Латын тілінің тарихы және ғылымдағы орны

1) Латын тілі туралы
2)Латын тілінің медицинадағы маңызы
3) Тілдің жаңа өмірі
Рим өркениеті 2 мың жыл бұрын пайда болғанымен, біз ежелгі римдіктердің өмірі туралы көп нақтылы мәліметке иеміз, бірақ бұлардың барлығы тарихи фактілер емес. Ол көбінесе аңыздармен, ертегілермен, риторикалық қиялдармен тығыз байланысты (кейде тіпті әдейі бұрмаланған). Мысал ретінде Тит Ливийдің «Со дня основания города» атты 142 кітаптан тұратын монументтік шығармасын алып қарасақ, кезінде ол замандастар арасында үлкен беделге ие болып кеңінен тарағанын айтуға болады.
Археологиялық қазбалар адамдардың Италияда палеолит дәуірінен бастап пайда болғанын нақтылайды. Олар үңгірлерде өмір сүріп, аңшылықпен айналысқан. Шамамен б.з.д. 1800 жылы түбекте солтүстіктен келген жаңа қоныстанушылар пайда болды, олар өздерімен бірге «террамаре» мәдениетін ала келген (итальянша –қара, майлы жер).
Рим құрылғанға дейін Италияға Еуропаның басқа елдерінен түрлі халықтар қоныс аударған. Шамамен алғанда б.з.д. 2000 жылдан бастап орталық Еуропаның қоныстанушылары Альп тауларынан өтіп, көбінесе Италияның солтүстік-батысында тұрақталған (олардың ішінде қазір латындар деп аталатын тайпалар да бар). Кейбір қоныстанушылар, «финикийліктер» деген атпен таралған тайпалар тобы, Сицилияға, Сардиния мен Корсикаға Солтүстік Африкадан қоныс аударған. Шамамен, б.з.д. 750 жылы Грециядан шыққан қоныс аударушылар оңтүстік Италия мен Сицилияның жағалауында тұрақтала бастаған. Бұлардың осы аудандағы ықпалы басым болғандықтан, римдіктер бұл ауданды «Ұлы Греция» деп атаған.
Негізінен, Италия Апеннин түбегінің оңтүстігінен басталады. Мәдениет тарихында өзінің рельефіне байланысты, орталық Италияның батыс бөлігі, маңызды рөль атқарып кеткен.Мұнда Этрусс (Флоренция орналасқан),Латын (орталығы Рим болған) және Кампан (Капуя мен Неаполь орналасқан) деген үш жазықтық жатыр. Тибр өзенінің сағасында кеме қатынастары үшін ыңғайлы табиғи порттары бар жағалаулар да орналасқан. Түбекте кеме қатынастары бар өзендерге тек Тибр мен По жатады. «Италия» деп алғашқыда түбектің тек оңтүстік бөлігі аталған (латынша vitalus–бұзау, өйткені мында жақсы жайылымдар болды). Осыдан VITALIA–ITALIA. Кейін бұл атау Апеннин түбегінің барлық территориясына жайылды. Тибр өзенінің жағалауында орналасқан солтүстік-шығыстан Сабин, шығыстан Албан,ал оңтүстік жағынан Вол тауларымен қоршалған Латын жазықтығының орналасуы түбектің тарихында латын тайпасының ерекше рөл атқарып маңызды ықпал етуіне себеп болды. Керісінше, Италияның шығыс бөлігі негізінен жазықтықсыз маңызды рөл атқармайтын таулардан тұрады, мұнда керемет Умбрия бақтары, Ассизи мен Анкон қалалары, олардан оңтүстікке қарай марс, пелигн, марруцин және вестиндердің отаны жабайы Сабель таулары мен Самний қыраты орналасқан. Орталық Италияның шығыс бөлігінде ыңғайлы аймақтар жоқ, ал оңтүстік Италияның жағдайы өзгеше. Оның батыс бөлігінде самнит туыстас таулық тайпалар мекендеген Лукания мен Бруттий таулары орналасқан. Шығыс бөлігінде өзінің Тарент шығанағымен Грециядан шыққан колонистерді қызықтырған, су тапшылығы мәселесі алаңдатып отырған Апулия мен Калабрия жатыр. Көптеген грек отарлары: Тарент, Регий, Кротон, Метапонт, Посидония, Элея және басқалары бұл жақты дамудың әлемдік орбитасына ерте қатыстырды (кейіннен «Ұлы Греция» деп аталған). Италияға жақын орналасқан аралдардың ішінен мәдениет тарихының дамуына үлкен үлес қосқан – Сицилия. Аралдың шығыс және оңтүстік бөлігін игерген гректерден басқа мұнда Панорм (қазіргі Палермо) мен Лилибей (қазіргі Марсала) қалаларын құрған финикийліктер келген. Қатал климатты, құнарлы Сардиния мен жабайы таулы Корсика аса маңызды болмаған.
        
        Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Семей қаласы Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы:Латын тілінің тарихы және ғылымдағы орны
Орындаған: Тұрсын Жәнібек
Тексерген:Билялов Е.Е
Тобы:ВС-503
Семей ... ... тілі ... ... ... ... Тілдің жаңа өмірі
Рим өркениеті 2 мың жыл ... ... ... біз ... ... туралы көп нақтылы мәліметке иеміз, бірақ бұлардың
барлығы тарихи фактілер емес. Ол ... ... ... қиялдармен тығыз байланысты (кейде тіпті әдейі ... ... Тит ... «Со дня основания города» атты 142 кітаптан
тұратын монументтік шығармасын алып ... ... ол ... ... ... ие болып кеңінен тарағанын айтуға болады.
Археологиялық қазбалар адамдардың Италияда палеолит дәуірінен бастап
пайда болғанын ... Олар ... өмір ... ... Шамамен б.з.д. 1800 жылы түбекте солтүстіктен келген жаңа
қоныстанушылар пайда болды, олар өздерімен ... ... ... ... ... –қара, майлы жер).
Рим құрылғанға дейін Италияға Еуропаның басқа елдерінен түрлі халықтар
қоныс аударған. ... ... ... 2000 ... бастап орталық Еуропаның
қоныстанушылары Альп тауларынан өтіп, ... ... ... ... (олардың ішінде қазір латындар деп аталатын тайпалар
да бар). Кейбір ... ... ... ... ... тобы, Сицилияға, Сардиния мен Корсикаға Солтүстік Африкадан қоныс
аударған. Шамамен, ... 750 жылы ... ... ... аударушылар
оңтүстік Италия мен Сицилияның жағалауында тұрақтала бастаған. Бұлардың осы
аудандағы ықпалы басым ... ... бұл ... «Ұлы ... ... Италия Апеннин түбегінің оңтүстігінен басталады. Мәдениет
тарихында өзінің рельефіне байланысты, орталық Италияның батыс ... рөль ... ... ... ... орналасқан),Латын
(орталығы Рим болған) және Кампан (Капуя мен Неаполь ... ... ... ... Тибр ... ... кеме ... үшін ыңғайлы
табиғи порттары бар жағалаулар да ... ... кеме ... ... тек Тибр мен По ... ... деп алғашқыда түбектің тек
оңтүстік бөлігі аталған (латынша ... ... ... ... болды). Осыдан VITALIA–ITALIA. Кейін бұл атау Апеннин түбегінің
барлық ... ... Тибр ... жағалауында орналасқан
солтүстік-шығыстан Сабин, шығыстан Албан,ал оңтүстік жағынан Вол тауларымен
қоршалған Латын жазықтығының орналасуы ... ... ... ... рөл ... ... ... етуіне себеп болды. Керісінше, ... ... ... жазықтықсыз маңызды рөл атқармайтын ... ... ... ... ... ... мен Анкон қалалары, олардан
оңтүстікке қарай марс, пелигн, марруцин және вестиндердің отаны ... ... мен ... қыраты орналасқан. Орталық Италияның шығыс
бөлігінде ыңғайлы аймақтар жоқ, ал ... ... ... өзгеше. Оның
батыс бөлігінде самнит туыстас таулық ... ... ... ... ... орналасқан. Шығыс бөлігінде өзінің Тарент шығанағымен
Грециядан ... ... ... су ... ... ... ... мен Калабрия жатыр. Көптеген грек отарлары: Тарент, Регий,
Кротон, Метапонт, Посидония, Элея және басқалары бұл ... ... ... ерте қатыстырды (кейіннен «Ұлы Греция» деп аталған). Италияға
жақын орналасқан аралдардың ішінен мәдениет ... ... ... ...... Аралдың шығыс және оңтүстік бөлігін игерген гректерден
басқа мұнда ... ... ... мен Лилибей (қазіргі Марсала)
қалаларын құрған финикийліктер келген. Қатал климатты, құнарлы Сардиния мен
жабайы ... ... аса ... болмаған.
Қазіргі Италияға тән апельсин мен лимон ағаштарын, агава мен эвкалипті
ежелгі ел тұрғындары білмеген, ал ... ... мен ... ... ... Грецияға қарағанда Италияның жерлері әлде қайда
құнарлылау, ... ... ... ... По мен ... ... ... жерлерді өңдеу үшін орасан зор еңбекті қажет етті;
көптеген батпақты жерлерді кептіру, ал суы ... ... ... ... Бұл ... ... керемет шеберлігі бүгінгі күнде де
таңқалдырар болып отыр.Италияда Грецияға қарағанда ... ... ... Тек қана ... мыс пен қалайы, ал Эльба ... ... ... ... өңдеуде тағы сол этрустар керемет жетістіктерге
жеткен.
Этрустар туралы сөз ... және ... Рим ... ... санасу қажеттілігінің нәтижесінде Этрус халқы мен
өркениеті туралы біраз ... беру ... ... ... ұлы мемлекеті болған. Алайда өзінің
өркениетінің өркендеп тұрған ... де ... ... құрылым болған жоқ. Этрус мемлекетінің әр қаласы тәуелсіз ... жеке ... ... ... ... құдіретінің дамыған
дәуірінде, он екі этрусс қалаларынан ... ... ... ... ... ... әр қала ... саяси және экономикалық дербестігін
сақтап, оларды тек діни сенімдері байланыстырған.
Этрус қалаларымен алғашқыда патшалар, ал одан ... ... ... ... ... Іс жүзінде билік ақсүйек рулары мен
олардың рубастарының қолында болған (лукомондар). Ертеден бастап Этрурия
қалалары ... мен ... ... еді. Ол ... ... ... ... байланысты болды; этрус (грекше–тиррен) қарақшыларының
даңқы бүкіл Жерорта теңізіне дүркіреген.
Этрус ... ... ... айна және ... ... ... мен ... жасалған зергерлік бұйымдармен аты ... ... ... ... ... ... туындылар да кездеседі.
Этрустар Гректермен, Мысырлықтармен, Карфагендіктермен және ... ... ... ... экономикасының енді бір саласы–ауыл шаруашылығы. ... ... ... таулы, батпақты жерлер болғандықтан, топырақ
ұқыпты өндеуді керек еткен. Сонымен ... ... ... ... мен су ... ... және т.б. ... Кейбір жанама
мәліметтер ауыл шаруашылығында ... ... деп ... ... ... аз ... ... еңбегі басым болды деуге
болмайды.
Этрус құдіретінің өркендеген кезеңі - VII-VI ғасырлар. Осы кездерде
этрусс ... ... ... мен ... кең ... ... ... жүзеге асырған. Олар өзінің билігін Апенин
түбегінің барлығына жайып, VI ғасырда этрустардың экспансиясы оның ... ... ... ... Ол ... бет бұрған батыс гректермен
қақтығысуларға әкеліп, сонымен қатар Жерорта теңізінің тағы бір ... ... ... ... 535 жылы ... ... ... одақтасқан этрускілер ұлы теңіз шайқасына
қатысып, оның нәтижесінде гректер аралды ... ... ... ... ... кіруі де осы кезеңге жатады. Олар ... ... ... әлде Этрус патшаларының әулеттерінің кұдіреттілігі бейбіт
жолмен билікке келген-келмегені түсініксіз, бірақ Рим ... ... осы ... ... болып, этрустардың арқасында ол шағын ауылдардан
белгілі сәулет негіздеріне байланысты қала орталығына айналды.
Этрустардың ... ұзақ ... ... жоқ. VI ғасырдың ... ... ... ... ... ... осы кезде римдіктердің
этрускілерге қарсы көтерісі басталады. Б.з.д. 474 жылы Кум ... ... ... кемелері Сиракуз билеушісі Гиероннан жеңіліс табады. Бұл
соққы Этрурияның теңіз державасы ретіндегі атағының ... ... ... кезеңі-римдіктердің күшеюімен қатар жүріп ... ... ... бірі Рим ... бағындырылады. Осы қалаларға рим
коллонистері көшіп, ежелгі ... мен ... тіл де ... тілі ... шешілмеген жұмбақтардың бірі болып келеді. Бізге
дейін жалпы саны ... ... ... ... ... естелік
тастарда жазылған жазулар жетті. Этрусс қолжазбалы ескерткіштерінің ... бірі ... ... ... «Зығыр кітабы» (liber linteus) деп
аталған. Бізге белгілі ... ... ең ... б.з.д VIІ ғасырға, ең
кеш жазылғаны б.з.д. І ғасырға жатады. Этрусс жазуларының ... ... ... ... деп ... ... алфавиті ежелгі грек
алфавитінің негізінде, ал ол ... ... ... ... ... ... ... жалған болып шығады, өйткені этрусс тілінің өзі
өте ерекшеленіп басқа бір де бір тілмен салыстырылмайды. ... ... ... ... және ... ... ... оқып көрген, кейбіреулері
индоевропалық топшамен қанағаттанбай семиттік, ... ... енді ... ... тілімен салыстырып көрген. Олардың барлығы
жарамсыз болып, этрусс ... оқу жүз ... асса да, біз ... ... және бірнеше жеңіл грамматикалық формаларды ғана танитын болдық.
1964 жылы ... таң ... ... тап ... – ежелгі Пирги
(Рим қаласынан 50 шақырым) қаласының маңынан, алтыннан құйылған этрус және
пуникалық (карфагендік) жазулары бар үш ... ... ... ... бір ... ... ... сондықтан олардың мәтіндерінің
бірдей болуының мүмкіндігі пайда болды. Ол солай болатын болса, біз ... ... ... ие ... едік пуникалық жазу этрус жазуының оқып
алуына көп ықпал жасар еді,- бұл үміт ақталған жоқ – ... ... ... ... ... ... ... да сәйкес болмай шықты, ... бірі ... ... ... ... ... шығу тегін екінші шешілмеген сұрақ деп санауға болады.
Ол бірінші ... ... ... ... ... тілдің құпиясы
ашылатын болса, халықтың шығу тегі ... ... та ... ... бері этрускілердің шығу тегінің екі нұскасы болған. «Тарихтың
атасы» Геродоттың айтуынша,этрускілер Кіші ... ... ... ... ... келген. Осы нұсқаның тағы біреуі Ливийдің айтуынша, олар
Италияға Альп тауларынан түскен, яғни солтүстіктен ... шығу тегі ... ... көз ... б.з.д І ғ. ... ... ... туған Дионисий Галикарнасский ұсынады. Ол
Геродотқа қарсы ... ... ... шығу ... ... ... емес италиялық жергілікті (автохтондар) тұрғындар деп
болжам жасаған.
Ғылымда осы екі ... да ... ... ... ... ... ... олардың Италияға келуін аталмыш эгей қоныс ... ... ... италияға бәрі бірдей емес шағын бірақ едәуір
үлкенді-кішілі топшалармен қоныс аударғандығына көңіл аударады. Осы ... ... ... ... ... білдіреді: егер этрускілер Италияға
теңіз жолымен келсе, неліктен олардың барлық қалалары ... ... ... ... ... ... Екі теорияның екеуінің де күшті
және әлсіз жақтары бар, алайда осы ... ... де ... ... әйгілі итальян этрускологы Массимо Паллотинодан
бас алған жаңа көзқарас пайда болған-ды, ол ... шығу ... ... ... ... мен ... мәселелерінің шешуін талап етеді. Осы
тұрғыдан зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... тілі Еуропаның ежелгі мәдениетті халықтарының
тілдері қатарына жатқызылады. Жалпы ... ... ... ... тілі өлі ... ... ... қолданылмайтын) италийлік
тілдерге жатады. Италилік тілдер қатарына Италияда б.з.д І ғ. ... б.з І ғ. ... ... ... ... ... ... (тарихқа мәлім оск, умбр, сикул және т.б). Өз кезегінде италилік ... тіл ... ... ... ... бұл топқа грек тілі, үнді
тілдері, ирандық, славяндық, балтық, германдық және т.б ... ... ... ... Тибр өзенінің төменгі ... ... ... ... ... мекендеген ежелгі италилік латын тайпасымен тығыз
байланысты. Лациумнің орталығы б.з.д VIII ғ. латын тайпасы негізін қалаған
Рим қаласы ... Оның ... ... мен ... ... ... ал
саяси және мәдени жағынан гректер мен этрускілер үстемдік етті. Б.з.д 753
жылы ... ... ... мемлекеттің басты құрамын италиктер
құрап, екі диалектикалық топ – ... - ... және оск - ... ... Латындар алғашында ежелгі Лация территориясында өмір
сүрген, оның ... және ... ... ... ... ... Тиренн теңіз аралығы.Римдік жаулап алу соғыстары кезінде олардың ... ... ... ... ... ... тараған. Латын хаты ежелгі
римдіктермен пайдаланылып, Батыс ... ... ... ... ... ... ... алғашқы уақытта көп түрлі алфавиттердің бір
түрі еді, ал финикилік алфавитті гректер мен басқа ... ... ... қалыптастырды. Латын жазуын батысгректік жазуға жақын
және шығысгректік ионилік ... ... ... ... де қолданылған. Көптеген әріптердің жазылуы аталып кеткен алфавиттерде
өзгеріссіз сақталса, осы әріптердің ... ... ... ... ... алфавиті ежелгі грек алфавитіне ұқсас келеді. Антикалық
тарихи әдепке сәйкес жазу ... ... ... ... олар Рим орталығында орналасқан Паланиге көшіп қоныстанған.
Латын алфавиті мен жазуы ... ... ... нұсқалары бар. Ең кең
таралған нұсқаларына сәйкес латын жазуы б.з.д ІХ ғ. ... ... ... ... ... ... Италияның оңтүстік бөлігінде
бұрыннан көптеген грек қалалары мен тұрғылықты аймақтары орналасқан және
гректер мен ... ... ... ... ерте ... тұрақты
болған. Мысалы,Рим қаласының маңында орналасқан Габий ... да ... ... етіп, онда антикалық аңыздарға сәйкес келешек Римнің
негізін қалаушылар – Ромул мен Рем ... ... ... ... ... ... деп айтуға болмайды, тіл қалыптасу жолында барлық процестер
ұзаққа созылады, кейде көптеген мыңжылдықтар ... ... ... мен ... ... де баяу және өз ретімен дамыды. Латын алфавитінің
қазіргі ... ... ... түрі б.з.д ... ғ.ғ қалыптасқан.
Латын жазбасының алғашқы ескерткіштері ... және ... ... ... грек жазуымен туыстығын көрсететін архаикалық әріп
жазбасымен ерекшеленді. Көптеген ... ... ... жазуды оңнан солға
қарай жазған, тек б.з.д ІV ғ. жазу сол ... оңға ... ... ... ... ... ... да бірқатар өзгерістерге ұшырады.
Б.з.д І ғ. бастап У және Z тек грек ... ... ... ... ... ... ... жазбаша және қатармен бөлу пайда болды,
сонымен қатар тыныс белгілер мен диакритикалық белгілер ... ... ... ... ... ... анықтау үшін қолданылады).
Б.з.д ХІ ғ. W әрпі, ал ХVI ғ.- J және U әріптері еңгізілді.
Латын тілінің бүкіл ... және ... Рим ... ең бір ... ... сұрақтарының бірі-Римнің мәдени ізбасарлары мен ... ... мен ... қарым – қатынастары болған еді.
Этрускілердің пайда болуы мен тілінің қалыптасуы, айтылып ... ... ... ... ... тілі ... тіл ... жатады
(Оңтүстік Еуропа мен Жерорта теңізі аралдарындағы үндіеуропалық тіл қатары
емес). ... ... ... грек ... ... ... ХVIІІ
ғ. этрус теориясындағы латын тілінің қалыптасуының теориясы пайда ... ... тілі ... мәлімет өте аз болғандықтан (аз ғана ... ... ... ... тек 150 сөзі ғана шешілген), оны анықтау
мүмкін емес.
Этрускілер ... ... ... ... ... мекендеген
және олар жоғарғы мәдениетке ие болған ( ол жайлы ... ... ... ... Римдікдер этрускілерден өнер (сонымен қатар
әскер өнері),саяси мәдениет пен діни әдет – ғұрыпты қабылдапты. Б.з.д ... ... ... жылжуының нәтижесінде Тарквини этрусс
династиясынан шыққан ... қол ... ... тура ... Ақырғы
Тарквинидің қуылуы нәтижесінде (б.з.д 510 жылы, осы кезеңде Рим ... ... ... ... ... ... V –VI ғ.ғ. олар
толығымен саяси дербестігін жоғалтып, ... қол ... ... ... ... ... толығымен романдалды, ал олардың тілі уақыт
өте келе ... ... ... уақыт Рим гегемониясының алғашқы кезеңі
болды, б.з.д ІІІ ғ. бастап Римнің ... және ... ... ... ІІІ ғ. ... ... қала ... өз билік астына италиялық
қалалармен аймақтарды біріктірді. Үш Пуни соғысы (ІІІ ғ.орт. –ІІ ғ. ... ... ... ... теңізі мен Карфагенді өзінің мықты
қарсыластарын жеңген. Б.з.д І ғ. аяғында Римнің қол ... ... ... Испаниядан Грецияға, Азия мен ... ... ... ... Англия мен Германиянің кейбір бөліктері және т.б ... ... ... ... Рим ... жоғарғы билікке ие
болды. Италиянің бірігуі нәтижесінде латын тілі римдік мемлекеттің ... ... ... халықтарға жататын және әртүрлі тілде ... ... ... ... азаматтықты алып, өзінің біріккен
тұтас мәдениетінің бір бөлігі ... ... тілі ... ... ... ... ... тіпті Галия мен
Испания халқымен қабылданып алынды.
Латын тілі
Ежелгі тілдер жайлы сөз қозғалғанда, ең алдымен еске ... мен ... ... ... грек ... және оның әртүрлі ... ... ... ал ... тілі римдіктердің тілі болды. Бұнда
енді: «неге римдіктер латын тілінде ... ... ... ... тілі (Linqua Latina) – бұл ... Лация (Latium) тұрғындарының
тілі. Лация – ... ... ... және ... шектескен
Италияның ортасындағы кішігірім аймақ. Лацияның ... ... ал ... тілі латын тілі (Linqua Latina) деп аталды.
Дәстүрлі римдік аңыз бойынша, ... осы ... ... ... ... ... Эней пана ... ал оның ұрпағы Ромулға Римнің
бірінші патшасы және оның негізін қалаушы (б.з.д. 753 жылы) ... ... ... Рим ... ... тек ... ... болды, өзінің
экспансиялық саясаты арқылы бүкіл Италияны, ал ... ... ... ... ... ... Рим империясының астанасы болды, бірақ
бұрынғыша ... деп ... Бұл тіл, ... ... сияқты, үлкен
өзгерістерге ұшырады. Б.з.д. V-III ғасырларда латын тілі– Аппенин ... ... ... жазба түрі бар тілдердің бірі ... ... ... ол ... тыс ... ... ... басқа
тілдерді ығыстыра бастады, бұл б.з.д. I ғасырда жаулап алынған халықтардың
ассимиляциясына ... ... ... ... ескерткіштері - әртүрлі ыдыс-
аяқтардағы және ... ... ... ... мен заңдар фрагменттері.
Ғылымға белгілі ежелгі латын жазбалары б.з.д VII ғасырмен ... ... ... Ең ... ... жазу VII ғасырға жататын Римдік
форумнан табылған тастағы жазу ... ... ... ... ... (ант немесе дұға) жазу ертедегі архаикалық әріптерімен жазылған, грек
тіліне қарағанда унификацияланған, нәтижесінде, латын ... ... ... ... ... ... ... түрі ретінде қала берді.
Олардың мәні әртүрлі болуы мүмкін: бұл ... ... ... ... ... ... ... рухани жазулар, қоғамдық
ғимараттар мен ескерткіштердегі ресми мәнді жазулар, тұрмыс заттарындағы
жазулар, ... ... ... және т.б. Қазіргі уақытта 100 мыңға
жуық әртүрлі дәуірдің ... ... ... Олар ... фольклор,
әдебиет шағармалардағы өлеңдер, дұғалар және әнұрандар. Римдік фольклор
халықтың ауызша өнерінің ... ... ... Біз ... өлеңдерді,
жоқтауларды, діни әнұрандар мен дұғаларды табамыз және де қалжың өлеңдер,
пародиялық және ... ... кең ... байқаймыз. Ел кезіп жүретін
актерлер қолма - қол ... ... ... ... ... ... тек б.з.д. 240 жылы ғана басталады, ол Римде әскери тұтқындар
қатарында болған грек Андрониктің есімімен ... ... ... ол Тит ... ... ... алады).Ол алғаш рет Римде грек
шығармаларын өңдеп, ... ... ... мен ... ... сонымен
бірге Рим поэзиясының негізін салып, «Одиссеяны» аударған.
Б.з.д. 80 жылға дейін ... ... ... деп ... ... ... – рим ... бірінші жазбаша ескерткіші үлкен маңызға ие.
Заңдардың алғашқы нұсқасы сақталмаған, бірақ, әртүрлі рим ... ... ... ... ... ... келтірілген. Ежелгі заңдар
және бұнда көрсетілген дамыған ... ... ... бұл
ескерткішті б.з.д. V ғасырға жатқызуға ... ... ... ... Тит ... ... XII кестелер заңдары римдік құқықтың
негізгі дерегі болып саналды. Бұл I құқықтық Кодексте ... ... ... пен ... ... отбасы құқығы
декларацияланады және жазалау жүйесі ... (Бұл ... ... құқықты қарастырмайды). Классикаға дейінгі кезең (б.з.д. III-II
ғасырлар) рим диалекті негіз болған әдеби тілдің қалыптасу кезеңі. ... ... ... грек ... ... ... ... Латын әдебиетінің
пайда болуы б.з.д. III ғасырда Римнің ... ... ... ... ... ... грек ... қатты ықпалында
болған латын поэзиясы ерте пайда ... III-II ... ... әйгілі
болған латын ақындары– Ливий Андроник (шығу тегі жағынан грек), Гней Невий
және Квинт Энний. Соңғысы «Анналы» ... ... ... ... ... римнің ежелгіден бастап тарихы суреттеледі). Римнің өрлеу
кезеңіндегі басты әдеби ескерткіштері болып әйгілі ...... ... ... саналды.
Тит Макций Плавт - (шамамен б.з.д. 250-184 ө.с.) грек ... ... ... ... салушы. Плавт барлығы 130 комедия
жазған, олардың жиырма бірі бізге жетті. Плавтың комедиясында ... ... ... орай олар ... ... ... Теренций (шамамен 195-159 жылдарда ө.с.) барлығы 6 комедияcы
бізге жеткен. Бұнда Теренций адамның мінезін аша ... ... ... ... ... ... еш нәрсесі маған жат емес»
деген ... оның ... ... ... ... Орта ... ... өрлеу дәуірінде Теренций ең көп оқылатын автордың бірі болды.
Оның комедиясының тілі ... ... ... деп саналады. Ең нақты ұлы
өрлеудің латын әдебиеті ... I ... ... Лукрецийдің
поэзиясында, Цицерон, Цезарь және Саллюстийдің прозаларында орын алады.
Гай Валерий Катуллдың, шамамен, 87-54 поэтикалық мұрасы, 116 лирикалық
өлеңдері және аз ... ... ... Олар оған ... ... ... берді.
Лукреций Кар (шамамен 95-55 жылдарда өмір сүрген) – эпикурдың негізгі
ілімдері баяндалатын «Заттар табиғаты туралы» философиялық ... ... ... ... (106-43 жылдарда өмір сүрген) – әр ... ... ... Оған ... ... өнер ... жазылған философиялық,
саяси және риторикалық трактаттар, сонымен қатар хаттар жатады. Цицерон
тілі әр замандарда ... ... ... ... ... саналды.
Гай Юлий Цезарь (100-44 жылдарда өмір сүрген) ол ұлы ... мен ... ... ... ғана ... ... ... проза жазушысы
ретінде де әйгілі. Цезарьдың шығармалары – «Галл соғысы туралы жазбалар»,
«Азаматтық соғыс туралы жазбалар» және ... ... (86-35 ... өмір ... ... ... және
тарихшы, латын әдебиетінің тарихына өзінің ... ... ... ... ... және т.б.) ... ... Саллюстий тілі
бейнелілік, классикалық дұрыстылықпен ерекшеленеді. Орта ғасырларда ... ... ... беделді авторлардың бірі болды. Б.з.д I
ғасырдың бірінші жартысындағы автордың ... ... тілі және ... өзінің хрестоматиялық мәнін алып, өрлеу дәуіріне кірді.
Ежелгі Римнің медицина тарихы
Римнің ежелгі жазу ескерткіштерінің көбі ... ... ... ... тек ежелгі авторлардың шығармаларында кездеседі. Ежелгі Римде
медицинанның ... ... ... аударды. Тит Лукреций Кардың 6 кітаптан
тұратын «Табиғи заттар» трактаты сол ... ... және ... ... медицина, табиғат білімі саласында ... ... ... еңбегінде медицина сұрақтарына
біліктілікпен жақындайды. Өте ұсақ қозғаушы ... ... ... ауыр құрылысы, бірте-бірте өсімдік және жануар әлемінің ... ... және ... ... ... ... ... қалуы туралы ойын айтады. Кейбір
ауруларға өте дәл сипаттама береді. Лукрецийдің алтыншы ... ... ... ... ... туралы баяндалады да аурудың пайда болу
концепциясын ұсынылады. Ол су, ... және ... ... арқылы жұғу
мүмкіншілігі бар ... ... ... ... ... емес ... арқылы, инфекция туралы айтады.
Рим медицинасы туралы толық мағлұмат Авл Корнелий ... ... ... және бай адам Цельс өзіне аудармашыларды ... ... ... ... ... әр түрлі білім саласындағы
кітаптар болды. Еңбектердің едәуір бөлігі құрып ... ... ... ... деген атпен VI-XIII кітаптары. Онда гигиена, патология,
терапия және хирургия білімдері ... ... ... ... ... және үнді ... ... толық қарастырып талдап
қорыттынды жасаған. Әсіресе Цельс хирургияға көп көңіл ... өзі ... ... ... ... емдеген. Оның трактаты медицина
терминологиясының дамуына өте ... ... ... ал ... тілі
– классикалық. Плинийдің айтуы бойынша, бұл «алтын латын тіл» заманы.
Ежелгі дәуірдің дәрігері Галеннің ... ... ... жарық көрді. Клавдий Гален Пергане қаласында атақты архитектор
Никонның жанұясында дүниеге ... 17 ... ... ... ... ... ... және Александрияда білім алған, біршама
тілдерді біліп, көп саяхаттаған. Перганға оралғанда ... жыл ... ... ... боп ... жасайды. Гладиатор көтерілісінен
кейін Гален Римге көшіп келіп, лекциялармен, ... ... ... ... медицина саласындағы 125 еңбектің авторы (бізге тек 80
жетті). Ең ... ... ... ... ... ... «Терапевтік әдістер», «Ауру денелердің бөлшектері», «Дәрілердің
құрамы туралы». Галеннің ... ... ... ... Гален Александрияға келгенде, онда адамдар мүрдесімен жұмыс
істеу тоқтатылғандықтан, ол ... ... ... мен тағы ... ... ... «Анатомиялық бұлшық еттер туралы»
трактатта 300 ... ет бар ... ... олардың ішінде адамдарда
болмағандары да бар. Галеннің анатомия ... ... ... ... ішкі мүшелерді, әсіресе жүйке жүйесін сипаттауда қызметі зор. Ол
бас миы және ... ... ... ... ... ... күре ... ағу жолын дұрыс түсіндірді. Жүректің
қоршауын қанға өткізгіш деп санады. Бұл дұрыс емес көзқарас XVI ... ... деп ... ... ... кең шұғылданды, тәжірибелі хирург
болды және анатомияның фундаменті хирургия – деп ... ... ... ... және ...... табиғи
шикі зат өңдеу арқасында, бірнеше дәрі – дәрмек тобы пайда болады, бүгінгі
уақытқа ... дәрі – ... ... ... деп ... шығармалары Еуропа медицинасының біліміне негіз ... ... ... ... ... ... зерттеу
анатомиясының негізін салушы, хирург. Гален әлемнің ең атақты дәрігері.
Ежелгі рим ... ... грек және ... ... ... олар
қысқа, бірақ мағынасы жағынан бай өлеңдер, дәрігердің ... ... рим ... ... ... жұмыстарының бізге тарихи
маңызы зор, олар ежелгі халықтың ... ... ... ... ... және білім саласымен таныстырады. 1771 жылы ... 1893 жылы ... ... (150), ал 1925 жылы ... қаласында
медициналық саймандар табылды. Медициналық саймандар ... ... да ... Ерте ... ... ... дербес
мамандыққа айналды. Храмдық медицина жаппай даму алды, ал ... ... ... Жоғары сатыға жеткен Ежелгі ... ... ... дәрігер Асклепий мен оның қыздарының
бейнесін тапты: Гигия – ... ... және ...... ... әйгілі Ежелгі Грецияның дәрігерлік өнері Рим
медицинасының дамуына ... ... ... тарихында ежелгі гидро – техникалық құрылыстың маңызы
зор, олар Рим ... ... ... Азия және Африкада
сақталған. Олар атақты аквадуктар, термалар және ... ... ... ... ... он екі ... заң (Закон
XII таблиц) дәлелдейді. Заңдар XII кестеде жазылып, Рим сенатының алдында
бағаналарда ілулі тұрған. ... ... мен ... заңгерлерді
бүгінгі күнге дейін қызықтырады.
Заң баптардың біразы қоршаған қаланың тазалығына және тұрғындардың
денсаулығына ... X ... ... жерлеу ережелері анықталады:
1) өліктерді қалада жерлемесін және өртемесін...;
2) өліктің сүйегін жинамасын, тек ... ... ... ... VI ... ... ... деген канализацияны істей
бастайды. Олардың ішінде ең белгілісі әлі күнге дейін ... ... ... жүйесіне кіреді. Клоактар Тибр және По өзендеріне
ашылып құйылғандықтан, б.з.д. IV ... осы ... су ... ... Жер ... қайнарлар және кішкене өзендер қаланың тұрғындарын
сумен қамтамасыз ете алмағандықтан, IV ғасырдан ... Рим ...... ... және жер асты ... тау ... су алу
үшін салына бастады.
Акведуктор римдіктердің ойлап тапқаны ... олар ... ... ... ... пайдалануға алынған. VII ғасырда Асириада ... ... су ... ... ... ... Рим ... қазба жұмыстарын жүргізген кезде табылды. Осылайша ... ... су ... ... ... су құбырының бір жолы әлі де
Севастопольге су береді. Ең үлкен акведук Рим ... ... ... 16,5 шақырымдай б.з.д. 312 жылы Аппий Клавдий салған – ... 40 ... ... ұзындығы 70 шақырымдай екінші су құбыры, ... жылы ... ... ... ол әлі ... дейін жұмыс істейді. Оның
ұзындығы 61 шақырым. I ғасырдың басында Римде ... 436 ... ... ... ... 1,5 млн. литр таза су Сабин ... Рим ... ... бір адам ... 900 ... дейін су
тұтынды. Салыстырсақ көтеріліске дейін Петербургте тәулігіне бір адамға 200
литр су берілді.
Акведуктар заңмен қорғалды, ... ... ... үшін үлкен
айып салынды, ал абайсыздықтық салдарынан суқұбырларын бұзған адам қайта
жөндеуге міндетті болған.
Римнің гүлдену кезінде суды ... ... ... оны ... ... ... және ... фонтандарға (олар 600-ден
аса) бөлді. Жеке үйлерге су ... жоқ. Оны су ... ... ... ... ... болды. Үйлерде су болмағандығы кварталдарда
канализацияның жоқтығын ... ... ... ... немесе қалдықтарды көшеге лақтырды». Осы тұста Үндістанның
мәдениеттілігінің айырмашылығы ... ... III ... ... – Фаро ... әр үйде ... жабдықтау жүйесі болды, онымен
қатар жуындыны кетіру үшін құбырлар болған.
Рим империясында термалар кең таралды. Оның ескі ... ... ... Англия мен Римде табылды.
Ең бірінші термалар Рим империясының астанасында б.з.д. III ғасырда
Марк Агриппамен салынды, кейбіреулері ... ... ... ... бай ... ... ... болу үшін адамдарға өздерінің
салынған моншаларын сыйға тартқан. Сондықтан Римде моншалар тек қана ... ... ... меншікте болды. Б.з.д. I ғасырдың соңында олардың
саны 170 болса, ал б.з. IV ғасырында олардың саны 1000-ға жуық ... ... ... ... бір түрі ... ол ... бір
уақытта өтетін және оған бір сағат берілетін. Шешінетін жер ... ... адам ... және ... үйренуіне тағы бір бөлме берілінетін
(тепидарий), кальдариға өтіп алдымен ыстық ... ... ... ... ... ... ... бөлмелер палестра және солярий қосылған.
Осындай моншалар тек бай адамдарда болды, олар үлкен ... ... суға ... ... Римде кейін пайда болды және оның саны
өсті. Б.з.д. I ғасырда ... саны ... б.з. IV ...... ... ... бойынша, олар тар, қараңғы және лас ... ... ... ... ... үшін термаларды салуды императорлар өз
қолдарына алады, осы моншаларды әдемілеу үшін ... ... ... ... ... Агрипп сыйға тартты, 64 жылы өзінің термаларын
Нерон салды, 68 жылы ... 75 жылы ... 110 жылы ... 120
жылы Адрионның, 188 жылы Каммодтың термалары пайдалануға берілді, 217 жылы
Караколлы, 230 жылы Александр ... 272 жылы ... 295 ... 324 жылы Константин термалар салдырған.
Рим империясында ... ... таң ... ... ... 400х400м көлемге ие болса, орталық комплексі – 150х200м
болған. Германияның моншаларының үлкендігі және молшылығы таң ... Рим ... ... да ... да ... ... ... санына сәйкес келетін болды. Термаларда
шешіну, спорт залы, майлармен жағыну, ... ... және ... ... Ішкі ... ... бағаналармен және сурет өнерімен,
мүсіндермен ... ... мен ... ... жиі ... ... ... өнердің шығармалары табылды, олар: Геркулес
мүсіндері, Фарнес өгізі, Апполон Бельведерстің кеудесі және басқа өнерлер,
бүгінгі күні олар әр ... ... ... термалары тек гигиеналық құрылыстар ғана емес, олар қоғамдық және
мәдениет орталықтары болып есептелген. ... ... ... ... ... ... ... б.з.д. II ғасырға дейін ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Марк Порцийдың
айтуы бойынша, көпшілік орамжапырақты жараға және ... ... ... ... көз ауырса көзге басып пайдаланған. Ежелгі Италияның
бірінші дәрігерлері ... ... пен кіші ... әкелінген бас
бостандығы жоқ құлдар болды. Әр ақшалы ... ... ... ... ... ... Құл өз ... жанұясын және туыстарын емдеп, ал бас
бостандығын алғаннан кейін ақшасыз өзінің ... ... , оның ... және жолдастарын емдеуге міндетті болған және тапқан табысының
жартысын бұрынғы иесіне беріп отырған. ... III – II ... ... ... грек ... шыға ... Бірінші грек
дәрігері Рим қаласында Архагат болды. Ол ... 219 жылы ... ... ... сыйлы қадірлі маман ретінде аты шығады. Оған
рим азаматының құқығы беріліп, жеке ... ... ... ... ... ... ... дегенмен көп кешікпей ол
жасаған хирургиялық операциялар римдіктердің ... ... ... ... 46 жылы рим азаматының құқығын Грециядан, ... ... ... ... ғана ... ... саласында оқыған өз
азаматтарына да берді.
Ежелгі Рим әскери медицинасының дамуына ... ... ... ... көп дәрігерді қажет етті. Бір когортаның ішінде 1000 адам, оларға 4
дәрігер-хирург ұстау керек ... әр ... ... 1 ... ... Әр ... deputati
деп аталған 8 – 10 адам ... ... ... ... олар соғыс
жолында жаралыларды жинады. Әр ... ... ... ... ... алғандарды жақын қалаға немесе әскери ... ... ... ... ... және кіші ... ... Сайманшылар саймандар мен дәрілерді ... ... кіші ... ауру ... ... ... Ал ауруға шалдыққан құлдарды көбінесе емдемей, оларды
Бартоломей ... ... сол ... ... ... ... Әскери
медицинамен қатар медициналық іс ... және ... ... ... ... ... тарапынан ақша төленіп дәрігерлердің
қызметін атқарушылар, пайда бола ... ...... ... – archatri ... ...... жұмыс істеді. Мәлеметтер бойынша, криминалистика да ... ... ... Рим ... жеке ... медициналық
мектептер де болды. Оның ... ... ... ... ... Римде дәрігерлердің еңбегі бағаланып, олар
құқық пен жеңілдіктер алды (соғыс кезінде ... мен ... ... ... ... және ... ... медицинаның дамуына үлкен
үлесін қосты. 476 жылы ... Рим ... ... ... жаңа
тарих – феодализм дәуірі басталды. Греция мен Римнің өркениеті әлемдік
мәдиниеттің ... ... ... тілі – ұлы ... ... мәдениетінде латын поэзиясы үлкен орын алады.Ұлы латын ақындардың
шығармалары мәдениеттің негізі болды. ... ... ... - латын
поэзиясын білу. Латын поэзиясының гүлденуі - б.з.б. I ғасыр. I ... және ... ... шығармалары түгелдей бізге жетті.
Тит Лукреции Кар (б.з.б. 96-55 жылдарда өмір сүрген) «Табиғат заттары
туралы» философиялық дастанның авторы. ... тілі өте бай. ... ... үлгі ... ол өз ... дидактикалық дастандарды
жазды.
Гай Валерий Катулл (б.з.б. 87-54 ... өмір ... ... ... ... 116 өлеңі бір жинаққа жиналды. Катулл әр уақытта
сүйікті ақын боп қала берді. Оның ... жолы «Odi et amo» ... ... ... ... ... атақты рим ақындары – Вергилий, Горации және Овидий болды.
Публий Вергилий Марон (б.з.б. 70-19 жылдары өмір ... ол ... ірі ... ... Оның ... «Буколики» немесе «Эклоги». Ең
басты шығармасы - «Энеида», ұлттық рим эпосына айналды. Осынан біз ... ... ... римдық борышың – бүкіл халықтарды билеу! ... ... әлем ... ... ... аяу ...». Ол ұлы ... үлгі ... Гораций Флокк (б.з.б.65-2 жылдары өмір сүрген) лиро-эпостық және
сатира жанрының уәкілі. Гораций Еуропа мәдениетінің классикалық ақыны болды
- өмірдің ұстазы.
Публий ... ... ... ... және эпос жанрының
уәкілі. Овидий махаббат лирикасы туралы элегия жинағын және монументалдық
поэмалар жазды. ... ... ... өте бай. ... ... кейін
Лукона, Перана, Стация, Марциала аттары шықты.
Латын тілі – ... ... ... ... ... ... ... Басында Рим
ғылымы ұлттық құқықпен және риторикамен шектелді. Рим ... ... ... ... ... ... –емдеуді, ауылшаруашылығын,
саясатты, соғыс өнерін және т.б. – ... ... рим ... ... ... дамыды. Біздің заманымыздан бұрын ІІ ғасырдың
соңында ғана рим ... ... ... бастады. Әрине бұған басты
себепкер болған грек мәдениеті.
Рим жаратылыстану патриархы Марк Порций ... ... ... өмір ... болды. Оның басты еңбектері ауыл шаруашылық,
медицина, риторика, әскери іс ... ... ... ... ... ... түрінде жазған. Осыдан тек «Ауыл шаруашылығы туралы» трактаты
сақталған.
Грек ғылымы қатты әсер ... ... Марк ... ... ... өмір сүрген) атақты рим энциклопедисы. Ең белгілі Варронның
трактатында рим тарихы, ... және діні ... ... ... бірі – ... и ... ... деп аталатын
трактат, бірақ толық сақталмаған тек қана кейбір үзінділері ... ... ... ... жөнінде» деген трактаты
және мағанасы зор «Латын тілі жөнінде» атты ... ... ... ... б.з. I ... Цельс, Сенека,
Плиний еңбектерінде дамыды. Авл Корнелий Цельс ... ... ... негізінен бұл энциклопедияның ... ... ... ... ... ... Сенека (б.з.б 4 – б.з.65 өмір сүрген) - ... ... және ... ... қызығушылықты білдірді. Сенеканың
шығармасы «Жаратылыс ғылымы ... ... және ... ... сараптамалар беріп, сипаттаған жұмысы бізге жеткен.
Ең ... ... бірі - ... ... ... ... ... өмір сүрген) жазылған. Онда рим ... ... ... ... ... ... еңбектері кіреді. Бұл
энциклопедияға 400 аса әдеби шығармалар мен қатар ... өз ... ... ... тақырыбы да жан-жақты, мұнда геология,
география, ... ... ... өнер және т.т. ... ... ... ... боп қала берді, ал ... ... ... салыстыруға болады. Ең атақты ... - Тит ... ... және ... ... ... - б.з.17 өмір сүрген) ең белгілі ... ... ... ... - ... өмір ... «Анналы» және
«Тарих» (Рим императорлары туралы жазылған) еңбектері ... ... үлгі ... ... Светоний (б.з.70-б.з.140 өмір сүрген) «12 цезардың өмірі» деген
өмірбаяндық шығарма қалдырды.
Тілдің жаңа өмірі
Христиан латын тілінің ... ... II-V ... ... ... және Августин болды.
Квинт Септимий Флорент Тертуллиан (160-220) христиан әдебиетінің
тарихында атақты автор ... ... - ... ... ... ... және ... ерекшеленген. Тілі бай, бірақ Солтүстік Африкада туып
өскендіктен қарапайым халық тілін көп қолданған, яғни классикалық ... ... ... ... (III-IV ... ... ... дұрыс
классикалық тілмен жазған. ... ... ... қызметін атқарған. Ол христиандыққа мемлекеттік діннің статусын
берді. Қайта өрлеу дәуірінің гуманистері Лактанцииді ... ... ... ... ... (347-420)- өз уақытының білімді адамы.
Иероним Библияны латын тіліне аударды («Вульгата»), оны ... ... ... ...... христиан дәуірінің авторы.
Ойшыл боп еуропалық мәдениетінің дамуына үлкен әсер тигізді. ... ... ... дұрыс және ұғынықты.
Біздің заманымыздың басында провинцияларда қарапайым халық тілі
классикалық тілден ... ... ... Бұл ...... ... ... ал V ғасырда алшақтық тереңдеп айқын көріне бастайды. Негізінен
бұндай өзгеріс көршілес ... ... ... еді. ... ... төмен, гректік-римдік мәдениет әсер етпеген халықтарды атаған.
Олардың ... ... ... ... готтар және т.б. жататын. V
ғасырда варварлармен қақтығыс жиілеп, шиеленісіп кетеді де, 410 жылы ... ... ... алып талан-таражға салып тонайды. Сөйтіп V ... ... ... соққысынан Батыс Рим империясы құлап
жойылады. Енді негізінен гректік-римдік ... ... Рим ... ұзақ ... бойы ... ... Бұл жер ... Византия деп
аталады. Мұнда мемлекеттік әрі әдиби тіл болып грек тілі дамыған. Келесі VІ-
VІІІ ғасырлар Шығыс Рим тарихында ... ... деп ... ... ... рим ... жаңа мемлекеттер мен халықтар пайда ... ... тілі ... ... ұшырап, қарым-қатнас тілі ... Бұл ... ... ... тілінің дамуына әкеліп соғады да, бұл
тіл жаңа туған еуропалық тілдердің негізі болады.
Орта ғасырлар, негізінен V-XV ... ...... ... Жаңа көркем, ғылыми және философиялық әдебиет ... ... көп ... ... латын тілінде жазылған. Латын
тілін білмей, мәдениетті және білімді адамдармен қатынасуға ... ... ... ... тілі ... ... ... IX ғасырда мектептегі оқу
екіге бөлінді – ... және ... ... ... үш ... ... – грамматика, диалектика және риторика. Олар бастауыш ... ...... ... ... және ... (жоғары
сыныптарды оқытылды).Олар бірігіп «жеті еркін өнерді» құрастырды.
Орта ғасырлардағы білім орталықтары монастрлер және университеттер
болды. Орта ... ... және ... ... қызметкерлері
монахтар болды. Монастырлерде бастауыш мектептер болды.
Университеттер жаңа, көне ... ... ... болды. Бірінші
университеттер XII ғасырда пайда болды. Белгілі білімнің ... ... ... XII-XIII ... ... ... Англияда
университеттер құрылды. Еуропалық мәдениеттің өсуі өркендеу дәуірінің
гүлденуін ... ... ... (VI-VII ... мәдениет құлдырай бастады.
Мәдениеттің қайта өрлеп дамуы VIII ғасырда басталды. Ұлы Карлмен құрылған
каролингтер ... ... ... Ұлы Карл монастыр мектептерін ашуға бұйрық
шығарды. Каролингтер дәуірінің белгілі уәкілдері Алкуин, ... ... ... Орта ... ... діни ... боп саналды.
Сондықтан орта ғасырдың оқуы теология – құдай және әлем ... ... ... ... – схоластика, яғни діни философия, латын тілінің
негізінде қолданылып дамыған. Схоластиканың ірі уәкілі Фома ... ... ... ... тілі ... және ... қызметкерлерінің ғана тілі
болған жоқ сонымен қатар поэзияда да қолданылды. XVIII ... ... ... ... Бұл ... ... ғылымынан тым алшақ.
Өлеңдерде махаббат, ... ішу және ... ... ... ... Осы ... жазған студенттер, клириктер, бір қаладан екінші
қалаға жүріп жұмыс немесе оқу ... ... ... ... деп
атайды. Вагант поэзиясының гүлденуі ХІІ-ХІІІ ... ... ... ... – Гуго ... ... Кельнский және Вальтер
Шатильонский.
ІХ ғасырда бүкіл ортағасырлар бойы пісіп жетілген барлық дамудың
тендециялары ... ... ... ... ... ... ... дейін білім берудің бір ғана ошағы монастырлар болып қалды.
Монастыр ... ... және ... ... ... ... ... болашақтағы ғасырлардың
мәдени құндылықтарын құрады. Университеттер дәуірінде бұл ... және ... ... ... ... олар ... ұлылықты
елеске түсіруге мүмкіндік беретін.
Білімді жинау және мәдениетті міндетті теологиялық ... ... ... ... ... ... дәуірінде (14-16 ғасырлар) болады, ол
сонымен бірге еуропалық мәдениеттің жаңа ... ... Ол ... ... негізделеді.
Қайта өрлеудің алдында тұрған бірінші міндет – грек және латын
авторларының шағармаларын басу және ... ... Бұл ... көптеген
мәдени қайраткерлері барлық өмірін осы игілікті міндетке арнады. Бұнда
Марсилио Фичино, Лоренцо ... ... ... ... Бруни және
Анжело Полициано сияқты адамдарды атап өтуге ... 15 ... ... ... ... ... ... ойлап табу арқасында жеңілдеді.
Ежелгі манускриптарды жинаушылардың бірі әйгілі ақын ... ... Ол ... ... ... ... ... қолжазбаларын тапты.
Осындай шынында да күшті еңбектері ... ... ... ... ... және т.б. ... ... ауыз әдебиетінің көрнекті
авторларының шығармалары табылды және баспаға ... ... ... ... ... ... айналымға қайта өрлеу дәуірінің
қайраткерлерімен ... ... ... мен прозасының ... ... ... ... ... ... ... тілінің дамуына
әкелді.
Сонымен қатар, Қайта өрлеу дәуірі – бұл тек латын классикасын жинау
және басуға ғана ... ... ... оны ... интенсивті уақыты, толық
сипаттағы жасалған басылымдарға жақсы әртүрлі түсініктемелер берілді, олар
әлі күнге шейін өз ... ... жоқ. ... бәрі ... тілін
қолдауға және деңгейін көтеруге көмектесті. Көптеген әдеби шығармалардың
ұлттық тілдерге (итальян, француз, неміс) ... ... ... ... ... тілі ... және ... қайраткерлерінің халықаралық
тілі болып қалды, сонымен қатар ол «алтын латынның» классикалық ... ... ... ... ... ... мәселесі латынша
түсіндірілді. Мысал ретінде 15 ғасырдың аяғы – 16 ғасырдың ... ... Эраз ... және ... негізін
салған Лютермен арасындағы күш-жігер еркіндігі арасындағы полемиканы айтуға
болады. Жаңа заман уақытында (17-19 ... ... ... ... ... мен мәдениеттің тілі ретінде мұраға қалды. Қайта өрлеу дәуірінде
басталған ... ... ... ... жаңа заман ғалымдарының
еңбектерінде орын ... Жаңа ... ... тілі – ... мен ... ... тілі. Бірнеше ғасырлар бойы латын
тілі рим құқығының лексикасына негізделіп заңгерлер мен ... тілі ... ... Дипломаттар сонымен бірге латынша
сөйлеуді ұнатты.
Дипломатия және халықаралық құқықтың көптеген терминдері латын ... ... оның ... ... ... persona non grata
(«қалаусыз тұлға»).
Гуманитарлы және табиғи ғылымдар латын тілі өзінің ерекше өмірімен
өмір ... Ол ... ... тіл» болып қалды. Қайта өрлеу және Жаңа
заман дәуірінде көптеген грек авторларының ... ... ... Латынша көптеген Жаңа заман философтардың шығармалары латынша
жазылды. Мысалға, Декарт және ... ... ... және ... ... ... әйгілі философ және жазушы Монтень болды. Кант
шығармаларында және кейінгі ойшылдардың ... біз ... ... көре ... Олар ... ойға қосымша қаталдық береді. Жеке
хаттарда да жиі ... ... ... ... және табиғи ғылымдардың қызметтік тілі болды. Әйгілі ... ... жиі ... ... жеткізудің адекватты құралы деп есептеді.
Жалпы, латынды білу және бұл тілде нақты өз ойларын ... ... ... алу бұл ... ... ірі ғылымдарына тән еді. Латынша
көптеген Ломоносовтың еңбектері ... Жаңа ... ... ... ... ... ... (нақтырақ, латын сөздерінің
грек сөздерімен бірге, оларға «латындық» ... ... ... ... өсімдік және жануарлар ... ... (ұлы швед Карл ... 18 ... бұны ойлап тауып, бұл
классификация ботаника және зоологияның негізінде ... ... ... латын әрдайын маңызды қызметтік тіл және де терминологияның дерек
көзі болды.
Еуропаның қазіргі заманғы тілдері көбінесе латын тілі ... ... ... оған ... ... ... ... Жоғарыда біз айтқандай,
ІХ-Х ғасырларда негізінен ... ... ... үрдісі аяқталды;
олардың негізін Батыс империясының әртүрлі провинцияларындағы ... ... ... ... ... ... тобын білдіретін «романдық» ... ... ... сын ... («Римға қатысты», «римдік») жатады, ол ерте
ортағасырларда халықтық сөзді білдіреді. ... мен ... ... ... ... ... деп ... тілдерінің дамуында бірнеше кезеңдерге бөлінеді:
Бірінші кезең - Романизациялау кезеңі ... ІІІ ... – б.з. ... бұл ... ... ... алған жерлердегі халықтардың тілі
халықтық латын тілімен ауыстырылады, бірақ ұлттық ерекшеліктер сақталынады,
олар ... ... ... ... анықтайды. Әртүрлі
территориялардың әртүрлі уақытта Рим мемлекетіне қосылды (бұл үрдіс ... ... ... ... ... ... ... қарқыны әртүрлі болды. Мысалы, Испанияда римдіктер ... ... ... пайда болды, ал Дания романизациялауды тек б.з. ІІ
ғасырында бастады.
Екінші кезең - Рим ... ... ... (V - ІХ ғасырлар)
роман тілдерінің орнығу кезеңі. Бұл уақытта бірінші варварлық патшалықтар
пайда болады, ол ... ... ... ... ... әсер ... алғашқы халықтық латын тілінің диалектісінің
рәсімделуіне және жекешеленуіне ... VІІІ ... ... ... ... де, ... емес (герман) тілдерден аяғына дейін толығымен
бөлініп кетеді.
Үшінші кезең - Романдық жазу мен әдебиетінің ... ... ... Бұл кезеңде алғашқы романдық мәтіндер (француздық – ІХ ... және ... – Х ... ... – ХІІ ... румындық –
ХVІ ғасырда) пайда болады. Даму барысында романдық тілдер латын ... ... ... ол латын тілінен сөздерді және синтаксистік
құрылыстарды ... ... - ... тілдердің қалыптасып бітуі (ХVІ -ХІХ
ғасырлар). Бұл уақытта романдық тілдерге бай ... ... ... ... өте ерте ... (ХVІ - ХVІІ ғасырларда) болып калыптасады, басқа
тілдер әлі ... ... ... жатты, үшіншілері жергілікті
диалектерге айналады.
Роман тілдерінің негізгілеріне ... ... ... ... ... Жалпы қазіргі заманғы лингвистикалық классификацияда ... тілі бар, ... ... және ... ... ... бірге
бірқатар француз, испан және итальян тілдерінің диалектері кіреді. ... ... ... ... ... ... және ... әлем
мемлекеттерінде мемлекеттік тілдер болып табылады. ... ... ... саны қазіргі кезде 600 млн адамнан асады.
Роман тілдері таралуының үш аймағын бар: біріншісі - «Ескі Романия» -
Рим империясының құрамына ... ... ... ... - ХVІ ... ... ... нәтижесінде (Канада,
Мексика, Оңтүстік Америка) пайда болған «Жаңа Романия».
Үшінші аймағы - ... ... ... ... ... тілдер болған, бірақ жергілікті тілдерді ығыстырмаған
(Африканың көп ... ... ... ... ... ... ... жазуы латын
тіліне және латын әліпбиін ... ... ... ... ... тілдерінде жазу алғашында кириллицаға негізделді). Көптеген
славяндық халықтар ... ... ... және ... ... тілін
қолданады. Жазбаша латындық жазу алғашында жазулар иероглифін ... ... ... ... ... нұсқалары жасалды. Олардың
біреуі готикалық жазу (ол қиын ... ... ... ... ... ... Жаңа ... баспа және жазбаша шрифтердің негізіне
жатқан әріптердің жазылуы толық рәсімделді.
Латын алфавитінің өзі ... ... ... тек ... бастан кешті. Жоғарыда айтылғандай, б.з.д. І ғасырдан Y және Z
әріптері грек сөздерін жазу үшін қолданылды.
ХІ ғасырда W ... ал ХVІ ... – J ... және U әрпі ... ... ... жүйелерінде (латын жазуының негізінде қалыптасқан) латын
алфавитін ұлттық айту ерекшеліктеріне ... ... ... ... жүзеге асырылды.
Бірақ латын сөздерінің көбі Еуропаның басқа да тілдерінде бар. Герман
тілдері Батыс және Орталық ... ... II ... ... ... ... ... тілдері жатады. Бұл тілдер, сонымен бірге ертеден
латын жазуын, пайдаланатындар латын тілдерінен, романдық ... ... ... ... ... ... сөздердің үлкен тобын
латинизмдер құрайды. Олар ... емес ... және ... ... ... негізгілері болып табылады. Латинизмдер тілдік дамудың
небір «фактын» көрсетеді, бірақ латын ... тым ... ... ... санасында үлкен рөлді атқарады.
Латын тілі қазіргі уақытта да ең маңызды мәдениет саласына жатады.
Католик шіркеуі латын тілін ресми тіл ... ... ... ... ... жүргізіледі және рим папасының ... ... ... әр ... ... тілін білу керек.
Медицинада латын тілі анатомия мен ... ... ... және ... ... ... пайдаланады. Латын
тілін білгендіктен әртүрлі әлем мемлекеттің дәрігерлері бір – бірін ... ... ... ... ... мен ... латын тілі жеке орын алады. ... әр ... ... ... ... Дәрілердің атаулары да латын
тілінде.
Латын тілін ғылым саласында ... ... ... ... ... Еуропада латын тілі сабақтары жоғары білім орындары мен
орта білім орындарында өткізіледі. Англия, Франция, Италия және ... ... ... ... көне ... және ... туралы
ғылым үлкен гүлденуіне жетті. Бүгінгі уақытта бұл ... ... ... ... ... және ... мағлұматтар

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Латын тілінің шығу тарихы және оның ғылымдағы маңызы16 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Ғылымдағы дағдарыс22 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
Action Script бағдарламалау тілінің теориялық негіздері22 бет
C# Тілінің негіздері32 бет
Html тілінің негіздері60 бет
HTML-тілінің көмегімен Web-бетті қалыптастыру12 бет
Java тілінің даму тарихы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь