Грамматикалық мағына және оның түрлері

1. Грамматикалық мағына мен лексикалық мағынаның арақатынасы.
2. Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен жолдары.
3. Грамматикалық мағынаның түрлері:
а) жалпы грамматикалық мағына;
ә) категориялық грамматикалық мағына;
б) қатыстық грамматикалық мағына.
4. Грамматикалық мағына мен грамматикалық форманың сәйкестігі.
Грамматикалық мағынаның мәнін, берілу жолдарын, соның негізінде түрлерін игере отырып, әрқайсысының сипатын анықтап, шегін ажырату. Грамматикалық мағына мен грамматикалық форманың арасындағы диалектикалық байланысты білу арқылы олардың сәйкестігін ғылыми түрде меңгерту.
Тілдегі әрбір сөздің (белгілі ұғымды білдіре алатын мәнді сөздің) нақты лексикалық мағынасымен бірге жалпы грамматикалық мағынасы да болады. Сөздің лексикалық мағынасы – нақты, ұғымдық мағына, яғни бір сөзден екінші сөзді айыратын реестрлік сөздік мағынасы болса, грамматикалық мағына - сөздің тым жалпы мағынасы, сол сөздің әр түрлі тұлғалар арқылы түрленуінің нәтижесінде немесе басқа сөздермен әр алуан қарым-қатынасқа түсу салдарынан пайда болатын және сөздердің бір-бірінен бөлмей, керісінше белгілі бір грамматикалық топтарға ортақ қасиеттер арқылы біріктіретін жалпы мағыналары болып табылады.
Грамматикалық мағына, айналып келгенде, сөздің лексикалық мағына-сымен тікелей байланысты болады. Бірақ грамматикалық мағыналардың өзі біркелкі емес. Тікелей лексикалық мағынадан туатын да, сөздің түрлену жүйесі негізінде тұлғалануынан пайда болатын грамматикалық мағыналар бар. Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кірер денең (Абай)деген сөйлемді талдап көрейік. Сөйлемде қолданылған әрбір сөз бір-бір лексикалық мағынаны және бірнеше грамматикалық мағынаны білдіріп тұр: І. туғанда, лексикалық мағынасы – нақты туу қимылы; грамматикалық мағыналары - І) жалпы қимылды білдіру; 2) салттылық мән; 3) өткен шақтық мән; 4) бір қимылдың (ашудың) мезгілін білдіру; 2. дүние, лексикалық мағынасы - әлем мағынасындағы дерексіз зат; грамматикалық мағыналары: І) жалпы абстракт зат атауы; 2) қатыстық-меншіктілік мән; 3. есігін, лексикалық мағынасы – үйдің бір бөлігі болып табылатын (есік) нақты заттың ауыспалы мағынада қолданылуы; грамматикалық мағыналары: І) жалпы зат атауы болуы; 2) екінші бір затқа дүние тәуелді, соның бөлшегі болуы; 3) ол тәуелділік 3-жаққа қатысты, 4) тура обьектіні білдіру; 4. ашады, лексикалық мағынасы – ауыс мағынадағы ашу қимылы; грамматикалық мағыналары: І) жалпы қимылды білдіру, 2) ол қимылдың сабақты болуы, 3)ауыспалы осы шақ мәнін білдіру, 4) 3-жақтағы субьектінің қимылы; 5. өлең, лексикалық мағынасы — нақты өлең деген зат атауы; грамматикалық мағыналары: І) жалпы зат атауы болуы; 2) ашу қимылының грамматикалық субьектісі болуы; 6. өлеңмен, лексикалық мағынасы – нақты өлең деген зат атауы; грамматикалық мағыналары: І) жалпы зат атауы; 2) кіру қимылын білдіру; 7. жер, лексикалық мағынасы – нақты жер деген зат; грамматикалық мағыналары: І) жалпы зат атауы болуы, 2) қатыстық-меншіктік мән; 8. қойнына, лексикалық мағынасы – нақты қойын деген зат; грамматикалық мағыналары: І)жалпы зат атауы болуы; 2) екінші бір затқа жер тәуелді болуы, 3) тәуелділік 3-жақта болуы, 4) қимылдың (кірер) бағытын білдіруі; 9. кірер, лексикалық мағынасы – нақты кіру деген қимыл; грамматикалық мағыналары: І) жалпы қимылды білдіруі, 2) ол қимыл салтты, 3) келер шақ мәні, 4) 3-жақ субъект арқылы ол қимылдың іске асуы; 10. денең, лексикалық мағынасы – дене деген зат; грамматикалық мағыналары: І) жалпы зат атауы болуы, 2) тәуелділік мағына, 3) 2-жақ, жекеше, анайы, 4) кіру қимылының грамматикалық субьектісі. Бұлар осы сөйлемдегі сөздердің білдіретін бөлек-бөлек мағыналары.
1. К. Аханов. Грамматика теориясының негіздері. А.,1972. 133-151-беттер.
2. А. Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. А.,1974.
19-24 -беттер.
3. С. Исаев. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. А.,1992. 48-58-беттер.
4. С.М. Исаев. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. А.,1998. 53-64-беттер.
5. А.Ысқақов. Грамматикалық категория туралы.// Қазақстан мектебі. 1961. 39-41-б.
6. К. Аханов. Тіл білімінің негіздері. А.,1993. 338-358.
7. Н.М. Курманбаев. Происхождение грамматических катего-рий.А.,1981.12-52-б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және‭ ‬ғылым министрлігі
Семей‭ ‬қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
МӨЖ
ТАҚЫРЫБЫ:‭ ‬Грамматикалық мағына және оның түрлері 
ОРЫНДАҒАН:‭ ‬Жайсаңбаева ... ... тілі мен ... ... ... ‬-‭ ... ‏Грамматикалық мағына мен лексикалық мағынаның арақатынасы.
.‎ ‏Грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері мен жолдары.
.‎ ‏Грамматикалық ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағына‭;
б‭) ‬қатыстық грамматикалық мағына.
4.‎ ‏Грамматикалық мағына мен грамматикалық ... ... ... ... ... ... ‬соның негізінде түрлерін игере отырып,‭ ‬әрқайсысының сипатын анықтап,‭ ‬шегін ажырату.‭ ... ... мен ... ... арасындағы диалектикалық байланысты білу арқылы олардың сәйкестігін ғылыми түрде меңгерту.
 Тілдегі әрбір ... ... ... ... ... мәнді сөздің‭) ‬нақты лексикалық мағынасымен бірге жалпы грамматикалық мағынасы да ... ... ... –‬нақты,‭ ‬ұғымдық мағына,‭ ‬яғни бір сөзден екінші сөзді айыратын реестрлік сөздік ... ... ... ... ‬-‭ ... тым жалпы мағынасы,‭ ‬сол сөздің әр түрлі тұлғалар арқылы түрленуінің нәтижесінде ... ... ... әр алуан қарым-қатынасқа түсу салдарынан пайда болатын және сөздердің бір-бірінен бөлмей,‭ ‬керісінше белгілі бір грамматикалық ... ... ... арқылы біріктіретін жалпы мағыналары болып табылады.
Грамматикалық мағына,‭ ‬айналып келгенде,‭ ... ... ... ... байланысты болады.‭ ‬Бірақ грамматикалық мағыналардың өзі біркелкі емес.‭ ‬Тікелей лексикалық мағынадан туатын да,‭ ‬сөздің түрлену жүйесі ... ... ... ... грамматикалық мағыналар бар. Туғанда дүние есігін ашады өлең,‭ ‬өлеңмен жер қойнына кірер денең ‭(‬Абай‭)‬деген сөйлемді талдап көрейік.‭ ‬Сөйлемде қолданылған әрбір сөз ... ... ... және бірнеше грамматикалық мағынаны білдіріп тұр:‭ ‬І. туғанда, лексикалық ... ... туу ... ... мағыналары‭ ‬-‭ ‬І‭) ‬жалпы қимылды білдіру‭; ‬2‭) ‬салттылық мән‭; ‬3‭) ‬өткен шақтық мән‭; ‬4‭) ‬бір қимылдың‭ (‬ашудың‭) ... ... ‬2.‭ ... ‬лексикалық мағынасы‭ ‬-‭ ‬әлем мағынасындағы дерексіз зат‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы абстракт зат атауы‭; ‬2‭) ‬қатыстық-меншіктілік мән‭; ‬3. есігін, лексикалық мағынасы‭ ... бір ... ... ... ... ... заттың ауыспалы мағынада қолданылуы‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы зат атауы болуы‭; ‬2‭) ‬екінші бір затқа дүние тәуелді,‭ ... ... ... ‬3‭) ‬ол ... ... ... ‬4‭) ... обьектіні білдіру‭; ‬4. ашады, лексикалық мағынасы‭ –‬ауыс мағынадағы ашу қимылы‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы қимылды білдіру,‭ ‬2‭) ‬ол ... ... ... ... осы шақ ... ... ‬4‭) ... субьектінің қимылы‭; ‬5.‭ ‬өлең,‭ ‬лексикалық мағынасы‭ —‬нақты өлең деген зат атауы‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы зат атауы болуы‭; ‬2‭) ... ... ... ... ... ‬6. өлеңмен, лексикалық мағынасы‭ –‬нақты өлең деген зат атауы‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы зат атауы‭; ‬2‭) ‬кіру ... ... ... ... ... жер ... зат‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы зат атауы болуы,‭ ‬2‭) ‬қатыстық-меншіктік ... ... ... ... ... ... зат‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І)жалпы зат атауы болуы‭; ‬2‭) ‬екінші бір затқа жер тәуелді болуы,‭ ‬3‭) ‬тәуелділік‭ ‬3-жақта болуы,‭ ‬4‭) ‬қимылдың‭ ... ... ... ... ... ... кіру ... қимыл‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы қимылды білдіруі,‭ ‬2‭) ‬ол қимыл салтты,‭ ‬3‭) ‬келер шақ мәні,‭ ‬4‭) ‬3-жақ субъект арқылы ол ... іске ... ... мағынасы‭ –‬дене деген зат‭; ‬грамматикалық мағыналары:‭ ‬І‭) ‬жалпы зат ... ... ‬2‭) ... ... ‬3‭) ... ... ... ‬4‭) ‬кіру қимылының грамматикалық субьектісі.‭ ‬Бұлар осы сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... көрінетіндей,‭ ‬сөйлемдегі әрбір мәнді сөз бір лексикалық мағына және бір я ... ... ... ... ... грамматикалық мағыналар біркелкі емес,‭ ‬олардың берілу тәсілдері де әр түрлі.
Осымен байланысты мынадай сұрақ ... ... ... аты немесе нақты қимыл болса,‭ ‬ол лексикалық ... да,‭ ... ... аты ... ... ... ... ‬ол грамматикалық мағына бола ма‭?
Бұл сұраққа нақты да толық жауап беру үшін жоғарыдағы сөйлемдегі сөздерді талдап көрейік.
Берілген сөйлемдегі ... ... ... ... ... білдіретін заттың аты, туғанда,‭ ‬ашады,‭ ‬кірер нақты қимыл ұғымын білдіретін сөздер,‭ ‬сондай-ақ төрт,‭ ‬жеті нақты санды білідіретін сөздер, ақ,‭ ... ... ... ... ... білдіретін сандар,‭ ‬т.б.‭ ‬Атап айтқанда,‭ ‬дүние‭ ‬-‭ ‬өмір,‭ ‬тіршілік ‭(‬ҚТТС,‭ ‬ІІІ,‭ ‬204‭)‬,есік‭ ‬- ауыс,‭ ‬өмірге,‭ ‬іс пен еңбекке алғаш аттап,‭ ‬қадам басып ... ... ... ... ... ... үстіңгі қабаты,‭ ‬сыртқы қыртысы,‭ ‬құрылық ‭(‬ҚТТС,‭ ‬14,‭ ‬90‭)‬дегендердің осы көрсетілген лексикалық мағыналарында ешбір ортақтық,‭ ‬жақындық жоқ,‭ ‬әрқайсысы‭ ‬-‭ ‬бөлек-бөлек ... ... ... ... шығу,‭ ‬дүниеге келу ‭(‬ҚТТС,‭ ‬ІX,‭ ‬254‭)‬,ашады‭ ‬- ауыс,‭ ‬жабық тұрған ... ... ... ... ... ‬І,‭ ‬507‭)‬,кірер‭ ‬-‭ ‬ену,‭ ‬келу ‭(‬ҚТТС,‭ ‬V,‭ ‬411‭)‬дегендердің осы көрсетілген лексикалық мағыналарында ортақтық,‭ ‬ұқсастық жоқ,‭ ‬бір-бірінен осы мағыналары ... ... ... кейінгі есептік сан ‭(‬ҚТТС,‭ ‬ІX,‭ ‬243‭)‬,жеті‭ –‬алтыдан кейінгі сан ‭(‬ҚТТС,‭ ‬ІV,‭ ‬113‭)‬дегендердің де лексикалық мағыналары бөлек-бөлек‭;‬ ақ‭ ‬- қардың,‭ ‬сүттің,‭ ‬бордың түсіндей ... ... ... ... ... ... ... түс ‭(‬ҚТТС,‭ ‬V,‭ ‬118‭)‬,сары, -‭ ‬піскен егіннің немесе апельсиннің түріндей түс ‭(‬ҚТТС,‭ ‬VІІІ,‭ ‬187‭)‬дегендердің де ... ... ... ... ... әр ... ... білдіреді.‭ ‬Сонымен бірге бұл нақты‭ (‬лексикалық‭) ‬мағыналары жалпылануы да мүмкін.‭ ‬Атап айтқанда,‭ ... ... зат ... ... ‬ашады,‭ ‬кірер жалпы қимылды,‭ ‬іс-әрекетті білдіреді, төрт,‭ ‬жеті‭ –‬ жалпы бір санды білдіреді, ақ,‭ ‬көк,‭ ... ... ... ... яғни сапалық сынның белгілері.‭ ‬Міне бұл соңғы көрсетілгендер‭ –‬нақты лексикалық мағыналардың жалпылануы арқылы пайда болған жалпы грамматикалық мағыналар яғни ... ... бір ... ғана ... ... ... ... бір топтағы‭ (‬айталық,‭ ‬заттың атын білдіру немесе қимыл,‭ ‬іс-әрекетті білдіру т.б.‭) ‬сөздердің ортақ жалпы мағынасы.‭ ‬Осы ... ... ... арқылы сөздер топтасып,‭ ‬белгілі бір грамматикалық топ құрайды:‭ ‬дүние, есік,‭ ‬жер‭ –‬ заттың атын білдіретін ... ... ... ... ... ... ‬іс-әрекетті білдіретін сөздер‭ –‬етістік,төрт,‭ ‬жеті‭ –‬ заттың санын ... ... ... ... ‬ақ ... ‬жақсы,‭ ‬үлкен,‭ ‬биік заттың сынын білдіретін сөздер‭ –‬сын есім т.б.
Ең алдымен грамматикалық мағынаның берілу тәсілдері деген ұғым мен ... ... ұғым бір ме,‭ ... пе‭? ... ... түсініп алу қажет.
Грамматикалық мағынаның берілутәсілдерідеген ұғым белгілі бір мағына типтерінің‭ (‬түрлерінің‭) ‬не ... және ... ... ... ... негіздері жиынтығы,‭ ‬тобыболып табылады да,‭ ‬ол өз ішінде жекелеген ... ... ... ... ... бір ... ... бірнеше түрлері болуы мүмкін.‭ ‬Сол түрлер ол тәсілдің немесе мағына берілудің жолдарыдеп аталады.
Грамматикалық мағынаны ... ең ... ... ... ... ‬-‭ ... ... мағынасының абстракцияланып жалпылануы арқылы іске асады.‭ ‬Сөйтіп,‭ ‬жалпы ... ... ... ... ... ... тәсіл.Грамматикалық мағынаның синтетикалық тәсіл арқылы берілуінің тіл білімінде ... жолы ... ... ... қосылу жолы,‭ ‬яғни грамматикалық тұлғалардың‭ (‬формалардың‭) ‬үстелуі арқылы грамматикалық мағынаның ... ... ... жолы,‭ ‬яғни сөзге префикс‭ ‬-‭ ‬приставка қосылу арқылы грамматикалық мағынаның берілуі‭; ‬ішкі флексия жолы,‭ ‬яғни сөздің ішкі кейбір ... ... ... ... ... ... мағынаның берілуі‭; ‬екпін арқылы,‭ ‬яғни екпіннің өзгеруімен грамматикалық мағынаның берілуі‭; ‬супплетивті жол,‭ ‬яғни грамматикалық мағынаның жеке-жеке ... ... ... ‬Үшінші‭ –‬ аналитикалық тәсіл. Аналитикалық тәсілдің бірнеше түрі,‭ ‬жолы ... ... ... ... тіркесуі арқылы грамматикалық мағынаның берілуі‭ (‬мысалы, алтын сағат,‭ ‬темір күрек,‭ ‬ағаш үй,‭ ‬шәкірт бала сияқты тіркестерде алғашқы зат атаулары алтын,‭ ‬темір,‭ ‬ағаш,‭ ... зат ... ... ... ... ... заттық мағынада емес,‭ ‬қатыстық-сындық мәнде қолданылған‭) ‬негізгі сөз бен көмекші сөздің‭ (‬көмекші етістік,‭ ‬шылау,‭ ... ... ... ... ... ... ... қосарлануы арқылы грамматикалық мағынаның берілуі,‭ ‬сөздердің орын тәртібі арқылы грамматикалық мағынаның берілуі,‭ ... ... ... ... ... мағынаның берілуі.‭ ‬Сондай-ақ, аралас тәсілдер де болуы мүмкін яғни грамматикалық мағынаның берілуінде бір емес бірнеше тәсілдің элементі болуы мүмкін.
Ал грамматикалық мағынаны ... осы ... ... мен ... ... тілдерге де тән бе‭? ‬Бұл жағынан қазақ тілінің ерекшелігі бар ... ... ... ... ... мен жолдары бір тілде толық кездесе бермеуі,‭ ‬кейбіреулері ғана қолданылуы мүмкін.‭ ‬Қазақ тілінде бұл ... ... ... ... ... ... ... арқылы жалпы грамматикалық мағынаның пайда болуы.‭ ‬Мысалы,‭ ‬белгілі бір топ сөздердің жалпы зат атауын немесе заттың ... я ... ... ... ... ... ... ‬сөйтіп,‭ ‬белгілі бір топтарға‭ (‬сөз таптарына‭) ‬жіктелуі.
Әрине,‭ ‬бұл жерде әңгіме ... ... бар ... ... ... ... ‬Лексикалық мағынасынан айырылып қалған көмекші сөздердің жалпылануы туралы әңгіме қозғаудың қисыны жоқ.‭ ... ... ... қалған көмекші және А.Ысқақовтыңкөрсетуінше одағай сөздердің де бұл салада жағдайы мүлде бөлек.‭ ... ... ... ... ... ... бір сөздердің жетегінде,‭ ‬шылауында жұмсалып,‭ ‬оған әр түрлі қосымша мән береді не үстейді,‭ ‬қосады.‭ ‬Бұдан байқалатыны‭ –‬бұл ... ... ... ... процесс бұрын болып,‭ ‬енді олар сөйлемде дайын қосымша тілдік элемент ... ... ‬Ал ... ... ... ... бар‭) ‬сөздерде бұл процесті сөйлемнің өзінен-ақ көруге болады.
Лай суға май бітпес қой ... ... ... ... ‬дәме еткенде ‭(‬Абай‭)‬. Жасамаймын еңбектің жемісін көзбен көрем деп,‭ ‬жасаймын бір ... ... ... ... сөйлемдегі сөздерді жалпы грамматикалық мағыналарының ортақтығы жағынан мынадай топтарға бөлуге ... ... ... ... ... ... ... ‬еңбек,‭ ‬жеміс,‭ ‬көз,‭ ‬қолқабыс, бір топ,‭ ‬2‭)(‬май‭) ‬бітпес‭ ... ... ... ‬жасамаймын,‭ ‬көрем ‭(‬ін‭) ‬деп жасаймын,‭ ‬берем‭ (‬ін‭)‬ деп екінші үлкен ... ... ... ... ... ... топтағы әр сөздің нақты лексикалық мағынасын айқындай отырып,‭ ‬ол сөздердің бір-бірімен жақындығы жоқ екендігін анықтап,‭ ‬абстракциялану,‭ ‬жалпылану барысындағы мәніне назар ... ... ... зат ... жалпы зат атауы мәні нақты лай мәніндегі зат атауының жалпы зат атауы мәні,‭ ‬нақты түлік,‭ ‬малдың бір түрі қой мәніндегі зат ... ... зат ... ... ‬дәл нақты қасқыр мәніндегі зат атауының жалпы зат атауы мәні,‭ ‬дәл сол сияқты дәме,‭ ‬еңбек,‭ ‬жеміс,‭ ‬көз,‭ ‬қолқабыс нақты ұғымдық ... ... зат ... ... ‬екінші топтағы әр сөздің‭ (‬май‭)‬ бітпес‭ ‬-‭ ‬біту, ‭(‬қой‭)‬ өткенге‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ‬-‭ ... ... деп‭—‬ көру,‭ ‬беремін деп‭ ‬-‭ ‬беру өздері ғана білдіре алатын нақты іс-әрекет,‭ ‬қимыл,‭ ‬процесс болып,‭ ‬одан жалпы іс-әрекет,‭ ‬қимылды білдіруге және ... ... ... сапалық бір белгісі‭ (‬таза емес,‭ ‬тұнық емес т.б.‭) ‬болу негізінен жалпы заттың сапалық белгісі болу, кейінгі сөзінің нақты ұрпақ,‭ ‬жастар сияқты болашақ ... ... ... жалпы қатыстық‭ (‬одан субстантивтену‭) ‬белгіге көшуі көрініп тұр.
Сөйтіп,‭ ‬сөздер ... ... ... ... ... ‬ерекшеленіп,‭ ‬тілдің жеке-жеке лексикалық көрінісі болып тұрса,‭ ‬ол лексикалық мағыналарының абстракцияланып,‭ ‬жалпылануы ... ... ... ... ие ... ... әр ... топ‭ (‬сөз топтары‭) ‬құрауға мүмкіндік туады.‭ ‬Яғни тілдегі бір топ ... зат ... ... байланысты болып,‭ ‬заттық ұғымды білдіретін сөздер‭ (‬зат есім‭)‬,‭ ‬екінші тобы әр түрлі қимыл,‭ ‬іс-әрекетті білдіретін сөздер‭ (‬етістік‭) ‬үшінші тобы заттың әр ... ... ... ‬түсін,‭ ‬қатысын т.б.‭ ‬мәнді білдіретін сөздер‭ (‬сын есім‭)‬,‭ ‬сандық ұғымды білдіретін сөздер‭ (‬сан есім‭)‬,‭ ‬қимыл,‭ ‬іс-әрекеттің әр түрлі ... ... ... ... т.б.‭ ‬білдіретін сөздер‭ (‬үстеу‭)‬,‭ ‬орынбасар сөздер яғни осы көрсетілген сияқты сөздердің орнына жүретін сөздер‭ (‬есімдік‭) ‬деп саралауға болады.‭ ‬Осыдан анық ... ... ... ... ... яғни ... мағынаның негізінде пайда болатын грамматикалық мағына‭ (‬семантикалық тәсіл‭) ‬сөздерді семантикалық сипаты жағынан грамматикалық топтарға бөлуге негіз де ... ... ... ... ... ең жиі ... қосымша арқылы грамматикалық мағынаның берілуі.‭ ‬Әсіресе форма тудыратын қосымшалар арқылы неше алуан грамматикалық мағына ... ... ... ... мағыналар,‭ ‬жіктік жалғау арқылы жақтық,‭ ‬жекешелік-көптік мағыналар,‭ ‬септік ... ... ... ‬іс-әрекеттің иесі,‭ ‬меншіктілік,‭ ‬тура және жанама объектілік,‭ ‬мезгілдік,‭ ‬мекендік-бағыттық,‭ ... ... ... ‬шырай жұрнақтары арқылы бір тектес сынның салыстырмалы я ... ... ... ... ... ... ‬іс-әрекеттің субъекті мен объекті арасындағы әр түрлі қатынастарды білдіру,‭ ‬болымсыз етістік жұрнағы арқылы сол қимылдың болмауы,‭ ‬шақ ... ... ... ... ... ... қимылдың болып кеткенін,‭ ‬я болып жатқанын,‭ ‬я әлі болмағанын‭ (‬шақтық мағыналарды‭) ‬білдіруі рай тұлғалары арқылы қимылдың ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады.
Мысалы,‭ ‬жоғарыда берілген екі мысалдағы су-ға,‭ ‬біт-пе-с,‭ ‬өт-кен-ге,‭ ‬күл-е-міз,‭ ‬жыла-п,‭ ‬дәме ет-кен-ге,‭ ‬және жаса-ма-й-мын,‭ ‬еңбек-тің,‭ ‬жеміс-і-н,‭ ... ... ... ‬кейінгі-ге,‭ ‬бер-е-м(ін‭) ‬сөздерді алып қарай-ық.‭ ‬Су‭ (‬жалпы зат атауы,‭ ‬деректі т.б.‭) ‬түбірге‭ ‬-ге қосылу ... ... ... ... ... ... ... үстелген.‭ ‬Сондай-ақ біт қимылының‭ ‬-пе болмайты-нын,‭ ‬орындалмайтынын‭ ‬-с шақтық мағына,‭ ‬өт қи-‭ ‬мылы-на -кенөткен шақтық ... ‬-ге ... ... ... ‬-е ауыспалы осы шақ мағынасын,‭ ‬-мізқимылдың‭ ‬1-жақ және көпше‭ (‬көп субъект арқылы‭) ‬орындалатынын, жылақимылына‭ ‬-п ... ... ... ‬ет ... ... ‬-ге себептік‭ –‬мақсаттық мағына, күліс-әрекетке‭ ‬-сауыспалы осы шақ ... ... және ... ... ... арқылы‭) ‬орындалатынын, жылақимылына‭ ‬-п қимылдық амалын,‭ (‬дәме‭) ‬ет қимылына‭ ‬-кенөткен шақтық‭ ‬-ге себептік-мақсаттық мағына, жасаіс-әрекетке -маболымсыздық мағынаны‭ –‬й ауыспалы осы шақ ... ... ... ... ... ‬орындалатынын, еңбекжалпы зат ұғымының -ніңменшіктілік-иелік‭ (‬жемісін‭) ‬мәнін, жемісжалпы зат ұғымының‭ ‬-і‭ ‬3-жаққа‭ (‬еңбек‭) ... ... ‬-н ... ... ... ‬тура объектісі екенін білдіру, көзжалпы зат ұғымының -бенқұралдық,‭ ‬амалдық мәнін, көріс-әрекетке‭ ‬-е ... осы шақ ... ... ‬-міносы қимылдың‭ ‬1-жақ арқылы жалғыз‭ (‬жекеше‭) ‬орындалатынын, жасаіс-әрекетке‭ ‬-й ауыспалы осы шақ, -мыносы қимылдың‭ ‬1-жақ арқылы жалғыз‭ (‬жекеше‭) ‬орындалатынын ... ... ... ‬-ге ... объектілік‭ (‬және субъективтік‭) ‬мән, бірқимылға‭ ‬-е ауыспалы осы шақ мәнін,‭ ‬-м‭ (‬ -мін‭)‬осы қимылдың‭ ‬1-жақ арқылы ... ... ... ... ‬Ал ... тілінде грамматикалық мағынаны префикс арқылы білдіру жолы жоқ.‭ ‬Мысалы,‭ ... ... ... ... ... ... ‬сөздердегі при,‭ ‬у,‭ ‬за,‭ ‬про,‭ ‬пере приставкалары белгілі грамматикалық мағына тудырып тұр.‭ ... ... ... ... ... ... ... ‬бейма-за,‭ ‬бейуақыт,‭ ‬на‭ ‬-‭ ‬наразы,‭ ‬т.б.‭ ‬префикс емес,‭ ‬олар кірме түбірдің құрамына еніп ... ішкі ... жолы да ... ... ... ... ... тілінде сөздің құрамындағы ішкі дыбыстардың өзгеруі арқылы жаңа грамматикалық мағына туады: катаба‭ ‬-‭ ‬жазу,‭ ‬жазды етістігі болса, китаабун ‭–‬ кітап та, кутбун‭ –‬кітаптар деген көптік мәнді ... ... ... ... орыс ... де кездесіп отырады: собирать ‭(‬жинау‭) –‬ собрать ‭(‬жинап алу‭)‬, бегать‭ ‬- ‭(‬жүгіру‭) –‬ бежать ‭(‬жүгіріп кету‭) ‬т.б.‭ ‬сияқты етістіктің ... ... ... құрамындағы дыбыс өзгерістері‭ (‬ішкі флексия‭) ‬арқылы беріледі.‭ ‬Грамматикалық ... ... ... да ... ... ... жоқ деуге болады.‭ ‬Қазақ тіліндегі болымсыз етістік пен етістік түбірден зат есім ... ... ... ‬-‭ ... ‬-‭ ... ‬-‭ ... арқылы жасалған сөздердегі екпіннің әр түрлілігі‭ (‬мысалы, кеспе‭ ‬-‭ ‬кеспе,‭ ‬мінбе‭ ‬-‭ ‬мінбе,‭ ‬көрме‭ ‬-‭ ‬көрме,‭ ‬қоспа ‭–‬ қоспа т.б.‭)‬,‭ ... сөз ... ... ... бола ... ... тілінде екпін сөз мағынасын лексикалық айырумен бірге‭ (‬мысалы, замок‭ ‬-‭ ... ... ‬-‭ ... ... ... ‬-‭ ... ‬мука ‭–‬ ұн‭ ‬,‭ ‬т.б.‭)‬ грамматикалық мағына тудыруға да негіз болады: окна ‭–‬ терезенің ‭(‬жекеше ілік септік‭)‬, окна‭ ... атау ... ... ... ... ... –‬суды,‭ ‬воды‭ ‬-‭ ‬сулар,‭ ‬т.б. Сондай-ақ қазақ тілінде грамматикалық мағынаны берудің супплетивті жолы да жоқ.‭ ‬Мысалы,‭ ‬орыс тілінде адам деген ұғым ... сөзі ... ... ... ... түрі ... басқа сөзбен ‭(‬люди ‭–‬ адамдар‭)‬ беріледі.‭ ‬Сондай-ақ хорошо‭ –‬жақсы және лучше - өте жақсы,‭ ‬сказал‭ ‬-‭ ‬айтты,‭ ‬говорил ‭–‬ айтты параллельдері де супплетивті жол арқылы грамматикалық ... ... ... ... тілінде аналитикалық тәсілдің барлық түрлері дерлік кездесіп отырады.‭ ‬Негізгі сөздердің тіркесуі арқылы грамматикалық ... ... ... ‬әдетте ол сөздердің сол тұлғаларында бір-бірімен тіркесуі арқылы жеке тұрғандағысынан өзгеше,‭ ‬жаңа грамматикалық мағынаны ... ... ... ‬-‭ ... ... ... зат есімдердің бір-бірімен тіркесіп қолданылуынан анық көрінеді.‭ ‬Әдетте зат есім заттың атын білдіру ... ... ... ‬енді бір зат есім екінші зат есіммен түбір тұлғада тіркессе,‭ ‬зат атауын білдіруге жат мағынада,‭ ‬қатыстық-сындық мағынада жұмсалады.‭ ... ... ... ... ‬Киіз байпақ тоңдырмас ызғар өтіп ‭(‬Абай‭)‬. Тоқпағы мықты болса,‭ ‬киіз қазық жерге кірер ‭(‬Мақал‭)‬.Бір-бір киіз үй әкелгенде,‭ ‬бәрінен Итбайдың үйі ұнамды боп шыққан ‭(‬С.Мұқанов‭)‬.Бұл ... ... ... мағынада емес,‭ ‬етіктің,‭ ‬байпақтың,‭ ‬қазықтың,‭ ‬үйдің қатыстық-сындық сипаты мәнінде яғни осы ... ... ... ... ... мәнінде қолданылған.‭ ‬Зат атауын білдіретін сөздердің бұндай әдеттен тыс ерекше грамматикалық мағыналары ол сөздердің заттық мағынаны білдіретін екінші сөзбен тікелей ... ... ... ... ... ... ‬қалта сағат,‭ ‬қабырға сағат,‭ ‬алтын сағат,‭ ‬жібек орамал,‭ ‬тас үй,‭ ‬тас ... ... үй,‭ ... үй,‭ ... үй,‭ ... ... ‬тәрізді тіркестердің бірінші зат есім сыңары зат есімге тән емес қатыстық-сындық мәнді білдіріп, қандай‭?‬ деген сұраққа жауап береді.‭ ‬Сөз жоқ,‭ ... ... ... орын ... де белгілі дәрежеде рөл атқарып тұрғанын естен шығаруға болмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.‎ ‏К.‭ ‬Аханов.‭ ‬Грамматика теориясының негіздері.‭ ‬А.,1972.‭ ‬133-151-беттер.
.‎ ‏А.‭ ‬Ысқақов.‭ ... ... ... ‬Морфология.‭ ‬А.,1974.
-24‎ ‏-беттер.
.‎ ‏С.‭ ‬Исаев.‭ ‬Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты.‭ ‬А.,1998.‭ ‬53-64-беттер.
.‎ ‏А.Ысқақов.‭ ... ... ... ... мектебі.‭ ‬1961.‭ ‬39-41-б.
.‎ ‏К.‭ ‬Аханов.‭ ‬Тіл білімінің негіздері.‭ ... ... ... ... ‬Происхождение грамматических категорий.А.,1981.12-52-б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Тіл біліміндегі морфология саласындағы грамматикалық мағына және сөзжасамның тәсілдері35 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Есімше, көсемше, тұйық етістік5 бет
Етістікті фразеологизмдердің грамматикалық ерекшеліктері41 бет
Етістіктің лексика-грамматикалық сипаты9 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Мектепке дейінгі балаларды көркем әдебиетпен таныстыру жолдары39 бет
Мәтіндердің ғылыми, ресми іс- қағаздар, публицистикалық стильдері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь