Мысық тұқымдастар

Мысық тұқымдастар етқоректі жыртқыштар тобына жатады. Бұл топқа үй мысықтары, жабайы мысықтар, арыстан, жолбарыс, сілеусін, қабылан, теңбілше, ілбісін және тағы басқалар жатады. Олар жемтігіне білдірмей жақындап, бас салады. Мысық тұқымдастар сопақша келген ұзарған денесімен және өткір де қатты тырнақтарымен ерекшеленеді.
Мысықтар тұқымдасының барлығы суда тамаша жүзеді, бірақ суға түспейді. Қабыландар ағашқа жақсы өрмелейді. Мысықтардың терісінің әдемілігі адамдардың қызығушылығын тудыруда. Олардың ноқаттары немесе жолақтары болады. Терісі үшін заңсыз аулау мысықтардың сиреуіне әкелді. Олар мұз басқан таулардан ылғал тропиктік джунглилерге, қапырық шөлдерге дейінгі аралықтағы түрлі орталарда мекендей алады. Үй мысықтары бүкіл дүниежүзінде бар. Ал жабайы мысықтар тек таңдаулы жерлерде ғана өмір сүреді. Мына қызықты дерекке қараңыздар, мысықтың құлақтары бір-біріне тәуелсіз: біреуі алға қарай, ал екіншісі артқа қарай қозғала береді. Мысықтар ультрадыбыстарды да ести алады.
Мысық тұқымдастарының 8 түрі Қазақстанда таралған. Қабылан, қамыс және шағыл мысықтары, сабаншы, қарақұлақ шөлейтті, шөлді, далалы-аймақтарды мекендейді. Сілеусін таулы алқаптардағы орман ішінде, ілбіс (қар барыс) биік таулы алқапта кездеседі. Орманды аймақта кездесетін мысық тұқымдас барыс (леопард) ертеде тіршілік етіп, жойылып кеткен. Барыс мүшелдік жыл санауда 3-жыл. Барыстың аналығы – «таутан» , күшігі – «алан» деп аталады. Қар барыс (ілбіс), сілеусін Қазақстанның таулы алқаптарының қорықтарында (Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл, Батыс Алтай) қорғауға алынған. Ертеде Қазақстанда жолбарыс кеңінен таралған, қазір жойылып кеткен)
1. «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
2. Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 228б., ISBN 5-625-03599-7
3. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Орындаған:Тұрлыбекова Т.С.
Тексерген: Тугамбаева С.М.
Семей 2015ж
Мысықтар тұқымдасы
Мысық ... ... ... тобына жатады. Бұл топқа үй мысықтары, жабайы мысықтар, арыстан, жолбарыс, сілеусін, қабылан, теңбілше, ілбісін және тағы басқалар жатады. Олар жемтігіне ... ... бас ... Мысық тұқымдастар сопақша келген ұзарған денесімен және ... де ... ... ... ... ... суда ... жүзеді, бірақ суға түспейді. Қабыландар ағашқа жақсы өрмелейді. Мысықтардың терісінің әдемілігі адамдардың қызығушылығын тудыруда. Олардың ноқаттары немесе жолақтары болады. ... үшін ... ... ... ... әкелді. Олар мұз басқан таулардан ылғал тропиктік джунглилерге, қапырық шөлдерге ... ... ... ... ... ... Үй мысықтары бүкіл дүниежүзінде бар. Ал жабайы мысықтар тек таңдаулы ... ғана өмір ... Мына ... ... қараңыздар, мысықтың құлақтары бір-біріне тәуелсіз: біреуі алға қарай, ал екіншісі артқа қарай қозғала береді. Мысықтар ультрадыбыстарды да ести ... ... 8 түрі ... ... ... қамыс және шағыл мысықтары, сабаншы, қарақұлақ шөлейтті, шөлді, далалы-аймақтарды мекендейді. Сілеусін таулы алқаптардағы орман ішінде, ілбіс (қар барыс) биік ... ... ... ... ... кездесетін мысық тұқымдас барыс (леопард) ертеде тіршілік етіп, жойылып кеткен. Барыс мүшелдік жыл санауда 3-жыл. Барыстың аналығы - , ... - деп ... Қар ... ... сілеусін Қазақстанның таулы алқаптарының қорықтарында (Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл, Батыс Алтай) қорғауға алынған. Ертеде Қазақстанда жолбарыс кеңінен таралған, қазір жойылып кеткен)
Сүтқоректілер (лат. ... - ... ... ... ... ... ... сатыдағы омыртқалы жануарлар класы. Сүтқоректілерге ұрпағын тірі туып, сүтімен ... ... ... жатады. Қазіргі кезде сүтқоректілердің 5000-ға жуық түрлері жер шарының барлық аймақтарында кеңінен таралған. Олар түрлі табиғи орта жағдайларында (суда, аспанда ұшып ... жер ... ... ағаш ... тіршілік етеді. Сүтқоректілерді зерттейтін зоология ғылымының саласын (лат. - емшек+гр. - ғылым), кейде (грекше - аң, + - ... деп те ... ... олар әр түрлі ортада - құрлықта болсын, суда ... ... ... - кез ... жағдайда, кез келген климатта өмір сүруге бейім келеді. Олардың миы ... ... ... ... ... жануарлармен салыстырғанда үлкен болады. Сүтқоректілер қатарынан құрлық пен теңіздің ең үлкен жануарлары - мұхитта ... және ... ... ... ... ... ... Сүтқоректілердің
* бас сүйегінің құрылысы жеңілдей түскен және ол ауыз ... ... ... тістері мен аяқтары жетіле түскен;
* дене температурасы біркелкі тұрақты;
* жүрегі 4 ... қан ... ... ... ядросыз;
* есіту аппараты ішкі, ортаңғы, сыртқы құлақтан тұрады, көбінің құлақ қалқаншасы жақсы дамыған.
* Күрек тіс, ит тіс, азу алды және азу ... ... азу ... ... бір рет ... бірнеше рет) алмасады.
Сүтқоректілердің пайда болуы
Цинодонт Oligokyphus (реконструкцияcы)
Сүтқоректілер Жер бетінде бұдан 200 млн. жыл ... ... ... ... арғы тегі ... тіршілік еткен аңтісті қарапайым ұсақ бауырымен жорғалаушылар (Therіodontіa). Алғашқы Сүтқоректілердің қалдықтары жоғарғы ... ... ... Олар бор ... аяқ ... жойылып кеткен. Көпбұдыртістілер (Multіtuberculata) мен біртесіктілер осы кезде тіршілік еткен. Юра кезеңінде пантотерийлер пайда болып, бұлардан нағыз аңдар (Therіa) ... олар ... мен ... ... ... ... ... тұрқы 4 см, салмағы 1,2 грамдық, сондай-ақ тұрқы 33 м, салмағы 150 тонна тартатындары да бар. Денесі түкпен ... ... ми ... ... ми қыртысы жақсы дамыған.
Тері жабыны
Сүтқоректілер терісінің құрылысы:1-түк; 2-эпидермис; 3-май шығаратын без; 4-тері астындағы бұлшық ет; ... 6-түк ... 7-тер ... тері ... ... ... ұқсас екі қабаттан тұрады. Теріде май, тер, сүт, иіс шығаратын бездері ... Түк, ... ... мүйіз және тұяқтар - терінің қосалқы бөлімдеріне ... Тері ... мен тер ... зат алмасуын, дене температурасын реттейді және тері бездерінің иісті затының жауынан қорғануда, ... ... ... ... еліктетуде маңызы үлкен.
Қаңқасы
Қаңқасы бассүйек, омыртқа жотасымен [кеуде қуысы], иық белдеуі мен ... ... және ... ... мен ... ... ... Сүтқоректілердің мойын омыртқасы - 7. Бассүйекке астыңғы жақсүйек қозғалмалы (буын арқылы) байланысқан. ... ... ... ... жіктесіп, тұтасып кеткен.
Омыртқаларының беті жалпақ (платицельді). Мойын ... 7 (6 ... ... тек ... теңіз сиырларда) не 8-9 (жалқау аңның кейбір түрі). Көбінің аяғы бес саусақты, бірақ көбіне қатты өзгерген, мысалы, тақ ... ... ... ... (итбалық, кит), қанат тәрізді (жарқанат). Кейбір түрінің артқы аяқтары жойылып кеткен (рудимент түрінде ғана сақталған). Кеуде қуысы мен ... ... көк ет ... ... ... ... бұлшықеттері жақсы дамыған. Әсіресе алдыңғы, артқы аяқтарындағы бұлшықеттер түрлі бағытта орналасқан. Бассүйектегі шайнау бұлшықеттерінің бәрі астыңғы жақсүйекпен байланысады. Сүтқоректілерде ... мен ... ... бөліп тұратын көкет (диафрагма) пайда болған. Көкет тыныс-тық қозғалыстарға (тынысалу, тынысшығару) қатысады.
Асқорыту жүйесі
Сүтқоректілердің асқорыту жүйесі күрделілене ... етті ... ... ... ... шықшытқа дейінгі жақсүйекті иекпен жалғастырып, тұтастыратын бұлшықет дат деп ... ... және ... ... ұяшықтарында тістер орналасқан. Олар құрылысына, атқаратын қызметіне сәйкес күрек, ... кіші және ... азу ... деп ... ... сүт ... өсіп, кейін түсіп, орнына тұрақты тістер шығады. Ауыз қуысына 3-4 жұп сілекей бездерінің өзектері ашылады. Ауыз қуысы - ... ол өңеш ... ... ... ... ... ұсақ ... қарын сөлін бөледі. Күйіс қайыратын жануарлардың (әсіресе сиырда) қарны көп қуысты. Оны үлкен қарын (таз қарын), жұмыршақ (тақия қарын), қатпаршақ ... ... және ... деп 4 ... ... алу жүйесі
Ауа өтетін мүшелер мен өкпеден тыныс жүйесі құралады. Ауа өтетін мүшелерге танау тесіктері, жұтқыншақ, ... ... ... ... ... ... іші көптеген перделер арқылы қуыстарға бөлінген. Оларды өкпе ... ... деп ... Өкпе көпіршектерінің сыртын қылтамырлар торлайды да, сол жерде газ алмасу жүреді. Кеуде қуысының кейде ... ... ... ... ... ауа ... және кері ... жүйесі
Қанайналым жүйесі - құстарға ұқсас, жүрегі толық төрт ... ... қаны мен вена қаны ... ... ... ... - сол жақ қарыншадан басталатын қолқа тамыры сол жақ қолқа доғасын құрайды. Құстарда оң жақ ... ... ... Қан ... газ бен ... ... тасымалдайды.
Зәршығару жүйесі
Екі бүйрек, 2 несепағар түтігі, сыңар қуық және ... ... ... ... түзіледі.
Жүйке жүйесі
Жүйке жүйесі - күрделі құрылыста. Әсіресе ... ... ... ... ми ... ми сыңарларына бөлінген. Ми сыңарларының сыртындағы көптеген иірім, сайшалар ми қыртысының көлемін ұлғайтады. Сүтқоректілердің күрделі қозғалыс ... ... ... да ... ... Мишықтың сыртында сайшалар, иірімдер көп.
Миының үлкен жартышарлары ... ... ... иіс ... өте ... ... Олар иіс сезуі арқылы қорегін іздеп табады, жауынан қорғанады, жұп ... Тек суда ... ... киттерде иіс сезуі өте нашар дамыған. Көпшілік сүтқоректілерде есту мүшесі жақсы жетілген. ... ... ... ... ... ... ... болған. Дыбыс толқындарын сол арқылы қабылдайды. Тек суда, жер астында тіршілік ететін сүтқоректілерде құлақ қалқаны ... ... және ... ... ... дабыл жарғағымен бөлінген. Сүтқоректілердің ортаңғы құлақ қуысында ... төс, ... ... болады. Қосмекенділерде, жорғалаушыларда және құстарда бір ғана үзеңгі сүйегі болатынын еске түсіріңдер. Жарқанаттар, түлендер, дельфиндер өздерінен шығарған өте әлсіз ... ... ... ... ... ... - дара жынысты. Олар іштей ұрықтанады. Ұрық аналық ... ... - ... ... ... ... қабырғасында ұрық пен аналық ағзаның арасында арнайы мүше ... ... ... Ол зат алмасуды реттеп отырады. Оны малдың шуы деп те атайды. Сондықтан жоғары сатыдағы ... деп ... ... ... ... дамып жетілуі, сүтқоректілердің жеке түрлеріне байланысты түрлі мерзімді қамтиды. Мысалы, үйқоянның буаз болу ... бір ай. ... қоян - 45-51 күн, ... - 8-9 ай, жылқы - 10 ай, түйе 12-13 айда ... ... ... деген жұмбақта әрбір жануардың буаз болу мерзімі нақты айтылған.
Мінез-қылығы
Алдыңғы ми сыңарларында иірімдер мидың көлемін арттырып, ... ... ... ... ... ... Сыртқы ортадан келген сансыз хабарларға орай алуан түрлі шартты рефлекстер қалыптасады, тіршілік ортасының өзгерісіне бейімделу арқылы жануарларда жаңа байланыстар ... ... ... ... ... ... келісімен анасының сүтін қорек етеді, ата-енесінің бауырында жүріп, ата-енесі пайдаланатын азыпен қоректенуге ... Егер ... ... ... ал өсімдікқоректі жануардың баласы- өсімдікпен қоректенудің әдісіне үйренеді. [2]
Экологиялық топтары
Сүтқоректілер басқа жануарлармен ... ... ... орта ... ... ... Жер шарында кеңінен таралған. Олар құрлықта, ауада, ағаш басында, жер астында, түрлі су айдындарында ... ... Әр ... орта ... ... ... ... сүтқоректілерді бірнеше экологиялық топтарға бөледі:
Гепард.
Жарқанат.
* Құрлықты мекендейтін сүтқоректілер - Антарктидадан басқа құрлықтарда кеңінен таралған және көптеген ... ... Олар ашық ... бұта мен ағаш ... ... ағаш басында кездеседі. Ашық жерлерде саршұнақтар, суырлар, қосаяқтар мекендейді, Тұяқты сүтқоректілер: құлан, ... ... ... ... да құрлық аңдары. Бұта мен ағаш арасынан бұғы, бұлан, аю, сілеусін, бұлғындарды ... ... Жер ... ... ... ... - ... соқыр-тышқандар, қалталы көртышқандар жатады. Олар тіршілігінің көп бөлігін жер астындағы індерінде өткізеді. Алдыңғы аяқтары мен күрек тістері жақсы жетілген. Топырақ ... ... ... Суда ... ... ... тіршілігі тікелей сулы ортаға байланысты. Оған құндыздар, жұпартышқандар, ондатрлар, кәмшаттар, ... ... ... ... ... ... ... ғана құрлыққа (су бетіндегі қатқан мұзға) шығады. Қалған уақытта суда тіршілік етеді. ... ... ... су ... ... ... сүтқоректілерге қолқанаттылар (жарқанаттар) жатады. Өте ұзын 2-5 саусақтарының арасында, денесінің екі қапталында жұқа терілі жарғағы болады. Олар ... ... ... ... өте ... ұшады.
Түрлері
Піл
Сүтқоректілер Жер шарында кең тараған. Сүтқоректілерге гоминидтер де жатады. Қазіргі кезде сүтқоректілер класы 2 класс тармағынан: ... ... ... ... бар ... ... класс тармағынан және құрамында қалталы жануарлар мен ұрықжолдастылар инфракласы бар ... ... ... ... тұрады. Сүтқоректілердің 4,5 мыңнан астам түрі белгілі. Жылы ... ... ... ... жоғарғы жүйке жүйесінің болуы сүтқоректілерге жер шарының Солтүстік полюсінен бастап, Антарктида жағалауларына дейінгі барлық жерді мекендеуге мүмкіндік берді. ... ... 8 ... ... ... ... ... қоянтәрізділер, жыртқыштар, жұптұяқтылар, тақтұяқтылар және ескекаяқтылар), 31 тұқымдасы және 180-нен астам түрі кездеседі. Әсіресе, қосаяқ, аламантәрізділер, қуысмүйізділер, жертесерлер, т.б. тұқымдастарының ... өте көп. Жеке ... ... ... ... аю, т.б.), ... (шақылдақ, сарышұнақ, суыр), табын, үйір болып (арқар, таутеке, ақ бөкен) ... ... ... ... (суыр, үлкен құмтышқан, т.б.) қорегін күндіз, басқа түрлері (тоқалтіс, кейбір жыртқыштар, т.б.) іңірде не түнде, ал ... ... ... ... Аю, жанат, жанаттәрізді ит, борсық, т.б. қыста ұзақ ... ... ... ... ... ақ бөкен, түлкі, қасқыр, қолқанаттылар, т.б.) маусым сайын қоныс аударып отырады. Сүтқоректілердің көпшілігі жылына 1 рет, ... ... ... ... т.б.) 2 - 3 рет ... ... мерзімі де әр түрлі, мысалы, тышқантәрізділерде - 12 күн, борсық пен жылқыда - бір ... ... 1 айда ... ... ал ... ... марал, бұлан) жыныстық жағынан 2 жасында жетіледі. Тіршілік ету ұзақтығы 14 - 18 айдан (тоқалтіс) 20 - 30 ... ... ... ... ... ... маңызы
Мал шаруашылығы
Сүтқоректілердің шаруашылық маңызы зор. Жабайы аңдардан ... ... ... ет, май, ... ... ... мускус, т.б. өнімдер алынады. Бұлардың бірқатар түрлері (суыр, тиін, ондатр, түлкі, бөкен, т.б.) кәсіптік және әуесқойлық мақсатта ауланады. Кейбір сүтқоректілер ... ... адам мен мал ... ... аурулар (оба, аусыл, құтыру, туляремия, сарып) таратады. Тышқан, тоқалтіс, егеуқұйрық, т.б. - аңдар және ... ... ... ... аса бай сүтқоректілердің фаунасы мал шаруашылығының аса бағалы генофондысына айналды. Биязы жүнді қой мен ... ... ... жаңа қой ... - ... ... үй ... жабайы шошқамен будандастыру арқылы - жетісу шошқасы шығарылды.
Класс тармақтары
Қазіргі кезде тіршілік ететін сүтқоректілер 2 класс тармағына жіктеледі. Олар: ... және ... ... ... (алғашқы аңдар) немесе жұмыртқа салатын сүтқоректілер - жұмыртқа салады. Құстарға ... ... ... Оған ... және сол аймақтағы аралдарда кездесетін үйректұмсық, түрпі (ехидна), түрпітек (проехидна) жатады.
* Қазіргі сүтқоректілер немесе аңдар екі ... ... және ... ... ... бөлінеді. Төменгі сатыдағы аңдарды деп те атайды. Олардың басым көпшілігі Австралияда, аздаған түрлері ... ... ... ... өте кіші әрі ... Ұрпағын аналықтары құрсағындағы қалтасына салып, оның ішкі жағындағы сүт бездерінен бөлінетін сүтімен асырайды. Қалталы сүтқоректілер бұдан 140 млн жыл ... ... ... кездегі сүтқоректілердің көпшілігінің ұрығы аналықтарының жатырында дамып жетіледі.
Сүтқоректілердің қорғау
Соңғы кездерде халық шаруашылығының қарқынды дамуына байланысты қоршаған ... ... ... ... жан-жануарлар дүниесінің азаюына, тіпті кейбір түрлерінің жойылып кетуіне әсер етуде. ... ... ... ... түрі ... алынып, Қазақстанның "Қызыл кітабына", ал соның ішінде жұпартышқан, қызыл қасқыр, қабылан, қарақал, барыс, құлан, Мензбир суыры Халықаралық табиғат қорғау одағының ... ... ... Зоология ғылымының сүтқоректілерді зерттейтін саласын териология деп атайды.
Сүтқоректілер мен жорғалаушылардың ұқсастықтары
Сүтқоректілер мен жорғалаушылардың дене ... ... ... ... ұқсас белгілер (мүйізді қабыршақтар, тырнақтар) көп. Ұрықтарының дамуы да ұқсас. Бұл белгілер олардың туыстық ... ... ... ... 250 -- 180 млн жыл бұрын аңтісті кесірткелер тіршілік еткен. Олардың тістері қазіргі кездегі сүтқоректілерге ұқсас ... ... азу ... ... ... ... ... сыртында түкті жабын пайда болып, дене температурасы тұрақтанған. Сүтқоректілердің көптеген түрлері өсімдіктермен қоректенуге көшкен. Жыртқыштық жолмен қоректенетіндері де бар. ... ... ... сан ... түрлері бұдан 90 -- 70 млн жыл бұрын жер ... ... ... - ... денесін түк қаптаған, дене температурасы тұрақты, ұрпағын сүтімен қоректендіретін, жоғары жаратылымды жануарлар. Миы жақсы жетілген, сондықтан ... ... ... ... да ... жаңа жағдайға оңай бейімделеді. Жылықанды және қанайналымының екі шеңбері толық ажыраған. Өкпесінде өкпе ұяшықтары болғандықтан, газ ... беті ... ... зат ... ... ... ... өтеді. Аналық денесінде ұрпағын көтеруге мүмкіндік болғандықтан және оны ... ... ... сүтқоректілер өзге ағзалардан ерекшеленеді. Қазіргі сүтқоректілер негізгі екі класс тармағына бөлінеді. Олар ілкіаңдар (немесе жұмыртқа салатын сүтқоректілер) және ... ... ... ... және ... ... тармағы деп аталады. Жұмыртқа салатын, ұшатын, суда жүзіп өмір ... ... ... ... бар. Бұлардың көпшілігі төрт аяқпен жүреді
Сүтқоректілер (млекопитающие) жануарлар ... ... ... ... ... Бұған ұрпағын тірі туып, сүтімен асырайтын жылықанды жануарлар жатады. Қазіргі кезде сүтқоректілердің 5 000-ға жуық ... жер ... ... ... кеңінен таралған. Түрлі орта жағдайларында (суда, ауада, жер астында, құрлықта, ағаш басында) тіршілік етеді. Сүтқоректілерді ... ... ... ... ... ) деп ... ... тұрқы 4 см, салмағы 1,2 грамдық, сондай-ақ тұрқы 33 м, салмағы 150 тонна тартатындары да бар. Денесі ... ... ... ми ... сыртында ми қыртысы жақсы дамыған.
Сүтқоректілердің тері жабыны басқа омыртқалыларға ұқсас екі қабаттан тұрады. Теріде май, тер, сүт, иіс ... ... ... Түк, ... ... мүйіз және тұяқтар - терінің қосалқы бөлімдері.
Қаңқасы бассүйек, омыртқа жотасы мен кеуде қуысы, иық белдеуімен алдыңғы аяқтарынан және ... ... ... ... ... ... ... омыртқасы - 7. Бассүйекке астыңғы жақсүйегі қозғалмалы (буын арқылы) байланысқан. Басқа бассүйектері бірімен-бірі жіктесіп тұтасып кеткен.
Сүтқоректілердің ... ... ... ... алдыңғы, артқы аяқтарындағы бұлшықеттер түрлі бағытта орналасқан.
Бассүйегіндегі шайнау бұлшықеттерінің бәрі астыңғы жақсүйекпен байланысады. Сүтқоректілерде кеуде мен ... ... ... ... ... ... ... болған. Көкет тыныстық қозғалыстарға (тынысалу, тыныс шығару) қатысады.
Сүтқоректілердің асқорыту жүйесі күрделілене түсіп, етті еріндер пайда ... ... ... мен ... ... жүйесі құралады. Ауа өтетін мүшелерге танау тесіктері, жұтқыншақ, ... ... ... ... Сүтқоректілер өкпесінің іші көптеген перделер арқылы қуыстарға бөлінген. Оларды өкпе көпіршіктері (альвеолдар) деп атайды. Өкпе көпіршектерінің сыртын ... ... да, сол ... газ ... жүреді. Кеуде қуысының кейде кеңейіп, кейде тарылуына сәйкес өкпеге ауа енеді және кері ... ... - ... ... жүрегі толық төрт қуысты. Артерия қаны мен вена қаны араласпайды. Сүтқоректілердің құстардан айырмашылығы - сол жақ қарыншадан ... ... ... сол жақ ... ... ... Құстарда оң жақ қолқа доғасы болатынын естеріңе түсіріңдер! Қан денеге газ бен қоректік заттарды тасымалдайды.
Екі ... 2 ... ... ... қуық және ... өзегінен зәршығару жүйесі түзеді.
Жүйке жүйесі - күрделі құрылысты. Әсіресе мидың көлемі үлкен. Алдыңғы ми айқын ми сыңарларына бөлінген. Ми ... ... ... ... ... ми ... көлемін ұлғайтады. Сүтқоректілердің күрделі қозғалыс әрекетіне байланысты мишығы да жақсы жетілген. Мишықтың сыртында сайшалар, ... ... иіс ... өте ... ... Олар иіс сезуі арқылы қорегін іздеп табады, жауынан қорғанады, жұп ... Тек суда ... ... ... иіс ... өте ... дамыған. Көпшілік сүтқоректілерде есту мүшесі жақсы жетілген. Сүтқоректілерде сыртқы құлаққа жататын құлақ ... ... ... Дыбыс толқындарын сол арқылы қабылдайды.
Иттің қаңқасы
1 - ... 2 - ... 3 - ... 4 - ... ... 5 - ... 6 - ортан жілік; 7 - ... 8 - асық ... 9 - өкше ... 10 - ... 11 - ... ... 12 - башпай сүйектер
Иттің ішкі құрылысы.
Иттің мүше ... ... ... ретімен жеке-жеке айырып жазыңдар
1 - ми; 2 - жұлын; 3 - ... 4 - өт; 5 - ... 6 - ұйқы ... 7 - ... 8 - ... 9 - ... 10 - ... 11 - көкет; 12 - бауыр; 13 - ішек; 14 - жыныс ... 15 - ... - дара ... Олар ... ұрықтанады. Ұрық аналық жыныс мүшесі - жатырда дамып жетіледі. Жатырдың қабырғасында ұрық пен ... ... ... арнайы мүше (плацента) пайда болған (178-сурет). Ол зат алмасуды реттеп ... Оны ... шуы деп те ... ... ... ... сүтқоректілерді деп атайды. Жатырдың қабырғасында ұрықтың дамып жетілуі, сүтқоректілердің жеке түрлеріне байланысты түрлі мерзімді қамтиды. ... ... ... ететін сүтқоректілерге көртышқандар, соқыртышқандар, қалталы көртышқандар жатады. Олар ... көп ... жер ... ... ... ... аяқтары мен күрек тістері жақсы жетілген. Топырақ арасындағы ... ... ... ... ... ... ... сулы ортаға байланысты. Оған құндыздар, жұпартышқандар, ондатрлар, кәмшаттар, түлендер, киттер жатады. Түлендер көбею, төлдеу кезінде ғана құрлыққа (су ... ... ... ... Қалған уақытта суда тіршілік етеді. Киттердің барлық тіршілігі су ішінде ... ... ... (жарқанаттар) жатады. Өте ұзын 2 - 5 саусақтарының арасында, денесінің екі қапталында жұқа ... ... ... Олар ... ... ... ауада өте жылдам ұшады.Сүтқоректілердің табиғатта, адам өмірінде маңызы ерекше. Үй хайуанаттарының көпшілігі сүтқоректілер. Олардың жүні, терісі, еті, басқа да ... ... ... ... ... ... аңдар қолда өсіріледі. Олардың өнімдері - мүйіздері (бұғыларда), үлбірі (бұлғын, тиін, ... ... ... ... ... ететін сүтқоректілер 2 класс тармағына жіктеледі. Олар: ілкіаңдар және қазіргі аңдар.
Ілкіаңдар (алғашқы ... ... ... ... сүтқоректілер - жұмыртқа салады. Құстарға ... ... ... Оған ... және сол аймақтағы аралдарда кездесетін үйректұмсық, түрпі (ехидна), түрпітек (проехидна) жатады.
Ішкі секреция бездері Секреция - ... ... ... secretio ... деген мағынаны береді. Секреция адам ағзасына физиологиялық маңызы бар көп немесе аз мөлшерде секреттердің пайда болып, бөлінуі. Секреция екі ... ... ішкі ... ... және сыртқы, экзокринді. Эндокринді бездердің сөлін шығаратын өзегі жоқ,без жасушалары қан және ... ... өте жиі ... ... без ... тікелей осы тамырларға өтеді. Экзокринді бездердің өзегі бар, әрі ол өзек белгілі бір ағзаға ... өз ... сол ... шығарады. Ішкі сөлініс бездеріне гипофиз, эпифиз, қалқанша, қалқансерік ... ... без, ... ұйқы және ... ... ... Ішкі сөлініс бездеріне плацентаны (бала жолдасы) да жатқызады. Екіқабат әйел организмінде бала жолдасы бірқатар гормондар бөліп шығарады-эстроген, ... және ... Ішкі ... ... ... құрылымымен және қызметімен тығыз байланыста болады. Оның ядроларының нейросөлінісі бар, яғни гипофиздің артқы бөлігіне түсетін ... ... ... ... қан ... тікелей келетін және аденогипофиздің жасушалар қызметіне әсер ететін биологиялық белсенді заттар бөліп шығаратыны анықталған. Бұлардан ... ішкі ... ... ... ... жатады - бүйрек, ішек-қарынның кілегейлі қабығы, бауыр, себебі олар қанға организм ... ... ... ... бар ... ... ... шығарады. Атап айтқанда ренин, гастрин, секретин, панкреозимин, ... ... ... т.б. ... ... ... түтіктері жоқ бездер жатады, бірақ организмнің ішкі ортасына активті физиологиялық активті заттар бөлетін ... ... ... реттелуін қалыптастыратын, жасушалар тіндер мен мүшелердің қызметтерін күшейтеді немесе төмендетеді. Гормондар-ағзадағы мүшелердің қызметін реттей отырып, оны ... ... ... ... ... жоғары активті зат. Мысалы, ағзадағы зат алмасу процестері, дененің өсуі мен репродуктивті қызметтер де гармондарға байланысты. Ішкі секреция ... ... ... безден шығатын өзектері болмайды. Сондықтан бездерден бөлінген гормондар тікелей қан мен лимфаға бөлінеді. Осыған байланысты эндокринді бездер қан тамырларымен ... ... Ішкі ... ... ... бірнеше арнаулы әдістермен зерттейді.
1) Клиникалық бақылау - жеке бездердің қызметінде ауытқу ... ... ... ... ... айқындалады.
2) Безді сылып тастау (экстирпация). Арнаулы операция жасап, безді алып тастайды да, организмде ... ... ... ... ... ... (трансплантация).
Бұл әдіс үш нұсқада қолданылады ауто-, гомо- және ... ... ... без ... ... ... сол ... басқа жеріне қондырылады. Гомотрансплантацияда бір түлікке жататын малдың безі бір ... ... ... кондырылады. Ал, гетеротрансплантацияда бір түлік малының безі екінші түлік өкіліне қондырылады. 4) ... ... ... ... ... ... ... бір түрге жататын екі организмнің қан тамырын жалғастыра тігу арқылы ортақ қан айналым ... ... 5) Ішкі ... ... ... ... гормондар егу. Бұл әдіспен жасанды түрде бездің ... ... 6) ... изотоптар қолдану арқылы гормондардың түзілу құпиясын, олардың организмде ... ... ... ... ... 7) ... әдісі. Организмге молекуласында радиоактивті атомы бар гормон егіліп, белгілі бір мерзім ... соң оның ... ... ... да, одан жұқа ... ... Осыдан кейін қиындыны радиоактивті сәулеге сезімтал фотографиялық эмульсияға салады. Өңделген пленкада гормон шоғырланған жерде қара дақ байқалады. 8) ... ... және ... ... анықтау әдісі де практикада кең қолданылады. Ішкі секреция, немесе эндокриндік, бездер деп ... ... ... белсенді заттарды тікелей қанға немссе сөлге (лимфаға) бөлетін, ... ... бар ... ... Грек ... ... ... сөз -- ішкі, -- ... ... ... ... Ішкі ... бездерінің шығару өзектері болмайды, оларда пайда болған заттарды гормондар (грек тілінен аударғанда гормон қозғаймын ... сөз) деп ... ... ... ... ... екі топқа бөлінеді:
1) тек эндокриндік қызмет атқаратын бездер. Оларға қалқанша, қалқанша серік бездері, гипофиз, бүйрек үсті ... ... ... ... және ... ... ... қызмет атқаратын бездер. Бұл топқа ұйқы безі мен ... ... ... секрециялық бездерді топографиялық орналасу жағдайы мен табиғатына қарай бес ... ... ... 1. Нейрогенді бездер тобына гипофиз бен эпифиз жатады.
2. Бронхиогенді бездер тобына табиғаты жағынан ұрықтың ... ... мен ... қабырғасынан дамитын қалқанша, қалқанша серік бездер мен айыршық без (тимус) жатады.
3. Хромофинді ... ... ... үсті безі ... -- ... үйқы ... аралық бөлігі жатады.
5 -- топқа жыныс бездерінің эндокриндік бөлігі жатады.
Ішкі секреция ... ... ... тән. ... мөлшері үлкен болмайды, бірақ қанмен мол жабдықталады. Безде қан тамырлары орасан көп капиллярлар торын құрайды. Сондықтан без бөлген өнімдер қанға тез ... ... ... Ішкі секреция бездері(glandula endocrinae, лат. glandula без, грек, endon -- ... krino -- ... -- ... (гормондар) организмнің сұйық ішкі ортасына (қан, лимфа, ұлпа сұйығы) бөлетін бездер. Бұл бездер тек ... ... ... ... ... ... ... болмайды және қан тамырларына өте бай келеді. Эндокринді бездер (ішкі секреция бездері): орталық және шеткі эндокринді бездер болып екіге ... ... ... бездерге: гипоталамус, гипофиз және элифиз, ал шеткі эндокринді бездерге: қалқанша, қалқанша маңы, бүйрекүсті бездері жатады. ... ... ... қосарлана қызмет атқаратын аралас бездер де болады. Оларға: жынысбездері, ұйқы безі, плацента және тимус ... без) ... ... бездер гормондары организмнің сұйық ішкі ортасы арқылы дене мүшелерінің дамуы мен ... ... зат ... деңгейін гуморальды реттеуге қатысады.[1]
Ішкі секреция бездерінен бөлінетін гормондар және олардың адам ... ... ... ... ... зат алмасу қарқындылығын арттырады
Паратгормон
Қалқаншамаңы безі
Кальций және фосфор алмасуын реттейді
Инсулин
Ұйқыбездің аралды бөлігі
Бұлшықет және ... ... ... ... ... ... құрамындағы қанттың мөлшерін азайтады, гликогеннің қорын арттырады, ... ... әсер ... ... ... ... айналуына әсер етеді
Адреналин
Бүйрекүсті бездің без заты
Симпатикалық жүйкелердің әсерін арттырады, бауыр мен ... ... ... әсер ... ... гормоны [соматропты гормон)
Гипофиздің алдыңғы бөлігі
Сүйектің және ағзаның ... ... ... ... ... және ... ... әсер етеді
Гиреотропты гормон
-"-
Қалқанша бездің өсуіне және тироксиннін түзілуіне әсер етеді
Адренокортикотропты гормон [АКТГ)
-"-
Бүйрекүсті бездердің өсуіне және ... ... ... әсер ... (гипофиздің артқы бөлігі)
Жатыр бұлшықеттерінің жиырылуына және сүттің бөлінуіне әсер етеді
Вазопрессин
Example
Бірыңғайсалалы бұлшықеттердің жиырылуына жағдай жасайды. Зәрдің бөлінуін азайтады
Тестостерон ... ... ... ... дамуына әрі сақталуына әсер етеді
Эстрадиол (экстрогендер)
Аналық бездер
Аналық жыныс белгілердің дамуын әрі сақталуын қамтамасыз етеді
Дереккөздер
1. : Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. ... - ... Бас ... 1998 ISBN ... VIII том
2. Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 228б., ISBN 5-625-03599-7
3. Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Леопардтың биологиялық ерекшеліктері23 бет
Мысық тұқымдасы16 бет
Тері мех өнімдерін өндіру технологиясы8 бет
Құтыру - зооантропонозды ауру28 бет
Бағалы аң, мех және тері шикізаттың технологиясы мен тауартануы5 бет
Мал азықтарының топтары9 бет
Малазықтық дақылдардың агробиологиялық ерекшеліктері7 бет
Сабақтану және жапырақтануына қарай өсімдіктің түрлері9 бет
Әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің Биология мұражайындағы омыртқалы жануарлардың био алуан түрлілігі54 бет
Астық тұқымдастар27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь