Орхон-енисей жазуының зерттелуі

1. Орхон.Енисей жазуы
2. Орхон.Енисей жазуының зерттелуі
3. Күлтегін ескерткіші
Ғылыми әдебиеттерде Орхон-Енисей жазбаларын руналық жазбалар деп те атайды. Орхон-Енисей жазбалары — көне түркі жазба тарихи-мәдени ескерткіші. Көп уақытқа дейін сыры беймәлім, қай тілде жазылғандығы белгісіз болып келген. (Скандинавия халықтарының тілінде "рунь" сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағынаны білдіреді). Тек 1893 ж. ғана даниялық ғалым В.Томсен құпия жазуды оқудың кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы жазуды толық оқып, аударды. Руна жазуындағы ең үлкен ескерткіштер Орхон мен Енисей өзендері алқабынан табылғандықтан, жазудың өзін де осылайша атап кетті.Орхон-Енисей жазбалары Шығыс Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға қашап жазылған жыр жолдары болып шықты. Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында сегіз оқиға баяндалған.
Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,
Екіншісінде Түрік Қағанаты жерінің кеңдігін суреттейді,
Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,
Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме,
Бесіншісінде табғаш тайпасымен қатысу түркілерге қауіпті екендігі жөнінде,
Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну,
Жетіншісі түркі халқының даңқын асырған қаған жөнінде,
Сегізіншісінде осы ескерткішті жыр қып жазуға түрткі болған жағдайларға тоқталады.Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы жырлар. Онда да сол кездегі түркілердің өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, қаған сайлауы, Тоныкөктің ықпалымен Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін қайтаруда Тоныкөктің ерлігі, ұрыс-шайқастардың жүргізілуі, түркілердің түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген.Енисей өзені аңғарынан құпия жазуы бар құлпытастар табылғаны туралы алғашқы хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед офицері И.Т.Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Д.Г.Мессершмид, т.б. бергенін ХVIII ғасырдың бас кезінде жазған мақалалары мен хаттарынан білеміз.
1. Ғ.Айдаров. «Күлтегiн ескерткiшi». Алматы. 1996, 13-б., 177-б.
2. «Қазақ СССР тарихы» I том 450-458 бет.
3. Аманжолов. «Түркi халықтарының тарихы». I том, 177-б
4. М. Кемел. «Даналық дәрiстерi», «Күлтегiн-тоныкөк». 55-б
5. Тiлеген Садықов «Күлтегiн кұдiретi»// Егемен Қазақстан. 2004, 18 наурыз. 5-б
6. С. Бақытжанов. «Күлтегiнмен келген кие»// Егемен Қазақстан. 2001, жыл 19 мамыр. 4-б
7. Ислам Қабышұґлы «Халқымыздың өркениетке қосқан асыл мурасы»// Егемен Қазақстан. 2004, 20 наурыз. 4-б
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Орхон-Енисей жазуының зерттелуі
Орындаған: Тоқсанова А.Қ.
Тобы: КЯ-409 с
Тексерген: Жундибаева А.Қ. ... ... ... ... Орхон-Енисей жазуы
* Орхон-Енисей жазуының зерттелуі
* Күлтегін ескерткіші
Ғылыми әдебиеттерде Орхон-Енисей жазбаларын ... ... деп те ... ... ... -- көне түркі жазба тарихи-мәдени ескерткіші. Көп уақытқа дейін сыры беймәлім, қай тілде ... ... ... келген. (Скандинавия халықтарының тілінде "рунь" сөзі "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағынаны білдіреді). Тек 1893 ж. ғана ... ... ... ... жазуды оқудың кілтін ашады. Біраз жылдардан кейін орыс ғалымы В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы ... ... ... ... Руна ... ең үлкен ескерткіштер Орхон мен Енисей өзендері ... ... ... өзін де ... атап ... ... ... Түркі қағанатының қағаны Білге мен оның інісі Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан зор құлпытастарға ... ... жыр ... ... ... Жырға арқау болған негізгі мәселелер - елдің тәуелсіздігі, береке-бірлігі. Күлтегін жырында сегіз оқиға баяндалған.
Біріншісінде, қағанның өз халқына қарата айтқан үндеуі,
Екіншісінде ... ... ... кеңдігін суреттейді,
Үшіншісінде түркілердің әскери жорықтары,
Төртіншісінде көршілес табғаштардың қастандық әрекеттері туралы әңгіме,
Бесіншісінде ... ... ... ... ... екендігі жөнінде,
Алтыншысы түркі халқының болашақты болжай алмауына өкіну,
Жетіншісі түркі халқының ... ... ... ... осы ... жыр қып ... ... болған жағдайларға тоқталады.Орхон-Енисей жазбаларының енді бір ескерткіші - Тоныкөк құлпытасындағы ... Онда да сол ... ... өмірінен мағлұмат беретін он төрт жол жазылған. Түркі халқының табғаштарға тәуелді болып қалу тарихы, азат қалған түркілердің бірігуі, ... ... ... ... Елтерістің қаған болуы, Оғыз мемлекетінің тыңшылары түркілерге қауіп төндіргені, қарсыластармен болған шайқастар, анталаған жаудың бетін ... ... ... ... ... ... түрлі тайпалармен жауласу жолдары баяндалып, Тоныкөкті мадақтау берілген.Енисей өзені аңғарынан құпия жазуы бар ... ... ... ... хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед офицері И.Т.Страленберг пен немістің белгілі ғалымы Д.Г.Мессершмид, т.б. бергенін ХVIII ғасырдың бас ... ... ... мен ... ... жылғы қарашаның 25-күні Дания корольдік ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме ... ... ... мен Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Ғалымның ең ... ... ... және деген сөздер екен.Дәл осы кезде ... ... та өз ... ... руна ... он ... жуық ... анықтап алған еді. Арада көп уақыт өтпей, В.В.Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді толық оқып, ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... білікті ғұламалар М.Жолдасбеков пен Қ.Сартқожаұлының бірлесіп жазған ірілі зерттеуі жарық көрді.Л.Н.Гумилев Орхон жазба ескерткіштерін жазған шежіресі деп ... ... ... ... Түрік қағанаты, оны билеген қағандар, олардың ерлігі жайында сөз болады. және ... ... ... нақты мәлімет беруге арналған тарихи деректер. жырының басты идеясы - Күлтегін батырды Түрік қағанатының құдіретті тұлғасы етіп ... ... ... - Йоллығтегін Түрік қағанатының күш қуаты артты, жері барынша кеңіді, ел тұрмысы түзелді.Түрік қағанаты тарихында Тоныкөк тұлғасы ерекше орын ... Ол ... ... Бөгі ... және ... ... кеңесші болған. Тоныкөк ел қамын ойлаған ақылгөй, дана қарт. Түрік ... төрт ... жау ... ... ақыл кеңесімен де, тапқыр сөзімен де, батырлық істерімен де ... ... ... ... ... ... ішінде жыры ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы ... оны ... өзі ... ... ... бар. Екіншісі - руна жазуындағы бұл жәдігерліктерді поэзиялық туындыға тән барлық белгілері бар, ... ... ... ... ... ... ... туынды деп таныды. Орхон жәдігерліктерінің ерекшеліктері туралы соңғы кезге дейін өзара қарама ... екі ... ... орын ала ... Бірі - ... және ... жәдігерліктері көркем әдебиетке, соның ішінде поэзияға ешбір қатысы жоқ, Түрік қағанатының дәлме дәл ... ... деп ... жазба жәдігерліктерінің ішінде және жырлары өзінің ... ... ... ... ... ... жағынан қазақтың ерлік пен елдікті жырлаған қаһармандық жырларының алғашқы үлгілері болып табылады.
2 Енисей өзені аңғарынан ... ... бар ... ... ... туралы алғашқы хабарды Н. К.Видзен, С. У. Ремезов, сондай-ақ Сібірде айдауда жүрген швед ... И. Т. ... пен ... ... ... Ц. Г. Мессершмидт, т. б. бергенін XVIII ғасырдың бас кезінде жазған мақалалары мен ... ... ... ... , яғни ... сөз казақша аударғанда , деген мағына береді. И. Т. Страленберг өзі тапқан құлпытастардағы бұрын-сонды тарихта ... ... ... ... ... жат ... өз ... тілінде руна жазуы деп атаған еді. Бұл тіл білімінің термині ретінде бертін келе кеңінен тарап кетті.
Орыс География қоғамының ... ... ... 1889 жылы ... ... ... ...
Құлпытастардағы белгісіз жазулардың сырын ашу үшін В. В. Радлов 1891 жылы ... ... ... ... ... жүргізді.
Бұл кезде Финляндия археологиялық қоғамыда Енисей өзені ... ... ... екі ... ... ... жасап қайтқан еді.
Сөйтіп, 1892 жылы Петербург пен Гельсингфорста орыс және фин ... ... ... ... ... ... есептері баспасөз де жарияланады. Ғалымдар ескерткіштегі жазуларды суретке түсіріп, атлас жасаған еді.
Алайда бұл руна жазуының құпиясы ... ... ... ... ... ... ешкім оқи алмады. Ол туралы әр түрлі болжам айтыла бастады. Бұл жазудың түп тамыры ежелгі грек мәдениетіне қатысты ... оны ... ... ... фин жазуы, скиф-славян жазуы деп жорамалдаушылар да жазудың сырын ... ... ашып бере ... 1893 ... ... 25-і күні ... ... Ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемді дүр сілкіндірген мәлімдеме жасады. Ғалым Орхон мен ... ... ... ... ... құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Сондай-ақ ол бұл ескерткіштер түркі халықтарының тілінде жазылғанын мәлімдеді. Ғалымның ең алдымен ... ... және ... сөздер екен.
Дәл осы кезде академик В. В. Радлов та өз бетінше ... руна ... он ... жуық ... ... алған еді. Арада көп уақыт өтпей-ақ, В. В. Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді ... ... ... соң оны ... шықты.
Солтүстік Монғолиядағы Орхон өзені бойынан Н. М. ... ... ... ... Түрік қағанатының он жетінші қағаны Білге қаған (алғашқы аты ... мен ... ... ... ... қолбасшы Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан құлпытастарға қашап жазылған ұзақ жыр жолдары еді.Сөйтіп, руна жазуындағы ең ... ... ... мен ... ... ... табылды. Осыған орай руна жазуының өзін бертін келе жазуы деп атап кетті. Бұл жазуды тілі мен сипатына қарай бағалап, оны көне ... ... деп те атай ... орыс ... әрі ... Н. М. ... көне түркі ескерткіштерін іздестіруді осымен шектеп қойған жоқ. Тағы да іздене түсті. Ақыры 1891 жылы ... ... ... өзен ... тағы бір ... ... жазылған ескерткіш тапты. Бұл кейінірек ғылымда деп аталып кетті. Көп ұзамай-ақ түрколог ғалымдар Онгин жәдігерлігін де оқып ... ... әлгі ... жазу ... ... атақты қағаны Білге қаған мен оның інісі Күлтегіннің әкесі мен шешесіне, яғни ... ... мен ... ... қойылған ескерткіштер екен.Кейінірек сол маңайдағы Селенга өзеңі аңғарынан түрік елін билеген бірнеше қағанның кеңесшісі болған, данышпан қарт ... ... ... ... ... Оны ... ... Клеменцтер еді. Іле-шала түркологтар Тоныкөк ескерткішін жан-жакты зерттей бастады.Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін оқу, ... ... ... іс жасау және ғылыми мәтінін дайындау ісіне В. В. Радлов, В. В. ... Ю. ... X. Н. ... т. б. орыс және ... ... қыруар молл үлес қосты. Әсіресе көрнекті ғалым С. Е. Маловтың бұл ... ... ... зор ... Ол көне түркі жазуындағы мәтіндердің орыс тіліне дұрыс тәржіма жасалу жағына көбірек назар аударады. С. Е. ... ... ... ... ... ... - ... ескерткіштерінің зертелу тарихы ХVII ғасырдың екінші жартысынан басталады. Ең алғаш рет (1662ж.) Орхон - ... ... ... ... ... адам - ... қаласының бургомистрі Н.Витзен.1697 жылы Тобыл қаласының бояры С.Ремезовтың атты еңбегі жарық көрді. Сол еңбекте талас бойындағы жер атап ... Көне ... ... ... зертеуші ғалымдардың пікірі бойынша, осы жер 1896-1898 жылдардағы талас ескерткіштері табылған тұсқа сай келеді Ал Орхон - ... ... ... ... ... көруі сібірде 13 жыл айдада болған швед офицері Ф.И. Табберт - Страленбергтің ... ... ... Оның 1730 атты ... көне ... ... ... қызғылықты аралаған Д.Е.Мессершмидтің күнделік жазбаларында да көне түркі жазбаларының кейбір үлгілері туралы деректер келтірілген.Қазіргі орта ... ... ... ... ... ... Совет заманында өзгерген өңірдің салтанатты, әсем қалаларын, зәулім заводтарын, алып ... ... - ... ... ... бірге өлкелереден қол қусырып мүлгіген жансыз, меңіреу балбал тастарға да, опат соғыстардан қирап жер астына түскен ескі қалалардың жал-жал ... ... да, сол бір ... ... төтеп берген сәулет өнерінің не бір ғажап ескерткіштеріне де кз тоқтатып, тарих түбіне ой жіеріп өтері де ... ... ... әйгілі болған ақын тас, жыршы тас - ... ... ... ... ... ... ... тоныкөкке арналған құлпытастағы жазулар жайында.
Онда VIIIғасырдың іргелі мемелкеті - Түркі қағанатының құрамындағы толып жатқан рулардың өзара есепсіз жауласуы, ... ... мен ... ... Бұл ескерткіштердің басты кейіпкерлері хандар, бектер, болғанмен, біз олардан неше түрлі қанау-тонауды көрген, азап-мехнат шеккен бұқара ... ... ... ... ... да анық ... жазбаларын кейбір зертеушілер тарихи деректер жиынтығына жатқызса, енді біразы оларды тарихи ... жыры деп ... ... және ... жазба ескерткіштерінің тілі туралы сөз қоздырудан бұрын, онда қолданылған әліпби жайында айта кеткен орынды. Түркі тілдері тарихындағы ең алғашқы ... осы ... ... ... есептеленідеі. Енисей, Орхон және Талас жазуларының тарихи тамыры мен оның таралу жолдары жөнінде күні бүгінгіге дейін бірізділік жоқ. Орхон - ... ... ... түп - ... ... ... ... арасында бірталай талас пікірлер бар. В.Томсон, В.Радлов., С.П.Толстов., П.Мелиоронский, С.Доннер, Е.Блоше Орхон-Енисей жазуының әріптерін арамей жазуынан тараған деп қарайды. Онда ол араб ... ... ... шығады. Ғалымдардың айтуынша, арамей әріптері көне еврей, сирия әліпбиімен бірге финикия жазуының негізінде пайда болған. Осыған орай, В.Радлов, ... және ... ... ... ... ... ... болуы керек деп топшыласа; тарихшы С.Г.Кляшторный бұл әліпбидің Орта Азияға арамей әліпбиін қолданған иран тілді батыс көршілердің ауысуы ықтималдығын ... ... және ... ... деген пікірді сынай отырса да, көне түркі ... осы жазу ... ... болуы мүмкіндігін мүлде теріске шығармайды.
Г.Вамбери Орхон- енисей әліпбиінің ерекшеліктреі жөнінде айта келіп: , -- деп ... ... ... ... ... және талас әліпиін сол кездегі деп бағалады.
Жоғарыда аталған жазулардың ең ескісі енисей жазба ескерткіштері. В.Радлов, П.М.Мелиоранский, С.Е.Малов сияқты ғалымдар орон ... ... ... ... әлдеқайда көне деп есептейді. Бұл жөнінде К.А.Батманов былай деп жазды: , Енисей, Орхон және ... ... ... ... ... ... орта Азия мен ... жеріне дейін тарап, кең жайылған. Осыған орай, бұл жазулардың арасында жазылу /графикалық/ ерекшеліктері де кездеседі.
XVIII ... басы еді. Орыс ... ... түскен тұтқын щвед офицері Филипп Иоганн Страленберг Сібірді түгел аралап, Орхон өзенінің бойын жағалай жоғары өрлеп келе жатты. Ұзақ ... ... бұл ... ... ... ... көре ... Әбден шаршап-шалдыққан саяхатшы алдағы жолдың қызығынан біржолата күдер үзгендей еді, бір кезде сонау көз ұшынан бұлдырап сағымға ... ... көзі ... ... көрген бүркіттей шаршағанын ұмытып, Иоганн жүрісті жылдамдата ... ... ... оны әрі үрей, әрі өзгеше бір жұмбақ сезім билей бастаған тәрізденді. ... ұзақ ... ұзақ ... ... ... ... тұңғиық ойдың түбіне жете алған жоқ.
Содан бері үш жүз дылдай уақыт өтті, бірақ сол меңіреу тастар аталып ... ... әлі ... ... ... ... Бұл ... жайындағы алғашқы мәліметер 18 ғасырдың басында көріне бастайды. 19 ғасырдың алғашқы ширегінде біраз мағлұматтарды өзі шығарып тұрған журналнда ... ... ... Оның ... көп ... латн ... ... да Орхон ескерткіштері ғалымдарына да белгілі бола бастайды, бұл хабарды естіген ... ... 1875 жылы ... екі рет ... ... 1889 жылы ... атпен 32 таблицалы, 8 фотосуретті атлас жариялайды. Ескерте кететін бір жай жазбалардың әліппесі табылған бұл ... фин ... өз ... ескерткіші деп танып келген.
1889 жылы орыс зерттеушісі Н.М.Ядринцев Орхон өзенінің бойына, Енисей өзені сағасынан табылған ескерткіштерден әлдеқайда ... ... ... ... ... қолдан қашалған төрт қабырғалы биік тасты көреді.
Н.Ядринцев тасқа мынадай сипаттама береді: биіктігі - 3,5 метр, төменгі ені -1,32 ... ... ... ені 1,22 ... Биіктеген сайын жіңішкере береді. Жоғарғы бөлігі өрнектелген тастың ... ... ... ... қараған бетінде қытай жазуы да қалған қабырғасы ... ... ... толған. Көп кешікпей Н.Ядринцев Россия археологтарының 8-ші конгресінде ғалымдардың назарын сол орхон бойындағы көне мұраларға аударады. Осыдан бастап ... тек ... ... ... аталып келген жазбалар енді. Орхон яки Орхон Енисей жазулары деген атқа ие ... жылы сы екі ... да ... ... ... екі ... ... түрінде жарияланып бұл атлас дүниежүзі ғалымдарынң алдына ауыр да жауапты міндет - жазудың сырын оқу міндетін қояды. Міне дәл ... ... - ... ... ... ... салыстырмалы тіл білімі кафедрасының профессоры Вильгель Томсен болып шықты.
1877 жылы бслып шықан ерте русь және ... ... ... қатынастанына арналған тарихи еңбегінен соң Томсен оңтүстік сібірден табылған Орхон енисей ... ... ... ден ... ... 1893 жылы орхон жазуының табады.
Біздің ғалымдарымыздың көбісі осылай тапты деп жалпылама бір сөзбен ғана ... жүр де, ал ... ... ... ... ең ... жағы айтылмай келеді.
Ғалымның назарын енді мына бір таңбаларын (оңнан солға ... ... і - р - ң - т, ... тңрі ( ... мағынасында - М.Ж) деп оқиды.
Ғалымның назарын енді мына бір ... тобы ... ... бұл ... ... ... де ... де, екіншісінде кездеспейді. Томсон мынадай шешімге келеді. Бұл таңба осы ... ... ... ия ... есімі болуға керек.
Қытай тексінде оның аты - Кюэ-те-гин. Қытай тілінде сөздің соңғы ... л ... ... және ... ... ... ... беруде л - дың түсіп қалатындығын ... ... ... таңбалар тобын Күлтегін деген сөзбен салыстырады.
Дәл осы принциппен қарағанда ... ... ... ескерткіштің (екінші таста) мынадай таңбалар тобымен сәйкес келеді. Оның мағынасы білге деген сөзді білдіреді.
Енді ... ... ... қайталана беретін
таңбалар тобын тексереді. Бұл сөздің құрамындағы алғашқы үш таңба ғалымға белгілі. Ежелегенде оңнан солға қарай мұның әдепкі үш ... түр ... ... Демек бұл түрк деген сөз болу керек.Сөйтіп к дыбысының таңбасын табады. Бұл дыбыстың бір таңбасын біз ... ... ... ... кездестірген едік.
Ескертетін бір жай қытай текстерінен аталған ескерткіштің тілі қай халықтікі екендігі турасында мәлімет болатын ол ... - ... ... ... бұл сол ... ... болған барлық түркі халықтарының тілінен әлдеқайда әрідегі таза түркі диалектісінің тілі.
Сонымен моңғолия жерінде Орхон өзенінің ... ... бұл ... кім жасаған және олар бүгінгі халықтардың қайсысына жақынырақ. Ескеркіштерді жасаушыларда оның бас кейіпкерлері де ... ... ... жері, оның батырлары. Ал көне түркі дегенді көбіне көне ... ... деп ... жөн ... Әр ... қалыптасу, даму жолында өзіне тән ерекшеліктері бар. Бұл тарихи құндылықты зерделеп жарыққа шығару қай мемлекетте болмасын ... ... ... ... ... кезінде өткен тарихымызды зерттеу мүмкін болмады. Сондықтан болар ата-бабамыздың бай мұрасы Түркі әлемін ... ... ... ... егемендіктен кейін ғана көріне бастады.
Түркі халықтарының көне дәуірдегі ұзақ ғасырлық ... ... бірі - ... ескерткіші. Орхон-Енисей жазуына жататын маңыздылығы жағынан баға жетпес құнды дүние. ... ... ... ... да осы VII-VIII ... ... ... жазба ескерткіштері арқылы белгiлi болды. Ескерткiш бiр заманда түркiлер мекендеген Енесей өзенiнiң бойы мен қазiргi Монғол Халық ... ... ... ... 400 ... ... ... өзенi бойындағы Кошо-Цайдам ойпатында орналасқан. Оны алғаш тауып, ғылым әлемiне мәлiмдеушi-орыс ғалымы Н. М. Ядринцев. 1890 жылы ... ... - угор ... 1901 жылы В. ... бастаған Орыс ғылым Академиясының Экспедициялары ескерткiш орнатылған жерге барып, жазуды өз көздерiмен ... ... ... 1902 жылы ... ... ... К. ... Күлтегiн ескерткiшiне бiрсыпыра зертеу жұмысын жүргiздi. 1909 жылы француз саяхатшысы Де Ля Кост ... ... 1912 жылы ... В. Л. ... зерттеу жұмыстарын жүргiздi. 1958 жылы монгол - чехославак бiрiккен ғылыми экспедициясы Күлтегiн ескерткiшiнiн орнына қазба жұмыстарын ... ... ... еткен чех археологы Л. Иисль. Бұл В.В. Радловтан кейiнгi жасалған қазба жұмысы едi. Қазба жұмыстары үстiнде қорған ... екi ... ... әдемi ойылып жасалған бас мүсiнiн кездестiрдi. Оның бiрi Күлтегiнiң, екiншi әйелiнiң мүсiнi екені ... ... ... ... ... ... 3,15 метр, енi 1,24 метр, қалыңдығы 0,41 метр. Ескерткiштiң жоғарғы жағы бес бұрышты, қырларында айдаһардың суреттерi мен ... ... ... ... ... ескерткiштiң орнатылған күнi - бiрiншi тамыз, 732 жыл деп ... ... ... 40 жол жазу бар, ол ескерткіштің сол жақ бетіндегі 13 жол жазудың жалғасы. ... ... ... 40 жол ... ал 13 жол жазу кіші жазу /КТМ/ деп аталады. [2, 450-458-б]
Ескерткiш ... ... ... және көне ... ... толтырылған. Ескерткiш бетiндегi Қытай жазуы 732 жылы Қытай императоры Хусен-Цунг тарапынан бедерленген. Мұнда қытайша ескерткiштiң қысқаша мәнi айтылған. Қытай ... ... ... ... ... кейiн немiс, ағылшын және кейiнгi кездерi түрiк тiлдерiне аударылды. Жазудын үстiнде қытайша бiр сөйлем бар, онда делінген. [3, 177-б] ... ... ... ... ... Олжас Сүлейменовтың көне мұра жөнiнiде 80 жылдары Монголияға әдейілеп ұшып барып, көне ескерткіштегі жазуды өз көзiмен көргеннiн және ... ... ... ... ... Монголияның мәдениет Министрiне кiрiп ескерткiштердi ашық аспан астында ... ... Бұл ... Мәскеуге де, Алматыға да жеткізгендігін айта келе -деп, түркі тіліне жатқызуға қимаған Еуропалықтардың пікірлерінің теріс екекдігін дәлелдеді. [5, 5-б] ... ... ... ... жеген iсiне айқын дәлел болатын тарихи жәдiгердiң ... 2001 жылы 18 ... ... ... ... ... ... Университетiнде орнатылды. Осы тұрғыда Қазақстан Республикасының тәуелсiздiгiнiң 10 жылдығына арналған атты халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның Қазақстанда өтуi үлкен жетістік болса, ... және ... ... түркі тілдес халықтарды жақындастыра түседі.
Ескерткіштің көшірмесін ... ... ... ... ... зертеуші Иманғали Тасмағамбетовтың деген еңбегінде атап көрсеттi.[6,4-б]
Белгілі ... ... ... сол ... ... ... дәл ... ұқсас он бес мыңдай ескерткiштер бар, оларды оқып, бiр жүйеге түсiру транскрипциясын ... ... ... ... ... ... жыл сайын 25 қараша - Түркi ескерткiштерiнiң күнi болып белгiлендi. ... мен ... ... мың ... ... ... ғана ... болды десек, бабаларымыздың одан 600 жыл бурын тіл жазуы, әдебиетi, тiл мәдениетi ... сол ... ... ... ... дәлелдейдi.
Ескi дәстір бойынша таққа Күлтегiн отыруы керек болса да өзі ... ... ... ... ... қаған таққа отыруынан Күлтегiннiң құрметiне қойылған ескерткіште, сол бағзы ... ... ... ... деңгейде болғандығын ,[7,4-б] ел басқару жүйесі қазіргі заманғы үрдістей демократиялық жолмен шешетіндігін аңғаруға ... ... ... ... рух ... ... ... Мәтінінің негізі Түркі ұлтының тек тарихы ғана емес ... ... мен ... ... Кіші ... 27-ші бөлімінен арғы қарайғы жазулары тек Күлтегіге арналған. Осы 27-ші бөлімінде Күлтегіннің ағасы ... ... ... ... екі ... ... ... Сонды құрап, біріккен халықты от-су қылмадым. Мен өзім ... ... ... ... [1, 177-б] ... жыр жазуы 53 бөлімнен тұрса, соның 27-ден 53-ке дейінгі ... ... ... және оның ... мол ... ... отырғандығынан мағлұмат береді. ... ... ... арнап қойылған ескерткіш мәтіні жазулары 732 жылы, Білге қағанға арнап қойылған құлыптасындағы жазу 735 ... ... ... да ... - ... ... жататын көптеген құлыптас жазулардың 716-735 жж. аралығында жазылған деп жорамалдауда.
Күлтегін ескерткіші Түркі халықтарының баға жетпес мәдени байлығы. ... ... ... . ... 1996, 13-б., 177-б.
2. I том 450-458 ... ... . I том, 177-б
4. М. Кемел. , . 55-б
5. Тiлеген Садықов // Егемен Қазақстан. 2004, 18 наурыз. 5-б
6. С. ... // ... ... 2001, жыл 19 ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. 2004, 20 наурыз. 4-б

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен зерттелуі23 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь