Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны

Қазақ лингвистикасындағы тілдік қатынас пен қатысым әдісн зерттеу баспадан шыққан әдістемелік еңбектерге шолу жасауды қажет етеді. Қазақ тілінің әдістемесіне байланысты жарық көрген оқулықтар, еңбектер тіл білімінің барлық салаларын қамтып келіп, қазақ тілі ғылымында елеулі орын алады.
Бірақ анықтап айтуға тиісті бір жағдай: ертеректе шыққан оқулықтардан бастап, осы соңғы кезеңдегі еңбектерге дейін тілдік қатынас мәселесін бірде-бір ғалым тікелей сөз етпейді. Бұған қарап, қазақ тіл білімінде қатысымдық процесс жоқ екен деп есептеуге болмайды.
Баспадан шыққан еңбектерде тілдік қатынас, қатысым әдісі туралы ғылыми-теормялық пікір қалыптаспай, бұл мәселелерге байланысты терминдер бірізге түспегеніне қарамастан, тілді оқыту, тіл білімінің жеке салаларын оқыту мәселесі ертеден қолға алынған.
Қазақ тілінің оқыту әдістемесінің тарихи қалыптасу жолында XX ғасырдың бас кезі, әсіресе осы кезеңнің алғашкы онжылдық уақыты, ерекше атап өтуді қажет етеді. Себебі, бұл жылдары көрнекті ғалым-ұстаздардың, қоғам қайраткерлерінің, жазушылардың ұлттық тілдің ерекшелігіне, оның қоғамдағы орны мен әлеуметтік мәніне көңіл аударып, қалам тартпағаны кемде-кем.
1922—1931 жылдарлың көлемінде казақ тілін оқыту, үйрету әдістсмесіне байланысты көптеген пікірлер мен көзқарастар сол кезеңдегі "Айқап", "Қазақ", "Қазақ тілі", "Мұғалім", "Шора", "Шолпан", "Сапа", "Жаңа мектеп", "Еңбекші қазақ". "Қызыл Қазақстан" сияқты басылымдарда көптеп жарияланды. Мысалы:
Жүсіпбек Аймауытов: "Ана тілін қалай оқыту керек" ("Жаңа мектеп", 1925. N2), "Емле, әріп жайынан" ("Еңбекші қазақ", 1927,27-апр.), "Емлені өзгертуге жоба" ("Қазақ тілі', 1924,6-февр.) т.б. Ахмет Байтұрсынов: "Дыбыстарды жіктеу туралы" ("Жаңа мектеп", 1927, N5), "Емле туралы" ("Еңбекші қазақ, 1929, 27-март), "Жоқшыға дерек" ("Еңбекші қазақ", 1925, І4-дек.) т.б. Міржақып Дулатов: "Үлгілі іс", (Қазақ мектебінде оқу үлгілері), "Қазақ", 1914, 9-июль ("Жаңа жазу ережелері" ("Қызыл Қазақстан", 1923, N23, N17—18) Шәкірттер жайынан" ("Қазақ", 1913, 16-июль). Мағжан Жұмабаев: "Жазылашақ оқу құралдары һәм мектебіміз" ("Бостандық туы", 1921, 11-ноябрь), "Қазақстандағы оқу жұмысының құрылысы" ("Еңбекші қазақ", 1929, 12-дек.) Шәкәрім Құбайбердіұлы: "Бір мәселе", "Қазақ тілі іске
        
        Тақырыбы: Тілдік қатынас негіздері пәнінің мақсаты, міндеті зерттеу нысаны.
Қазақ лингвистикасындағы тілдік қатынас пен ... ... ... ... ... ... шолу ... қажет етеді. Қазақ
тілінің әдістемесіне байланысты жарық көрген оқулықтар, еңбектер ... ... ... ... ... ... тілі ғылымында елеулі орын
алады.
Бірақ анықтап айтуға тиісті бір жағдай: ертеректе шыққан оқулықтардан
бастап, осы соңғы кезеңдегі еңбектерге ... ... ... ... ... ... ... сөз етпейді. Бұған қарап, қазақ тіл білімінде ... жоқ екен деп ... ... шыққан еңбектерде тілдік қатынас, қатысым әдісі туралы ғылыми-
теормялық пікір қалыптаспай, бұл мәселелерге байланысты терминдер бірізге
түспегеніне қарамастан, ... ... тіл ... жеке салаларын оқыту
мәселесі ертеден қолға алынған.
Қазақ тілінің оқыту әдістемесінің тарихи қалыптасу жолында XX ... ... ... осы ... ... онжылдық уақыты, ерекше атап өтуді
қажет етеді. Себебі, бұл ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне, оның қоғамдағы
орны мен әлеуметтік мәніне көңіл аударып, қалам тартпағаны кемде-кем.
1922—1931 жылдарлың ... ... ... ... ... ... ... пікірлер мен көзқарастар сол кезеңдегі "Айқап",
"Қазақ", ... ... ... ... ... "Сапа", "Жаңа мектеп",
"Еңбекші қазақ". "Қызыл Қазақстан" ... ... ... ... ... "Ана тілін қалай оқыту керек" ("Жаңа мектеп",
1925. N2), "Емле, әріп жайынан" ... ... ... "Емлені
өзгертуге жоба" ("Қазақ тілі', 1924,6-февр.) т.б. ... ... ... ... ... мектеп", 1927, N5), "Емле ... ... 1929, ... "Жоқшыға дерек" ("Еңбекші қазақ", 1925, І4-
дек.) т.б. Міржақып Дулатов: "Үлгілі іс", (Қазақ мектебінде оқу үлгілері),
"Қазақ", 1914, 9-июль ... жазу ... ... ... ... ... Шәкірттер жайынан" ("Қазақ", 1913, 16-июль). Мағжан Жұмабаев:
"Жазылашақ оқу ... һәм ... ... туы", 1921, ... "Қазақстандағы оқу жұмысының құрылысы" ("Еңбекші қазақ", 1929, ... ... ... "Бір ... ... тілі іске ассын деген
қаулы туралы", "Еңбекші қазақ", 1929, 19-март.
Қазақ тілі проблемалары мен оларды ... ... ... мән ... еңбек сіңірген тілші-ғалымдардың ең көрнектісі — ... ... ... — қазақ тіл білімінің қай саласында болсын өз ізін
қалдырған, ... ... ... ... ... ... пікір айтып
қана қоймай, көп жаңалықтар ашқан әйгілі ғалым-тілші. А. ... ... ... ... ... қалаушы, негізін салушы деп танысақ
артық айтқандық емес.
А. Байтұрсыновтың әдістемеге қатысты еңбектерін және ондағы ... ... ... ... ... ... қатар жазылған, оқытудын әдіртемесін көрсететін
еңбектер.
2. ... ... ... ... сауат ашу әдісін іске
асыратын еңбектер.
3. Ана ... ... ... ... ... Тіл ... көрнекілік әдіс арқылы дамытуды көздейтін еңбектер.
5. Қазақша сауатты сөйлеудің, оқудың, жазудың ... ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов 1912 ж. мектеп балаларына ... ... ... жазып, шығарғаннан кейін, енді бірден осы оқулықты қалай оқытудың
әдістемесін көрсететін "Баяншы" атты ... ... ... ... ... ... ... әдістемелік құрал болып табылатын "Нұсқаушы"
атты кітабы да осындай мақсатты ... ... бұл ... мүмкіндігінше өзі жазған оқулықтармен бірге, сол
жылдары қатар жазып, ... ... ... ... ... ... оқу
құралдары бар болғанымен, енді сол оқу ... ... ... ... ... ... бұл оқу ... тигізер
пайдасы шамалы деп есептеген.
Осы саладағы А. Байтұрсынов еңбектерінің қай-қайсысы да таза мәтіндегі
әдістемелік құралдар, маңызы зор пайдалы материалдар.
Жоғарыда ... ... ... "Оқу ... мен ... оқушыларына қазақша әліппені үйреткен қажетті басылымдар болды. Бұл
оқу ... ... рет ... ... А. Байтұрсынов 1910-1928 жылдар аралығында қазақша ... ... ... ... іске ... ... ... жариялаған.
Бұған тілшінің жоғарыда айтылған "Оқу құралы" мен ... ... және ... ... атты ... куә.
Автор оқытудың, білім берудің ең ... де ... жолы ... ... ... ... ... сауатты жазу, оқу дейді.
Сол себепті ... ... ... мен өзгеруіне аса мән беріп отырған. Ол:
"Тілдің ғұмыры ұзақ. Оның жолы жылдап ... жүз ... ... мың ... ... ұзын ... ішінде түрлі нәрселер себеп болып,
өзгертілмеген тіл жоқ"...— дей отырып, 1916 жылы ... жаңа ... Бұл ... ... әліп-би" (Қызыл-Орда, 1926) деп атала келіп, қазақ
тіліндегі басылған ... ... ... ... жаңа. Қазақстан Білім ордасы мектептерде қолдануға
ұйғарды",— деп бағаланған ("Шора", ... ... ... еңбектері ана тілін оқытудың тиімді әдістерін
қарастырады. Бұл ретте А. Байтұрсынов ... ... болу үшін ... ... ... екенін көрсетеді. Оның "Ана тілінің әдісі",
"Тіл-құрал" атты ...... ... мен мұғалімдерге қазақ
тілінің түбегейлі ерекшеліктерін танытқан, үйреткен басылымдар.
А. Байтұрсынов қазақша "әліппені" жазып ... соң, ... ... пән ... оқуға мүмкіндік беретін жаңа оқулық жазуды ойлайды.
Сөйтіп, үш бөлімнен тұратын "Тіл-құрал" атты кітап ... да, ... ... танытқыш, П-тіл танытқыш, ІІІ-тіл танытқыш деп бөліп, ... ... ... ... талдап, жүйелеп көрсетті.
Бұл еғбектіғ бірінші бөлімі алғаш рет 1915 жылы жарыққа шығып, содан
кейін ... рет ... ... ... ғалым қазақ тілін оқытуда көрнекілік әдіске ерекше мән
берген. Тілшінің ... ... ... ... да, ... ... да сөйлеуге үйретудің, тіл ұстартудың бірден-бір жолы
ретінде суреттерге көп көңіл бөлінеді. Ол ... ... ... ... суреттермен жабдықтаудың үлкен
тәрбиелік және тіл дамытушылық ... бар деп ... Сол ... ... 1926 жылы ... '"әліппесінің" жаңа түрі ... ... Сол ... ... ... "Сауат ашқышта" да
түрлі идлюстративтік материалдар маңызды орын алған.
Сонымен қатар тілші "Зерттеу мен ... ... ... ... да осы ... жөнінде пікір айтып, ой тұжырымдайды.
5. А. Байтұрсыновтың қазақша дұрыс сөйлеп, дұрыс оқып, дұрыс жазудың,
сауатты ... ... ... ... еңбектері — 'Тіл жұмсар" мен
"Сауат ашқыш".
"Тіл жұмсар" — тіл ... ... ... ... ... Ол екі
бөлімнен тұрады. Оның бірінші бөлімі ... оқу, жазу ... ... ... танытатын кітап" деп аталған. Ал екінші ... ... ... ... ... арналан жаттығу-тапсырма-
лардан тұрады.
Бұл кітаптың өзі әдістемелік ... ... ... ... өзі атап өткендей: "әріптер мен әріп белгілерін, ... ... ... сөз ... мен ... ... жаза білуді
тәжірибе арқылы жұмыс істеп ... ... ... да, "Тіл ... ... ... мен ерекшелігі —
арнайы зерттеуді қажет ететін тың тақырып. Сондықтан да автор: "Мұндағы
білім — "Тіл-құралдағы" ... ... сол ... ... жолы ... ... жұмсарды?" өзгешелігін арнайы атап өтді.
"Сауат ашқыш" — ... ... әр ... ... ... ... ... күзге түсетін еңбек. Мұнда автордың
нақтылы көздеген мақсаты өзіндік сөз жүйесінен, тапсырмалардын берілу ... ... ... ... ... ... ... "Қай әдіс жақсы?",
"Жалқылау (айырыңқы) әдіс", "Жалқылаулы — жалпылау әдіс" атты ... ... ... зерттеуші ғалымдардың көпшілігінің пікірінше,
тілдік қарым-қатынасты қамтамасыз ететін сөйлесім әрекеті төрт ... ... ... ... ... Бұл ... ... тілінде
берілген нақтылы анықтама жоқтың қасы. Тіптен орыс тілі мен шет тілін оқыту
мәселелеріне байланысты зерттеу еңбектерінің өзінде де ... оқу, ... ... ... ... аз.
А. Байтұрсыновтың ''Тіл-құрал" еңбегінің Ш-ші тіл танытқыш кітабында
сөз болатын сөйлем ... мен ... оқып ... ... ... сөйлесім әрекеті мен оның түрлеріне де қатысты екенін байқауға
болады.
Мысалы, тілші-ғалым ... ... ... ... мәселені сөз ете
отырып, тілдік қарым-қатынасқа сай сөйлеу процесін де ... ... ...... ... құрастырып, біреу айтқан ой.
Сөйлегенде, ... кім де ... ойын ... (1925) ... ... ... ... сөйлемді айта білуге, ойды басқаға жеткізе білуге
қатысты екенін ескертеді. Бұл — әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... өте қарапайым сөзбен
түсіндіреді. Тілшінің айтуынша ... ... ... жоқ. ... ... де, ... та ... Дүниенің өзгеруін "эволюция" дей келіп, ... ... ... деп ... ... өзгерісті басынан өткеретін күрделі құбылыс — тіл. А.
Байтұрсынов тілді "Тіл — адамдық ... ... ... ... дей ... сол ... қарумен қарым-қатынас екі түрлі болады деп
көрсетеді: жазумен сөйлесу, ауызбен сөйлесу (15,119).
Ғалым сөйлесім әрекетінің әрқайсысының ... ... ... ... ... ... атап ... Тілдік қарым-қатынасты, ... ... ... ... ... ... — жазу ... жазумен сөйлесу ауызбен
сөйлесуден артық дәрежеге жеткен заман. Алыстан ауызбен сөйлесуге болмайды,
жазумен ... бір ... адам ... шетіндегі адаммен сөйлеседі.
Сондықтан сөйлей білу қандай керек болса, жаза біудің керектігі онан ... ... ... ... ... келтіріп сөйлеу қандай керек
болса, жазғанда да, ... ... ... жазу ... ... ... ... келтіріп жаза білуге: қай сөз қандай орында қалай өзгеріп,
қалайша біріне-бірі қиындасып, жалғасатын дағдысын білу ... ... ... ... ... айтады.
Қазақ тілі мәеслелері мен әдістемесіне байланысты зерттеу ... ... ... айтқан педагог-ғалымның бірі — Жүсіпбек Аймауытов.
Ж. Аймауытов 1922 жылдан 1924 ... ... ... мұғалім болып
істейді. 1926—1929 жыл аралығында Шымкенттегі педагогикалық техникумның
директоры қызметін ... Осы ... ... ... ол бірнеше
ғылыми мақалалары мен оқу құралдарына арқау еткен.
Қазақ тілін оқыту мәселелеріне ... ... Ж. ... ... ... ... қарастыруға болады:
1. Қазақ тілін сапалы әрі тиімді оқытуға байланысты ... ... ... ... ... ... ... әдісіне арналған енбектер.
3. Қазақ тілін жүйелі түрде оқытуға бағытталған еңбектер.
Міржақып Дулатов — қазақ тілінің сауаттылығы, ... үшін ... ... ... жоғары қойған ұлттық тілдің жанашыры, қамқоры. Ол,
әсіресе, қазақ мектебіндегі оқу ... ... ... ... ... мен ... ... заңдылықтарына аса мән берген.
М. Дулатов жаңаша жазу үлгілеріне қатысты мақалалар жазған, өз ... ... А. ... ... ... туралы айтқан
ойлары оның тілдік жанашыры ғана емес, білімді ... ... ... де ... ...... оқыту проблемаларын жиі көтерген, осы
мәселелерге арнап оқулықтар, зерттеу еңбектер, ... ... ... ... ... Оның ... оқу ... һәм мектебіміз"
(42, 1921, февраль) атты мақаласы мектептер мен оқу ... ... ... ... сауалға жауап іздейді. Автор оқыту ... ... ... атап айта ... ... ... оқыту мәселесіне
ерекше ден қою керек ... баса ... Оның ... ... көрсетеді.
М. Жұмабаев: "Мектебімізді таза, сау, берік һәм өз ... ... ... құра білсек, келешегіміз үшін тайынбай-ақ
серттесуге болады",— дейді (43).
М. Жұмабаев "Бастауыш мектепте ана ... (43) ... ... ана ... оқыту мәселелерін, осыған байланысты әдістемелерді
сөз етеді. Автордың басты пікірі мына ойды ... ... ... ... мектебі ғана емес, од бүкіл болашақта адам меңгеруге тиісті білімнің
негізі және ұлттық ана тілінің базасы болу ... ... ... Жұмабаев еңбектерінде қарастырылатын ... және ... ... ... пен ... құбылыстардың бір-бірімен тығыз байланыста
бола келіп, баланың сөйлеу тіліне әсер етуі.
2. Бастауыш ... ... ... ... ... Тіл ... ... Комплекстік оқыту әдісі мен оның ерекшеліктері.
5. Көрнекті материалдармен жұмыс істей білу.
6. Бақылау және емле бойынша ... ... Ана ... оқытуда негіз болатын қағидалар.
8. Жазба тілді жан-жақты меңгеру.
Жалпы, М. Жұмабаевтың тіл дамыту, сөйлеу, ауызекі тіл, жазба тіл т.б.
жүнінде ... ... ... ... ... бағыт-бағдарлары мен
әдіс-тәсілдері — жеке-жеке талдауды қажет ететін жан-жақты мәселелер.
Қазақ тілінің материалдарын қарастыратын М. ... ... ... ... «Ана ... ... мектепте» ташкент 1923 Қызыләскер
әліппесі", 1924., ... бол". М., 1928, ... ж. ... ... оқу ... ұғм ... ... туы" газеті, 1921,
ноябрь); "Қазақстандағы оқу жұмысының құрылысы" ("Еңбекші ... 1929, ... ... ... саласына қатысты еңбектері, онда қолданылған
ұлттық атаулар мен терминдер — өз алдына сөз етуді қажет ететін маңызы ... ... ... ... ... көп ... сіңірген ғалымдардың
көрнектісі — Ш. X. Сарыбаев.
Ш.Х.Сарыбаевтың қазақ ... ... ... ... ... ... бөліп қарастыруға болады:
1. Қзақ тілін орыс мектебінде оқыту мәселесі.
2. Қазақ тілін қазақ мектебінде онда оқыту мәселесі.
3. ... ... ... ... және оның ... оқыту мәселесі.
5. Етістіктің грамматикалық категорияларын оқыту мәселесі.
6. Сөз таптарын оқыту мәселесі.
Қазақ тілін орыс ... ... ... Ш. X. ... 1933 ж.
бастап, арнайы қарастырып, 1943 ж. "Методика преподавания казахского языка
в русской ... атты ... ... ... ... жылдардан бастап әр түрлі деңгейде сөз болып келе жатқан ... сол ... ... ... ... арнайы зерттеу объектісі болған
жоқ еді.
Ғалым-тілші орыс мектебінде қазақ тілін оқытудың ғылыми негізін салып
қана қоймай, ... ... ... де назар аударды. Сол ... ... ... ... ... ... 1941 ж. ... қазақ тілін оқыту тәжірибесінен" деген еңбегін жазды.
Әдіскер ғалымның бұл сала бойынша ұсынған құнды ... ... ... ... грамматиканы меңгерумен тығыз бірлікте жүргізілуі
керек.
2. Автордың пікірінше, тілді оқытуда маңызды орын алатын мәселе ... ... сөз ... ... ... ... сөйлем құрамында
алынуы қажет. Сіздің ... ... және есте ... сақталатындай
болғаны жөн.
3. Оқушыға үйретілетін сөздер дұрыс ... соң, ... ... ...... қор. Тіл ... ... қоры үнемі жетіліп
отыруы керек және жаттандылықтан алыс болуы қажет. Сөздік қор құр ... ... үшін ... ... ... ... ... керек.
4. Тілді меңгерту оқушының есту, көру, сезіну, ... ... ... ... бұл ... оның ... ... мен білімінің молдығын
дәлелдей келіп, тілді оқыту саласындағы көрегендігін көрсетеді. ... ... ... маңызды орын алған сөйлесім әрекеті мен оның
түрлерінің жиынтығын және ... ... ... ... ... ... білген. Бұл — кез келген тілді игеру үшін қолданылып ... ... ... ... тіл мен ана тілінің байланысын ескеру, олардың сәйкес
материалдарын ... ... ... ... үшін жан-жақты пайдалану т.б.
Ш. X. Сарыбаевтың ... ... орыс ... ... ... ... ... сөз еттік. Ғалым тілінің одан басқа да әдістеме
ғылымына сіңірген еңбегі ... жай ... ... ... ... ... ... болып, осы салада жаңа көзқрастардың қалыптасуына себін ... ... ... бастау керектігіне бақыт сілтеді; жол ашты, жалпы
осы мәселенің өзекті жақтарын ... ... ... ... ... Ш. X. ... 1956 ж.
Алматы қаласында Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасынан шыққан
"қазақ тілі методикасының кейбір ... ... сол ... ... сөз ... ... 1959 ж. ... "?қзақ тілі методикасының кейбір
мәселелері" атты ... ... ... Ш. X. ... екі ... бұл еңбегі дыбыстау мөшелерін, дыбыстарды, дауысты ... ... ... ... ... жолдарына,
сондай-ақ орфографиялық принциптерге, осы принциппеи жазылған сөздердің
емлесін үйретуге, емле түрлеріне, ... ... ... ... буын мен ... жазылуына; сондай-ақ бақылау диктантының
мәтініне қатысты пікір айтып, талдау жасайды.
Морфологияға қатысты, оның ішінде сөзтаптарын оқыту әдістемесін ... — Ш. X. ... ... ... ... ... оның басты
категорияларын оқыту мәселелерін қарастырды. Сондай-ақ, зат есімді, сын
есімді, сан ... ... ... ... ... ішінде зерттеп,
нақты пікір білдірді.
Пайдаланылған әдебиет
1. Ф. Оразбаева «Тілдік қатынас» Сөздік –словарь; Алматы 2005 ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма теориясы қалыптасуы мен дамуы.19 бет
Кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері5 бет
Шет тілін оқытуда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімділігін теориялық тұрғыдан негіздеу және оны тәжірибеде тексеру34 бет
Электрондық басылым18 бет
Ежелгі дүние тарихын оқытудың негізгі міндеттері5 бет
Дүниетану пәні4 бет
Қазақстан тарихынан деректер ғылыми пән ретінде6 бет
Құқықтық білім беруде адам құқығын оқыту мәселесі9 бет
Әлеуметтану ғылым ретінде4 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь