Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша)


1. Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша)
2. "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"
3. "Алып Ер Тоңға" дастаны.
8 – сынып.
Ұлаң байтақ қазақ жері- ең кемінде 3-5 мың жылдық тарихы бар көне мәдениет өлкесінің бірі.Қазақтардың арғы тегі – біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстанның қазіргі аумағында өмір сүрген сақ,ғұн,үйсіндер.Заманымыздың v ғасырынан былай «түрік», «түркілер» атанған.
Сақтар біздің заманымыздан бұрын Моңғолия мен Дунай арасын мекендеген. «Сақ» сөзі қазақ тілінде күні бүгінге дейін сақталған.Мысалы: сақа (асық),сақпан,сақшы,қып-сақ (қыпшақ), және тағы басқа.Көшпелі сақтар жайындағы деректер көне грек тарихшысы Геродоттың «Тарих» кітабында,қытай шежірелерінде жазылып қалған. Сақтардың 26 әріптен тұратын жазуы болған.Есік қаласының маңынан табылған Алтын Бекзаданың жанындағы күміс тостағанда: «Аға,саған бұл ошақ!Ошағынан безгендер,тізеңді бүк!Халықта азық-түлік мал болғай!» - деген жазу бар.Сақ,ғұн дәуірлерінен келіп жеткен Тарғытай,Алып Ер Тоңға,Тұмар патшайым,Ширақ батыр,Зарина,Мөде батыр жайындағы аңыз-жырлар бар.
Жалпы ежелгі дәуір әдебиеті туындыларына: «Алып Ер Тоңға», «Орхон ескерткіштері», « Қорқыт ата кітабы», Әбунасыр әл-Фараби, Ахмет Йасауи,Жүсіп Баласағұни,Махмұт Қашқари,Рабғузи,Сәйф Сараи.

9 - сынып.
...Жақсы сөз – аққан су,
Қайда ақса,сонда гүл өсер
(Жүсіп Баласағұн «Құдатғу білік».
Әдебиетіміздің ежелгі дәуіріне қатысты мұраларды зерттеген ғалымдар М.Жолдасбеков, Х.Сүйіншәлиев, А.Қыраубаева,Н.Келімбетов, т.б. оны іштей «Тәңірлік дәуір әдебиеті» (б.з.д. VIIғ. – б.з. Ixғ. : «Алып ер Тоңға» дастаны, «Атилла» дастаны, «Оғыз қаған», «Қорқыт ата» кітабы т.б.), Ислам дәуіріндегі әдебиет (X-XIIғ. : Әл-Фараби,Ахмет Йасауи,Ж.Баласағұн, М.Қашқари, т.б.), Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет (Сараи «Гүлстан бит – Түрки», Хорезми «Махаббатнама», «Дүрбен», «Жүсіп пен Зылиха» дастандары, т.б.) деп бірнеше кезеңдерге бөліп қарағанмен,бәрі де Б.Кенжебаевтың «Ежелгі әдебиет,бұл дәуір VI-XV ғасырлар аралығын қамтыды» деген пікірін негізге алады.Ежелгі әдебиетімізді бұлайша топтап көрсету «Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы» оқу құралында да танылып,қабылданған.
Қазақ халқының арғы тегі көне түркі тайпаларынан шығады.Қазақ халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар ерте замандарда қазіргі Қазақстанды,Орта Азияны,Оңтүстік-шығыс Сібірді,Орталық Азияны,Еділ бойын мекен еткен.Олар өзбек,қырғыз,әзірбайжан,түрікмен,ұйғыр,қарақалпақ,хакас,башқұрт,татар халықтарының құрамына енген ру-тайпалармен аралас өмір кешкен.
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты әдеьи ескерткіштер көне түркі,шағатай (шағатай тілі-араб және парсы сөздері араласқан түркі тайпаларының кітаби тілі,ол сол кездегібарлық түркі тілдес халықтарға түсінікті тіл болған),ұйғыр,араб,парсы тілдерінде жазылғанымен,біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы деп танимыз.
Сонымен бірге ежелгі әдебиет дегенде,қыпшақ тілінде жазылған «Кодекс куманикус», «Махаббатнама», «Жүсіп пен Зылиха», «Гүлстан», «Домбауыл», т.б. қиссалар,дастандар,шежірелерді есте ұстаймыз.
Міне,ежелгі әдебиеттің басты-басты мұралары,үлгілері осындай.Олар өзінен кейінгі әдебиеттің дамуына негіз болған.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазақстан Республикасы білім министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

СӨЖ
Тақырыбы: № 1-4 өздік жұмыстары №1- Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) конспект № 2 - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" таныстырылым №3 -4 "Алып Ер Тоңға" дастаны.

Орындаған: Берікболова А.Б
Тексерген: Жүндибаева А.Қ.

2015 жыл
Жоспары:
1. Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша)
2. "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"
3. "Алып Ер Тоңға" дастаны.

1.

8 - сынып.
Ұлаң байтақ қазақ жері- ең кемінде 3-5 мың жылдық тарихы бар көне мәдениет өлкесінің бірі.Қазақтардың арғы тегі - біздің жыл санауымызға дейін-ақ Қазақстанның қазіргі аумағында өмір сүрген сақ,ғұн,үйсіндер.Заманымыздың v ғасырынан былай түрік, түркілер атанған.
Сақтар біздің заманымыздан бұрын Моңғолия мен Дунай арасын мекендеген. Сақ сөзі қазақ тілінде күні бүгінге дейін сақталған.Мысалы: сақа (асық),сақпан,сақшы,қып-сақ (қыпшақ), және тағы басқа.Көшпелі сақтар жайындағы деректер көне грек тарихшысы Геродоттың Тарих кітабында,қытай шежірелерінде жазылып қалған. Сақтардың 26 әріптен тұратын жазуы болған.Есік қаласының маңынан табылған Алтын Бекзаданың жанындағы күміс тостағанда: Аға,саған бұл ошақ!Ошағынан безгендер,тізеңді бүк!Халықта азық-түлік мал болғай! - деген жазу бар.Сақ,ғұн дәуірлерінен келіп жеткен Тарғытай,Алып Ер Тоңға,Тұмар патшайым,Ширақ батыр,Зарина,Мөде батыр жайындағы аңыз-жырлар бар.
Жалпы ежелгі дәуір әдебиеті туындыларына: Алып Ер Тоңға, Орхон ескерткіштері, Қорқыт ата кітабы, Әбунасыр әл-Фараби, Ахмет Йасауи,Жүсіп Баласағұни,Махмұт Қашқари,Рабғузи,Сәйф Сараи.

9 - сынып.
...Жақсы сөз - аққан су,
Қайда ақса,сонда гүл өсер
(Жүсіп Баласағұн Құдатғу білік.
Әдебиетіміздің ежелгі дәуіріне қатысты мұраларды зерттеген ғалымдар М.Жолдасбеков, Х.Сүйіншәлиев, А.Қыраубаева,Н.Келімбетов, т.б. оны іштей Тәңірлік дәуір әдебиеті (б.з.д. VIIғ. - б.з. Ixғ. : Алып ер Тоңға дастаны, Атилла дастаны, Оғыз қаған, Қорқыт ата кітабы т.б.), Ислам дәуіріндегі әдебиет (X-XIIғ. : Әл-Фараби,Ахмет Йасауи,Ж.Баласағұн, М.Қашқари, т.б.), Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет (Сараи Гүлстан бит - Түрки, Хорезми Махаббатнама, Дүрбен, Жүсіп пен Зылиха дастандары, т.б.) деп бірнеше кезеңдерге бөліп қарағанмен,бәрі де Б.Кенжебаевтың Ежелгі әдебиет,бұл дәуір VI-XV ғасырлар аралығын қамтыды деген пікірін негізге алады.Ежелгі әдебиетімізді бұлайша топтап көрсету Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы оқу құралында да танылып,қабылданған.
Қазақ халқының арғы тегі көне түркі тайпаларынан шығады.Қазақ халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар ерте замандарда қазіргі Қазақстанды,Орта Азияны,Оңтүстік-шығыс Сібірді,Орталық Азияны,Еділ бойын мекен еткен.Олар өзбек,қырғыз,әзірбайжан,түрікмен,ұй ғыр,қарақалпақ,хакас,башқұрт,татар халықтарының құрамына енген ру-тайпалармен аралас өмір кешкен.
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуіріне қатысты әдеьи ескерткіштер көне түркі,шағатай (шағатай тілі-араб және парсы сөздері араласқан түркі тайпаларының кітаби тілі,ол сол кездегібарлық түркі тілдес халықтарға түсінікті тіл болған),ұйғыр,араб,парсы тілдерінде жазылғанымен,біз оларды төл әдебиетіміздің тарихының басы деп танимыз.
Сонымен бірге ежелгі әдебиет дегенде,қыпшақ тілінде жазылған Кодекс куманикус, Махаббатнама, Жүсіп пен Зылиха, Гүлстан, Домбауыл, т.б. қиссалар,дастандар,шежірелерді есте ұстаймыз.
Міне,ежелгі әдебиеттің басты-басты мұралары,үлгілері осындай.Олар өзінен кейінгі әдебиеттің дамуына негіз болған.

2.

Күлтегін жыры (үлкен жазу) жер мен көктің және адам баласының жаралуы туралы философия толғаудан басталады (биікте Көк тәңірі, төменде қара жер жаралған да екеуінің арасында адам баласы жаралған). Бұдан кейін бүкіл адамзат баласына Білге қаған мен Күлтегін батырдың ата-бабалары билік жүргізгені, түгел түркінің басын қосып, қуатты мемлекет орнатқан Бумын қаған мен Істемі қаған мадақталады. Күлтегін жырының авторы Түрік қағандығының бүкіл әлемді аузына қаратқан айбарлы да абыройлы дәуірін зор мақтаныш сезіммен жырлайды. Сондай-ақ ақын Бумын қаған мен Істемі қаған қайтыс болған соң түркі елінің тағына дарынсыз қағандар отырғанын, халықты опасыз бектер мен жүгенсіз әміршілер билегенін күйінішке толы жыр жолдары арқылы жеткізген (Соңындағы інісі ағасындай болмады, Ұлдары әкесіндей болмады. Біліксіз қағандар отырған екен, Жалтақ қағандар отырған екен). Табғаш елінің алдауына көнген Түрік қағандығының бектері өзара араздасып, елдің ішкі бірлігіне көп нұқсан келтірді. Елде алауыздық туды. Түрік қағандығының іргесі шайқала бастады. Бұл өте қауіпті кезең еді. Автор түркі халқы ата-баба дәстүрін берік ұстаған кездерінде ешкімге тәуелсіз, еркін өмір сүргенін жырлай келіп, ол осы жолдан тайып, дұшпанға алданған сәттерінде: Бек ұлдары - құл болды, Пәк қыздары - күң болды, - дейді. Міне, содан кейін Күлтегін батыр көп әскер жиып, түркі елін жаудан азат етуге кіріскені зор сүйіспеншілікпен суреттеледі. Түркі әскерінің оғыз, соғды, түргештерге, т.б. қарсы жүргізген шайқастары, ал Күлтегін батырдың шайқас алдындағы жекпе-жекке шығып, жауды ұдайы жеңіп отырғаны зор шеберлікпен бейнеленген. Жырдың авторы Күлтегін мінген аттың сипатын, ат әбзелдерінің әдемілігін, батыр қаруының сұсты көрінетінін ұтымды теңеулер арқылы көрсете білген. Жырда Күлтегін түркі елінің төрт бұрышындағы барлық жауды жеңіп, елде тыныштық, бейбіт өмір орнатады. Ақын Күлтегіннің ерлігі туралы: Бастыны - еңкейтті, Тізеліні - бүктірді, - дейді. Сөйтіп, жырда Күлтегін батырдың күллі түркі халқын тәуелсіз еткені әрі оны байлыққа кенелткені Жалаңаш халықты тонды, Кедей халықты бай қылдым. Аз халықты көп қылдым. Тату елге жақсылык қылдым, - деп зор мақтаныш сезіммен баяндалады: Күлтегін жырының басты идеясы - түркі халқын ауызбірлікке, сыртқы жауға қарсы ұйымдасқан күреске, ежелгі ата-баба жолы мен салт-дәстүрін берік ұстауға үндеу болып табылады. Жыр соңында Күлтегін батыр қайтыс болғанда бүкіл түркі халқы қатты қайғырып, аза тұтқаны, оны жоқтап, жерлеу салтанатына әлемнің төрт бұрышынан көптеген атақты адамдар - елшілер, батырлар, бектер, тас қашайтын шеберлер, т.б. келгені айтылады.
Күлтегін жыры - елдің ішкі бірлігін жыр еткен, идеялық мазмұны терең, көркемдік дәрежесі биік поэзиялық туынды. 2001 жылы 18 мамырда Астана қаласындағы Еуразия ұлттық университетіне Күлтегін жазба ескерткішінің көшірмесі қойылды.

ҚОРҚЫТ АТА КІТАБЫ ("Китаб-и дәдем Коркут ғали лисан таифа оғузан") - қаһармандық эпос үлгісі, оғыз-қыпшақ дәуірінің жазба мұрасы. ғылымда оның он екі нұсқасы мәлім: Дрезденде (12 нұсқа) және Ватиканда (6 нұсқа) сақталған. 19 ғ-да бұл жазба ескерткішті зерттеп, аудару ісімен акад. В.В. Бартольд айналысып, жеке тармақтарын жариялады. Кейін бұл аударма "Деде Горгуд" (Баку, 1950), "Книга моего деда Коркута" (М. - Л., 1962) деген атпен жарық көрді. Ә.Қоңыратбаевтың аударуымен қазақ тілінде 1986 ж. тұңғыш рет басылды. Әдеби әрі тарихи этник. мұра ретіндегі "Қорқыт Атаның кітабында" қазақ эпосына тән көркемдік кестелермен қатар қазақ тарихы мен мәдениетіне қосатын деректер де мол. Сондай-ақ жазбада оғыз тайпаларының этник. тегі, этнографиясысы, мекені, әлеуметтік жағдайы, т.б. мәліметтер көп сақталған. Осы деректерден оғыздардың бірде Сыр бойындағы қыпшақтармен, бірде Кавказ шегіндегі гәуірлермен жауласқаны көрінеді. Жырдағы ерлік сарындары аса елеулі. Қара Бодақ бірде қыпшақ ханына қан құстырған қара күш иесі (3-жыр), енді бірде Хамид, Мардин қамалдарын қиратқан батыр.

Диуани хикмет, Ақыл кітабы - Қожа Ахмет Ясауидің сопылық идеясын жыр еткен, этикалық-дидактикалық мазмұндағы әдеби шығармасы.
Ақын өз кітабын қыпшақ даласы мен Орталық Азия түркілеріне кезінде түсінікті болған шағатай тілінде жазған. Мұның өзі араб тілінде жазылған Құран Кәрім мен түрлі хадис, тәфсирлердің күрделі қағидаларын жергілікті түркі халықтарының түсініп оқуына мүмкіндік берді. Диуани хикмет - көшпелі елдің ауыз әдебиеті үлгілеріне негізделіп, түркі халықтары фольклорының тілдік-стильдік, модельдік тәсілдерін зор шеберлікпен пайдалана отырып жазылған көркем туынды. Диуани хикметтің түпнұсқасы сақталмаған. Ең ескі нұсқасы XV ғ-дың орта кезінде араб әрпімен көшірілген. Бертін келе Диуани хикмет Қазан (1887 - 1901), Ыстамбұл (1901), Ташкент (1902 - 11) баспаларынан жарық көрген.

Қожа Ахмет Ясауи хикметтерінің жазылу тарихын, поэтикасын, сопылық-философиялық идеясын, қоғамдық-әлеуметтік мән-мағынасын, ислам дінін таратудағы рөлін М.Ф.Көпрүлузаде, Н.С.Банарлы, Е.Э.Бертельс, А.К.Боровков, Э.Р.Рустамов, В.И.Зохидов, т.б. ғалымдар жан-жақты зерттеді. Қожа Ахмет Ясауи Диуани хикметте Аллаға жақындай түсу үшін әрбір адам өзінің өмір жолында төрт басқыштан өтуі керектігін айтады. Біріншісі - шариғат. Шариғат - ислам діні қағидалары мен шарттарын тақуалықпен мүлтіксіз орындауды әрі құдайға құлшылық жасауды талап етеді. Екіншісі, тариқат - дін ғұламаларына шәкірт болып, жалған дүниенің түрлі ләззаттарынан бас тарту, Аллаға деген сүйіспеншілікті арттыра түсу болып табылады. Бұл басқыш сопылықтың негізгі идеясын, мұрат-мақсатын аңғартып тұр. Үшіншісі, мағрифат негізінен дін жолын танып-білу сатысы деуге болады. Бұл басқыштың негізгі талабы - күллі дүниедегі болмыс-тіршіліктің негізі бір Алла екенін танып-білу, түсіну. Төртіншісі, хақиқат (фано) - Аллаға жақындап, оны танып-білудің ең жоғары басқышы. Сопылық түсінік бойынша, шариғатсыз тариқат, тариқатсыз мағрифат, мағрифатсыз хақиқат болуы мүмкін емес. Бұлардың бірі екіншісіне өту үшін қажетті басқыш болып табылады. Қожа Ахмет Ясауи Аллаға (яғни Хаққа) жету жолында міндетті түрде төрт асудан мүдірмей өтуі керек деген пікір айтады. Ақынның айтуы бойынша, Хаққа жету жолындағы әрбір асудың он-оннан мақамы (тоқтамы) бар. Демек, осы төрт асудың қырық мақамын игерген пенде ғана жабарут (адам мен табиғат арасындағы үйлесімділік), мәләкут (өмірдің мәнмағынасына қанық болу), лахут (бұл жалғаннан безіп, о дүниенің рухани әлемін меңгеру), насут (жоғарыда аталған үш өлшемнің басын қосып тұрған күш) деп аталатын рухани дүниенің сырын пайымдауға мүмкіндік алады.

Диуани хикмет әрбір адамды имандылыққа, ізгілікке, жоғары адамгершілік қасиеттерге жетелейтін құдіретті күш, айқын бағдарлама деуге болады. Қожа Ахмет Ясауи әрбір адамның қадір-қасиетін, өмірде алатын орнын оның ішкі жан дүниесінің тазалығымен өлшейді. Адамның өз бойындағы ізгі адамгершілік қасиеттерді ұдайы жетілдіріп отыруы немесе бүкіл адамгершілік қасиетінен жұрдай болуы сол кісінің имандылығына байланысты деген түйін жасайды. Ал имандылық дегеніміздің өзі Алланың құлына ғана тән, адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеп, оны құдай жолына салып отыратын киелі күш деп түсіндіреді. Ақынның айтуы бойынша, имандылықтың ең басты көрінісі - мейірімді, кешірімді, өзгелерге жанашырлықпен қарау болып табылады. Диуани хикметте әрбір адамға қажетті қанағат-ынсап сезіміне ерекше мән беріліп, нәпсіні тыя білу мұсылмандықтың басты шарттарының бірі екенін ақын оқырманға қайта-қайта ескертіп отырады. Ақыл кітабы адамның ішкі жан-дүниесінің түрлі теріс ой-пиғылдардан, жаман ниеттерден таза болуын талдап, Алла алдында пәк, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"
Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері (мектеп бағдарламасы бойынша) /конспект/ - "Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері" /таныстырылым"Алып Ер Тоңға" дастаны /әдеби талдау
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері
Түркі жазба ескерткіштері
Көне Түркі ескерткіштері
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері
Көне түркі жазба ескерткіштері
Түркі дәуірі ескерткіштері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь