Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері

1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері.
2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері.
Көне түрік жазба ескерткіштері.Көне түркі жазба ескерткіштері, түркі руникалық жазба ескерткіштері – 7–9 ғасырлардағы көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, көне түркі әліпбиіндегі әр алуан мәтіндер. Көне түркі жазба ескерткіштері арқылы қазіргі түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба дәстүрін, әдет-ғұрыптары мен дүниетанымын білуге болады.Табылған аймақтары:Көне түркі жазба ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі Енисей, Лена өзендерінің аңғарлары, Моңғолиядағы Орхон, Онгин, Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле қойнауы жатады. Орыс этнограф-ғалымы Н.М.Ядринцев 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон өзенінің құйылысынан қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас тапты. Кейіннен біреуі Білге қағанға (735), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732) қойылғаны белгілі болып, мазмұны толық анықталды. Бұл ескерткіштердің бір қырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары «Сібір руналарына», Енисей бойынан табылған жұмбақ жазуларға (бұл жазулар сыртқы көрінісі жағынан Скандинавия руналарына біршама ұқсас болғандықтан «руникалық» немесе «руна тәріздес» деп те аталды) ұқсас. Финн және орыс ғалымдары жүргізген арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания лингвисі В.Томсен 1893 жылы түркі руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, академик В.В.Радлов 1894 жылдың қаңтарында көне түркі тілінде жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл жаңалық – тіл білімінің тарихи салыстырмалы бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге келтіру ісінде мықты қазық болды. Мұнан кейін Көне түркі жазба ескерткіштері тек тастарға ғана қашалмағандығы, металл (алтын, күміс, қола) және саз балшықтан жасалған түрлі бұйымдарға ойып жазылғандығы да айқындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Азиядағы айқындалған түркі руникалық ойма жазуларының жалпы саны әзірше екі жүзге жуық. 20 ғасырдың бас кезінде Шығыс Түркістандағы түркі руникалық жазуының шамандық, манихейлік, буддалық дін және заң мазмұнында қағазға жазылған нұсқалары (8–10 ғасырлар) айқындалды.
1 Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы, 1991. – 30 б.
2 Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. – Алматы, 2004. – 42 б.
3 Радлов В.В. Краткий отчет о поездке в Семиреченскую область летом 1869 г. // Известия РГО. Т.6. №3, с. 99.
4 Шешендік сөздер. – Алматы, 1967. – 7 б.
        
        Қазақстан Республикасының білім министрлігі
Семей қ. Шәкәрім атындағы мемлекеттік университет
СӨЖ
Тақырыбы: 1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы ... ... ... ... ... ... ... профессор Қинаят Шаяхметұлы
Топ: ҚЯ-413
Семей 2015
Жоспар:
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері.
2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері.
Көне түрік жазба ескерткіштері.Көне түркі жазба ... ... ... ... ... - 7 - 9 ... көне түркі ойма жазулары мен қолжазбалары, көне түркі әліпбиіндегі әр алуан ... Көне ... ... ... ... ... түрік халықтарының көне тілін, тарихын, этногенезін, географиясын, рухани мәдениетін, жазба ... ... мен ... ... ... аймақтары:Көне түркі жазба ескерткіштері табылған аймақтарға Сібірдегі ... Лена ... ... ... ... ... Селенга өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы Талас пен Сыр бойы, Ертіс пен Іле ... ... Орыс ... ... 1889 жылы ... ... ... құйылысынан қос тілдік жазуы бар ерекше үлкен екі тас ... ... ... Білге қағанға (735), екіншісі оның інісі Күлтегінге (732) ... ... ... ... ... ... Бұл ескерткіштердің бір қырына Қытай иероглифтері ойылған, ал үш қырына ойылған жазу таңбалары , Енисей бойынан табылған ... ... (бұл ... ... ... ... ... руналарына біршама ұқсас болғандықтан немесе деп те ... ... Финн және орыс ... ... арнаулы зерттеулер нәтижесінде Орхон және Енисей ескерткіштерінің нұсқалары (фотосурет, эстампаж) жинақталып жарияланған атластар жарық көрді. Сайып келгенде Дания ... ... 1893 жылы ... руникалық (Орхон-Енисей) таңбаларының дыбыстық мағыналарын негізінен дұрыс анықтап, академик ... 1894 ... ... көне ... тілінде жазылған Күлтегін ескерткішіндегі руникалық жазудың тұңғыш аудармасын берді. Ғылымда ашылған бұл ... - тіл ... ... салыстырмалы бағытын белгілеп, түркітану ғылымын жүйеге келтіру ісінде мықты қазық болды. Мұнан ... Көне ... ... ... тек ... ғана ... ... (алтын, күміс, қола) және саз балшықтан жасалған түрлі бұйымдарға ойып жазылғандығы да айқындала түсті. Моңғолиядағы, Сібір мен Азиядағы ... ... ... ойма ... ... саны ... екі ... жуық. 20 ғасырдың бас кезінде Шығыс Түркістандағы түркі руникалық жазуының шамандық, манихейлік, буддалық дін және заң мазмұнында ... ... ... (8 - 10 ... ... 1932 жылы ... ... ағаш таяқшаға ойылған руникалық жұмбақ жазу табылды. С.Е.Малов, Х.Н.Оркун, А.М.Щербак, т.б. таяқшалардағы жазудың түркі ... ... ... көрсетіп, оны көне түркі тілінде оқып көрді.Иссык жазба ескерткіш -- сақ ... ... ... ... (б. з. д. 5 -- 4 г.). 1970 ж. Ӏле ... тау ... Есік ... ... Сақ ... ... ... қорымнан алтынға бөленген жауынгер мәйіті және оның түрлі заттары, сонын ішінде жұмбақ жазуы бар күміс ... ... Оның сырт ... руна тәріздес 26 таңба ойылып жазылған. Ескерткіштің құндылығы -- біріншіден, ертедегі Қазақстан жерін мекендеген сақ тайпаларының тілі көне ... тілі ... ... бұдан 2500 жыл бұрын түркі тектес тайпалардың әліпбилік жазуы болғанын дәлелдейді:Могoилян жазба ескерткіш -- ... ... ... ... көне ... ... (7 ... соңы). Ескерткіш Құтлұғ(Қабаған) қағанның баласы Могилянға арналған, мәтінін ... ... ... оны ... Н. М. ... алғаш рет оқыған В. В. Радлов. Жазуда Могилянның, Күлтегіннің, ... ... ... ... -- ... көне түркі жазуымен 759 ж. жазылған ескерткіш. Оны Солтүстік Моңғолияда 1909 ж. тапқан Г. И. ... Ол -- ... ... ... ... 1913 ж. жариялаған. Бұл еңбекті Н. Оркун ... ... С. Е. ... 1959 ж. орыс тіліне аударып жариялаған. Ескерткіш "Селенге тасы" деп те ... ... сол ... ... ... ханы ... Ескерткіш мәтінінде жер-су, адам, тайпа, халық (ұйғыр, ... ... ... ... түркеш, түрік, соғды, қыпшақ т.б.) атаулары кездеседі. Ескерткіште әңгіме оғыз тайпасының өкілі атынан баяндалады.Орхон ойма ... -- ... ... ... ... ... табылған көлемді әдеби мұралар, хан әулетінің құлпытастары, 7 -- 8 ғғ. жазылған көне ... ... ... ... ... Оған Білге қаған, Күлтегін, Тоныкөк, Күлі-чур.
Түркітанудың пән ретінде дамуында XIX - XX ғ.ғ. зерттеле бастаған әдеби трактаттар мен ... ... ... зор ... ... ... ... тайпалары туралы лингвистикалық, тарихи этнографиялық, фольклорлық деректерді жүйеге келтіре отырып жазылған ... ... ... - ... ... атты ... ... Баласағұнидың атты әдеби дидактикалық шығармасы, ортағасырлық түркі халықтарының тарихынан, шығу тегінен ... ... ... Хайдар Дулатитың , Қыдырғали (Қадырғали) Жалайыридың , Рашид әд-Диннің , т.б. ... ... ... бәрі XIX ... 2-жартысы мен XX ғ-дың 1-жартысында Түркітанудыңдың қалыптасып, орнығуына жағдай туғызды. Әлем ... ... ... халықтары өзіндік тіл, тарих, мәдениет, салт-дәстүр ерекшеліктерімен айрықша орын алады. Түркітанудың дараланып, өз алдына жеке ғылым саласына ... ең ... ... бірі ... ... Талас, т.б. өзендер алқаптарынан сан алуан тасқа шекілген (руникалық) жазулар, мүсін тастар мен арнайы жасалған жазба ескерткіштердің ... ... бірі ... олардың сыры ашылып, құпиясы айқындала бастауына байланысты болды. Осыған орай Орхон-Енисей-талас тас жазулары оқылып, ірілі-ұсақты көптеген ... ... мен ... ... ... ... мұра зерттеле бастады. Түркітанушы қазақ ғалымдары қатарындаА.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, Н.Сауранбаев, М.Балақаев, С.Аманжолов, Р.Сыздық, Ш.Сарыбаев, Р.Әміров, Ә.Құрышжанов, т.б. ... ... ... ... ... - ... ... Отар Әлі Бүркіт. О.Бүркіттің қазақ тіл білімі мен түркітану саласында сіңірген еңбегі ұшан-теңіз, жүргізген зерттеу жүмыстары сүбелі. Ғалым - қазақ тіл ... ... ... ... ... мәселелеріне баса кӛңіл аударып, зерттеу жүргізген ғалымдардың бірі. Түркітанушы-ғалым түркі халықтарының тарихы, олардың кӛне мұрағаттары, қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... тілші-ғалым Отар Әлі Бүркіттің атты оқу құралында бұған дейінгі ... ... ... , ... ... тың ... ... Түркітану ғылымының аса маңызды да күрделі саласы - кӛне түркі этногенезі мен алғашқы түркі тілдерінің дамуына келіп тірелетін ... ... ... ... ... халықтарының ата-баба, үрім-бұтақтарының басынан кешкен ӛмір ӛткелдерінің де, арғы ... да, кӛне ... ... ... ... ... да, сала-саламен тармақтана ӛрбуін де, ӛркені ӛсе келіп бүгінгі тілімізбен жалғасуын да, халықтардың ... ... да, кӛне ... ... де, қазіргі түркі тілдес халықтардың шығу тегін де зерделеп қарап, терең зерттеу - ӛмір талабы.
Академик Ә.Қайдар Қазақстандағы және тек Қазақстандағы ғана ... ... ... ұйғыртану бағытын жасаушы, негіздеуші және дамытушылардың алдыңғы қатарынан саналады. Жүзден аса ғылыми мақалалар мен ұжымдық зерттеулер нәтижелерін ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Олардың ішінде екі томдық атты кітабы әрі араб ... ... ... ... және ... ... де баспа жүзін көрді. Ғалым Ә.Қайдардың ұйғыртануға ... ... ірі ... ... ... ... бағаланды. Жалпы алғанда академиктің ұйғыртану саласындағы ғылыми еңбектері түркітану ғылымына қосылған алтын қазына болды.Бірнеше тілде жарық көрген аталған екі ... ... оның ... 1971 жылы ... ... атындағы 1- дәрежелі сыйлықтың иегері болуына негіз болды. Ұйғыртану - тіл ... ... ... ұзақ жылғы зерттеулерінің бір елеулі саласы. Оның Ұлттық ғылым Академиясының Тіл институтының , бөлімдеріне басшылық етуі бір топ ... ... ... өсіп ... зор ... етті. Сөйте отырып ғалым өзінің де алдағы уақытта қазақ тіл білімімен әлдеқайда ... және ... ... ... ... жол ... ... қазақ және ұйғыр тілінде жарық көрген 500-ден астам ғылыми еңбектерінің басым көпшілігі қазақ тілі мен ... ... ... ... ... және лексикография саласындағы жемістері ретінде мына іргелі еңбектерді ерекше атап өтуге болады: (2003), (1961), ... ... 1966), (1986), (2004), ... ... қазақ этнолин - г - вис - ти - касының негізін салушы. Этнолинг - - ... ... ... зерт - ... және ... идеяларында жасалған басқа да зерттеулердің маңызы Қазақстан Республикасының саяси тәуелсіздігіне қол жеткізген жаңа саяси жағдайында маңызы ... арта ... Дәл осы ... ... әрі ... ... мемлекеттік тіл ретінде қалыптасып, дамуы академиялық ғылыми орталықтың жауаптылығын ерекше арттырды. Ғалымдардың барынша тиімді, ғылыми негізді еңбегін қажет ... ... ... ... ... ... Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. - Алматы, 1991. - 30 ... ... Ә., ... М. ... ... - ... 2004. - 42 ... Радлов В.В. Краткий отчет о поездке в ... ... ... 1869 г. // ... РГО. Т.6. №3, с. ... Шешендік сөздер. - Алматы, 1967. - 7 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
Көне түркі жазба ескерткіштері жайлы7 бет
Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы17 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь