Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. халықаралық әдеби байланыс

Көркем әдебиет тілі алғаш орыс тіл білімінде зерттеу нысаны болып, бұл бағытта В.В. Виноградов, В.Винокур, Л.В. Щерба, М.Н. Кожина, А.Н. Гвоздев, Р.А. Будагов, А.И. Ефимов т.б ғалымдар көркем шығарма тілін, стилистикасын жан –жақты қарастырған. Ал кейінгі жылдары қазақ тіл білімі де біршама еңбектермен толықтырылды. Бұл ретте Р.Сыздық, Е. Жанпейісов, М. Серғалиев, Х. Кәрім, Б.Шалабай еңбектерін атауға болады. Зерттеулерде көркем шығарма тіліне қатысты құнды пікірлер айтылып, шығар өнер туындысы ретінде қаралды. Көркем туындының табиғаты өте күрделі. Онда тілдік материал мен идеяның біртұтас бірлігі қалыптасқан. Шығармадағы композициялық тұтастық, образдар жүйесі тілдік құралдар арқылы беріледі.Көркем шығарма тілінің бүгінгі даму мен шарықтауы арынды да тым асқақ. Әсірелеп айтқанда, ол бейне бір тау басынан нәр алып, сай – салалармен сарқырап құйылып жатқан бұлақ суларымен молығып, толықси аққан үлкен өзен арнасын көз алдыңа елестететін сияқты. Сондықтан болуы керек, оның айдынды ағысында лайы мен тұнығы араласқан иірімдері, тас домалатар ұрымтал тұстары, қалтарыста қалып қойған қойнау – қолтықтары да жоқ емес.
Әрине, көркем шығарма тілі – қыры да, сыры да мол дүние. Әрбір қалам қайраткерінің, табиғи талантын, дүниетанымын, қабілетін, білім дәрежесін былай қойғанда, сөз өнерінде өзіндік қолтаңбасы, сөз қолданыс тәсілі, сөз саптау мәнері бар. Көркем сөздің жан дүниемізге рухани нәр беріп, әсерлі де әсем сезім ұялататын сиқырлы сыры оның эстетикалық қызметіне байланысты. Сөз қолданыстың сан алуан тәсілдері мен шынайы шеберліктің өнегесін біз, міне, осы тұста айқын көреміз. Басқаша айтқанда, әрбір жазушының әр қврвнан көрінер, өзгеден дараланар өзіндік сөз өнері, топ жарған таланты сарапқа салынар кезі тілдің осы қызметіне байланысты. Кез – келген жаңа саланың ауқымы кең, қарымы құлаш болуы заңды. Көркем әдебиет тілі зерттеуге түскенімен, оның ашылмаған не жете зерттелмеген нысандары өте көп. Көркем шығарма тілін, стильдік ерекшелігін зерттеуде, ішкі монологтың берілу жолдарын талдап көрсету тек әдебиеттану ғылымы үшін ғана емес, лингвистика ғылымы саласы үшін де аса қажет. Сол себепті көркем шығарманың стилін, мәтін құрылымын тілдік тұрғыда зерттеу - бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Көркем прозадағы бейнелеу тәсілдердің бірі – ішкі монолог (кейіпкердің ішінен айтылатын сөз, іштей сөйлесу, өзіңмен – өзіңнің сырласуың, өзіңді –өзің іштей саралау) көрінісі жан – жақты қарастырылып, арнайы зерттеу обьектісіне айнала қойған жоқ. Ал, ішкі монологсыз күрделі де көркемдік дәрежесі биік, нағыз танымды туындының дүниеге келуі мүмкін емес.
        
        Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СРО
Тақырып:
Орындаған:Нурмухамбетова.Ж.Қ
ФИ-311,3-курс
Тексерген:Курмамбаева.К.С
Семей-2015
Көркем әдебиет тілі алғаш орыс тіл білімінде зерттеу нысаны болып, бұл ... В.В. ... ... Л.В. ... М.Н. ... А.Н. ... Р.А. ... А.И. Ефимов т.б ғалымдар көркем шығарма тілін, стилистикасын жан - жақты қарастырған. Ал ... ... ... тіл білімі де біршама еңбектермен толықтырылды. Бұл ретте Р.Сыздық, Е. Жанпейісов, М. Серғалиев, Х. ... ... ... ... ... ... көркем шығарма тіліне қатысты құнды пікірлер айтылып, шығар өнер туындысы ретінде қаралды. Көркем туындының ... өте ... Онда ... ... мен ... ... бірлігі қалыптасқан. Шығармадағы композициялық тұтастық, образдар жүйесі тілдік құралдар арқылы беріледі.Көркем шығарма тілінің бүгінгі даму мен ... ... да тым ... ... ... ол бейне бір тау басынан нәр алып, сай - салалармен сарқырап құйылып жатқан ... ... ... ... ... ... өзен ... көз алдыңа елестететін сияқты. Сондықтан болуы керек, оның айдынды ағысында лайы мен тұнығы араласқан иірімдері, тас домалатар ... ... ... ... ... қойнау - қолтықтары да жоқ емес.
Әрине, көркем шығарма тілі - қыры да, сыры да мол дүние. ... ... ... ... ... дүниетанымын, қабілетін, білім дәрежесін былай қойғанда, сөз өнерінде өзіндік қолтаңбасы, сөз қолданыс тәсілі, сөз ... ... бар. ... ... жан ... ... нәр ... әсерлі де әсем сезім ұялататын сиқырлы сыры оның эстетикалық қызметіне байланысты. Сөз қолданыстың сан алуан ... мен ... ... ... біз, ... осы тұста айқын көреміз. Басқаша айтқанда, әрбір ... әр ... ... ... ... ... сөз ... топ жарған таланты сарапқа салынар кезі тілдің осы қызметіне байланысты. Кез - ... жаңа ... ... кең, ... ... ... заңды. Көркем әдебиет тілі зерттеуге түскенімен, оның ... не жете ... ... өте көп. ... ... ... стильдік ерекшелігін зерттеуде, ішкі монологтың берілу жолдарын талдап көрсету тек әдебиеттану ... үшін ғана ... ... ... ... үшін де аса ... Сол себепті көркем шығарманың стилін, мәтін құрылымын тілдік тұрғыда зерттеу - бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Көркем ... ... ... бірі - ішкі ... ... ішінен айтылатын сөз, іштей сөйлесу, өзіңмен - ... ... ... - өзің ... ... ... жан - ... қарастырылып, арнайы зерттеу обьектісіне айнала қойған жоқ. Ал, ішкі монологсыз күрделі де көркемдік дәрежесі ... ... ... ... ... келуі мүмкін емес.
Классикалық биік деңгейге көтеріліп, әлемдік көркем - өнерге асыл қазыналар қосқан ... ... 70-80 ... ... ... тарихына ден қою, ата - бабаларымыздың мұрат - мүддесін, мақсат - тілегін ... ... ... алып қадау - қадау қадамдар жасалынды. І Есенберлин, Ә. Әкімжанов, М. Мағауин, С. ... Ә. ... ... ... ... ... ... тарихи романдары дүниеге келді. Осы шығармаларының қатарына Әбіш ... , ... да ... ... халқымыздың тарихындағы ең бір тұлғалы кезеңді - Қазақстанның Ресейге өз еркімен қосылуының ... ... ... арқау еткен. Ел басына сын болған бұл ... І. ... ... және Т. ... ... ... ... өте көркем бейнеленгені көпшілікке жақсы таныс. Бұл екі жазушы өз туындыларында , басты кейіпкерлері ... ... - ... ... мен ... ... Бопай ханымды қанды шайқастармен ел тағдыры талқыға түскен тар жол, тайғақ кешулерде ... ... ... ... ... ... көрсеткен болатын. Ал Әбіш Кекілбаев болса басқа ыңғайда, психологиялық талдау арқылы көрсетуге тырысады.Әбіш Кекілбаев - ... ... ... ... үлес ... ... ... бірі. Оның халық тарихын бейнелі түрде суреттеген шығармасының ... ... ... мен ... ... - сыни ... зерделеніп жүрседе, тілдік, жазушының стилі жағынан аз зерттелгені белгілі жайт.Әдебиеттанушы ғалымдар Г.Пірәлиева, Ж.Дүйсенбаевалар Ә.Кекілбаев шығармаларын ... ... ... әдебиеттану ғылымына үлкен үлес қосқан. Ал тілдік түзілімі жағынан қыры мен ... ... ... ... С.Ғубайдуллин, Ж. Ибрагимова, Ж.Абдрахмановалар көп ізденістер жасаған. Көркем шығарма стилі - жазушының ... ... ... ... ... ... Олар әдеби бағыт, шығарманың тақырыбы, образдар құрылысы, суреткердің шығармашылық ерекшелігіне бағындырылған.
Көркем шығарма тілінде сөз өзінің ... бояу ... ... ... астарлы мәнімен, образдылық әсерімен, эстетикалық, мүмкіншілігін аша қолданылмаса, ондай шығарманың құны да төмен, ондай жазушының суреткер ретінде беделі де төмен. ... ... ... ... көркем, - деп өзінің анық мінездемесін ғалым Рабиға Сыздық берген болатын.
Сөз қолданыс өнері әрбір жазушының творчестволық ... ... ... ... өз ... ... ... орын алып отыратыны даусыз. Жазушы шеберлігінің, суреткер дарынының бір сыналар тұсы - кейіпкер образын жасауда. Шынында да ... ... ... ... жан дүниесін, мінез-құлқын көркем сөз арқылы суреттеу, оны қайткен күнде де, дара тұлға, тектік ... етіп ... - ... үшін үлкен сын.Жалпы ішкі монолог тәсілі - әлем әдебиеті мен фольклорында кеңінен дамыған, дәстүрі бай, әдебиеттің қай жанрында да ... ... ... зор, ... ... ... монологтың авторлық және персонаждық түрлері де (формалары) бар. Ішкі монолог кейіпкердің ... ... ... сөзі ... берілуі мүмкін немесе тура кейіпкердің өз атынан айтылуы да ықтимал.
Жоғарыда аталған еңбек авторы Г.Пірәлиева ішкі ... екі ... ... ... тұрғыда талдау жасаған болатын. Оның біріншісі - шығарманың бейнелеу өрісіне монологқа айналған сана-сезімнің қаншалықты дәрежеде ... ... ... ... ... Оның өзі үш түрлі жағдайда көрініс табады. Бірінші санадан, еркіңнен ... тыс ішкі ... ... ... ... ... кейде санадан тыс сәттегі ішкі монолог, ол көбінесе, (поток ... ... ... жатады. Ал үшінші өзін бақылай, қадағалай алатын, жүйелі ... ... ... шын ... ... үрдісін білдіретін ішкі монолог. Оның қосалқы бір түрі автор өзі тікелей оқиғаға, әрекетке талдау жасайтын монолог.Ал, екіншісі - ... ... ... ... ... (әңгіме айтып отырған адамның) қаншалықты дәрежеде қатысы барын айқындауға байланысты. Ішкі монологтың бұл ... ... ... ... ... баяндау түрлерінің қай-қайсы да тікелей сабақтас болып келеді.
Қазіргі көркем проза-күрделенген, жанрға бай, көркемдік тәсілдері мол үлкен бір әлем. Ол ... ... оның ... ... ... ... қым-қиғаш қайшылығы мол қазіргі өмір күрделігінен, жалпы өмір шындығымен тығыз байланысты.Ішкі монолог - көркемдік бейнелеу ... ... ... ... кейіпкер образын танудағы жолдардан байқауға болады.Көркем шығармадағы кез-келген көркемдік тәсіл - монолог, диалог, портрет, ... ... ... ... ... ... роль, қызмет атқармасы белгілі. Сондықтан да жазушысы кейіпкерінің ішкі сезімдерін тек ішкі монологпен емес, өзге де ... ... ... ... ... арқылы береді. Осы орайда қаламгер өзінің динамикалық психологизмге ... ... ... ... те, ... ... ... өзгерістер өтіп, ана тіліміздің биік көркемдік өлшемдері өзінің дәстүрлі эстетикалық, поэтикалық құндылығы мен ... тіл ... ... ... Осы ретте қазақтың мақтан тұтар қайраткер қызы,көрнекті ғалым, ҚР ҰҒА-ның академигі, филология ғылымдарының ... ... ... ... зерттеулеріне зер салуға тура келеді. Ұлттық Ғылым академиясының Ахмет ... ... Тіл ... институтында көп жылдар жемісті қызмет етіп келе ... ... атты ... (1959), атты ... (1971) ... да осы ... тілінің әдеби нормалары мен поэтикалық ерекшеліктерін зерттеді.Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясы Ш.Уәлиханов атындағы ... (1995), ҚР ... ... ... (1996) ... (1968), (1970), (1995), (1989), , , , , , т.б атты ... әдеби тіліміздің өміршеңдігі өзекті мәселе ретінде қарастырылады.Тілші-ғалым Р.Сыздықова қазақ әдеби тілінің тарихын көне дәуір жәдігерлерінен бастап, олар-дағы сөз ... ... ... қазақ әдеби тілін екі кезеңге (ұлт болып қалыптаса ... ... түрі және ... ... ... , - дейді (8 б). Зерттеуші әдеби ... төрт ... ... ... ... ... береді: (8 б). Бұл сипаттар ғасырлар бойы өз ... ... келе ... тіл ... ... ... М.Әуезов, тілші-ғалым І.Кеңесбаевтардың қазақтың әдеби тілінің тарихы Абайдан бастала-тынын, алайда оның алдындағы бай, көне және ауыз ... ... ... ... ... өлең ... тілдерді ұмытпау керектігін ескерген пікірлеріне сүйене отырып, кейінгі ... ... да ... ... ... әдеби тіліміздің тамырымен рухани сабақтастық орнамай оң нәтиже болмасын айтады.
Зерттеуші /44 б/, қазіргі қазақ әдеби тілінің тарихы сол ... ... ... және ... ... сабақтастығы әлі үзілмей келе жатқанына баса көңіл бөледі. ... ... сөз ... ... ... ... ... модельдерінің молдығын,тілінің байлығын осы бастауларының құнар-лығынан деп тұжырым жасаған ол ұлттық мәдениеттің тарихтың ұзақ мерзімінде талай ... ... ... ... мәжбүр болғанын ғылыми деректер арқылы мәлімдейді. Зерттеуде ғалым ежелгі әдеби ... ... ... оның ... қолданыс аяларын қарастыра келіп, олардағы фо-нетикалық, грамматикалық, лексикалық және ... ... ... ... ... ... дамып отырғанын нақты көркем мәтіндегі мысалдармен түсіндіреді.Әр қаламгер сөз ... ... тек ... ғана тән ... шеңберінде танылары хақ. Сөз көркемдігін кісі көкейіне қондырып, санасына сәуле түсіру үшін қаламгердің қолынан келері ... ... ... ... оның ... ... мен бейнелеуіштік тәсілдерін жауапкершілікпен пайдалана білуі болса керек. Сөз мәйегіне мән ... ... ... ... жарытпасы да жалпақ жұртқа мәлім. Сондықтан ғалым алдыңғы еңбектерінде айтып жүрген ғылыми ... ... ... ... ... ... заңдылықтарына нақты көркем мәтіндерді талдау арқылы көз жібереді. Әдеби тіл мүмкіндіктерінің молдығын көркем ... өз ... мен ... ... мен таланты тұрғысынан танып, қолдана білген қаламгерлердің шеберлік сырларына, қабілет-қарымына барлау жасаған ғалым қазақ тіліндегі көркем әдебиет стилін, оның ... ... ... үлес ... ... 1 бөліміндегі атты үлкен тарау аясына жинаған ғылыми концепцияның көксегені , , ұлы суреткердің сөз ... ... сөз ... мен ... тәсілдерін, көркем шығарма шырайын енгізетін автор мен кейіпкер тілі, төл сөзбен авторлық ремарканың ұштасуы (қиюласуы), сөз ... ... ... абзац, период тәрізді синтаксистік құрылым т.б сияқты көріктеу құралдары мен поэтикалық көркем ... ... ... саласының өз талаптары тұрғысынан үңіледі. Сан ғасырлық бай тарихы мен ... ... бар ... ... ең биік ... феномені бола білген аса дарынды дара тұлғаның әрбір әңгімесінен бастап,ұлтымыздың ұлы қазынасы ... ... ... ... ... ... теориялық талдаулар жасалып, байыпты ой қозғалады. Мұхтар Әуезов шығармаларында әдеби тілдің нормалары ... ... ... ... ... мен стильдік тұрғыда өсу үдерісі барлығын аңғартады ғалым. Тіл біліміне ... ... ... ... т.б ... ... мәтін шеңберінде зерделеген ол деген тұжырымға келеді.
, М. Әуезовтың мақаласы. Мақала газетінің 1954 жылғы 24 ақпандағы 46-санында жарияланған. Бұл ... ... ... түрі ... ... ... ... жазушы мұрағатында сақтаулы. Мақала тілші ғалым М. Балакаевтың (, 1953, N>>273) атты сын мақаласына жауап ... ... ... М. Балақаев әдеби тілдің ерекшеліктеріне тоқталып, грамматикалық заңдылықтар тұрғысынан романындағы кейбір жеке сөйлем, сөз ... сын ... ... ... ... ... кейбір артық-ауыс ұшқары кекесіндеу сөздер, ой-пікірлер де айтқан.Әуезов мақаласында сыншының ... ... ... ... жеріне жеткізе өткір жауаптар береді. Айталық, деген ... ... ... деп жазу ... еді деген сыншы дауына автор: дейді. Ал ... ... тіл ... ... үлгі етіп ... ... деп, ... жаңаша сез тіркестерін қолдану себептерін тарата талдай түсіндіріп, көркем әдебиет тілінің ерекшелік қадір-қасиеті мен сыр-сипаты туралы өзінің кенеулі, кең де ... ... ... ... ортаға салады: дейді. Олай болса, бар жазушының тіліне, стиліне бір ғана өлшеммен ... ... ... мен ... ... бірдей қарауға болмайды деп санайды автор. Сондықтан тың орамдарды, ... ... ... ... ... ... ... жатса да, сондай-ақ белгілі бір өлкеде ғана қолданылатын ... деп ... ... ... өзін де ... ... ... отырып, әдеби айналымға сіңіру, қалыптастыру қажет. Өйткені . Әуезов бұл мақалада әдеби тіл туралы өрелі, соны ой ... ... ... көркем әдебиет тілін терең танып, зерттеудің де басты бағыт-бетін белгілеп бергендей. Поэтикалық ... ... ... тану үшін тек ... тіл маманы болу жетіспейді,әдебиетші-тілші болу шарт деген пікірді қадап айтады: дейді ұлы суреткер-ғалым.
М.Әуезовтың Социалистік Қазақстан" газетінің 273-санында тілші М. ... ... ... тілі жайында" деген мақаласы жайлы жазған пікірі:
Шығармашылық әлемі және ... ... мен ... ... жанр (французша §епге -- тек, түр) термин ретінде шартты, екі мағынада қолданылады: 1) әдебиеттің, ... -- ... ... драма; 2) әдеби шығарманьщ түрлері -- әңгіме, роман, баллада, поэма, комедия, тра-гедия т. б.
Жанр мәселесінің маңында даулы ... көп. ... ... ... ... ... ... тегі -- жанр, әдеби шығарма -- жанрлық түр деп танылып жүр. Сонда, мысалы, эпосты -- жанр деп ... оның ... орта және кең ... үш түрі ... де, ... көлемді эпикалық түрге -- очерк, новелла, сюжетті ... ... орта ... ... ... -- ... поэма, ал кең, көлемді эпикалық түрге -- роман, эпопея тәрізділер жатады. Бұл ретте, лириканы да ... ... ода, ... ... ... ... эклога, `сонет, эпиталама дегендей ондаған түрге бөліп жатпай-ақ, саяси, не философиялық ... ... не ... ... ... ... ... түрлерге ғана бөліп, бұлардың әрқайсысына тән ерекшеліктерді ... ... ... ... жанрлық табиғаты әр алуан: көлемді эпикалық шығармада өмірдің күрделі шындығы нақты көркем тұлғаларға жинақталып, ... өз ара ... ... ... ... арқылы ашылса, лирикада адамның жеке басына тән көңіл күйі, нәзік және терең психологиялық иірімдері суреттеледі. Ал драмалық ... ... ... ... ... -- ... ... тартысына құрылатыны мәлім.
СөйтІп, көркем әдебиет туған күнінен бермен қарай өзінің тегі жағынан жоғарыда аталған үш ... ... ... Сөз ... ... үш ... ... кескін өнерінің үш түрімен салғастыруға да болады: мәселен, эпос -- живопись, лирика -- орнамент ... ... "бір ғана ... ... ... бір түсті графика тәрізді" (В. Кожинов) екені де рас.
Бірақ бұл жайларға көшпес бұрын арнайы тоқтап, тереңірек толғап, ... ... ... ... ... ... сыр мен шындық бар.
Ілгерішіл адам баласының көркем дамуындағы қандай құбылыс болмасын, соның ішінде ... ... ... категориясы болмасын, бәрі бір ғана түрғыдан, атап айтқанда, мығым тарихи тұрғыдан қаралуға тиіс. Ендеше, жанр мәселесін тексерудегі ... ... те сол -- и с т о р и з ... жоқ, кез ... ... ... жанрлық сипаты, өзгешелігі бар, оны анықтау шарт. ... бұл -- аз. ... ... кез ... ... шығарманың жанрлық сипат һәм сымбат алғанға дейінгі табиғи туу ... сі, ... ... ... бар. Мұны ... ... ... және бейбітшілік". Күллі адам баласының көркемдік даму ... ... адым ... ... осынау орыс әдеби-етінің ұлы құбылысын жасау үстінде Лев Толстойды билеген мақсат пен мұрат жанр "құпияларынан" гөрі басқа болатын.
-- ... және ... ... не? -- ... Лев Толстой. -- Бұл роман емес, әсіресе поэма емес, әсіресе тарихи хроника ... ... өзі ... ... нені ... ... және нені айтты, "Соғыс және бейбітшілік" -- ... не ... ... -- ... кез ... ... "автор айтқысы келген" `Мазмұннан туады, яки әдебиеттегі кез келген пішін -- мазмұнды пішін деген ... ... ... ... бар да, т ү р (вид) бар. ... ... ... төктері (эпос, лирика, драма) бар да, т ү р л е р і (роман, поэма, трагедия т. б.) бар. Тек те, түр де ж а н р ... ... яғни жанр жәяе ... ... ... Осылардың бәрін тиянақты тарихи тұрғыдан, қатал историзм принципінен танып түсіну, бір жагынан, жалпы творчестволық
процесс мәселесін қозғау болса, екінші ... ... ... түр мәселесін талдау болып табылады. Жанр эселесі осылай пайымдалғанда ғана ғылми-зерттеу жемісті болмақ.
Әдеби даму да бір -- ... ... ... ... ... ... яки ... бастауы, оған жалғас толқынды арнасы, одан әрі құяр сағасы бар. Халық өмірінің өзі, оның ... ... ... мен ... ... мен тартыстар, қоғамдық қарым-қатынастар мен қарама-қарсылықтар, адамның рухани бітімі, моральдық кескіні, қысқасы, ақикат шындықтың алуан-алуан ... ... ... туғызады, қалыптастырады. Ендеше, қандай да болмасын, әдебиеттің тегі, ... ... -- ... шындықтын, өз қажетінен туған "арналы тасқындар" екені даусыз. Бұлардың бәрін жалпы алып қарасақ, біз орасан ... ... ... ... ал әрқайсысын жеке тексере қалсақ, әрбір әдеби түрдің туу, ... ... ... ... ... ... даму ... бар екенін байқаймыз.
Бір жолы Л. Толстой "Плутон" туралы былай деген еді: "Аристофан комедиясының қатъшасушылары -- Байлық пен ... ... ... ... ... ... V ... грек үшін өте жақсы; бірақ біз үшін... оның мағынасы ғана жоқ емес, тіпті осындай қатынасушы-лардың, өздері атымен жоқ. ... ... ... ... өзі әлде-қашан адыра қалған"*. Шынында да, солай емес пе? Көне ... ... ... көркем бейнелердің көбі немесе көне дүние комедиясында суреттелген шындық құбылыстардың талайы қазір адам нанғысыз; ... ... мен ... ... жоқ ... ... ... Бірақ комедия жанр ретінде, яки белгілі мазмұн қалыптастырған түр ретінде бар және бола бермек.
Бұл арада ескеретін нәрсе -- әр ... ... түр ... тууы мен дамуының негізінде мазмұшың ұланғайыр құбылулары -- пайда болуы, өзгеруі, өсуі, өшуі жатыр. Жанр ... сөз ... ... дәл осы құбы-луларды әрқашан есте ұстап отыру шарт. Сонда біз жанр жайын ... ... ... ... ... ... ... келеміз де, әшейін сыртқы белгілері мен өзгешеліктерін жіпке тізіп тынбай, оның ішкі даму заңдылығының тарихын талдап, төксеретін ... Л. Н. ... ... туралы, М, 1955, 130 бет
Сонда біз әдеби түрді, яки әр жанрдың өзіне тән пішіні сыртқы ... ... ... ... ... ... ... боламыз.
Өнер өмірден туады. Ал өмір күрделі, өмір ... әр ... өмір ... ... ... ... ... өнер де күрделі, әр алуан, қиын. Эпостың, лирика мен ... ... ... ... қиын өмірдің өз қажетінен пайда болған. Демек, бұлардың әрқайсысының терминдік тарихын білу мүлде жеткіліксіз; тегің төксеріп, табиғатын тереңірек тану; туу, ... даму ... ... ... Жанр жайлы ұғым соң. да ғана шын мәніндегі ... ... ... ә д е б и ш ы ғ а р м а -- б е л г і л і д ә у і р. д е г і қ о ғ а м д ы қ ш ы н д ы қ т ы ң с ә у л е с і.Әр ... өз ... бар. ... ... қайталамайды. Олай болса, әр дәуірдің шындығын сәулелендірген шығармалар да ... ... ... мен ... ... ... ... трагедиясы Әуезов жазған трагедиядан, Бальзак романы Мүсірепов романыңан, Абай поэзиясы Мұқанов поэзиясынаи өзге екені ... Мұны да ... ... қарағанда ғана аңғарамыз. Міне, осы өзгешеліктерді ажырату әрекетінің өзі жанр ... ... ... ... әкеледі.Әдеби шығарманың өзгешелігін осылайша тарихи тұрғыдан пайымдай тұра, қай дәуірде жазылмасын, қандай қоғамдық шындықтан ... ... ... ... адам ... ... жағынан заңды ұқсас-тық, композициялық құрылым жағынан бірлік болатынын тағы есікеру қа-жет:л и р и к а ж е к е б а с қ а т ә н с а н и і р і м с е з і м г е қ ұ ры л с а, э п о с а д а м ө м і р і н і ң к е з е ң -- к е з е ң і н е к е ң і р е к қ а н а т ж а я д ы д а, д р а м а н а қ т ы қ и м ы л- ә р е к е т т е н ө р б і п, ө р і с- т е й д і. Мұны ... ... ... жоққа шығармайды, жанр мәселесін неғұрлым байсалды, терең және жан-жақты талдауға, әрбір әдеби түрдің өз ара өзгешелігімен ... ... де жіті ... мегзейді. Әдөбиеттің тектері мен түрлерін тексеруге осы жолмен `барған жөн.
Сөйтіп, өмірдің ең ... ... бірі -- оның ... дамуы десек, бұл заң өнерге де, соның ішінде сөз өнеріне де тән. Әр халықтың әдебиеті ол өмір ... ... ... әр ... әр ... әр ... ... Әдеби процесс дегеніміздін, өзі -- осы.
Көркемдік дамудың әдеби процестен танылатын құбылыстары алуан-алуан: бірін ... ... ... аңғарсақ, бірін идеясынан, енді бірін адам -разынан аңғарамыз. Әдеби жанрлар тағдыры да осы құбылыстарға тығыз байланысты. Мұның, ... ... ... құбылыстарды тарихи тұрғыдан топшылау, талдау арқылы ғана білуге болады.
Мысалға Махамбет өлеңдерін алайық. Бөкей -сындағы Исатай Тайманов ... ... ... -- ... ... орта ... ... өмірінде болған құбылыс та, Махамбет поэзиясын өмірге әкелген фактор -- дәл осы ... ... Мұны да ... ... принципінен танып, білеміз. Қазақ әдебиетінің ол тұстағы өрбу дәрежесіне лайық жанр атаулыдан қолда бары және ... тән ... ... -- ... ... ... мен лириканың қайсыбір категориялары ғана. Бұл шындық Махамбет өлеңдерінің жанрлық сипаттарын ... ... ... ... жанрлық ерекшеліктерін, мазмұны мен пішінін, күллі ақындық машығын, өршіл романтизмін, айрықша пафосын -- ... де ... ... ... ... байланыстыра байыптаймыз, Мүбәдә историзм принципінен ауытқыған жағдайда бұл айтылғандардың бірін де анықтай ... ... ... ... ... бәрін тек қана тарих аясында, халық өмірімен тығыз байланыстыра, барлық әдеби дамумен бір ... ... ... а н р -- д а м у ү с т і нд е г і ұ ғ ы м. ... ... ... әр ... ... түп ... ... тұра, оның табиғатына өз ерекшеліктерін енгізеді. Мұндай ерекшеліктер, бір жағынан, әр әдебиеттін, ұлттық сыр-си-патымен тығыз байланысты болса, екінші ... әр ... ... орта мен ... процестегі атқарар роліне, алар орнына байланысты. Мольер мен Мүсірепов ... ... ... ... көре түра жер мен ... айырмашылықтар байқау себебіміз де сондықтан.
Ж а н р л ы қ д а м у д ы ң ө з і -- тірі пр о ц е с с. ... ... ... ... жоғалады, жаңадан пайда болады... Бұл да әр әдебиеттің тарихи тағдырлары мен ерекшеліктеріне ұштасып жатады.
Ж а н р -- н а қ т ы т а р и х и т ү р. Бұл, ... ... ... ... да ... ... ... бір кезде батырлар жыры түрінде көрінсе, кейін аралық ... ... ... одан келе ... табиғатын мүлде жаңартқан жаңа сападағы поэмаларға ауысты. Бұл тегін емес.
Дуние жүзілік әдеби дамуға көз салсак, абсолютизм дәуірінде ода өріс алса, ... ... ... ... ... ... кезінде шыншыл роман туа бастағанын көреміз. Мұны да ... ... ... ... ... көркем шырарманың барлық жанрлық ерекшелік-тері сол шығарманы жазған автордың қаламгерлік ерекшеліктеріне тәуелді екенін ескеру керек. Мысалы, роман жазған ... бәрі бұд ... ... ... ... ... аяқ соқпағымен жүріп отырады деуге болмайды; әр роман әр ... ... ... да, ол ... осы ... бұрын-соңды ешкім енгізбеген өзіндік өзгешелігін енгізеді. Демек, әр жанрдың айрықша қасиеті жалпы долбармен емес, нақты жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... жанрларға бөлінбей тұрған көне дәуірде әдеби туындыға тән бірден-бір сипат атам заманғы поэтикалық с и н к р е т и з м ... ... ... жанрлык сипаттар жапатармағай қосылып жатты. Мәселен, баяғы бір топ адам ... ... ... ... ... ... ... (эпосқа тән сипат) жатса, кейде әншілердің өз бастарындағы күйініш-сүйініштер (лирикаға тән сипат) араласып, кейде ән ... мен ... ... ... (драмаға тән сипат) кездесіп қалатын. Осылардың бәріне қоса, хорға адамдардың дене қимылдары, бет ... ... ... да, ... ... сахналық сипат беретін. Келе-келе синкретизм жо-йылды да, өнердін дара-дара жаңа түрлері шықты. Бір поэзияның өзі талай ... ... Ол ... ғасырдан-ғасырға өзгеріп, құбылып, ескісі жоғалып, жаңасы туып отырды. Дәл осындай тірі ... -- жанр ... ... ... бар және бола беретін заңдылык. Жанр табиғатын зерттеуге, міне, осы заңдылық тұрғысынан келеміз.
Әдеби жанрлар (фр. тілінде genre - түр, тек, ... - ... және ... ... ... даму ... қалыптасады. Шығарма жанры дәстүрлі түрде мынадай негізгі белгісі бойынша анықталады - бір ... ... ... және айтарлықтай тұрақты, әрі тарихи қайталанатын сипаттағы мазмұнына, құрылысы мен түріне қарай. Көркем шығарманы кеңінен танып білу жанрлар ... ... Атап ... ... ... ... ... ғылыми-фантастикалық және т.б. келтіруге болады. Мұның барлығы көркем шығарманы кеңінен таңып білудің жемісі. Шығарманың ... ... ... ... повестің және әңгіменің немесе пьеса мен көріністің, өлеңнің жеке немесе топтық ... ... ... ... Суреткердің идеялық-психологиялық бағалау ұстанымы апологиялық және сырттай объективті, ирониялық болуы мүмкін болғандықтан, бірқатар жанр ... ... ... ... ... ... ода - ... - эпиграмма - памфлет осының нәтижесі. Сонымен қатар, олардың әрқайсысында өнердің басқа түрлеріне ... ... ... ... ... бар, яғни ... түрі ... фольклорлық поэзия және әдебиет, поэзия және проза) мен тегіне (мысалы, әдебиеттегі эпос, лирика, ... ... ... ... шығарма дифференциясындағы олардың қарым-қатынасын зерделеу тұйыққа тірелуде. Өйткені, , , , терминдері осыған байланысты нақты анықтамасын ... жоқ. ... ... ... қолданыста бірінің орнына бірін пайдалану жалғасуда.Қайта өрлеу дәуірі тұсындағы өнер жанрлар арасындағы нақты демаркациялық шекара жоқ; XVII - XVIII ... ... ... ... ... жанрлар жүйесіндегі әр жанрдың тазалығын қамтамасыз ететін қатаң тәртіп орнатты. Сол уақытта Францияда ... ... ... XIX ... ... ... ... процесі қайта оралды.
Әдебиеттің тегі мен түрі әдебиет яғни сөз өнері эпос, лирика, драма дейтін негізгі үш салаға жіктеледі. Бұлар ... ... мен ... тегі деп те ... және ... ... мазмұны және суреттеу, баяндау тәсіліне қарай өз тарапынан жүйе құрып, жанрлық түрлерге бөлінеді.
Бөлінгенімен, ішкі байланыстарын ... ... ... ... де, өздеріне тән ерекшеліктерін сақтап қалады.
Эпос -- ... ... үш ... ... ... баяндау жанрларының басын құрайды. Эпостық шығармада оқиға өз бетінше автордың еркінен тыс жүріп жатқандай әсер ... ... ... ... ... бір ерекшелігі -- сюжет желісінің тежелетіндігі. Эпостық жанрдағы шығармаларда негізгі әңгімеге қатыссыз "бөгде" бір нәрселер бейнеленетін секілді. Шын ... бұл -- ... ... ... ... жету үшін ... тәсілдерінің бірі. Эпос тұтастықты көксейді, шындық дүниені қалайда кең ... ... ... ... ... өркешті, кең тынысты шығарма туады. "Батыр Баян" поэмасында Мағжан осы тәсілді шебер іске асырады. Жорыққа аттануға әскерін жинаған ... ... Баян ... ... ... оның тұлғасын ғана биіктетіп қоймайды, сол арқылы ... ... ... оқиғаларды суреттеп, шығарма ауқымын барынша кеңейтеді, құлашын кең жазады. Эпос оқиғасы сырт оқиға ғана емес. Қаһарманның ішкі ... ... оның жан ... ашу ... ... ... кем әсер етпейді. Эпостық шығармалар тарихы сонау қадым замандардан басталады. Аңыз, ертегі, дастан, жырлар -- біздің баға ... ... ... ... бейнелеу, адам мен қоғам өмірін суреттеу эпос жанрында негізгі үш арнамен ... Ол ... ... ... ... ... ... новелла, әпсана-хикаят), орташа көлемді (поэма, повесть) және ірі көлемді (эпопея, роман) болып бөлінеді.
Үш текті ... ... бірі -- ... ... көңіл-күйін шертеді. Бұл жанрда "ақын адамның ішкі ғаламы мен ... ... ... ... ... ... ... әсері көңіл көрігінде балқып, нәзік сәулелі сезімге айналады. Жалт өткен сезім жарқ етіп ақын жүрегін дөп сөзбен ... ... ... бұл -- ... ... -- алдымен сезімнің гүлі, гүлдің хош иісі, көз жауын алған көркі. Мұнда субъектілік басым. Эпоста автор оқиға көлеңкесінде ... ... алға ... өзі өлең ... айналады. Және өз қалпын "бетін өзгертпейді" (Аристотель). Өлеңнің лирик. кейіпкері көбіне автордың өзіне тартады. Лирик. кейіпкер -- жүрегін от ... ... ой ... ... ... ... сұрапыл тебіреніс, толғаныстар, қызу қанды қарбалас әсерлер соқыр сезім емес, ой көзді сезім. Абай: "Өмірде ойға ... ... ... ... бар, жүрек, сенің" десе, бұл -- лирик ақын ... Ой мен ... ... ... табысады, сол махаббат ләззатынан көркем сөз атты перзент туады. "Қуатты ойдан бас құрап, Еркеленіп шығар сөз" деп Абай ... ... Өлең ... ... ой, ... ... тұнығынан қайнап шығатынын ескерткен. Лирик. жанр түрлері қазақ ауыз әдебиетінде терме, толғау нысанында қалыптасты. Әлемдік әдебиетте ертеден өріс алған элегия ... ... ода ... ... эпиграмма (әжуа өлең), эпитафия (жоқтау), сонет сыршыл, композициясы белгілі ... ... өлең ... ... ... ... берік орын тепті. Саяси-әлеум. лирика түрлері де дамыды. Тақырыбы мәңгілік саналатын махаббат лирикасы, табиғат лирикасы түрлерінен қазақ ... ... ... ... де иық теңестіретін шығармалар тудырды.Әдебиеттің үшінші тегі -- ... ... ... көз ... өтіп ... ... бастарынан шиыршық атқан шым-шытырық оқиға кешеді. Бәрі әрекет үстінде. Жәй әрекет емес, тайталасқан күрес, айтыс-тартыс, қырқыс. ... ... ... ... ... ... Оны ... кейіпкерлердің характері. Бәрі соған байланысты: жақсылық та, ... та. ... ... -- адамның өзегі, алтын арқауы. Атом бөлшектенгенде орасан зор ... ... ... ... ... ядро ... ... ойдағыдай шығуы сол ядроның қуатын қалай "босата" алғанына, яғни кейіпкердің мінезін ... аша ... ... Оның ... сан алуан. Характер қақтығыста, тартысқа көрінбек. Қшінде бүккен сырлары, әлеум.-саяси көзқарасы, өзге де адамгершілік, құлықтылық, ар-инабаттылық ... жан ... жан ... күрес, шайқастарда ашыла түспек. Ғ. Мүсіреповтың драмаларындағы характерлер дәл сондай шиеленіс, күрес үстінде ашылады. Біреулері ... пәк, асыл да ... ... ... ... ... жолында өзін құрбан етеді. Сөйтіп рухани сұлулығымен көрермен жүрегінде мәңгі ұялайды. Қайсыбірі ұсақтығымен, арам, ... ... ... ... адамның іштей жуылуына, жаңғырып шыңдалуына бастайды.
Әдебиет тектері мен түрлерінің жіктелуінде белгілі шарттылық бар. Эпос, лирика, драма ... ... ... Бір ... ... ... бұлақтар. Үш тектің үшеуі де қазақ көркем сөзінің фольклор, дара ақындар әдебиеті, жазба ... ... ... бір сапада ойға азық, жанға сусын бола білді. Үшеуі де даму барысында біріне бірі әсер етіп, бірін бірі ... ... ... ... Мыс., жаңа ... ... ... драматизм құралдарын барынша пайдаланады. Демек, лирика, драма жанрларынан өзіне керекті нәр алып отырады ... сөз. ... ... ... ... кемеліне келе қойған жоқ. Оның ілкі өркендері ертеректе, фольклор қойнауларында шым-шымдап өсіп жетілді. Соңғы жылдары фольклортану ғылымы дастан ... ... ... новелла, роман жанрларының нышандарын тауып, зерттеп жүргені тегін емес. Ертегілік дастандармен қатар, новеллалық, ... ... ... ... ғыл. ... енгізілді. Жанрлық ауыс-күйіс -- әдебиет дамуындағы табиғи процесс. Әдебиеттің үш текті жанрларға жіктелуі күллі көркемсөз дүниесіне қатысты ... ... осы ... ... ... дара ... ауыз әдебиеті және жазба әдебиеті саларын бір-біріне қарсы қоймай, араларына өтпес ор қазбай, қайта оларды бір-бірімен тығыз байланыста ... өнер ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдық - әдебиет пен өнердің даму барысында сабақтастық пен жаңғыртуды, мұрагерлік пен ... ... ... мен ... ... білдіретін ұғым. Дәстүрге ғасырлар бойы қалыптасып, сұрыпталған әдет-ғұрыптар, жол-жобалар көзқарас түсініктер жатады.
Жаңашылдық - ... ... ... ... ... мен ... ... мән-мағынасы бай, дәрежесі жоғары заман талабына жауап беретін, бұрынғы-соңғының шеңберінен шы - ғып, ... кең жол ... аса ... ... Ол жал - пы ... ... әсер ... осы жолда туып, орнығады. Дәстүр мен жаңашылдық - диалектикалық бірлестікте бо - лып, ескі мен ... ... ... бірге дамиды, өндірістің базисі ретінде өзгеріске ұшырап отырады. ... мен ... ... ... ... - ... және ... мәдениеттің, өндіріс пен техниканың, философия мен әдебиеттің, өнердің барлығына тән. Жаңашылдық - әрқашан асқан шеберлік пен зор таланттың ... ол ... пен ... ... ... ... Дәстүр мен жаңашылдық әдебиетте, өнерде ұлттық ерекшелікті сақтай ... жаңа ... ... сай келу ... ... ... Тұрмыстың, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның өмір танудағы жаңа ұғым-түсініктеріне байланыс - ты әдебиетте ... мен түр ... ... ... туа - ды. Бұл тұрғыда кейбір дәстүрлік әдіс-тәсілдер сақталумен қатар жаңаша суреттеу, бейнелеу, сөз қолдану амалдары ... ... ... жаңа өзгерістер мен құбылыстарды аңғаратын соны бейне - леу құралдары жасалады. Бұл - әдебиеттегі жаңашылдықтың белгісі. Дәстүр мен жаңашылдық тек ... ... ... білдірумен қатар, ішкі мазмұнды, мағынаны білдіреді, түр мен мазмұнды бірдей қамтып, шығарманың идеялық-көркемдік немесе ұлттық сипатын жаңа сатыда елестетеді. ... ... әде - ... ... ... ... ... мүмкін.Қазақ поэзиясына Абай Құнанбайұлы енгізген жаңашыл үлкен дәстүр болып қалыптасты. Абай қазақ поэзиясын әсіре шешендікпен, әсіре бояудан құтқарып, ... ... ... Ол ақын ... оның ... ... ... танып, көркем сөзді жоғары сатыға көтерді, ауыз әдебиетінің дәстүрінде келе ... ... ... жаңа ... салады. Мысалы, "Көлеңке басын үзартып" өлеңінде; "Адасқан күшік секілді, ұлып ... ... ой" ... тынымсыз, мазасыз ойды, жабырқау көңілдің суретін "адасқан күшікке" балайды.
С.Сейфуллин ... ... ... ... поэзияға жаңа леп, жаңа серпін әкелді. Қоғамдағы тың өзгерістерді экспресс түрінде ... ... С. ... ... ... өлең түрі ... ескіше болғанмен, идеялық мазмұны, тілек-мақсаты жағы - нан жаңа. М. ... Ғ. ... өз ... ... ... ... пайдалана отырып, үлкен жаңалық әкелді.
Күллі советтік шығыс халықтарының әдебиеттері іспетті, қазақ совет әдебиеті де Октябрьдің ... бел ... Оның даму ... да ... ... социализмге, ал қазіргі кезеңде коммунизмге қарай алға басқан қозғалысымен тарихи шартты байланыста.Қазақ совет әдебиеті жарыса ... ... қос ... ауыз ... мен ... профессионал әдебиеттен өмірлік нәр алып келді. Осынау қос бұлақ қосыла ... ... ... әлі де ... ... ... ... Олардың даму, дәйектелу сапарының ең бір өзгеше сипаты -- бір-бірімен қанаттаса қимылдап, бірін-бірі молықтырып, байытып отыруында. Бұл ... ... ... бола ма? Жоқ, ол ... құбылыс. Қазақ фольклорының ең асыл дәстүрлері -- кең арналы эпикалық толғанысқа, халықтың қаһарман тұлғасын бейнелеуге ... ... ... тіл -- ... ... арғы атасы ұлы ақын Абай Құнанбаев бастаған классикалық ... ... игі ... ... ... ... ... білгіші Абай халықтық қара өлеңнің әдеттегі формаларын бұзып, ана тілінің күллі асыл қазынасын өз творчествосына ... ... Ол ... ең ... ... ... әдебиетін терең зерттеу нәтижесінде қазақ поэзиясында бұрын болып көрмеген, соны формалар тудырып, жаңашылдыққа жол салды. Гүл жарған жазба поэзия өте-мөте ... ... ауыз ... өрби ... ... ... әсер ... халықтың жыр дәстүрлерін тал бойына таза сақтаған Жамбыл Жабаевтың ... ... ... айғақ.
Орыс әдебиетінің осынау кәусар бұлағы мен творчестволық ықпалы қазақ совет әдебиетін ... ... ... ... ... ... СССР ... көп ұлтты әдебиетінің бір жасағы -- қазақ әдебиетінің де ... ... ... туып ... ... совет әдебиеті қаз басқан тұңғыш қадамынан ересек шаққа жеткенше қиыр-қиыр жолдан өтті. Ұлтшыл жазушылармен ... ... ... ... ... шеберлікті игеру, социалистік реализм әдісін ойға тоқу, әдебиетті жаңа жанрлармен молықтыру және ... ... ... ... ... игеру -- қазақтың советтік жас әдебиетінің алдында тұрған міндеттері осындай еді.Әдебиет пен көркем өнердегі ұлттық дәстүрлер ... ... ... оймен тану жолындағы озат тәжірибелерінен жасалғаны мәлім. Дәстүр -- болмысты көркем образға айналдырудың ғасырлар бойы машықталған тәсілдерінен және ... ... ... орта мен табиғатты ой таразысына сала отырып бейнелеудің ұрпақтардан ұрпақтарға мирас боп келе жатқан қағидаларынан құралады. Дәстүр ... -- ... ... өткен, халықтың ой-сезіміне етене болған, халықтың эстетикалық талғамына төтеп бере алатын бейнелеу нақыштары мен күллі ұлттық тіл байлығы арқылы ... ... ... ... ... халықтар жинаған мол қазынасын ғасырдан ғасырға әкеп тапсыратын эстафета іспетті. Бірақ олар ұлттық ... ... ... өзара игі ықпалының нәтижелерін міндетті түрде қамтиды. Сонымен қатар, қоғамдық өзгерістердің және ... ... ... дамуының нәтижесінде, ұлттық дәстүрлердің кейбір элементтері күн асқан сайын құри береді. Көне заман творчествосына тән діни ... ... мен ... немесе кейбір ежелгі ақындардың бипаздалған бал көмейлігі мен лұғатты сәуегейлігі -- қазір бағзы архаика ғана. ... ... ... ... ізденуі арқасында толысып, түрленіп отырады. Жаңа дәстүрлер туады.Бұл қағиданың дұрыстығын жас ... да ... мол ... ... ... өсуі ... ... болады. Ұлы Октябрь социалистік революциясына дейін бұл ... ... тек бір жанр -- ... ... ғана ... ... ... шағын элементтері жаңа пайда бола бастаған. Драматургия мен әдеби сын оның творчестволық арсеналында ... ... Сан ... ақындары жасаған қазақ поэзиясы совет жылдарында реалистік естиярлық биігіне ең алдымен ... ... ... Көркемдік құндылығы жағынан өте-мөте С. Сейфуллиннің, I. ... Ә. ... Т. ... X. ... Қ. ... поэмалары көзге түседі. Талғампаз оқушы қазақ әдебиетінен сюжетті, немесе сюжетсіз лиро-эпикалық және философиялық поэмаларды ғана емес, Шығыстың классикалық поэзиясының ең асыл ... ... ... да таба ... кейінгі қазақ поэзиясының сапа жағынан жаңа белеске шығу себебі, мұнда ақынның дүниені көру, ... ... ... ... мен ... көзқарасы мүлде өзгеріп кетті. Халықтың ақындық творчествосында ... ең ... ... оның ... ... ... патетикасын, тамаша шешендігін өзіне мұра тұта отырып, халық творчествосымен қоян-қолтық араласа ... ... ... ... ... (сюжетті, сюжетсізі де, поэма мен лирика да) реалистік ... әлем ... ... ... ... ... ... адам айтқысыз өсуі, халық шабытының шарықтап шыңға шығуы революциядан кейін ... да жаңа ... ... ... ... ... ... және жазба поэзия өзара күрделі байланыс жасап, бір-біріне көмектесуде. Фольклор жазба поэзия үшін сан ... ... ... бұлағы ғана емес, сонымен бірге ол жазба поэзия дәстүрлерін де өз бойына сіңіре бастады.Қазақ әдебиеті Совет ... ... жаңа ... -- ... ... және әдебиет сынымен байыды. Бұл жанрлар ұлт ... ... ... ... ... негізінде жасалған жаңа образдармен молықты. Орыс реализмінің дәстүрлерін ой елегінен өткізіп, неғұрлым ... ... ... бұл ... ... ... соғұрлым күшейе түсті де, көркемдік шеберлік жетілдіріле берді.Қазақ прозасының табысы ... ... ол осы ... ... ... тән реалистік дәстүрге ие болды. Оның түрлері молайды: драмалық, күрделі сюжетті ... ... ... ... ... ... мен бүгінгі күн тақырыбына арналған жауынгер очерктер туды. Өмір талаптарына "жауап" ретінде туған әлеми әдебиеттің мәдени ... мол нәр ... ... ... ... новеллашыларымыз бен романшыларымыздың күш-жігері арқасында үдере өсті. Б. Майлиннің өзіндік ерекшелігі мол мұраларында қазақ ... аса ... ... бар. ... Сейфуллин творчествосында өмірбаянды саяси өткір мәселелермен ұштастыра жазу формасы аса игілікті болып шыққан. С. Мұқановтың "Ботагөз", Ғ. Мүсіреповтің "Оянған ... Ғ. ... ... романдарында және басқаларда прозаның кесек формалары жасалды. Біз бұл арада қазақ прозасының аса көрнекті ... ғана атап ... ... олар ... ... мүдірмей өтті. Бұл шығармалар әлі есейіп жетпеген әдебиеттердің бұғанасы қатпаған кезіне тән ... ... ... ... қара ... ... ада болды. Осынау белкүлі өзгеше туындылар, тұтас алғанда, әдебиеттің соны мәдениетін игеруде елеулі табысқа жеткенімізді дәлелдейді.Реалистік прозаның қазаққа ғана тән, СССР ... көп ... ... ... ... ... ұлттық стилі жасалды. Дегенмен реалистік прозаның бірыңғай ұлттық стилінен әрбір сөз зергерін оның ... ... ... ... танып алу қиын емес. Мәселен, Майлиннің қазақ аулы өмірінің көркем шежіресі болып саналған ... ... ... төрт аяғын тең басқан тамаша формасы арқылы айрықша көзге түседі. С. Мұқановтың "Ботагөз" ... ... ... және одан сәл ... халық бұқарасының өмірі мен қозғалысы сияқты тарихи-әлеуметтік мәні зор ірі уақиғаны суреттеуде лиризм, драматизм, көркем ... ... ... Ғ. ... айрықша өзгешелігі сатиралық серпінінің дәлдігі, стильді мұқият шыңдауы болып табылады.Драматургия да біздің әдебиетіміздегі тың жанр. Қазақ ... ... ... ... ... алғашқы пьесадан бастап, Қазақтың академиялық драма театрының спектакліне дейін көтерілді. Ғ. Мүсіреповтің "Қозы ... -- Баян ... ... сері -- ... ... немесе Ә. Тәжібаевтың, Ә. Әбішевтің, Ш. Хұсайыновтың және басқа көптеген драматургтердің пьесаларынан шеберлердің кемеліне келген ... ... ... сын мен әдебиеттануды атап өтпесек, онда қазақ совет әдебиетінің өркендеу жайын толық көрсетпеген бол ар едік, өйткені оны калыптастыру және ... ... ... ... де, ... ... да, филолог ғалымдарымыз да атсалысты ғой. Қазақ әдебиетінің тарихы жайлы алғашқы ... ... ... аяқ ... ... ... Бұл да біздің халқымыздың жаңа көркемдік жағынан қауырт ... ... ... ... ... тууы, көне жанрлардың жаңғыруы, жазбаша және ауызша көркем творчествоның бірін-бірі байытуы, болмысты революциялық даму барысында суреттеу -- ... ... тал ... ... ... ... ... бәр-бәріне оның ұлы жүрегі -- коммунистік партиялық, идеялылық, халықтық қасиеті себеп ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетінің одан әрі өсу жолдары жайлы мәселелерді қозғағым келеді. Лениннің артта қалған ... ... даму ... ... ... ... өтуі ... деген тарихи маңызы жөнінен аса терең қағидасына ой жүгірткен сайын, біз әр уақыт тек экономикалық, әлеуметтік-тұрмыстық жәйттарды ғана еске ... Бұл ... дана ... ... ... қалған елдер мен халықтардың әдебиеті, рухани мәдениеті тұрғысынан да ақыл таразысына салған жөн.Осыған орай, Октябрь революциясы қазақ ... ... ... қай жолдан сақтандырып, неден сақтап қалғанын қазақ әдебиетінің ... ... ашып ... ... ... ... ... мәдениеттің, ең алдымен озық ойлы орыс мәдениетінің таңдаулы үлгілері мен дәстүрлерін өз бойына мол жинаған ағартушы-демократтар Шоқан Уәлиханов, Абай Құнанбаев, ... ... ... роль ... Олар ... мен ... өрістетуге, адамзат ой-санасының барша жетістіктерін меңгеріп, оны халықты көркейту ісі үшін ... ... діни ... ... "жалаң көркемөнер", декоденттікті, символизмді мадақтаған, шынайы болмыстан көрінеу тұра қашып, паңсынған, жалғыздыққа, халықтан, өмірден оқшаулануға шақырған ақындар да ... ... ... ... ... ... мүддесіне, оны көркемдікке дұрыс тәрбиелеу ісіне орасан зор кесел келтіретінін дәлелдеп жатып қайтеміз. Сондықтан да қазақ совет әдебиетінің ... даму ... ... ... мен ... уағызшыларына қарсы -- буржуазияшыл ұлтшылдарға, панисләмшілерге, хан менен бай жайлаған керенау кезенді көксеушілерге қарсы ... ... ... ... ... эпигондық, кертартпа элементтердің бәрін аластай отырып, қазақ совет әдебиеті реалистік көркемөнердің өміршең, мол сипатты кең арнасына ... ... ... ... үшін де біз Ұлы ... ... ... борыштымыз. Біз, Қазақстан жазушылары, мұны айқын түсінеміз, ... да ... ... ... баға бере отырып, өткен жолымызға орынды мақтаныш сезіммен қараймыз және өз ... ... ... көз ... ... ... ... бастап осы уақытқа дейін қазақтың әдеби тілін қалыптастырып, дамытуда ... роль ... ... мен ... С. Мұқанов, Ғ. Мұстафин, Ә. Тәжібаев, Т. Жароков, X. Ерғалиев және басқа көптеген адамдар ... ... ... ... ... творчествосымен қазіргі қазақ тілінің даму процесіне белсене атсалысып келеді.
Жоғарыда айтылғандардан мынадай ... ... ... Халықтың поэтикалық творчествосының ертедегі сатыларынан бастап, жанрлары мен формаларының жүйелері кең ... ... мен ... ... стилі, өзіндік творчестволық сипаты бар осы заманғы профессионал әдебиетке жеткен социалистік реализм жолындағы қазақ ... озық ... ... ... бойына қалыптасты.
2. Қазақтың ұлттық әдебиетінің өзіндік ерекшелік, халықтық реализм іспетті айрықша қасиеттерінің сұрыпталып, сомдану процесі қазақ және орыс әдебиетінің, Шығыс пен ... ... ... ... ... ... бірін-бірі игі қасиеттермен молықтыруы жағдайында өсіп келеді. Осы сапа-қасиеттердің өрби өсуіне қазақ әдебиетінде терең тамырлы ішкі ... ... ... озық ... мешеу тенденцияларға қарсы, болмысты аңдау және оны игерудегі өресіздік пен ... ... ... ... ... ... Қазақтың ұлттық әдебиеті әдебиеттің өзегі болып танылатын қазақтың әдеби тілін қалыптастыруда және дамытуда тарихи роль атқарады һәм әлі де ... ... ... ... жыр өнерімен атсалысса, ақындар, жазушылар адамдар арасындағы ... ... ... табылатын тілдегі небір прогрессив жаңалық атаулының бәрін іріктейді, сұрыптайды, жетілдіреді, дәйектендіреді.Қазақ социалистік ұлтының озық әдебиеті орыс ... ... пен ... халықтарының тілдеріне аударылуы арқасында әлемнің барлық елдерінде сансыз ... мен ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі14 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері18 бет
Әдеби жанрлар11 бет
"әдеби көркемдеу құралдары және әдеби көркем тіл."28 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь