіне тіл ... ... тіл ... жетпейді. Бірақ тірілерге зияны тиеді. (Әл
мүстедрек3, 241). Икрименің өпкелеп көңілі ... үшін ... ... тыйылуды әмір етеді.
II тарау. Исламдағы бала тәрбиесінің маңыздылығы.
1. Бала тәрбиесі туралы ислам ғалымдарының тұжырымдамалары
Ислам ... ... бала ... ... ең көп ... әл-Ғаззали болып табылады. Әл-Ғаззали орта ғасыр ислам философы,
кәламшысы. Оның ең ... ... ... улумиддин», «Кимйа-и
саадет», «Йа әййуһә-л уәлад» және т.б. ... бала ... ... ... ... «Йа ... үәлад» атты еңбегі болып табылады. Ғаззали
баланың жеке тұлғалық тәрбиесі, діни және ... ... ... арқылы түсіндіруге тырысқан. Ол өзінің еңбектерінде ... бала ... әрең ... немесе жете алмаған тәрбие туралы
насихаттар мен әдістерді айтып өтеді.
Жалпы этика және ... ... ... сияқты Ғаззали бала
тәрбиесі туралы әдіс-тәсілдерді Құран және ... ... ... және ... ... ... өмір шындықтарынан алады. Сонымен
қатар тарихтан, пайғамбарлар ... ... ... және ... өмірінен пайдаланады.
Ғаззали бала тәрбиесін жанұядағы бала тәрбиесі және ... ... деп ... ... қарастырады.
1) Жанұядағы бала тәрбиесі.
Ғаззали бала ... ... ... ... ... ... ... қабылдайды және бұл аманатты ең ... ... ... ... ... ... жауапкер екендігін
айтады. Ия, тәрбие жанұядан басталады. ... ... ... ... ... ... ... балаға жақсы есім қойу ... ... ... бала туылғанда жаман болып туылмайды. Ол
жүрегі таза, барлық нәрсені қабылдауға ... бар ... ... жанұядағы тәрбиесі баланың жеке тұлғалық қоғамдық
және діни тәрбиені өз ... ... Жеке ... ... ... тәрбие.
Бұл тәрбие баланы материалдық себептерге байламастан, оларға
қасиеттілік, әділеттілік, сүйіспеншілік, жаны ашу, ... пен ... пен ... не екендігін үйрету. ... осы ... ... балада қалыптастыру ... ... ... ... сүйу мен ... ... ... Ғаззали балаларды
аялаудың мустахаб (жақсы көрілген нәрсе) екендігін ... ... ... ... көрген кезде, оларды ... ... ... мен ... керек. Бұл ... ... ... пікірінше, жалпы бала алты ... мен ... ... ... ... баланы жас кезден ... тыс жан ... ... ... Егер ... ... кезде рахаттылыққа қолы жетпегендіктен үмітсіздікке түседі.
Балаға жастайынан ... ... ... ... ... ... Ақшаға болған сүйіспеншілік балаларда
такаппарлық, ... ... ... ... ... ... себеп болады. ... ақша ... ... ... ... үшін ақшадан да жоғары, дәрежелі,
құнды мақсаттар бар. ... ... ең ... ... ... ... өзгелерге мұқтаж болмау және мұқтаждарға көмектесу келеді.
Балаларды өз ... ... ... ... дұрысталар деп
жауапкершіліктен қашу үлкен зұлымдық жасау дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... тәрбиелеу қиын жұмыс. Әлемде
қаншама бұрыс пікірлі, қате ... ... ... ... бар.
Кей біреулері мұның қате ... ... де, ... ... шыға ... Мысалды алыстан іздемейақ ... ... алып ... ... ... адамның ден саулығына қаншалықты
зиян, тіпті ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұларды біле тұра адамның оны тәрік ... ... Дене және ... ... ... ... ... тәрбиесіне мән бергені сияқты,оның
физиологиялық дене тәрбиесіне де мән ... Ол бұл ... ... ... ұсыныстарды айтады:
а. Балаға күнде белгілі бір уақытта дене ... ... мен ... керек. Әйтпесе балада жалқаулық пайда
болады.
ә. Баланы жұмсақ көрпе ... ... ... ... ... және дене ... дамымайды. Денеге май басып
семіздікке алып ... ... Бұл ... Ғаззали баланың эстетикалық
көркемдігін айта отырып, бала үшін дене ... ... ... ... ... емес ... ұйықтауға ынталандыру
керек. Күндіз ұйықтау балада жалқаулықты ... ... ... ... ... ... ойындар ойнауға рұқсат
беруі керек. Бір ... бала дене және ми ... ... ... ойын ... арманы орындалып үйдегілерден жасырын
ойнаудың алдын алған болып есептеледі. ... ... жаңа ... ... ... ... ... екендігін айтады.
Б) Қоғамдық тәрбие.
Әке-шеше баланы ... ... сай ... ... ... ... бұл тәрбиенің бастауы тамақ басында
отырудан бастап, адамдар мен ... ... ... ... өз ... ... пікірінше, бала тәрбиесінде ең маңызды нәрсе әке-
шешенің балаларымен бірге бір ... ... ... ... ... бұл бір ... ... сүннеті болса, екіншіден
баланың қоғамдық өмірге ... ... өз ... ... жайында кей бір хадистерді мысал ... Діни ... ... діни ... ... да педагогтардікі
сияқты жанұядан басталатындығын ... Бала алты ... ... ... ... ... ... Намаз, ораза, қажылық ... ... ... ... жеткенге дейін діни
білімдердің (намаз, ораза сияқты) ... да ... және ... ... ... ... ... пайдалары үйретіледі.
Ғаззали бай болу және кедей болу ... ... ... ... болу ... оған ... Бірақ шектен тыс ақша ... ақша ... ... керек. Қысқаша айтатын
болсақ байлық ішінде кедейлік үйретілуі ... Еш бір ... ... болу ... ғалымдары бала тәрбиесіне қатысты төмендегілерді
айтады.:
- Егер бала ... ... оны ... ... ... және ... жарияламауы керек. Өйткені балалар қателерін жасырғысы
келеді. Егер де бала ... ... ... ... еш ... ... ету керек.
- Баланың кемшілігін дұрыстаймын деп әр бір ... ... ... бала ... ... ... жасай беруі мүмкін.
H.Ginatti де дәл осы ... ... Ол ... ... оны тәрбиелей алмайтын дәрежеге ... ... ... Жаман қылықтарды басқалардың да жасай алатынын ... ... ... бұл ... ... ... қабылданады.
- Егер қателіктері қайталана берсе, оған ... ... ... ... ... ... Қайта-қайта ескертүлерден сақтану
керек. Бұл баланың сөзді тыңдамайтын дәрежеге әкелуі ... ... ... ... ... алып ... ... қылықтардан
аулақ болу керек. Оған ... іс ... ... іс болсын ашық түрде
жасауына мүмкіндік беру ... Бала ... ... айып
екендігін білсе, оған ашық түрде жасауға мүмкіндік ... ... ... жасауға әдеттенеді.
- Балаға айтылатын ескертулер ... ... ... керек.
Өйткені бұл баланың ұялшақтығына және ұяңдық сияқты ... ... ... ... Мектептегі бала тәрбиесі.
Балаға тәрбие беруде екінші орында ... және ... ... ... рол ... мектеп болып
табылады.
Мұсылман ... ... бала ... маңызды рол
атқаратындығын айта ... ... ... ... жасау
керектігін мысалдар мен түсіндіреді.
- Мұғалім оқушыны өзінің баласындай ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға білім беру ... ... ... қарым-қатынас жасай отырып тәрбиеде Мухаммед Пайғамбарды
үлгі ретінде алулары керек.
- ... ... ... болған насихаттарды ашық ... ... ... ... ... ... қателерін мейірімділік және ескерту жолы мен
түзеп ... ... ... ... ... ... ... және ескертулер баланың ... ... және ... ... ... ... ... күш-құдіреті мен қабілетін анықтап, соған қарай білім
беру ... ... ... ауыр жүк арту оны қиын ... нәтижеде баланың ғылымға болған ... ... ... ... балаларға олардың түсінулеріне қолайлы ... ... ... мен ... ... Мұғалім өнеге болу үшін үйреткен нәрсесіне ... өзі амал ... ... бала ... ... орны.
Бала туралы айтылған кезде ең ... ... ойға ... ... ... өмірге дайындалуы, жақсымен жамандықты үйренуі отбасымен
байланысты. Демек баланың өмірге ... және оның ... ... ... ... болып табылады. Баланың келешегіне ... ... ... ... өмірінде қоғамның өмірі қаншалықты маңызды болса, қоғам өмірінде
де жанұяның орны ерекше. Жанұясыз адамзатты немесе ... ... ... ... ... жалғасуы үшін қажетті құрылым болса ... ... үшін де ... ... Негізі мықты болған жанұяның
мүшелері де бақытты. Олай болатын болса ахирет өмірі сияқты ... ... ... ... ... ... ... дінінің дүние
бақытына негіз болған отбасы мәселесіне маңыз бермеуі мүмкін емес.
Ислам діні ... ... ... ... ... ... оған жету бұл
дүниемен байланысты болғандықтан дүниеуи өмірге көңіл бөлмеуі мүмкін ... ... да ... ... бастапажырасуға дейінгі бүкіл
жанұяға қатысты ұсақ-түйек мәселелерге де қатты мән берген. Тақырыбымызға
қатысты болғандықтан оларға ... ... ... Құрани Кәрим үйленуде адамдардың жеке құмарлықтары үшін емес тәрбие
шарттарына сай жанұяның ... әмір ... ... әйел ... мүмин болуы шарт. Әдемілігі, байлығы, тектігі сияқятықасиеттеріне
алданып мұсылман болмаған әйелге үйленуді ... ... Мұны ... дәлелдей түсед: «Әй мүминдер! Мүшрик әйелдермен олардың иманға келуіне
дейін үйленбеңдер. Иман еткен жария(құл)ны ... да ... ... ... ... ... пұтқа табынатын еркектермен мүмин
әйелдерді үйлентірмеңдер. Егер олар сендерді қызықтырса да, ... ... ... ... Олар ... ... да, Аллаһ өз ұйғаруымен жәннтқа
шақырады. Сондай ақ адамдар үгіт ... деп ... баян ... ... бір ... былай айтылады: «Мүшрик әйел өзі секілді
мүшрикті дүниеге әкеледі. Нұх майғамбар Аллаһқа былай ... ... ... ... еш ... тұрғын қалдырма. «Егер оларды қалдырсаң
құлдарыңды жолдан адастырады да бұзақы кәпір ... ғана ... ... ... да ... ... үйленуді әмір еткен. Мінез-құлқы
жаман ортада өскен ... ... лас ... ... ... ... ... ондай
кісілермен үйленуден аулақ болуды талап етеді.
1. Жанұя құқықтарымен міндеттері.
Халқымызда «Үйлену оңай, үй болу ... ... сөз бар ... ... ... ... Ер мен әйелдің материалдық әрі рухани дамуы,
олардың рахат және тыныштығы жанұялардың кей бір ... ... ... асады. Егер мұндай негіздер назарға алынбай орындалмаса
жанұяның өмірі де қысқа ... Сол ... ... ең ... ... ... міндеттері келеді.
а) Әке және оның міндеті.
Баршамызға белгілі қоғамдық өмірдегітәртіп, үйлесімділік және ... ... ... ... ... Ең шағым қоғамдық құрылым
болған жанұя да бұл ... ... ... Яғни ... еркек басшылық
жасйды. «Еркектер әйелдерді билеуші. Өйткен Аллаһ бірін бірінен артық
қылды. Сондай ақ олар ... да ... Бұл ... ... ... екі нәрсеге сүйендіріледі.
1. Еркектің табиғатындағы кей бір ... ... ... күшті, мықты
болуы, әйелдерге қарағанда сезімдерге тез берілмейді).
2. Әйелдің ... ... ету. ... ... ... бар кіснінің, үкім жүргізуде де сол кісі көбірек құқығы ... ... ... ... ... ... ... айта
келе, жанұя мүшелерінің дүниелік әрі рухани ... ... Шеше және оның ... ... ... ... қамтамасыз етуді еркектің мойнына жүктегені секілді ... ... бала ... ... ... ... ... 7-8 жасына
дейінгі тәрбиеінде шеше жауапты. Ислам бала өмірінде шешенің орнын еш нәрсе
толтыраалмайтындығын айтады. Шешенің орнын еш бір ... ... Омар және Әбү ... ... ... ... байқауға болады. Әбу Бәкір Омарға қарап: «Әй, Омар, оны таста,
оған шешесінің ... ... ... ... және ... да жақсырақ» деп
айтады. Шенің жараиылысы рухани әрі дене жағынан бала тәрбиесі секілді
маңызды әрі ... ... ... ... ... және ... хадистеріндеәйел кісілердің бұлміндетті толық ... ғана ... ... ... жүктей алады.
Бала тек қана шешелерде ғана ... ... ... ... ... және ... ... сезімдерімен қапталған
ортада ұлғайып жетілуіменен, рухани аштықтан азғындыққа ... ... тек ... ғана ... ... да шегеді. ... ... ... ... ... ... ... ауруға
шалдығатындығын айтады.
Құранда аталып өткен жанұялар.
Құран жанұяға қатысты ... көп ... Онда ... ... Жақып, сияқты пайғамбарлардың жанұяларын үлгі ретінде баяндайды.
Баланың көзімен ең бірінші көргені оның шешесі болып табылады. ... пен ... да ... ... ... үйретушісі, тәрбиелеушісі
әрі ұстазы да ... ... бала шеше ... ... қанаттары
астында ұлғаяды. Шешенің баланы сүтпен тамақтандыруы өте ... ... ... бала ... ең ... ... ... халалдан сүт беруі. Халал
сүттің бала тәрбиесінде әсері мол. ... ... ... пайғамбар бір
хадисінде «Бала сүт емген ананың сүтімен мінезденеді» дейді. ... ... сүт ... кезде таза, салих әйелдің ізденіп ... ... ... ... табылады. Салих, таза әйел
табылмаған кезде науқас болмаған сиыр сүтін ішірген абзал. Егер де әйел ... ... ... тиым ... ... ... ... салса, баланың
рухани тәрбиесіне кері әсерін тигізеді. Сол себептен әр бір ... және ... ... аулақ болыпөзін қорғауы тиіс. Мухаммед
пайғамбар басқа бір хадисінде «балалар үшін ана- ... ... жоқ» ... Шеше ... ... әйел болса балалр үшін үлкен бақыт. Өйткені
бала тотықұс сияқты әке-шешеден не ... ... ... ... ... оң ... азан және сол құлағына қамат
айтылуы, таза жүректерге берген алғашқы ... ... ... ... бала үшін ақиқа құрбаны шалынатындығын көреміз. Бұл құрбан шалу,
Аллаһ тағаланың берген нығметіне бір ... ... шала ... ... ... да ... ... балаға жақсы есім қойуға міндетті.
Исламиятты қабылдаған адамның балаларына қойған есімдерінің қияметте ... ... ... Бір ... шарифте: «Қиямет күні барлық адам өз
есімдеріменен шақырылады. ... ... ... адам, сол
есімнің берекетін көріп жаннатқа кіреді». Пайғамбарымыз ... ... «Мен ... күні әр бір ... атты ... ... етемін»
деген. Жаһилият яғни исламнан бұрынғы кезеңде Абдушшемс, яғни күннің құлы
сияқты исламға сай келмейтін аттар ... еді. Әр бір ... ... ... ... есімдерге өзгертүі қажет. Әке-шешенің тағы ... ... бірі ... ... ... ... балаларын
өте кішкентай жастан бастап сүндетке отырғызатын болса, мұсылмандарда жеті
жастан он екі жас ... ... ... Бірақ туылғаннан жеті
күннен кейін сүндет ету мустахаб(жақсы көрілген амал) болып табылады.
Исламиятта ... ... ... ... ... ... бастан
аяқ адамдарға тәрбие және әдеп үйретеді. ... ... ... тиым ... ... нәпістік қалауларына берілгендер
ақиқаттан алыстайды.
Бала тәрбиесінде оның ... ... ... ... ... әр жеті ... бір ... бастан өткізеді. Алғашқы жеті жасқа дейінгі
кезең арабшада “субйан” кезеңі деп аталады. Бұл ... бала ... ... ... ... ... ұға бермейтін кезең. Жеті жастан
он төрт жасқа дейінгі ... ... ... Бұл ... ... ... күрделі даму үстінде болады. Он төрт жастан ... бір ... ... ... ... Бұл ... ... ақылы жетіліп өмірге болған
көз-қарасы өзгереді. Баланың ең бірінші мұғалімі оның шешесі болса, ... ... орын ... ... жеті жасына дейін оның ден саулығына,
тамағына мән беріледі. Баланың ... ... ... яғни ... ... Оның ... дайындалады. Бұл кезеңде әке-шеше
баласына нені көрсетсе, өскенде соны істейді. соған ереді. ... ... ... нені ... соны ... сақтайды. Сенім негіздері осы
кезеңде қалыптасады. Діни тәрбие және ... осы ... ... ... ... ... Үшінші кезең ... ... ... ... ... ... Аллаһтың әмірлері
бұл кезеңде ашық түрде үйретіледі. Аллаһтың тиым ... айта ... ... ... ... Пайғамбарымыз бір хадисінде ... ... қыз, ер ... ... ... ажыратылуын әмір
етеді. Балалардың күш-құаттарының жетіліп дамитын уақыттары он ... ... ... болып табылады.. Егер де балаларда алғашқы
кезеңдерін ақ Аллаһ сүйіспеншілігімен ... ... ... ... ... ... ... жүрегіндегі иман оны жамандық жасаудан
тияды. Өйткені ... иман ... ... болса, жақсы ғамалдармен іс-
әрекеттер соншалықты көп болады. Осы кезең әр бір ... ... ... табылады.
Пайғамбарымыз бір хадисінде былай деген: «Әр біріңіз шопансыңдар.
Қарамағында болғандардан жауаптысыздар. Мемлекет басшысы шопан. Қарамағынан
жауапты. ... ... ... ... ... Әр ... ... Бұл хадиске үңіліп қарайтын
болсақ, барлық адам өз қол астындағыларға ... және олар ... ... жауапкер екендігін түсінеміз. Пайғамбарымыз әр бір
адамда жауапкершіліктің бар екендігін ... ... да ... ... 5 ... «Әрине пайғамбар жіберген үмбеттерді жауапкер
қылатынымыз секілді, пайғамбарларды да ... ... ... ... қорынуы керек болған ... ... ... жарқын әрі пәк. Жас ... оған бір ... ... қабыл етеді және ... ... Ал егер ... ... оны қабылдап өмірінде қолданысқа енеді. Сол себептен де
бала ... ... ... ... үйрену арқылы періште сияқты
дәрежеге көтерілуі, жаман және қате ... ... және ... ... және ... ... түсуі ықтимал. Тин ... ... ... ... былай деп түсіндіруге болады:
«Біз ... яғни ... ... ... ... тәрбиелі болуға
қабілеті бар түрде жараттық. Бірақ, әке-шеше мұғалім және ... ... қате ... ... ... себебінен «әсфалас сафилинге»,
яғни хайуандардан да ... ... ... Тек қана ... ... тәрбиеленген иман етіп жақсы амал жасағандар бұның сыртында.
Олар үшін ... ... ... ... бар. Балаға дұрыс тәрбие,
білім беру, оларға көркем мінез ... осы жол мен ... ... ... ... және ... бақытына жеткізу әке-
шеше, мұғалім және басқа жауапты кісілердің ең ... ... ... келе ... діні бала ... жан ... мән
беретінін көреміз. Исламдағы бала тәрбиесінде ... ... ... ... үлгі бола білуі. Балаға тілмен айтып түсіргеннен іс-
әрекетпен, амалмен көрсетсе оған жүз есе ... ... ... ... алмаған адам басқаны тәрбиелей алмайтыны белгілі.
2.3. Исламда бала тәрбиесінің негізгі принциптерімен ... ... ... ... тәрбие бала туылмай тұра басталады.
Туылғаннан кейінгі тәрбие, ... тұра ... ... ... ... ... ана құрсағынан басталатындығы туралы Құран бізге мына
аятпен түсіндіреді. «Ана құрсағында ... ... ... ... ... 6). Бұл ... арабша саууара етістігі дене әрі
психологиялық жақтан түрге ендіруін(әр түрлі ... ... ... ... ... да еді, дене қасиеттерінің мәні болмаушы
еді.
Осы ... ... ... ... ... ... Адамдық тәрбие
және илаһи(құдайдық) тәрбие. Адамдық тәрбие адамның туылғандағы бар ... ... ... ... ... бұл ... ... бар
етіп жаратады. Адамдық тәрбие адамның қабілеттерін дамытып оны белгілі
жақтарға бағыттайды. ... ... ... ... ... жетекші болады.
Илаһи тәрбиеде адамдарды әр түрлі қабілетте, әр ... ... етеп ... ... тәрбие әуелі адамдар арасындағы қабілет
ерекшеліктерін анықтап, білім беру дәстүрлерін сол ... ... ... ... Аллаһ адамдарды шеше құрсағындан-ақ ... ... ... ... ... 32 ... былай делінеді.
«Олардың дүние тіршілігіндегі ... біз ... ... ... ... деп, ... ... көтердік. Демек илаһи тәрбие
дүние өмірінің жалғасуы үшін адамдардың әр түрлі ... ... ... ... ... ... ана ... болатын жағдайларды
түсіндірген кезде былай дейді. ... ана ... төрт ... ... ... кейін ұйыған қан, одан кейін ет ... ... ... ... ... Аллаһ тағала бір періште жіберіп оған үрлейді. Негізінде
бұл Хаж сүресі бесінші аятының бір түсіндірмесі сияқты. «Әй, адам ... ... ... тірілуден күдіктенсеңдер, ... біз ... ... соң ... ... ... ... қаннан, тағы
бейнеленген, бейнеленбеген кесек еттен, өздеріңді тектеріңді білдіру үшін
жараттық. Сондайақ жатырларда ... ... ... ... ... Соңында
бөьек түрінде шығарамыз. Одан кейін ер жетесіңдер.Кей біреулерің ... кей ... әр ... ... ... түк ... ... ең
нашарына қайтарыласыңдар. Құраған жерді көресің. Оған ... ... ... де әр ... көркем өсімдік өндіреді.
Әр бір әке-шеше өзінің баласын жақсы тәрбиелеуді қалайды. Көркем-
мінез бұл әр ... ... ... құндылықтарынан. Қоғамдық өмірдің
рахат тыныш өмір сүруі үшін тек ... ... ... жеткілікті емес.
Ортақ құндылықтармен дәстүрлердің бірлесу күшіне ... бар. ... ... ... ... ... қоғамдағы рахатты өмір
жалғаспайды. Бүкіл діндердің күнә деп ... ... ... да күнә деп есептейді. Ал бірақ та діндердің алып келген ... ... ... құрмет сияқты құндылықтарды ... ... ... ... қасиеттерді амалға асыруға, дұрыс
жолдан жүруге көмектесетін тек діни сеніммен құндылықтар болып табылады.
Баланың діни тәрбиесінің бастау кезеңі.
Балаға ... сену және діни ... екі ... ... ... ... Сұрауы.
Баланың сұрақ сұрауы үлкендерге болған сенімділіктің нәтижесі
десе ... Төрт ... ... ... екі ... ... сұрау кезеңінің
ең жоғары сатысында деуге ... Бұл ... бала ... ... не үшін?
Жанұя және қоршаған ортаның діни ... ... ... ... себеп
болады. Үлкендер балалардың дінге қатысты болған сұрақтарына толық ... ... ... ... ... Балаға діни сұрақтарды сұрақ жауап
түрінде жаттатылуы оның бұл саладағы ... ... ... кей ... терминдердің түсінілуі де қиын болуы да мүмкін. Мысалға, сауап, күнә,
жақсылық, қасиеттілік. Бұл жерде діни білім беруде ... ... ... ... ... Себептілік.
Баланың діни білімдерін қабылдай алатын қабілетте екендігінің бір
көрінісі, әсіресе үш жасынан ... ... ... себеп-салдар
қатынасын ажырата алатын кезеңде байқалады. Дін тәрбиесінің алғашқы
шарттарының бірі де бала сол ... ... ... керек.
Османлы ғалымдарынан Шабан Шифаи бала тәрбиесіне ерте ... ... айта келе ... ... ... ... ... алатын, аз да
болса жақсы мен жаманды түсінетін кезеңде бала тәрбиесімен айналысу керек.
Балаға ақырын-ақырын жақсы істер мен ... ... ... ... ... «Дін ... атты кітабында,
баланың жаратылысында діни қабілет бар екендігін және төрт жас балаға діни
тәрбие ... ... ... деп ... ... Бұл ... ... хадисіне сәйкес келіп тұр. «Барлық бала ислам жаратылысымен туылады.
Кейін әке-шешесі оны ... ... ... межуси(отқа, күнге
табынатындар) етеді».
Балалық шақ бала үшін қорқыныштар мен ... ... сәл ... ... ... кей бір үлкендер кейде қате іс-әрекеттер жасайды.
Құдайдық барлық іс-әрекетерді ... ... күнә ... ... деп ... ... тырысады. Сондықтан бала назарында Аллаһ
сүйікті, қорғайтын, мейірімді, ... ... ... жаза беретін тозақ
азабында жандыратын бір болмыс ретінде елестейді.
Діни әңгімелердің бала ... ... ... бар. ... ... ... мен ... Аллаһқа сену, оны сүю, дұрыстық,
сенімді болу сияқты сезімдердің ашылуында діни ... ... ... ... ... ... діни ... бұрынғы кезеңде балада Аллаһ, пайғамбар, періште ... ... ... да, ... білу мақсатында сұрақтар қоя бастайды.
Осындай ... ... ... ... ... ... бермеуі олардың
ұлғайғандағы рухани жетіспеушілікке себеп болуы ... ... ... ... ... жас ... қарағанда қиынырақ
жүзеге асады.
Мухаммед пайғамбар «Шүбәсіз сендер қиямет күндері есімдеріңізбен,
әкелеріңіздің ... ... Олай ... балаларға жақсы есім
қойыңдар» дейді.(Әбу Дәуіт, Әдеп, 70). Осы ... ... ... ... баланың алғашқы күндерінден-ақ көреміз. Баланың діни тәрбиесінде
Аллаһ, құдай ... көп ... ... ... ... ... Аллаһ кешірсін сияқты сөздер мен дұғалар жағымды әсерін тигізеді.
Арамызда Алла сөзі ... ... де ... мол. ... ... іс-
әрекеттердің барлығы әке-шеше, жанұя тарапынан жасалынуы қажет.
Бала жас кезінде жанұясында немесе қоршаған ортада есіте бастаған
Аллаһ, ... ... ... ... азан, құран сияқты сөздерінің
түсіну қабілетіне қарай қайталанып рухани ... ... ... ... ... ... тамақ жер алдында «бисмиллаһ» немесе оларға
дұға еттіруге үйретуге де болады.
Жас бала тыңдап, қарап, еліктеу ... ... Оның ... ... ... қарай қалыптасады. Сондықтан да дін
тәрбиесінде баланың діни ортада немесе діндар жанұяда тәрбиеленуі өте ... ие. ... ... әсіресе Туркияда мектеп жасынан бастап
діни ... ... ... Ал ... ... ... діни ... беру
сабаған жүргізілуі әлі жолға қойылмай ... ... ... ... ... ... екендігін ұмытпағанымыз жөн.
Кей бір педагогтар баллардың Құдай түсінігін сұрақтар жәрдемімен
түсіндіргісі келген. ... бірі ... ... тарапынан жасалған
жорамал. Барнес, “Theological life of California child” атты еңбегінде
мұғалім және ... мына ... ... ... ... ... Ол ... жатыр? Неүшін оны көре алмаймыз? ... 27 ... көбі ... өте ... ... деп жауап берген. Араларында Құдай ақ киім киетін,
ақ ... қарт кісі деп ... да ... ... дейінгі баллардың діни ... ... тест ... ... ... Құдайдың сүретін сызу
талап етілген. Балалардың 34% Тәңірдің ... ... ... ... ... сызуды қабыл еткендердің көпшілігі Тәңір үшін бұлттардың
үстінде, алтын сарайларда өмір сүретін бір кісі сүретінде ... ... ... Құдайға адамға ұқсас сипат береді. Бірақ
олардың жасаған түсініктемелеі олардың ... бай ... ... айда өмір ... ... «Бәлкім үлкен үйде өмір сүреді, бірақ қарны ашып ... ... ... ... «Үйден шыққан түтіндер көкке көтеріліп Тәңірдің алдына барады».
- «Аллаһ аспанда уақыт-уақытымен ұшады, бұлттардың ... ... ... ... ... ... неше ... бастап Алаһты түсіне бастайды? Бұл шынымен де қиын
сұрақ. Жалпы бала 3-4 жасқа ... әлем және ... ... ... бұл оны діни ... жетелейді. Баланың Аллаһ ұғымымен кездесуі тек
оның жасына байланысты емес. Оның жетілуіне айналадағы өмір ... ... ... де ... бар. Діни ... барлық нәрселерді
жаратқан, оларды тәртіпке келтіріп тәрбиелейтін Аллаһ түсінігі балаға 3-4
жастан бастап ... оның ... ауыр ... деп айта ... ... ... шүбәланбай тұрған сенуге дайын тұрған ... оған ... ... күмәнсіз сенеді. Бұл тек тіл мен емес рух және ... ... Бала ... арқылы өзін құаттап Аллаһқа жақын деп сезінеді.
Осылайша бала өмірі мәнді ... ... ... ... ... ... сол ... болған
қызығушылын білдіреді. ... да ... ... түсінігін
қалыптастырғанда айтылатын жауаптардың түсінікті болуына мұқият болу және
әуелі Аллаһтың ... ... ... ... ... ... және
әдемілік иесі екендігін білдірген жөн.
Ислам дініің негізі Аллаһқа ... ... ... ... сол
жастағы балаға былайша түсіндірілуі мүмкін:
«Аллаһ бүкіл ... ... ... ... ... ең ... етіп, оны басқа жаратылыстардан да жақсы көретін, әсіресе балаларды
өте сүйетін, оларды қорғайтын, оларды ризықтандырып өсіретін, сансыз ... ... ... гүл, жануарлар және әдеміліктермен жер жүзін
толтырған жаман ... сол ... ... бермей бізге уақыт
беретін, жақсы ... ... ... ... ... бір ... ... көп жақсылықтарға бөлейтін Ұлы Раббымыз». Сонымен
былайша; Нығметтерімен бізді ... ... ... ... ... бір ... ... болады. Аллаһтың білдіріп оның қалай
асырап, өсіріп жатқандығы бізге ... ... ... жатқандығы
түсіндірілуі мүмкін. «Ол өте қамқор, нығметтерімен бізді ... ... ... сақтайды»- деп балаларды оған болған сүйіспеншілік сезімін оятуы
қажет.
Ал енді ... ... және Азия ... ... түсінігін мысалдармен түсіндіріп өтейік.
5 жасар балалардағы Аллаһ түсінігіне мысал.
а. Білесің бе, шешем не деп ... ... әр ... бізбен бірге.
ә. Иә, мен де білемін. Ол қазір де бізбен бірге.
7 жасар балалардағы Аллаһ түсінігіне мысал.(Түнде ... ... ... ... тұратындығына қатысты).
Менің ойымша Аллаһ қорғайды. Барлық нәрсе ұйықтап жатқанда ол ... ... ... ... түсінігіне мысал.
а. Көршіміздің қарт шешесі өлгенде Аллаһ оны өз ... алды ... ... бір ... ... ... да ... бес алты жасар балалардың дін түсініктерін зерттейтін
болсақ, бұл жастағы балалар Аллаһтың көкте өмір ... ... ... деп айтатындары да бар. 9 жастарға дейін бала ... ... ... деп ойлайды.
Аллаһ тағаланы әр уақытта жандарында деп сезініп сезінбейтіндігіне
қатысты сұрақ ... діни ... аз ... да ... ... ... ... Бұл жастағы кей бір ... ... ... ... ... ... ме? деген сұраққа балалар өздерін өте ... бір ... ... ... ... ... жаратылысында
өзінің жаратушысына деген бір махабат бар деп айта ... діни ... ... қате ... ... ... бір ... айтып кетпекпіз.
«Әкесі баласының діни білімдерді үйренуі үшін жиі-жиі кітап оқып насихат
етеді. Баласы жақсы тыңдамай ... ... ... ... ... әке ... ... Сен өзіңді Аллаһқа бермейтін болсаң болмайды. Өзіңді Аллаһқа ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Сен әрекет жасап
тырыспасаң Аллаһ саған көмектеспейді деп ұрсып, бір жақтан ... ... ... кейін әкесінен әр күні сөгіс есітіп, нәтижеде дінні әрі
оқуды да жек ... ... ... ... ... ... ... Аллаһ түсінігі.
Аллаһтың бырлығы және болмысы жайлы, әсіресе 7-9 жас арлығындағы балалар
қызығады. Олар ... ... ... ... қай ... және не үшін ... ... еш нәрсе жемей, ішпей ... және ... ... болмайтындығын сұрай бастайды. Жер мен көкті жаратқан
Аллаһты қалай тануға ... ... ... ... Осы ... Аллаһ ұлы, барлық нәрседен үлкен, барлық нәрсені ... ... ... және ... біздерге құлақ, көз, ақыл сияқты нығметтерді
берген, өз ... ... ... ... жасайтын, мейірімді,
жамандықтарды жазалантыратын, дүниені, адамдарды, өсімдік пен ағащтарды
жаратушы Ұлы ... ... ... ... Бұл ... ... барлығ, бірлігі және ұқсасы болмағандығынтүсіндіруде тағы да басқа
әдіс тәсілдердіқолдануға болады. Мысалға Аллаһтың жаратқан ... ... ... сипатын таныту, жақсылық және әділеттілікке
мысалдар көрсете отырып Аллаһтың қамқор әрі ... және әділ ... ... бұ ... балаларға да қалыптастыра алу керек.
Аллаһтың бар екендігін ... ... ... беру ... ... өзінің әдемі жаратылысы, табиғат және қоршаған ... әлем ... ... оған ... ... ... арқылыойлау
қабілетін дамытуға үлесін қосады. Жаратылыстардағы ... ... ... ... пен тепетеңдік баланың Аллаһты тануына және
сүйуіне үлкен бір ... ... ... жас ... ... ... ... Аллаһ ұғымының қалыптасуындағы бірініші фактор оның жасы,
ал екінші фактор ... ... ... ... дінге қарсы істеген
іс-әрекет жәнежағдайлары болып табылады.
9-12 жас аралығындағы балалардағы Аллаһ түсінігін зерттеп «Аллаһ деген
кезде әуелі ойға не ... ... ... ... төмендегідей жауаптарды
күтуге болады.
1.Аллаһ барлық нәрсенің жаратушысы.
2.Аллаһ өмір беретін, жәрдем бертін, талап ... ... ... ... тұрушы, есітіп тұрушы, барлық нәрсені білетін, қалағанын
жасайтын.
4. ... ... ... әрі кешіруші.
Баланы Аллаһпенен қорқыту.
Балаларға Аллаһты таныттырудағы ең үлкен қате, Аллаһты қорқылуы керек
болатын болмысретінде таныттыруында. ... ... ... ... ... ... Аллаһты жазалаушы деп таныттыруыбала санасына бұрыс
түсініктің ... ... ... ... шақ ... ... ... кезеңі. Бұл қорқыларға Аллаһ қорқыларға қосылып ... ол ... ... ... жоғалуына себеп болады. Ол тақырыпқа
қатысты мына ... айта ... ... ... деп ... бір шеше балаларын үш нәрсемен
қорқытар екен. Олар ... жын, ... ... ... ... ... ... әкелерің келе жатыр; Аллаһ отпен жағады; Қазір сендердің
жазаларыңды беріп қояды. Осындай ... ... ... әкесініе,
Аллаһтан және жындардан қорқатын дәрежеге келеді.
Балаларға Аллаһтан тілеуді үйрету.
Ибн Аббас жас кезінде пайғамбарымыз оған мынандай ұсыныс жасағандығын
былайша ол ... Бір күні ... ... ... ... ... насихаттарды мұқиятпен тыңдауды бұйырды. « Аллаһты ойлан, ол да сені
ойлансын, оны ... ... Егер бір ... тілесең Аллаһтан тіле. Жәрдем
тілесең де одан тіле.» (Таберани, ... 5417). Бұл ... ... ... ... ... ... керек екендігін) алдын ала үйрету керек.
Бала тәрбиесінде ... ... ... ... ... сөздермен тәрбиелеу ең маңызды
жұмыстардан болып табылады.Құран Кәрим тәрбиеде осындай ... ... ... 13 ... ... болады.
2. Серік қосудан алыс болу.
«Лұқман баласына насихат еткен кезде: Ұлым еш уақытта Аллаһқа серік
қоспа. Өйткені ... қосу ... ... ... діни ... ... ... үйретілуі керек болған нәрсе Аллаһқа серік қоспау
болған. Оның ұлы ... ... ... ... Лұқман пайғамбар
баласына Аллаһқа иман ет деп ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз не?
Балаға Аллаһқа серік қоспау керек екендігі үйретілгеннен кейін, екінші
кезекте Ұлы Аллаһтың ... бір ... ... және ... ... ... ... түсіндіріледі. Сүренің 16 аятында
3. Лұқман үшінші кезекте балсына намаз оқуды әмір ... ... 17 ... ... ... ... ... біріншісі, «Ұлым намазыңды оқы»,
екіншісі «жақсылықтың жайылуы, жамандықтардың алдын алып ... ... ... келетін қиыншылықтарға сабыр сақтау» керек екендігі
айтылады. Осы жердегі Лұқманның насихатынан әуелі баласына дін ... ... пен адам ... ... түсіндірілетіндігін
байқаймыз.
4. Такаппарлық.
Аллаһ тағала аяты кәримеде, баланың қоғамдық өміріндегі ... ... ... ... ... етеді. Сондықтан да төртінші
кезекте Лұқпан 18 аяты «тьакаппарлықпен адамдарға жүзіңді ... ... ... ... мән ... ... ... Лұқпан баласына әлеуметтік қарым-
қатынас және адамдармен қалай болу керектігін үйретуде. Шындығында қоғамда
адамдармен ... ... ... болуы кішіпейілділік және
сүйіспеншілікпен жүзеге асады. Адамдардан жүзін ... ... деп ... ... ... ... ... адамдарды бірлестіреьін басқа бір жол табу
қиын.
Шифаи былай дейді: Бала такаппарлық, өзін жоғары санау, ... көру ... ... ... ... ... айтады. Бала осындай
жаман қасиеттердің көбеюіне себеп болатын жағдай, ... алыс ... ... ... ... Лұқпан ұлына жүру әдебін айтады. Сол сүренің 18
аятында былай айтылады. ... ... ... ... ... жалғасында балаға білім берудегі маңызды әдісті кездестіреміз.
Лұқпан. «Өйткен, Аллаһ ... өзін ... ... ... ... ... деп қарым-қатынастарының нәтижесінде, «Аллақтың сүймеген
құлы болма деп ... ... осы ... ... ... Аллаһтың сүйікті құлы ... ... ... ... ... ... ... тарапынан белгіленіп оның
сүйіктісі болу тек ... ... ... ... ... Осы ... ... «Жүрген кезде ұстамды бол» депорта дәрежедегі жүру керектігін
айтады.
6. ... ... ... Аллаһ тағала сүренің 19 аятында адамдар мен қалай сөйлесу
керек екендігін баяндайды. Сөйлегенде дауысыңды ... ... ... сөйлеуін бұзып сөйлеп немесе басқаларға жаман сөздер айтып жатса, тез
арада оны дұрыстауға тырысып, әр түрлі ... ... ... ... әсер ... ... зерттелініп оны жоқ етуге тырысу керек.
Балалардағы дұға және ғибадат түсінігі.
Дұға баланың психологиялық және рухани дамуына ықпалын тигізетін ... ... бала дұға ... ... ... ең ... адамдардың да
істей алмайтын нәрселерді талап еткен ... ... бір ... байланыста байланыста болады. Дұға, бала үшін таусылмайтын күш
бұлағы. Сондықтан да мектеп алды балаларда баланың дұға жасаудан ... бір ... ... ... ... ... діни білім
беруінде өте мұқият болу қажет. Барлық нәрсені қалаумен талап ... ... ... ... ... қате ... ... сақ болу
абзал.
Дұға етуде бала құанышқа қауышады. Дұға еткен баланың дұғасы орындалуы
немесе орындалмауына қарамай «Әй, Құдай, мұны ... бер» деп, ... ... оның дұға ... төмендегідей өзгеруі мүмкін.
Бір күні шешесі бірініші сыныптағы баласына ... ... ... ... талап етуі мүмкін екендігін ... Ал бала ... ... ... Бала ... шешесіне былайша түсіндіріпті:
- Аллаһ маған аспаннан ойыншық тастамайтындығын мен білемін. Бірақ
«балама электроникалық ... ... ... ... шешемнің жүрегіне
салуы мүмкін. Сен де бұл ойыншықты маған алып бересің.
Олай болатын болса балаларға діни тәрбие ... ... ... ... ... мен ... сөздер үйретілуі қажет.
Жас кезінде берілетін дін тәрбиесінің маңыздылығы.
Жас кезіндегі күшті дін тәрбиесі, алдағы жылдардағы ... ... ... ... әрі ... бір ... өмір сүреді. Осылайша өмірін
ғибадатпен өткізген бала ұлғайғандаеліктеу ... ... ... ... ... қатарынан орын ала бастайды. Бірақ, керісінше
жас кезінде күшті діни тәрбие берілмеген балалардың қоғамдық ... ... ... діни іс-әрекеттерге немқұрайлықпенен қарауы байқалуда.
Балалық шақта мешітке аяқ баспаған ... ... ... ... ... де не ... ... толығымен әке-шешенің баланың дін
тәрбиесіне немқұрайлық пенен қалағандығын көрсетеді. Жас ... ... ... ... бұның зардаьын бүкіл өмір бойы сезініп әр түрлі діни
ақаулықтарға тап болады. Сонымен қоса үй ... ... пен ... ... орындардыңда маңызы зор.
5-12 жас аралығындағы балалардың дұға түсінігі.
Дұғаға ... осы жас ... ... ... лер ... ... ... болады.
1. Бірінші саты. (5-7 жас аралығында).
Бұл сатыда дұға ... ... де емес ... де ... ... ... ұғым. Бұл жас аарлығындағы балаларда дұғаның ... ... ... ... ... Осындай жас арлығындағы балалардың дұға жасау
сезімдерінің дамуы үшін ... ... ... ... ... ... ... бөлуі абзал.
2. Екінші саты. (7-9 жас аралығында).
Бұл жас арлығындағы жасалынатын дұғалардың көпшілігінде баллар өздеріне бір
нәрсе талап ... ... ... ... ... ... етуге
бағытталады. Бұл кезеңде «Аллаһтың шегі жоқ болмыс екендігін ойлап « барлық
адамдардың дұғасын бір ... ... ... ете ала ... ... бастайды. Әке-шеше бұл сұрақтарға балалардың жасына сәйкес қисынды
түрде жауап ... ... ... ... ... 7-9 жас ... балалардың
дұға және ғибадатқа болған қызығушылығы мол ... ... ... бала ... етіп жатқандарға қызығушлық пен қарап, үлкендерге
еліктеп олар сияқты дұға ... ... ете ... ... қатысты
негізгі мағлұматтар берілетін кезең. Нмаздың қалай оқылуы, дәреттің қалай
алынуы ... ... ... ... Өйткені Мухаммед пайғамбар
балалар жеті ... ... ... ... намз ... ... деп ... Үшінші саты. (9-12 жас аралығынды).
Бала тек осы жас аралығында дұғаның Аллаһпен адам арасындағы байланыс
екендігін ... ... ... ... дұға ... ... кешірім сұрау,
жамандықтардан сақтануды тілеу сияқты материалды ... ... ... ... ... бала ... бәлелерге тап болған сәттерде дұға ету
керек екендігі ойларына келеді. Енді, аллаһ біздің ең ... ... ... ... ... ... ... ояна бастайды. Бұл кезеңде
намаздардың соңында жасалатын дұғаның психологиялық ... бар. ... ... ... ... сенім күшейіп Аллаһ сүйіспеншілігі арта түседі.
Бұл жастағы балаларға қарапайым діни хикаялар айтылуы мүмкін.
Балаға діни білім беруде намаздың орны және ... ... ... нәтижелеріне қарайтын болсақ, жастар тәрбиесінде
кішкене кезден ... ... ... және ... сезімдері мықты
дамығандығын айтады. Олар бала ... ... ... оқитын болса,
олардың артына тұрып әрекеттерін қайталап, ... ... ... ... ... олардың кішкентайынан еліктегіш және болмашы нәрселерге
қызығушылық сезімдері басым келеді. Үлкендерге ұқсау үшін бар күшін ... ... ... ... ... мүмкіндігі барынша пайдалануға
тырысу керек. Сонда ғана негізгі мақсатқа қауышуға болады.
Намаз оқуды үйреткенде баланың ең алдымен жас ... ... ... ... жасына жеткенде ған парыз ... ... ... намаздың қалай оқылатындығынүйретуге болады. Бала үйде, мешітте,
намаз оқығысы келеді. Тіпті, мұны ... ... ... оның ықылас ниетін арттыра түсіретін қарым-қатынаста ... ... ... егер осы ... дұрыс қарамайтын болсақ істің басынан құраймыз.
Егер де баланы жас ... ... ... намаз оқытар болсақ, , өскенде
жеркеніп, қайта беттемейтіндей халге дұшар болады.
Намаздың адам ... ... ... бар. ... бес уақыт оқылуы
да өз алдына бір нығмет. ... оқу ... ... құл ... ... ... келетін ислам шарттарының негізгі парыздарынан
болып есептелді. Құран Кәримде намаз жайында былай делінген: ... ... ... ... ... «Аллаһтың құзырында) иілушілермен
бірге иіліңдер. Елді игілікке ... ... ... ма? ... ойланбайсыңдар ма? Сабыр және намазмен жәрдем тілеңдер. Расында
намаз ынталылардан басқаларға ауыр келеді».(Бақар, 43-45).
Балаға намаз ... оны ... ... үлкен маңызы бар.
Намаз үйретуде ... да ролі ... Жас ... ... болған құштарлық
ойын түрінде ортаға шығады. Намаз кезінде баланың ... және ... ... ... ... ... ... болған құштарлығын арттырады.
Мухаммед пайғамбар да дәл осындай әдісті қолданған. ... ... еш бір ... ренжітпей, тіпті олардың құштарлығын бұзбау үшін
намазда жанында ойнауларына рұқсат берген.
Құранның аяттарында және Мухаммед ... ... ... ... хабарлар бар. Ол біртхадисінде «Намаз діннің тірегі»,
«Намаз мүминнің миғражы» деп ... ... оқу ең ... ... әрі ... шақырып, адам бойындағы жаман пиғылдарды түбірімен жоғалтады.
Намаз оқудың алдында дәрет алып ... оның ... ... болып
есептеледі. Дәрет дененітазалау арқылы руханитазыққа дайындалу.Мухаммед
пайғамбар бір хадисінде күнде бес уақыт ... ... ... кірі ... бес ... ... ... адамның да рухани кірі қалмайды деп ... ... ... ... ... пайдалануды үйретіп, оны ретке
келтіріп байытады.
Ораза тәрбиесі.
Ораза- исламның бес ... бірі ... ... ... әмір ... өзінде қаншама пайдамен сырлар бар. Ораза ... ... дене ... да ... мол ... Яғни ... құлдың Аллаһты ұлық
қылып, оған кәміл түрде шүкіршілік етуін қамтамасыз ететін илаһи ... да ... ... да ... ... ... ... себекер
деп айтсақ қателеспейміз.
Осы жерде оразаның тәрбиелік жағынан қысқаша ... ... ... ... Сондай-ақ үнемі Аллаһты есімізге салып
отырады.Адамдағы жаупкершілік ... ... ... ... ... , ... жамандық жасаудан сақтандырады.
Балаларға оразаны үйрету намазды үйрету сияқты жас кезінен басталады.
Балалар ... ... ... ... ... ... ... өздерін
үйретуге тырысады.
Балаларға діни тәрбиені жеңілдетіп үйретілуі.
Балаларға діни тәрбие беру барысында кей бір ... және ... бір неше ... жасалған. Олардан бір нешеуі айтып өтейік.
1.Дәрет алуды үйрету.(Су мен ойнауға ... беру ... ... ... ... ... ... нәрсесін талап
етуі арқылы).
3.Ораза ұстауды үйрету.(Ауыз ашар кезіндегі ... және сәр ... ... ... арқылы).
4.Ораза, құрбан айт мейрамдарын тойлау.(Жаңа киімдер кию, сыйлықтар ... да діни ... ... жас ... ... ... ... періште, сияқты ойлар
әлі толық қалыптаспаған. Балаларға бұл ол ... не ... соны ... ... да ... ... сенімдірді жас кезінен бастап дұрыс
түсіндіре алуы керек.
1. Ахиретке ... ... ... сенім мәселесі түсіндірілген кезде үміт және
өмір сүру сүйіспеншілігінің ... ... болу ... ... ... ... рухани әрі материалдық қажеттіліктерінің толық
түрде ... ... ... қауыша алатынын қабылдауы және оны ... ... бір ... ... ... ... Бұл ... не нәрсе
армандалса, оларға дұрыс және халал жолменен ғана қол ... ... ... баланың ахиретке сенімі шексіз кәміл және
әдеміліктерге қол ... үшін күш ... ... болады.
Адам баласы бүгін тірімін, ертең мүлдем шіріп жоқ боламын деген
түсінікпен өмір ... ... ... ... ... ... ... некен
саяқ. Сондықтан бұл дүниеде айырылған әке-шешесі, бауыры, ең жақын туыстары
мен жан-жолдастарымен қайта кездесемін деген үміт адамға ... ... ғана ... ... ... ... ... сәтсіздіктер мен
әділетсіздік, зұлымдық секілді жайттардың міндетті ... ... ... ... ... алатыны хақ. Кейбір істердің нәтижесін о дүниеге
қалдырып, ... ... бас ... ... ... ... Ақыретке
сенудің көптеген пайдалы тұрстары бар. О дүниеге сену ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... Аллаһ Тағала көптеген
аяттарда айтылған. Жай ... қана ... ... ... ... ... да ... сенімі адам бойындағы адамдық қасиеттерді оятып, жалған өмірдің
мән-жайын үйретеді. ... ... ... тірілу адамды көптеген жеркенішті
істерден тыяды. Яғни жауапкершілік сенімін нығайта түседі. ... ... жан ... ... деп ... ... қара жерге кіріп, о дүниенің
есігін ашатынын білдірген.
Құран Кәрімде адамдар жан ... ету ... ... ... ... ал кейбірі оңай түрде қиналатынын білдіреді:
«Расында: «Раббымыз Аллаһ» деп, сосын мықты ... ... ... де: ... ... ... уәде ... жәннәт арқылы
қуанышқа бөленіңдер» дейді. «Біз, дүние тіршілігінде де ақыретте ... ... ол ... ... ... ... бар.
Сондай-ақ сендерге не тілесеңдер бар. Бұл аса ... тым ... ... бір сыйлық» Фуссилат 41/30-32.Ол Аллаһ пен Оның Елшісіне
құлақ аспағандардың жән тәсілім ... ... ... азаптанатындарын
былайша баяндайды:
«Періштелер, сондай қарсы болғандардың беттеріне, арқаларына ... ... ... - деп ... ... ... Бұл бұрынғы
өз қолдарыңмен істегендеріңнің салдарынан. Аллаһ құлдарына зұлымдық етуші
емес» ... ... ... ... ... жан ... ... білдіріп отыр.
Өлімнен кейін ақыретте қайта тіріліп, өмірдегі ... ... ... ... да ... беретінін былайша білдіреді:
«Жоқ, қиямет күніне ант етемін. Жоқ сөгіс беруші нәпсіге ант ... ... біз ... ... ... деп ойлай ма? Әрине оны саусақтарының
ұшына дейін ... ... ... ... 75/1-4. Қайта тірілгеннен кейін
оларды махшар алаңына жинап, өмірдегі амал ... ... ... ... Яғни ... әміріне лайықты іс-істеп, орындағандар
жұмаққа кіретінін, ал өз ойына ғана сенгендерді тозаққа ... ... ... Біз адам ... бірінен тамшыдан жараттық. Оны сынаймыз.
Сондықтан оны еститін, көретін қылдық. ... оған тура жол ... ... қылсын, мейлі қарсы келсін, әрине қарсы ... ... ... және жалындаған тозақ әзірледік. Әрине жақсылар,
жәннәтта, «Кәфур» қосылған кеседен су ішеді» ... ... ... сену ... ... ... бірі. Жастарға
тәрбиелік тұғысынан орасан зор пайдасы бар екенін ... ... ... ... ... ... екенін Томос Мор өз сөзінде
былайша түсіндіріп ... ... ... ... үшін үш нәрсе керек. Егер
бұл болмаса тәрбие ... ... ... бар ... сену.
2. Рухтың мәңгілік екеніне сену.
3. Ақырет күніне сену.
Сонымен ақырет сенімін үйрету адамшылыққа бастайды, ал оны жоққа шығару
айуандыққа бастайды деп еш ... айта ... ... ... «о ... ... ... арқылы ақыретке сенуді былайша жеткізеді: «Ана
дүниеге істеген күнәсімен бетпе-бет келмейтініне көңілі ... ... ... ... ... ... тартпайтыны тағы ақиқат. Олай ... ... ... ... ... ... ... сенудің өте маңызды ролі бар. Ол арқылы ... ... баға ... игі ... ... Хз. Әбу ... (р.а.):
Ақыретке амалсыз бару, ескексіз қайықпен жолға шыққанмен бірдей» демекші
ана дүниеге сену, о ... ... ... дүниедегі адамдардың жартысы жас өспірімдер.Олар өздеріне тым
қорқыныштыәрі қайғылы көрінетін қазаларға қарсы тек ... ... ... ... ... ... тым ... әрі нәзік жаратылыстары осылайша
рухани төзімділік танытады. Кезкелген нәрсеге сағы тез ... ... ... ... ... ұғымы мен үміттеніп, шат өмір сүреді. Мысалға,
олар менің кішкентай інім немесе досым өлді. Ол енді ... бір ... Сол ... ... ... ... жүр. Бізден әлдеқайда жақсы өмір
сүруде деп жәннат ... ... ... ... күнделікті айналасында
болып жатқан өзі сияқты баллар мен қарттардың ... ... ... ... ұшырып, көңілін тас талқан еткен болар еді. Тек ... емес рух, ... ... ес, сияқты сезімдерін де қоса жылатып, сағын
сындырып немесе есі жоқ хайуанға айналдырып тастар еді. ... ... ... ... өз ... алып ұшқан сезімдерін, кейде
асырасілтп те жіберетін нәпсі мен әуесқой сезімдерін ... ... ... реттеуге тек жәһаннам ұғымы зор ықпал етеді. Яғни ... ... ... ... қолында» заңы орнап, мастанған жастар
әуестіккесалынып бейшара әлсіздермен дәрменсіздерге күн көрсетпей дүниені
тозаққа, адамгершіліктің жоғары деңгейін ... ... ... ... ... ... иман ... періштелерге сенімді үйрету өте ... ие. ... ... ... көрінбейтін жаратылыс. Оларға сену
мұсылманның ерекшеліктерінің ... ... ... ... көрінбейтін
жаратылыстардың ішінде періштелерге сенуге шақырады.
Жас балаларға періштелер туралы сөз ... ... ... әр ... ... ... ... сақтайтын болмыс деп түсіндірілуі
мүмкін. Балаларды Аллаһ қалай сүйсе періштелер де оларды ... ... ... ... мәселесн бала діни әңгіме, ертегі, сияқты
нәрселерді қуанышпен тыңдайтын кезеңінде, яғни 3-4 ... ... ... ... әр ... Аллаһқа ғибадат ететіндігін, оған
еш қашан қарсы шықпайтындығын ... ... егер де ... ... ... ... беретін болсаңдар сендер олардан да жоғары
дәрежеге шығасыңдар деп оларға ... ... ... ... исламдағы
негізгі көп айтылатын періштелер үйретіледі. Мысалға; Жәбраил, МСикаил,
Исрафил, Азраил, Мункер-Некир және ... екі ... ... ... ... ... ... қызметтері мен міндеттері
түсіндіріледі.
Бала ұлғайған сайын оған тағы да бір ... ... ... қайнар бұлағы болған шайтан түсінігі айтылуы мүмкін.
Адамдардың ішіндегі дұрыстықты ... ... ... ... ... ал ... ой мен сезімдер шайтаннан деп шайтанна ... ... ... ... ... үшін ... де ... рұқсатымен
оларға жәрдем бере алады. Ибни Мәсғуд Пайғамбарымыздан алған бір ... ... ... баласына шайтанның арбауы мен періштелердің илхамы
әсер етеді. Шайтанның ... ... ... ... ... ... ... жақсылыққа шақырып, ақиқатты үйрету. ... ... ... берілсе ол Аллаһтың нығметі. Сондықтан ол Аллаһқа
шүкір етсін».
Құран Кәрімде мүминдердің қате істерден құтылып, рух пен тән ... өмір ... үшін ... ... ... былайша баяндайды:
«Ол сондай Аллаһ, сендерді қараңғылықтардан жарыққа шығу үшін өзі ... ... дұға ... ... ... ... мейірімді»
Ахзап 33/43.
Басқа қиын іс түскенде Аллаһ Тағала періштелері арқылы жәрдем ететінін,
әртүрлі жағдайда оларға үміттерін үзбей алға ұмтылу керектігін де ... ... адам ... нәпсіге құл болудан сақтап, жүрек тазалығы
мен ... ... құл ... ... ... сеніп, оларға жақындық
сезіну, рухани асқақтауға шақырады. Адам ... ... ... ... ... ... ... алады. Сондай-ақ күңгірт нәрселерді оңай
түсіне алу қабілетіне жетеді. Пайғамбар өзіне Раббы тарапынан түсірілгенге
иман келтірді. Мүминдер де барлығы: ... ... ... ... иман келтірді. Бақара 2/285.
Мұндай жаратылыстарды ақыл және сезім ... ... ... ... уахи ... арқылы түсінеміз. Ал ақылға ғана сенсек, ... ... ... ... ... ... ... сену, адам баласын
биіктерге жетелейді. Екі иығындағы періштенің әрбір ісін ... ... алып ... ... шығармай үнемі ақылында ұстайды. Бұл ... ... ... ... ашық ... ояу ... ... Пайғамбарларға сенуді үйрету.
Пайғамбарларға иман балаларға сұрақ-жауап әдісімен Мухаммед пайғамбардан
бастапҚұрани Кәримде аты аталып ... ... ... ... ... ... арасында танымал оқиғаларымен белгілі
пайғамбарлардың ... және ... ... ... ... ... ... Муса және оның інісі Харун пайғамбарлар арасындағы болып
өткен оқиға, пирғаун және пайғамбарлар арасындағы соғыс, ... ... ... ... ... ... Кағбаны жасаулары, құрбан
шалу оқиғасының басталуы, Мухаммед пайғамбардың баллармен болған қарым-
қатынастары, ... ... кең ... айтылады.
Мухаммед пайғамбардың көркем-мінезі үлгі ретінде түсіндіріліп балалардың
қиялындағы «идеал ... ... әр ... ... ... ... керек.
Мектепке әлі бармаған балалар басқаларға еліктеуге немесе
өзінен үлкен біреудің үлгі болуына ... ... Міне ... ... ... туоалы айтылатын көптеген оқиғалар Мухаммед пайғамбарды
жақсырақ тануға және өзіне үлгі ... ... ... Олай болатын болса
балаларда хикая және ертегілерге қызығушылық пайда болған 3-4 ... ... мен ... ... ... ... ... мен
мұғжизаларыбала жүрегінде жақсы әсер қалдырады. Әсіресе Мекке мен Мадинаға
көшіп жатқан ... ... ... ... әр бір бала ... ... ... өрмекші және көгіршінге ризашылық білдіріп
сүйіспеншілік ... ... ... ... үйрету.
Иман негіздерінің бірі пайғамбарларға түсірілген қасиетті кітаптарға
сену. Жас ... ... ... ... ... теориялық білімдерге
қарағанда оны оқытуға үйрету ... ... ... Осы ... ... ... ... адамдардың қирағатын магнитафон немесе компьютерде
тыңдаттыруы керек. Жас балаларға азан, құран және ... ... ... ... ... ... де үлкен мән-маңыз жатыр. Өйткені жер бетінде
негізгі мақсатынан айырылып, адамдықты ұмытуға айналған қауымдарды ... ... ... ... ... ... түзелу мүмкін емес. Ол
кітаптарда ... ... не үшін ... ... ... ... ... қалай болатындығымен қоса өмірдегі кейбір сырлар
айтылады.
Ислам мәдениетінің негізгі қайнар бұлағы осы Құран ... ... әр ... ... мәселесіне жауап берерлік дәрежеде түсірілген Аллаһтың
кітабы. Әлемде оның мәдениетіне тең келерлік ... ... ... ... Арабтардың тілге орасан көп мән берулері нәтижесінде
тілдің тәрбиесі ерекше көтерілген болатын. Бірақ олардың сенімдері ... ... ... еді. Ал ... ... аралына Ислам нұры шашылуы арқылы
гүлдене бастады.
Құран Кәрімнің теңдесіз әдемі түрінде ... ... ... ... қана қоймай, оларға бақыттылыққа ... ... ... осы ... ... нәтижесінде кітапқа, білімге
деген сүйіспеншіліктері артып, кітапхана ашу мәселесі де туындады. ... ... ... ... озық ... өте ... уақыт
ішінде бүкіл әлемге көрсетіп үлгерді.
Маңғолдар, Бағдатты қиратқан кезде тек сол қаланың ... 36 ... ... Ол ... ... жүзі бойынша бір қалада мұнша кітапхана
кездеспеген. Бұл жайт ... ... ... ... ... ... ... маңызылығын көрсетеді.
Құран Кәрім білім алуға шақырады. Мұны біз Құранның түскен алғашқы
аятынан байқаймыз:
«Оқы! Сондай, ... ... ... оқы. Ол адам баласын ұйыған қаннан
жаратқан. Оқы! Ол ... аса ... ... қаламмен үйреткен. Ол,
адамзатқа білмеген нәрсесін үйреткен» Ғалақ. 1-5.
Осылайша Құран ... ... жол ... ... ... ... құтылады.
5. Тағдырға сенуді үйрету.
Хз. Пайғамбарымыз иман негіздерін айтқанда, жақсылық ... ... ... ... ... Тағаланың ғалым әрі қалау сипаттарына байланысты. Аллаһтың
білуші, ғалым сипаттарымен байланысты болғандықтан әлемдегі барлық нәрседен
оның хабары бар әрі біледі. Ол ... ... ... ... ... ... ... біліп отырады. Құран Кәрімде мұны былайша баяндайды:
«Шын ... әр ... бір ... ... Қамар 54/49.
Тағдырға сену адамзат баласын ... ... ... дәрежеге түсуден сақтайды. Басынан бәле кеткенде ... ... де ... ... қай ... ... ... ету керектігін
жақсы біледі. Тепе-теңдікті ұстап, орта жолда жүру арқылы өз нәсібін алады.
«Жер жүзіне сондай-ақ сендерге мүбада бір ... ... ... ... бұрын кітапта жазулы, шексіз осы Аллаһқа жеңіл. Бұл ... үшін ... ... ... үшін ... ... ... жақсы көрмейді»Хадид 57/22-23. Осы аятта баяндалғандай
адамды орташа жағдайдан жүруге шақырып, қалыптылыққа түсіреді.
Қандай да бір істе ... жете ... ... оны ... ... ... ... талпынысы су сепкендей басылады. Осылайша көп нәрседен
қол үзіп, ... ... ... ... ... ... Қарапайым істі де
орындай алмайды. Бұл жайт адамды ынжықтыққа итермелейді. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... жол ашқалы тұр деп ... үміт оты ... ... басқа да жол іздеп өзіне ... ... ... ісін ... ... шығып, үмітпен дұға етіп істің
соңының қайырлы болуын тілейді. Бұл дүниеде жете алмаған жетістіктерін, ... ... ... ... ең алдымен адамға өз ісіне
жауапкершілікпен қарауды ... ... Өз ... істен құтылғаннан
кейін, нәтижесін Аллаға тапсыру керек. Тағдыр жайында мынадай ғибратты
оқиға ... ... ... ... Хз. Омар ... ... Мұны көрген Жеррах
Аллаһтың тағдырынан қашпақпысың дейді. Хз. Омар:
«Ия, Аллаһтың тағдырынан екінші тағдырына қашамын» деп ... ... ауру мен оба ... Аллаһтың жаратқан тағдыры. Сол үшін ... ... ... ... ... деп отыр. Егер қиын қыстау
кезеңде түсе қалған жағдайда ... ... ету ... ... ... ... ... алға қарай ұмтылу қажет. Мына Құран Кәрімде осыны
бұйырады:
«Ибраһим (а.с.) Раббыңның рахметінен адасушылардан басқа кім ... ... ... ... ... Юсуф ... былай бұйырады:
«Әй ұлдарым! Барыңдар да, Юсуфты және туысың іздестіріңдер. ... ... ... үзбеңдер. Өйткені Аллаһтың рахметінен қарсы
болған қауым ғана ... ... ... ... үміт етіп күдер үзбей өз мойнындағы жауапкершілігін
орындаудан тайынбау керек. Аллаһ Тағала ... бұл ... ... береді:
«(Мұхаммед ғ.с.) оларға Аллаһтың мейірімі ... ... ... Егер ... ... ... болсаң еді, әрине олар маңайыңнан
тарқап кетер еді. ... ... ... ... олар үшін ... тіле де
іс жөнінде олармен кеңес қыл. Сонда қашан қарар ... ... ... ... ... ... ... көреді. Егер Аллаһ сендерге ... ... ... ... ... болмайды. Ал егер Аллаһ сендерді тастаса
(жәрдем қылмаса) одан кейін сендерге кім жәрдем ... ... ... ... етсін» Әли-ғымран 3/159-160.
Сондықтан жастар тәрбиесінде тағдырға сеніп, оның қыр-сырын үйренуде
орасан зор ... бар. Оған сену ... ... ... ... ... болмашы нәрсеге ауырып, бей-жай күйге түспейді.
5. Балаларға халал ... ... ... дегеніміз бұл адамның хақы болмаған нәрсені ... ... ... сөзі дінімізде тиым салынған бүкіл іс-әрекеттерді ішіне
қамтиды. Бірақ ... ас» ... ... табыс» сияқты сөздер басқалардың
құқығына қатысты болған мәселелерді білдіру үшін қолданылады.
Қазіргі таңда қоғамда қарапаым күнәлер ... ... ... де күнә және харам болып саналады. Егер балаға харам мен халалдың
не екендігі, қайсы іс-әрекеттер харам, харам істейтіндердің дін ... ... ... ал ... ... ... ... де ахиреттік өмірде де бақытқа қол жеткізетіндігі түсіндірілсе,
оның әсерін бала іс-әрекеттерінде ... ... ... бұл сенімді балада
қалыптастыруда мәжбүрлеу жолымен емес, сүйіспеншілікпен ... ... жеке ... балалардың тамақтарын халалдан болуы өте
маңызды. Сондықтан да ислам ғалымдары бала сүт емген ... ... ... ... ... ... Осы жерде Рағиб әл Исфехани «Тафсилун
нешетейн, тафсилус саадатейн» атты еңбегінде Араф ... 57 ... ... ... ... ... мақсат балаларын халал тамақпен
өсірген әке-шеше. Осындай әке-шешеден туылатын балалар ... таза ... өніп ... ... ... ... тәрбиеленеді. Аяттағы
жеміссіз егістік болса, балаларды харам тамақ немесе сүтпен өсіретін әке-
шешелер» деп айтады.
Демек ... ... ... ... ... оның ... да әсері көп екен. Осыған қарамастан ислам ғалымдары арасында харам
тамақ ... ... ... мінезді де өзгерте алатындығына бір ауыздан
келіседі. Осы арада мына оқиғаны айтып кеткен жөн:
Садық Дананың басынан ... бір ... ... ... ... ... тастап есіктің алдына келіп, «көрші бақшадағы жемістерден,
үй иесінің рұқсатынсыз оны алып ... ... ол ... деп ... ... кезде бақшалар жолдың бойында орналасқан болатын. ... ... ... алып ... де бар еді. ... балалры бар кей бір
әке бір әйелдер келешектегі келіндері немесе күйеулері үшін «Әй, ... ... сүт ... ... деп дұға жасаушы еді. Мен
әлі жас болғаным үшін еш ... ... ... ... ... ... рұқсатымен діндар, көркем мінезді, жақсы адам болады
екендігін кейіннен түсіндім».
Баланың ана құрсағындағы алғашқы жылдарында халал және ... ... ... өте ... ... ... ... тақырыбына қатысты тәрбиелеу.
Дін тәрбиесіндегі негізгі ... ... бірі ... ... қалыптастыру болу керек. Өтірік-қорқыныштың
нәтижесі деуге болады. Өйткені, ақылды және жақсы ... ... ... ... ... жанында да қорқынышсыз, ер
жүректілік ... ... ... ... бала ... не ... Оның ... тануы үлкендердің бақылауы және қорқыныш арқылы
басталады.
Егер де әке-шеше балаларын шыншыл етіп ... ... ... ... амал ... ... ... күнә екендігін айтып өздері өтірікші
болған әке-шешелер ахлақи жақтан абыройын жоғалтады. Бала ... ... оның ... ... ... де ... алты жеті ... дейін өтіріктің нәтижесі туралы да ... ... ... мәжбүрлеуі бойынша өтірікті тим салынған нәрсе ... ... да бұл ... ... ... ... ... өтірік болып есептелді. 8 жасар бала өтірік- бұл шындық болмаған
барлық нәрсе деп біледі. 10 ... ... ... ... біле ... сөйлемеу деп түсінеді. Демек балаға тұралық ... ... 7-10 жас ... қатты қадағалануы қажет.
Балалар не үшін өтірікке ... оның ... ... ... ... өзін ... көрсету.
2. Басқаларды өзіне қарату.
3. жаза көру немесе сөгіс есіту қорқынышы.
4. Үлкендердің өтірік сөйлеуі.
5. Ұялу, тартыну немесе мазақтаудан ... ... қол ... ... Өш алу ... ... ... үшін мұқият болу керек болған жәйттар.
1. Әке-шеше немесе үлкендер баллардың жанында әзіл болса да ... ... ... ... ... үлгі ... ... керек. Егер
де бала өтірік айтса балаға да бұл ауру ... оның ... алу ... ... тәрбиесіне қатты көңіл бөлу және оған әр қаша сүйіспеншілікпен
қарым-қатынас жасауы керек.
3. Баланы істей алмайтын нәрсені әмір етіп ... ... Бала ... ... ... ... өзімен салыстрған
балаға ыза пайда болып, өзін одан жоғары көрсету үшін өтірікке айта
бастайды.
5. ... ... ... еш ... ... ... ... керек.
Мұндай іс-әрекеттер баланы қулыққа, өтіріктің жарыққа шығып белгілі
болуынан қорқып жасырын және ... ... ... ... Егер бала ... жасағанда оның шындықты айтуы оған өте ауыр келеді.
Осындай жағдайда оның шындықты ... ... ... оны ... ... ... Осылайша сыйлық арқылы оның жүрегіне құаныш
кіріп шын сөйлеуге әрекет жасайды. Ал егер бала ... ... ... ... ... екендігі, өтірік айту арқылы ... ... одан ... ... шын ... ... өтіледі.
Дін тәрбиесінде балаларға мейірім-шапағат пен қарым-қатынасжасаудың
маңыздылығы.
Сүйіспеншілік- адам өміріндегі рухани әрі діни ... ең ... ... ... Адам осы ндай ... ... сезімін, ада
сүйіспеншілігін, хайуан және табиғат сүйіспеншілігін дамыту мүмкін. Адам
жаратылысындағы бұл ... ... ... ... ... көптеген
әселелердің шешімі болып табылады.
Әке-шеше және балалар арасындағы қарым-қатынастарда сүйіспеншіліктің
практикалық жақтан шексіз мән және ... ... ... ... ... ... сияқты сезімдерден ұзақ болып өмір сүру
үшін, балада ... ... ... ... Кей бір ... ... жүк деп қарайды. Баламен сөйлесу және әзілдесуді қажетсіз деп
ойлайды. Сәбидің жылағанын көтермей ... Бала үшін ең ... ... ... жанұя ортасы. Егер де әке-шеше ... ... ... ... ... ... ... нәрселер бала үшін еш қандай мәні
жоқ. Өйткені, бала әке-шешенің қателігінен өзін сенімділікте сезіне ... ... ... қорқы ішінде өмір сүреді.
Кей бір әке-шешлер өз ... жек ... ашық ... ... ... ... секілді, тіпті хайуанға да жасалмайтын
қиыншылықпен азаптап, сөгісті дұрыс деп қарайды. Бала әке-шеше ... ... бір ... ... ... ... олар ... баланың іс-әрекеттерін жазалауға асығады. Негізінде мұндай ... ... ... ... ... ... олардан өш алған секілді қарым-қатынас жасайды. Ғалымдардың
тұжырымдауы ... ... ... ... ата-аналардың жас кезінде
жеткілікті сүйіспеншілік көрмегендігін немесе ... ... ... ... біреулері өздері жақсы мінезді болса да қатты
мінезге оранып балаларын сыға алады. ... ... ... ... ... ... да ... мүмкін, бірақ олар бұдан хабарсыз.
Бала сүйуді тек басқалар тарапынан сүйілу арқылы ғана ... ... ... ... ... сүйіспеншілік болмаса, балада мінез-
құлық немесе сана еркін түрде дами алмайды.
Балалардың діни ... ... беру ... ... принциптер.
1. Әке-шеше бала тәрбиесінде олардың даму кезеңдерін жақсы ... ... ... ... ... Бала не ... оған ... берілуі керек. Осы арада сұрақты сұраудағы
себептер зерттелінеді.
3. Жауап беру баланың тәжірибе және түсінігіне сай болу керек.
4. ... ... беру ... ... шыншыл болу керек.
5. Балада ғибадат жерлеріне қызығушылық оянуы мүмкін. Міндетті түрде олар
тралы сұрақтар сұрайды. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... Әр бір баланың тұлғалық ерекшеліктері зерттелінуі керек.
7. Әке-шеше іс-әркеттерінде салмақтылықты және ... ... ... ... ... ... ауасын қалыптастыру, жанұя мүшелері бір-
бірінесенімді болуы ... ... ... ... олар балаларына үлгі болуды
жалғастыра беруі керек.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ислами тәрбие33 бет
Ислам дініндегі тәрбиенің мән-маңызы6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қылмыстың түсінігі және белгілері107 бет
Ислам діні Қазақстанда8 бет
"Организмнің әрбір ағзаларының қалыпты микрофлоралары. Олардың маңыздылығы. Дисбактериоз."5 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь