Автокөліктік ластануға экожүйенің әсері

Кіріспе 4
Негізгі бөлім
1 Қазақстан Республикасының жалпы әуе бассейнінің ластану деңгейіне жалпы шолу 5
1.1 Қазақстан Республикасының қалаларының әуе бассейінінің ластануы 5
1.2 Атмосфералық ауаның стационарлық. ЖЭС ластану көздері 16
1.3 Қала атмосферасын ластайтын негізгі жылжымалы көздер.автокөліктер шығарындылары 19
Тәжірибелік бөлім
2 Алматы қаласының әуе бассейнінің ластануының заманауи тенденциясы 27
2.1 Негізгі ластаушы заттардың концентрациясының динамикасы 27
2.2

2.2.1
2.2.2 Қаланың атмосферасының ластану деңгейіне метеорологиялық жағдайлардың әсері
Ауа бассейінінің ластануына жел тәртібінің атқаратын рөлі
Антропогенді қоспалардан әуе бассейінінің тазару үрдісінде
жауын.шашындардың атқаратын рөлі 32

32

34
3 Қоршаған және әлеуметтік орта сапасының тұрғындар денсаулығына әсері 35
3.1 Қоршаған және әлеуметтiк орта сапасының тұрғындар денсаулығына ықпалы 35
3.2
3.3


3.4


3.4.1
3.4.2 Алматы қаласының қазіргі экологиялық жағдайы
Алматы қаласының қаңтар, наурыз, шілде, қазан айларындағы атмосфералық ауаның ластану жағдайы бойынша талдау нәтижелері
Мектепкедейінгі балалардың денсаулығына әсер етуші факторларды бағалаудың тәжірибелік.экперементтік нәтижелері
Сауалнама мәліметтері бойынша нәтижелері
Алматы қаласының аудандары бойынша мектепке дейінгі балалар арасындағы тыныс жолдары ауруларының 2014 жылғы статистикалық көрсеткіштері
4 Алматы қаласының әуе бассейнінің ластануын төмендету үшін жүргізілетін шаралар реті 72
4.1 Ластану деңгейін төмендету бойынша жүргізілетін негізгі шаралар 72
4.2 Алматы қаласының экологиялық жағдайын сауықтыру бойынша тәжірибелік ұсыныстар 80
Қорытынды 83
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 85
Жұмыстың өзектілігі. Қазіргі таңда атмосфераның зиянды заттектермен ластануы өзекті мәселенің бірі болып табылады.
Атмосфераның зиянды заттектермен ластану салдарынан климаттың өзгеруі, озон қабатының жұқаруы, парниктік эффектісі, қышқылдық жаңбыр пайда болуда. Ластану нәтижесінде атмосфераға тасталынатын шығарындыларға қатты бөлшектер, шаң, түтін, күйе, көміртек оксиді, күкірт диоксиді, азот оксидтері, әр түрлі ұшпа көмірсутектері, фосфор қосылыстары, күкіртті сутек, аммиак, хлор, фторлы сутек жатады. Өнеркәсіпте және көлік отыны жанған кезде түзілетін азот оксидтері, N2O, NO, NO2 атмосфераны ластайтын көздердің бірі.
Атмосфераның ластануына өнеркәсіп орындары, жылу электрстанциялары, ауыл шаруашылығы, құрылыс орындары, автокөлік шығарындылары себеп болып отыр. Жоғарыда айтылған объектілерден атмосфераға түскен заттар ауа құрамындағы компоненттерінің қатысуымен химиялық немесе фотохимиялық өзгерістерге ұшырайды [1].
1 А.Ж.Ақбасова,Г.Ә.Саинова. Экология Алматы 2003 ж, 292 бет.
2 Ж.Әділов Қала және қоршаған орта. Алматы”Ана тілі ”1991 ж,80 бет.
3 Ұ.Б.Асқарова Экология және қоршаған ортаны қорғау.Алматы 2004 ж, 90 бет.
4 Е.М.Үпішев,С.Мұқаұлы.Табиғаты пайдалану және қоршаған ортаны қорғау.Алматы 2006 ж.
5 Ж.Бақытов. Атамекен газеті. Қала ауасы көк түтіннен қашан тазарады? Алматы 2005 ж.
6 Қ.Өрісбаев.Атамекен газеті. Алматы аспаны көк түтіннен қашан арылады? Алматы 2005 ж.
7 Құттыбек Аймахан. Алматылықтар санасы тазармай,алматы тазармайды. Алматы Ақшамы, 22 Желтоқсан № 154 (3936).
8 С.Ш.Асрандина.Экология және табиғатты пайдалану Алматы -2006 224 бет.
9 Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны қорғау министрлігінің орталығы. “КАЗГИДРОМЕТ”.
10 Комаров Ю.М. Халық денсаулығы, интегралды баға мәселесі.
/Ю.М. Комаров // Денсаулықсақтау, хал. журнал, Бухарест, 1988, №4, С.287-295
11 Мұрат Батырбаев. Атамекен газеті. Алматы қаласының қоршаған ортаны қорғау маниторингі.2004 ж.
12 Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Республики Казахстан за 2007г. // Министерство охраны окружающей среды Республики Казахстан, Казгидромет. – Алматы, 2007.
13 Намазбаева З.И., Шабдарбаева М.С.Қоршаған орта және балалар мен жасөспірімдердің денсаулық жағдайы факторларының арасында тәуелділік./ З.И Намазбаева, М.С. Шабдарбаева. //Ағзаның тіршілік қызметіне кешенді экологиялық факторлар мен генотипінің әсері. Қарағанды, 1989, б. 48-52.
14 Омарова М.Н. Ортаның ластануымен бала мен ересектердің науқастануын зерттеу. / М.Н. Омарова // Экология мен патофизиология мәселелері, Алматы, 1995, 116-120
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті 
ГЕОГРАФИИ және ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ФАКУЛЬТЕТІ МАГИСТРАТУРА
Энергоэкология кафедрасы
6М060800-Экология
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Автокөліктік ластануға экожүйенің әсері
Орындаушы
___________
Умарова З.А.
"___" _______2015 ж.
Ғылыми ... ... ... ... жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
г.ғ.к., доцент
___________
Базарбаева Т.А.
"___"________2015 ж.
АЛМАТЫ 2015
Түйіндеме
Магистрлік ... 4 ... 85 бет, 17 ... 14 ... 55 ... ... ... тұрады.
Түйіндік cөздeр: автокөліктер, атмосфераның ластану индексі, сауалнама, химиялық конценраттар,пестицидтер, ... ... ... ... рeтіндe №8 Қалалық балалар емханасы Алмалы, Жетісу, Әуезов ... № 4 ... ... ... ... ауданы; №5 Қалалық балалар емханасы Бостандық аудандандары алынды. Аталған аудандардан алынған мәліметтерді ... ... ... ... 2014 ... ... мәліметтер бойынша Алматы қаласындағы Негізгі ластану мөлшері Жетісу ауданына тиесілі болып табылады. Бұл ластаушы заттардың - 3315 ... ... ... ... ... ... ЖЭC-1 орналасқан, бұдан басқа атмосфералық ауаның ... ... ... қосатын басқа да мекемелер бар. Сонымен қатар, бұл ауданда көлік жүктемесі едәуір қарқынды.
Резюме
Магистерская диссертация состоит из 4 ... 85 ... 17 ... 14 ... 55 использованных литератур.
Ключeвыe cлова: автотранспорты, индекс загрязнения атмосферы, анкета, химические концентраты, ... ... ... ... ... ... №8 ... детская поликлиника обслуживающая Алмалы, Жетысу, Ауезовские ... № 4 ... ... ... ... ... район; №5 городская детская поликлиника обслуживающий Бостандыкский район. Все полученные данные по этим районам ... ... ... ... по ... ... самым загрязненным районом является Жетысуский район. В этом районе загрязняющая вещество составляет- 3315 тонн. Жетысуском районе расположен ЖЭC-1 и ... того ... ... в этом ... гораздо более интенсивен.
Summary
Master's thesis consists of four chapters, 85 pages, 17 tables, 14 figures, 55 ... words: car, air ... index, profile, chemical ... pestetsidy, viruses, asthma.
The object of the study: №8 City Children's Polyclinic serving Almaly, Zhetysu, Auezov ... №4 City child clinic serving Turksib ... №5 City ... ... service ... district. All the data in these areas to process statistical methods.
Findings of the study: on ... research the muddiest district is the Zhetysu ... In this district ... the ... of is - 3315 tons. Besides that ... loading in this district much more intensive.
Мазмұны
Кіріспе
4
Негізгі бөлім
1
Қазақстан Республикасының жалпы әуе бассейнінің ластану деңгейіне жалпы шолу
5
1.1
Қазақстан Республикасының қалаларының әуе ... ... ... стационарлық- ЖЭС ластану көздері
16
1.3
Қала атмосферасын ластайтын негізгі жылжымалы көздер-автокөліктер шығарындылары ... ... ... ... әуе ... ластануының заманауи тенденциясы
27
2.1
Негізгі ластаушы заттардың концентрациясының динамикасы
27
2.2
2.2.1
2.2.2 ... ... ... ... метеорологиялық жағдайлардың әсері
Ауа бассейінінің ластануына жел тәртібінің атқаратын рөлі ... ... әуе ... ... ... ... ... рөлі
32
32
34
3
Қоршаған және әлеуметтік орта сапасының тұрғындар денсаулығына әсері
35
3.1
Қоршаған және әлеуметтiк орта ... ... ... ... ... ... ... жағдайы
Алматы қаласының қаңтар, наурыз, шілде, қазан айларындағы атмосфералық ауаның ластану жағдайы ... ... ... ... ... ... әсер етуші факторларды бағалаудың тәжірибелік-экперементтік нәтижелері
Сауалнама мәліметтері ... ... ... ... ... ... мектепке дейінгі балалар арасындағы тыныс жолдары ауруларының 2014 жылғы статистикалық көрсеткіштері ... ... әуе ... ластануын төмендету үшін жүргізілетін шаралар реті
72
4.1
Ластану деңгейін төмендету бойынша жүргізілетін негізгі шаралар
72
4.2
Алматы қаласының экологиялық жағдайын сауықтыру бойынша ... ... ... тізімі
85
Белгілер мен қысқартулар
ДДҰ - дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы;
ҚЗ - ... ... - ... ... - ... заттар;
АЛИ-атмосфераны ластаушы заттар;
м - метр;
м/с - метр ... - ... - ... ... - ... рұқсат етілген;
АЛП - атмосфераның ластану потенциалы;
АЛБП - атмосфераның ластануын бақылайын посттар;
С, О, Б, Ш, СБ, СШ, ОБ, ОШ, - ... ... ... ... ... батыс, шығыс, солтүстік-батыс, солтүстік-шығыс, оңтүстік шығыс;
-жылу электр орталықтары;
CO - ... ... - ... ... - ... - ... қос ... - орташа концентрация;
qм - максималды концентрация;
SO2 - күкірттің қос тотығы;
АҚ Алматы ауыр машина жасау зауыты
АММК (Алматы ... мата ... ... үй ... ... ... Қазіргі таңда атмосфераның зиянды заттектермен ластануы өзекті мәселенің бірі ... ... ... ... ... ... климаттың өзгеруі, озон қабатының жұқаруы, парниктік эффектісі, қышқылдық жаңбыр пайда болуда. Ластану нәтижесінде атмосфераға тасталынатын шығарындыларға ... ... шаң, ... ... ... оксиді, күкірт диоксиді, азот оксидтері, әр түрлі ұшпа көмірсутектері, фосфор қосылыстары, күкіртті сутек, аммиак, хлор, ... ... ... Өнеркәсіпте және көлік отыны жанған кезде түзілетін азот оксидтері, N2O, NO, NO2 атмосфераны ластайтын көздердің бірі.
Атмосфераның ластануына өнеркәсіп орындары, жылу ... ауыл ... ... ... ... ... себеп болып отыр. Жоғарыда айтылған объектілерден атмосфераға түскен заттар ауа құрамындағы компоненттерінің қатысуымен химиялық немесе фотохимиялық өзгерістерге ... ... ... ... ... ... ... көзі болып автокөлік шығарындылары табылады. Автокөліктерден шығатын зиянды заттектерге көмірқышқыл газы, ... ... ... ... альдегидтер, т.б. яғни барлығы 200 - ге жақын компоненттер бар.
Бұл шығарынды заттектер адам ағзасына кері ... ... ... алу ... ... ... ... өкпенің қатерлі ісік ауруына душар етеді. Канцерогенді, теротогенді, мутагенді аурулар туғызады.
Сондай-ақ өсімдіктер үшін де улы ... ... ... ... ... қосылыстары мен көмірсутектер. Егер ауада 0,2- 0,5 мг/м3 зиянды заттар болса өсімдіктің ... ... ... ... және ... кеселімен зақымдалуына ықпалын тигізеді. Өсімдіктің өсіп дамуына ... әсер ... ... ... ... ... Алматы ауасының ластануы бүгінгі таңда қарқынды жоғарылауда [2]. ... ... ... ... ... ... атмосфералық ауа жағдайының автокөлік шығарындыларымен ластануының жалпы қоршаған ортаға тигізетін әсерін атмосфералық ауаның құрамындағы ластаушы ... ... ... ... ... ... осы ластаушы заттардың адам ағзасына тигізетін әсерін зерттеу болып табылады.
Зерттеудің міндеттері:
1. ... ... ... ... ... деңгейін анықтау;
2.Алматы қаласының қазіргі экологиялық жағдайы ... ... ... ... зиянды заттектердің қоршаған ортаға тигізетін әсерін статистикалық жолмен анықтау;
4.Алматы қаласының аудандары бойынша атмосфералық ауаны ластайтын ластаушы заттарды ... ... ... ... ... ... мектепке дейінгі балалардың денсаулығына тигізетін қолайсыз әсерлерін бағалау;
6.Атмосфералық ауаны жақсарту бойынша экологиялық тұрғыдан сауықтыру
шараларын тәжірибе жүзінде ... ... ... ... ... ... сараптау, жинақтау, жүйелеу, химиялық талдау әдістері қолданылды.
* Қазақстан Республиканың жалпы әуе бассейнінің ластану деңгейіне жалпы шолу
1.1 Қазақстан Республикасының ... әуе ... ... ... ... немесе шектен тыс мөлшерде пайда болған және ортаны ластайтын кез келген физикалық ... ... ... және биологиялық микроорганизмдерді ластағыштар деп атайды.
Ластану нәтижесінде атмосфераға тасталынатын шығарындыларға қатты бөлшектер, (шаң, түтін, күйе, көміртек ... ... ... азот ... әр ... ұшпа ... ... қосылыстары, күкіртті сутек, аммиак, хлор, фтролы сутек,) жатады. Өнеркәсіпте және көлік отын жанған кезде ... азот ... ... ... көздердін бірі. Күн сәулесінің әсерінен күрделі химиялық реакцияға түсіп нәтижесінде уытты фотооксиданттар (озон, азот қышқылы) түзілуіне үлес қосады. Атмосферада азот ... ... ... жоғары болған кезде адам улануы мүмкін. Соның салдарынан өкпесі ісінеді, сілемейлі қабығында жара пайда ... басы ... ... қашады [1].
Қазір атмосфераның зиянды заттармен ластанғандығы соншалық, сол ... ... ... ... ... ... ... таралады. Атмосфераға техногендік жылудың, көмірқышқыл газының және аэрозольды ... ... ... ... өзгеру мүмкіндігі;
Атмосферада фреондардың, азот тотықтарының және басқа да кейбір ... ... ... озон ... ... мүмкін;
Дүниежүзілік метерологиялық ұйымның деректеріне қарағанда, ауылдық жерлерден гөрі ... ... газ ... лас ... 15-25 есе және ... заттар 10 еседей көп екендігі анықталады. Қыс айларында қалаларда тұман екі ... ... - ... 5-10 % көп түсетіндігі, жерге жететін күн радиациясының деңгейі 20-30 % ... ... ... ... ... ... жылдамдығы 20-30% кем болатындығы байқалды. Түтіннің құрамындағы газдар қолайсыз метерологиялық жағдайларда қалың улы тұмандардың түзілуіне әкеп соғады. Мысалы: Лос ... ... ... ... ... сол ... ФРГ мен бір қатар елдерде зиянды улы заттардың жоғары концентрациясының ... ... ... деп аталатын қалың тұмандар байқалды. Лондонда смогтар ХІХ ғасырдың соңынан бастап ақ белгілі болған, әсіресе 1952 және 1956 ... ... ... елге ... зардаптарын тигізді 1952 жылдын 5-9 желтоқсан аралығында қаланың үстін қаптаған тұман жауып тұрған. Тұманың құрамындағы зиянды қосылыстардың (күкірт ангидриді, азот ... ... ... ... ... ... ... нормадан 5-6 есе көп болып, 12 сағаттан кейін көптеген адамдарда тыныс алу ... ... бас ... бас ... ... ... ... бронхит аурумен ауыратын адамдардың көпшілігі смогтың әсерінен қазаға ұшыраған. Ұлыбритания астанасының үстінде 1956 жылы ақпанда 96 сағат бойы ... ... смог ... адамдардың ажалына себеп болған. 1968 жылы Лондонда "Ауа ... ... ... соң ... ластануы біршама азайған [2].
Атмосфераның ластануы адам, жануарлар, өсімдіктер үшін әрқашан зиян. Өсімдіктер үшін әсіресе улы болып саналатын күкірт, фтор, ... ... мен ... Олар ауыл ... дақылдарына, орман мен бақтар, парктерге үлкен зиян келтіреді. Дәнді дақылдардан бұл газдарға өте сезімтал - ... ... - ... ... ... ... ... табылады.
Ауаның құрамында болатын күкіртті газдың шектеулі нормасы 0,02 мг/м3, азот оксидтері-0,02 мг/м3 және ... ... ... ... жағдайын бақылау 2007 жылы 50 стационарлы кентте жүргізілді, 21 елді мекен республикасында: Ақтау, ... ... ... ... ... Жезқазған, Қарағанды, Қостанай, Қызылорда, Риддер, Павлодар, Петропавл, Семей, Тараз, Орал, Өскемен, Шымкент, Екібастұз қалалары.
Ауаның ластануының ең жоғары ... (АЛИ 5-12,6 ) ... ... Ластанған (АЛИ 5->5) қалаларға 10 қала жатқызылған, соның ... ... ... ластануы (АЛИ 5->7) 8- қалада (сурет 1). Республикамыздың 18 ... бір ғана улы зат ... бар ... ... орта мәні ШРК- дан асып ... отыр, ал 5 қалада (Алматы, Риддер, Теміртау, Өскемен, және ... үш және одан көп улы ... ... ... ШРК - дан жоғары. 10-қалада азот диоксидінің 1,3-2,2 ШРК ... орта ... ... Ал 1,2-2,8 ШРК ... ... көтерілген улы заттар (тозаң түрінде) - 9 қалада, 1,3-4,3 ШРК шегінде формальдегид - 7 қалада, 1,7-3,0 ШРК ... ... - 4 ... ... ... ... ... 20 елді мекенде ең болмағанда бір ғана улы зат ... бір ... ... ең ... ... ШРК - дан асып кеткен, Бұл жағдайда мұның өзінде 12 қалада (Алматы, Астана, Балқаш, Жезқазған, ... ... ... Тараз, Теміртау, Шымкент, Өскемен, және Глубокое кенті) үш және одан да көп улы зат қоспасы үшін белгіленген ШРК - дан асып ... ... ... көтерілген улы заттардың ШРК - дан жоғары концентрациясы 16 қалада, оксидті көміртек -14 ... ... азот мен ... - 4 қалада, аммиак пен фторлы сутегі - 3 ... ... ... - 2 ... ( ... 1) байқалған.
Сурет 1 - 2007 жылғы Қазақстан Республикасы атмосферасының ластану индексін қала бойынша салыстыру
2007 жылы ... ... ... ластануының 22 жағдайында және төтенше жоғары жағдайында улы заттың концентрациясының рұқсат етілетін мөлшерден 10,2-14,0 есе ... А ... 1) ... ... тіркелген: Астана қаласында улы заттың ауаға көтерілетін концентрациясының ең шекті мөлшері көктем ... 14,6 ШРК ... - 65,2 ШРК, ... азот ... концентрациясы ШРК - дан 10,4 - 23,8 есе ... ... улы ... ауаға көтерілетін концентрациясы рұқсат етілетін мөлшерден 10,2-11,6 есе артқан, күкірт диоксиді - 10,3 -21,3 есе ... ... улы ... аспанға көтерілетін концентрациясы рұқсат етілген мөлшерден 10,2-14,0 есе артқан (Кесте 1) [9,12].
Кесте 1 - Қазақстан ... ... 2007 ... ... ... ... ... бойынша орташа
ШРК-сы жоғары қала саны
Орташа концентрация
Максималды
концентрация
мг/м3
ШРК қысқаша жоғары-лау
мг/м3
ШРК қысқа-ша жоғарылау
Ор-таша
Макси-малды
Қалқыған ... ... ... ... диоксиді
21
0,043
1,1
0,282
3,3
10
18
Азот диоксиді
4
0,021
0,3
0,093
0,2
0
0
Аммиак
5
0,039
1,0
0,243
1,2
1
3
Күкіртсутек
6
0,002
0,010
1,2
4
Фторлы сутек
3
0,003
0,5
0,058
2,9
0
3
Күкірт қышқылы
2
0,021
0,2
0,057
0,1
0
0
Фенол
10
0,0037
1,2
0,023
2,3
4
9
Формальдегид
9
0,0082
2,7
0,037
1,1
7
4
Хлор
2
0,002
0,1
0,100
0,5
0
1
Атмосфералық ауаның ластануын бақылау үлкен қалаларда және өндіріс орындарында жүргізілді. Қазақстанның атмосферасының ауасында ... ... ... 2007 жылы жоғары деңгейде қалуда.
Республика қаласында орташа концентрациялы қалқыған ... ... ... ... ... 1,2. Алматы, Астана, Қызылорда, қалаларында қалқыған заттың орташа концентрация 2-ге жоғарылады. ... ... ... ... ... Теміртау, Өскемен, Шымкент, қаларында ШРК 1,0-1,8.
Астана қаласында максималды бір ... ... зат ... 65,2 ШРК ға ... ... ... -14 ШРК, ... -11,6 ШРК, Атырауда-3,4 ШРК, Ақтау, Алматы, Жезқазған, Теміртау, Шымкент, Екібастұз, қалаларында орналасқан шекті 2,0-2,8 ШРК. Қарағандыда және ... ... 1 ШРК ... ... ... ... диоксиді республика қаласы бойынша ШРК-дан көтерілмеген. Балқаш қаласында күкірт диоксидінің ... ... 2,2 ШРК ... ... ... және Өскемен қалаларында 1,0-1,8 ШРК. Балқаш қаласында белгіленген ... бір ... ... ... ШРК. Өскеменде -3,1 ШРК, Жезқазғанда-1,0 ШРК. Сульфаттың орташа концентрациясы 0,006 мг/м3 құрайды. Балқаш қаласында сульфаттың 0,25 мг/м3. үлкен біртекті ... ... ... ... ... ... қаласы бойынша шекті мөлшерден жоғарылаған, ШРК 0,5 құрайды. Алматы қаласында көміртегі оксидімен 0,9 ШРК, ауаның ластану деңгейіне ... ... ... бір ... ... оксидінің концентрациясы Алматы, Тараз, Қостанай қалаларында ШРК - сы 5 жоғарылаған. Павлодар, Теміртау, Шымкентте 4,0-4,8 ШРК құрайды. ... ... -3,0 ШРК. ... ... ... Жезқазған Петропавл, Семей, Өскемен, және Екібастұз қалаларында 1,0-2,4ШРК.Азот диоксидінің орташа концентрациясы республика ... ... 1, ШРК. ... ... азот ... ... ... 2,2 ШРК құрайды. Ақтау, Ақтөбе, Астана, Қызылорда, Қостанай, Петропавл, Риддер, Семей, Тараз, Теміртау, Шымкент, ... және ... ... ... ... 1,0-1,7 ШРК табылған. Астана қаласында максимальды бір жолғы азот диоксидінің концентрациясы ШРК 23,8 тең ... ... ... - 5,4 ШРК, Алматыда, Қарағанды, Павлодар, Семей, және Таразда ШРК3 жоғары Ақтау, Риддер, Қостанай, Теміртау, Шымкент және ... ... ШРК 2,0-2,9. ... ... Жезқазған, Қызылорда, Петропавл қалаларында ШРК 1.Азот оксиді орташа максимальды бір жолғы концентрациясы ШРК жоғарылаған. Ақтөбе ... азот ... ... ... ШРК -0,5 ... ... орташа концентрациясы 1,2 ШРК құрайды. Теміртау қаласында орташа концентрация 0,3 ШРК жеткен. ... ... ... ... ШРК 1,7. Семей, Өскеменде ШРК 1,0 Теміртау қаласында максимальды бір жолғы фенол концентрациясы 4,8 ШРК - ға теңдігі ... ... ШРК 4,0, ... ШРК 3,9, ... ... ШРК 2,8, ... ... Қарағанды, Павлодар, және Риддер қаласында ШРК 1,1-2,0. Формальдегидтің орташа концентрациясы республика қаласы бойынша ШРК 2,7 құрайды. ... ... ... ... ... және ... қаласында ШРК 4,0-4,3. Қарағанды және Таразда ШРК 2,7, Өскеменде ШРК 2,0, Петропавлда 1,3 ШРК. ... ... ... бір ... формальдегидтің ШРК 2 жоғары тіркелген. Ал ... ... ... ... ШРК 1 жоғары. Күкіртті сутегінің максималды концентрациясы Теміртау қаласында 2 ШРК жоғарылаған. Ақтөбе, ... ... ... 1 ... ... ... ... концентрациясы 2,0 ШРК. Шымкентте 1,1 ШРК. Аммиактың ... бір ... ... ... ... ... 2 ШРК ... Шымкентте 1 ШРК. Астана, Тараз, Өскемен қалаларында Фтор сутегі шекті мөлшерде табылған. Астана қаласында максималды бір жолғы фтор ... ... 4 ШРК ... Өскеменде 2,6 ШРК.Павлодарда 1.8 ШРК Хлорлы сутегінің максималды бір жолғы концентрациясы Павлодар қаласында 2,9 ШРК жеткен. Өскемен ... хлор 1,9 ШРК. ... ... және ... ... ... ... орташа ластау деңгейі шекті мөлшерде табылды. Астана қаласында ... ... ... ... Ақтауда, Өскеменде күкірт қышқылы ШРК - дан ... ... жыл мен 2006 ... ... ... ... ... Астана, Жезқазған, Қостанай, Петропавл, Павлодар, Риддер, Семей, Тараз, Теміртау, Орал, Өскмен, Шымкент және ... ... ... ... ... өзгермеген, Ақтау және Балқаш қаласында жоғарылаған, Карағанды және ... ... ... (қосымша А кесте 2. ).
Ал 2007 жыл мен 2005 ... ... ... Актөбе, Атырау, Жезказган, Костанай, Павлодар, Петропавл, Семей, Тараз, Теміртау, Орал, Шымкент и ... ... ... ... өзгермеген. Алматы, Карағанды, Риддер, Өсемен және Глубокое кентінде ауаның ластану деңгейі белгіленген. Астана және Балқашта - ... ... ... 4 - ... ... ... ... атмосфералық ауаның ластану деңгейі
Қала
АЛИ5
Ауаның ластануына өнеркәсіп орындарының әсері жоғары.
2005
2006
2007
1
2
3
4
5
Алматы
15,2
12,1
12,6
Автокөлік, ... ... ... химиялық,
Мұнай өндіру
Актөбе
10,1
9,7
9,5
Қара металлургия, химиялық
Теміртау
8,3
8,9
8,6
Қара металлургия, химиялық
Карағанда
13,9
10,7
7,5
Энергетика, көмір өңдіру ... ... ... ... энергетика
Қызылорда
5,5
Энергетика
Жезқазған
5,5
5,8
5,2
Түсті металлургия, энергетика
Семей
4,8
4,0
4,6
Энергетика, Құрылыс материалы
Астана
3,7
4,7
4,5
Энергетика, автокөлік
Ақтау
4,0
3,5
4,3
Химиялық
Петропавл
4,0
4,2
4,3
Энергетика, құрылысорындары
Балхаш
3,0
2,8
3,8
Түсті металлургия, энергетика
Қостанай
3,5
2,9
3,1
Энергетика
Глубокое кенті
4,7
4,6
3,0
Түсті металлургия
Атырау
2,2
2,3
2,4
Мұнай ... ... ... ... ... ... ... бойынша орташа
6,17
5,62
5,52
1.2 Атмосфералық ауаның стационарлық- ЖЭС ластану көздері
Алматы қаласы табиғи ортаға ... ... ... ... ... ... ... жатады. Алматы қаласының ауа бассейінің жалпы жағдайы стационарлы және жылжымалы ... ... ... ... ... ... Атмосфераның негізгі ластаушы көздерінің бір автокөліктермен қатар, қаланың орталығы мен солтүстік ... ... жылу ... ... ... бірге, ауыр машина жасау, құрылыс өнеркәсібі, ұсақ қазандықтар, ал ... ... ... ... пеш арқылы жылытылатын үйлер болып табылады. ... ... ... мен қала ... ... едәуір кеңейген. Қазір қайта түзетілген тау аймағындағы ландшафтар Алматы қаласының әуе ... ... ... ... бірі ... ... ... басқа, тек өндірістік аумақта ғана емес, сонымен бірге, қала аумағында да орналасқан көп профильді ... ... саны ... ... ... орындардан шыққан тастамалардың бірігіп әсер етуі қала ауасының қосалқы түрде ... әкеп ... ... он бес жылда Қазақстан республикасында ластаушы заттардың тастамалары мен шығарындыларының ... ... ... ... едәуір жоғарылады десек те болады. Қазақстанда орын алып отырған экологиялық жағдайдың қиындығы мен өзгешелігі ескірген өндіріс орындары мен ... ... ... және ... ... нашарлауының да үлесі зор. Тек ресми мәліметтер бойынша өндірістік мекемелердің технологиялары мен құрал жабдықтарының ескіруі 70 пайызды құрайды деп ... де ... бұл ең ... ... ... ... отыр. Қазір Алматы қаласында Алматы облысының өндірістік орындарының кейбір бөліктері ғана орналасқан, олар белсенді емес өндірістер мен қоймаларды құрайды. ... ... ... ... ... ... машина құрылыс, жеміс жидекті консервілеу, ет консервілеу, сүт зауыты, текстиль, ... ... тері ... ... ... зауыттар орналасқан. Бұдан басқа тігін, аяқ киім, трикотажды фабрикалар, мақта мата өндіру ... ... ... ал тұрмыстық химия, құрылыс материалдарын жасау, ... және ... ... да ... ... ... өндіріс орындары ретінде салалар, құрылыс индустриясы, электроэнергетика, қайта өңдеу өнеркәсіптері болып табылады.
Қаланың басты ... ... бірі ... ... ... батысында орналасқан ЖЭС-1, ЖЭС-2, асфальтты битумдық зауыттар, Алматы ауыр машина жасау зауыты, Алматы мақта мата ... ... ... ... ... табылады. Олар қаланың орталық және батыстағы аудандарында Рысқұлов көшелерінен бастап Сейфуллин ... ... ... ... Осындай ластағыштар станокты құрылыс зауыты, элеватор қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан. Алматы қаласында небәрі 350 мекеме бар, осылардың барлығы Алматы ... әуе ... кері ... тигізуде [4].
Сонымен қатар көп профильді шағын мекемелер тек өндірістік аймағында ғана емес ... ... ... барлық аймағында да орналасқан. Осылардың барлығының бірігіп әсер етуі ... әуе ... ... ... ластануына әкеп соғады. 2004 жылдан бастап Алматы қаласында өнеркәсіптер саны жыл сайын арта түсуде. Орташа есеппен алғанда 100 ... тең. ... ... ... ... да ... жыл ... артуда. Мысалы, жылу энергетикасынан шығатын шығарындылар ... он төрт мың ... ... Оның ... ... ... -1;
-7258 т/жылына жылу энергетика және стационарлық көздерден болып отыр.
Бұдан басқа, қалада 130 мыңнан астам жеке ... ... бар. ... барлығы жергілікті жылыту жүйелерімен яғни пеш жағу арқылы қамтамасыз етіледі. Осылардан шыққан шығарындылар да ... ... ... өз ... қосады. Демек қаладағы 130 мыңнан астамы жеке сектор ... оның ... тек ... құбыр жүйесін пайдаланатындар 78 048 мың ғана. Жылдың салқын мезгілінде жеке сектордың едәуір бөлігіне газ құбыры ... ... ... ... қатты отынның жануы нәтижесінде қаланың атмосферасына жылына 16286 шығарындылар тасталады екен. ... ... ... бұл ... бір пеш әуеге 0,313 т/ шығарынды тастайды деген сөз. Атап айтқанда ол күкірттің қос ... - ... ... ... - 0,04т/жылына; көміртегі тотығы - 0,02т/жылына; азоттың қос тотығы - 0,003т/жылына құрайды [5,6].
Алайда стационарлық көздердің арасында атмосфералық ауаның ластануына айтарлықтай үлес ... ... ... болып табылады, бұнда шамамен 200 қазандықтар өндірістік және коммуналдық мақсатта жұмыс істейді. Бұларға химиялық және ... ... ... тән ... ... ... ... отынның жануы толық емес болса, онда қазандықтарда қатты отынды жағу кезінде ЖЭС күйе мен ... ... ... ... ... ... мөлшері шығады. Олар қоршаған ортаны ластап табиғаттың барлық бөлігіне ... ... ... ...
Атап айтқанда күкірттің қос тотығы атмосфераны ластай отырып, қышқылды ... ... ЖЭС ... ... ... бірі күкірттің қос тотығы, азот тотығы, қатты заттар болып табылады. Мазутты, тас ... ... ... ... ... тотығының көп мөлшері шығады, ал тас көмірді жаққан кезде азот тотығы шығарындыларының мөлшері ұлғаяды. Сондықтан да ең ... ... газ ... ... ... 5 - ЖЭС-ның жұмысы кезіндегі атмосфераның ластануы
Шығарынды
Отын түрлері
Тас көмір
Қоңыр көмір
Мазут
Табиғи газ
SO2
6,0
7,7
7,4
0,002
NO
21,0
3,4
2,4
1,9
Қатты бөлшектер
1,4
2,7
0,7
-
Фторлы қосылыстар
0,05
1,11
0,004
-
Электр көздері (-1, -2 ... тек ... ... 70% жылуын пайдаланады. Қазіргі уақытта жылулық электр станцияларында үш кен орнының қатты отындары пайдаланылады. ... ... және ... (энергоконцентрат) тас көмірлерінің жылулық жануы төмен, 4200 - 5200 ккал/кг ғана құрайды және шығатан күлі жұмысшы массасына 40-23 % ... ... және ... көшелерінен алыс емес жерде қаланың орталығанан орналасқан әуе бассейініне кері әсерін тигізіп жатқандығы белгілі. ... ... ... солтүстік бөлігіне едәуір әсер етеді деп қорытындылауға ... Бұл ... ... ... жедел континентальды, және ол қаланың солтүстік бөлігінде айқын көрпінеді. Бұдан басқа ... ... өте ... ... қыс ... орташа шамамен 1,1 м/с құрайды. Жоғарыда аталғандай Алматы қаласының ... үшін ... ... ... ... суық ... яғни қыс айлары ерекше әсер етеді. Себебі қыста ЖЭС-1 жағылатын қатты отын түрлері де Алматы қаласының ауа ... ... ... ... қосады деп айтуға болады.
Сонымен лдастағыштардың негізгі бөлігі қаланың құламалы солтүстік бағытына ... ... ... осы ... ... қалады. Осыған байланысты қаланың осы аймағының әуе бассейіні жылдың осы мезгілінде ластанудың ең жоғарғы ... ... Ал ... ... ЖЭС-1 газ ... ауысқан уақытта ластаушы заттардың концентрациясы орташа шамамен біршама төмендейді, сондықтан да күкірттің қос тотығының орташа көрсеткіштері пост ... ... ... бұл ... көмір мен мазутты жаққан кезде тікелей түзіледі. Көміртегі тотығының концентрациясы № 29 постта өте жоғары болып қала береді, бұл ... ... ... әуе ... өте ... ... ластанғандығымен байланысты болып табылады, ал жазғы уақытта автокөліктер де өз ... ... ... бұнда автокөлік қозғалысы қарқынды жүріп жатады [37].
Сонымен бірге атмосфералық ауаның жалпы ластануына Алматы қаласының шегінің батысында ... жылу ... ... де айтарлықтай әсер етеді. Негізгі пайдаланылатын отыны Екібастұз көмірі болып табылады, оның күлі 34,4 пайызды құрайды. Қала аумағына ... 39,5 мың ... ... кезінде солтүстік және батыс бағытындағы желмен жылына қала ауасына 15642 тонна зиянды заттар тасталынады, бұл қала ... ... ... жылу ... ... яғни ... ... көздерден шығатын эмиссия көлемін жоғарылатады екен .
Алматы қаласының батыс бөлігінде орналасқан екінші жылу электр станциясынан ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталғандарды қорытындылай отырып, стационарлық көздерден ... үлес алып ... ... ... болып табылады. Атмосфераның ластануына ықпал ететін ЖЭС-1 және ЖЭС-2 болып ... ... ... ... негізінен солтүстік бөлігі жиі ластанады, нәтижесінде климаттық сипаты бойынша, яғни, жел тәртібінің ұшып келуімен және таралуымен ... ... ... түсу ... ұлғаяды. Дегенменде соңғы жылдары стационарлық көздерден шығарылатын шығарындылардың мөлшері жыл ... азая ... Бұл ... ... технологиялық үрдістерінің оңтайлануымен, қолданылып отырған шаралардың түрлерінің өзгеруімен байланысты болдып табылады. Бұл атмосфераға шығарылатын ... ... ... ... ... ... ... жылу энергетикалық кешенінің экологиялық жағдайының төмендеуі экологиялық жағынан таза отынды қолдану кезінде яғни табиғи газды қолдану арқылы қол жеткізуге болады ... Қала ... ... негізгі көз болып саналатын
жылжымалы көздер - автокөліктер шығарындылары
Үлкен қалаларда ауаның ластауына әкеп ... ... ... ... бірі автокөлік болып табылады. Соңғы 30-40 жылда ауа сапасының біршама жақсаруына қарамастан ауаның ластану мәселесі ең өзекті мәселелердің бірі ... қала ... ... қос тотығы тәрізді ластаушы заттардың деңгейі қысқарды, дегенменде өндірістік орындарының қайта құрылымдарының өззеруімен байланысты және ... ... ... ... ... байланысты жаңа ластаушы заттардың пайда боулы алаңдушылық ... . ... ... өзі ... ... ... оның ішінде екі жүзден астам бөлшектер кездеседі. Олардың арасында канерогенді қаситке ие болып табылатын заттар да аз емес. ... ... адам ... оның ... алу жолы арқылы еніп, шоғырланады. Сондықтан да автокөліктің шығарындыарын адам үшін ең қауіпті болып табылатын ластаушы заттарға ... ... ... ... ... Республикасында бір тұрғынға шағып есептегенде атмосфералық ауаға ... ... 200 кг ... ... ххимиялық заттардан тұратын күрделі қосылыстар ауаға түседі [15].
Дәлелдегеніндей 2.2 суретте берілген кестедгі суретте соңғы жылдары ... ... 3 ... ... ... ... ... отыр. Оларлың арасында автокөлік шығарындылары ең жоғарғы орында тұр десек те болады. Ірі ... ... ... ... ауа бассейінінің 60% алады.
Сурет 2 - Қазақстан Республикасында стационарлық және жылжымалы ... ... ... ... динамикасы
Алматы қаласы бойынша әуе бассейінінің негізгі ластаушы көзінің бірі автокөлік ... ... Яғни ... шыққан шығарындылар саны жыл сайын өсіп отырады. Егер 2000 жылдары стационарлық көздерден шыққан шығарындылар 37,2 тыс. ... ... ... онда ... ... ... саны-144,2 мың. тоннаны құрады, ал 2007 жылдары стационарлық көздерден шыққан шығарындылар 16,3 мың ... ... ... ... ... 2008 жылы 1 ... Алматы қаласында тіркелген жалпы автокөліктердің саны 523022 бірлікті құрады. Яғни жыл ... өсуі 40000 ... ... (3 ... ... 3 - ... қаласының автокөлік тұрағының көлік санының өсу динамикасы
Егер автокөліктерді бір түр бойынша алып қарастыратын болсақ, онда қала ... ... ... ... трамвайлар, троллейбустар және жүк көліктері болып табылады (6 кесте).
Кесте 6 - ... ... ... санлық және сапалы сипаттамасы
Жылдар
Автокөліктер саны
Жеңіл автокөліктер саны
Автобустар саны
Трамвайлар саны
Троллей-бустар саны
2001
217684
195265,1
2363
70
241
2002
206026
157403,6
2826
57
240
2003
262244
208077,6
3196
56
240
2004
235951
188032
3304
62
209
2005
289292
231011,6
3304
62
202
2006
324421
314492,5
2968
62
201
2007
468467
413206
2323
47
194
2008
523022
446437
1874
45
191
2009
542702
463600
2000
46
191
6-ншы кестеден көргеніміздей автобустар саны тек бірнеше пайызға ғана ... Ал ... ... тиімді болып табылатын трамвайлар мен троллейбустар саны 2000 жылдармен салыстырғанда 40 пайызға қысқарып отырғандығын көрсетеді.
Қоршаған ... ... ... ... шығарындыларында негізгі үлес автокөліктерге келеді, мысалы Алматыда шамамен 80-90%. ... ... ... ... автокөліктен шығарылатын зиянды заттектердің көлемі 2 млн. тоннадан асып отыр. Экологтардын есебі бойынша ауаны ластайтын ластағыш заттектердің саны ... ... ... ауаға ең қолайсыз әсер тигізетін автокөлік болып саналады. Бензин қозғалтқышынан тасталатын жанусыз қалған көмірсутектерімен олардың толық жанбауынан шыққан өнімдердің мөлшері ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Бензин қозғалтқышымен қамтамасыз етілген көлік әр 15000 км ... 4350 кг ... ... Бұл ... ... ортаға 3250 кг көміртек диоксиді, 530 кг көміртек оксиді, 93 кг ... 27 кг азот ... ... және ... қозғалтқыштардан шығатын пайдаланылған газда 200-ге жуық химиялық қосылыстар болады, олардың ішінде, ... ... ... ... пен ... ... ... қозғалтышында жану процесінен ең қауіпті құрауыштын бірі бензиндегі тетраэтил қорғасыннан Pb(C2H5)4 түзілген пайдаланылған газдағы қорғасын қосылыстары 1 литр безинді жаққанда ... 200-700 мг Pb ... ... ... ... ... ... оттек жетіспейтін жағдайда немесе күйемен көміртек диоксиді әрекеттескенде түзіліп, атмосфераны ластайтын қауіпті ластағыштың бірі түссіз және иіссіз көміртек оксиді (СО) ... ... ... түскен соң біраз уақыттан кейін көміртек оксиді қауіптілігі төмендеу көміртек диоксидіне айналады:
2СО +О2 --> 2СО2 (1) ... СО көп ... (750 мг /м3) ... ... адамды тұншықтырып (асфиксия) өлімге душар етеді. Себебі қандағы гемоглобин реакцияға оңай ... ... ... ... жоқ корбоксигемоглобин деген қосылысты түзеді. Академик А.П.Виноградов зертеулер нәтижесінде көмірқышқыл газының концентрациясы жыл сайын 0,2% га ұлғайып ... ... ... ... ... есептеулері бойынша, автокөліктерден бөлінген газдардың құрамында көмірқышқыл газы - 9%, көміртек оксиді - 4%, ... - ... - 4%, ... - 2%, альдегидтер - 0,006%, барлығы 200-ге ... ... бар ... ... Атмосфераға транспортан бөлінген газдардың құрамында 25-27% қорғасын болатыны анықталған және онын 40% диаметрі 5 мкм-ге дейін ... ... ұзақ ... ... ... бірге адам ағзасына түсетіні белгілі болды. ... ... ... ... үнемі 2,5 млн автокөлік, Парижде - 900 мың, т.с.с ластайды. Ал әрбір мың ... ... ... 3000 кг ... ... ... Бұл ... - химиялық қоспалар, тыныс алу кезінде адам мен ... және ... ... ... ... ... [16,17].
Автокөліктердің зиянды заттар шығару шамасына қозғалыс режімі мен ... әсер ... ... автокөлік қозғалысы бір қалыпты емес, бағдаршамдарда тоқтап, қайтадан жүрісін жылдамдатуға тура ... ... ... отын ... ... ... қалдықтары 1,5-2 есе бейорганикалық затар қосыдылары 20-25%-ға артады. Қаладан тыс жерлерде ... ... ... щығаруы жүру жылдамдығына байланысты болады. Жылдамдық артқанда NO шығарымдылары 1,5-2 есе, бейорганикаық заттар қосындылары 1,2 есе ... ... ... ... едәуір әсер ететін автокөліктерді пайдалану факторлары:
* Жүргізушінің ... ... ... ... ... ... бастап қанша жол жүргені;
* Автокөліктің күтімі және пайдаланудың техникалық көрсеткіштері.
Автокөліктердің негізгі топтарының тозуы, оны пайдалау көрсеткіштерін нашарлатып, ластаушы ... ... ... ... ... автокөліктер орташа 100 мың км астам жол жүрген және 50%-ның орташа пайдалану мерзімі - 8 ... ... ... автокөліктердің техникалық күйі және күтімі. Автокөліктерді пайдалануға қатысты осындай факторлар ластаушыларды 1,5-2 есе ... ... ... түріне, қозғалыс режіміне, пайдалану фактоларына байланысты ластаушы заттар шығару дәрежесін есептеулер 7-кестеде келтірілген.
Кесте 7 - Автокөліктердің шығарындыларға үлесі
Автокөлік түрі
Жанармай түрі ... ... ... ...
Пайдалану факторлары
Жеңіл автокөлік
Б
ЭБ
56
6 ... және жүк ... ... ... ... ... автокөліктердің шығарымдыларының 8-12%, жүк көліктерінің 14-16% пайдалану факторларына байланысты өседі, дизел ... ... ... ... ... 13%. Бензин отының пайдаланатын женіл автокөліктердің шығарылымдарына көп үлес қосатын фактолар: ... және ... ... ... ... ... ... мен қозғалыс режімі, бензин қолданатын автобустар мен жүк автокөліктерінде - конструкциясы және қозғалыс режімі, этиденген бензин қолданғанда ... ... ... ... - ... мен ... режимі. Автокөліктердін 1 км жол жүргенде шығарылымдары 10-кестеде келтіріледі. Шығарындардың келтірілген массасы алты зиянды заттардың салыстырмалы зияндылығына (қауіптілігіне) ... ... 8 - ... және жүк ... ... ... ... шығаратын келтірілген зиянды заттары
Жанармай түрі, Жүк көтерімі, автобус түрі ... ...
1 млн ... тұрғын бар қала
Тұрғындары 0,1-1 млн қала
Тұрғындары 0,1 млн аз қала
Жанармай түрі
Жеңіл автокөліктер ... ... ... ... ...
2 т ... ... т
Бензин
135,0
120,89
108,96
Газ
32,1
26,51
22,44
Дизель
55,05
48,93
40,07
8-16 т
Бензин
170,79
153,93
138,90
Дизель
66,57
58,57
4/8,10
16 т астам
Дизель
78,58
69,45
58,15
Автобус класы
Жанармай
Автобустар
Шағын
Бензин
131,01
118,28
106,24
Кіші
Бензин
136,64
165,39
109,87
Орташа
Бензин
185,64
163,39
150,08
Үлкен
Дизель
57,1
163,39
38,78
Бензин
232,61
45,96
188,56
Дизель
68,57
61,15
32,71
Өте үлкен
Дизель
76,94
67,21
53,19
Кестеден ... ... ... ... ... этилденбеген бензин тұтынатындара қарағанда қоршаған ортаға 8 есе артық зиян келтіреді. Жүк автокөліктеріне зияны ең аз отын - газ. Жүк ... көп жүк ... және ... ... кішілеріне қарағанда қоршаған ортаға 1,5-2 есе артық зиян келтіреді [43].
Сарапшылардын пікірінше, бір автокөлік сағатына 8-10 текшеметр улы газ шығарып, ... ... қала ... 85 % ... ... ... 460 ... химиялық тозаң шығарады. Сонда әрбір қала тұрғыны бір жылда 150 ... улы ... ... Қала ... 80% ... улап ... Бір күнде орташа есеппен алғанда 500 тоннадан жоғары шығарынды улы заттектер Алматы қаласының ауасына жиналады [19]. Казгидрометтің деректері ... ... ... ластану деңгейі өте жоғары болып отыр. Мұнда ауаны басым ластайтындар: көмір қышқыл газы, күкірттің қосоксиді, көмірсутегілер, көмір оксиді, ... ... мен қос ... ... ... ... және басқалары. Бұл бөлінген заттар ауада химиялық реакцияға түсіп, бұрынғыдан да жаңа қауіпті қосылыстар түзейді. Ауаның құрамындағы улы ... ... ... ... ... ... өсіп - дамуына зиянды әсер етеді, егер ауада 0,2-0,5 мг/м3 болса, ... ... ... фотосинтезді тежейді және хлороз кеселімен зақымдалуына ықпалын тигізеді. Автокөлік көбінесе көшелердің қиылысындағы бағдаршамдардын алдында және көше бойында бөгет болғанда басымырақ ... ... ... ... ... көп ... және ... моторлары аз айналымда істеп тұрғанда ауаға улы газ көп бөлінеді. Улы затардың көбісі, әсіресе ... мен ... ... толық жанып үлгере алмайды, ауаға шығып кетеді. Мотордағы жанармай толық жана алмағандықтан көмірсутегілердің басым бөлігі қара күйеге айналады, әсіресе бұл ... ... бар ... қара ... көп ... ал ... түтіндердің ішінде өте улы бензапирен деген көмірсутегі болады, егер ауа осы затпен ластанса, адамдардың өкпесінің ... ... ... ... Бір ... бензин жанғанда, 60 кг сутегі тотығы бөлінеді [21].
Қазір қала ауасына жылына ... 250 мың ... ... ... ... ... Ал оның 80% ... жарты миллионнан астамы автокөліктін үлесіне тиеді. Статистика мәліметі бойныша 2007 жылдын 1-ші қаңтарында Алматыда 208 жанармай құю ... мен газ құю ... ... істеген. Олар былтырғы жылы барлығы 389,3 мың тонна жанармай, 118,5 тонна дизель отынын 3,6 мың тонна сұйытылған газ ... ... ... мен және ... ... ... ... мұнай өнімдерін сараптау тәуелсіз орталығымен бірлесе отырып, қаладағы бірнеше жанармай құю станцияларына тексерулер жүргізді. Нәтижесінде Алматы қаласындағы ... ... ... талапқа сай емес екендігі, аралас қосындылар пайдаланатындағы анықталған. Тіпті қайсібір жанармай құрамында мыс, мырыш, никель, хром, ... ... өте көп ... ... ... ... ... сапасыз жанармайлар автокөліктер қозғалтқышынын техникалық жағдайына кері әсер етіп ... ... ... ол қоршаған ортаға да қатты зиянын тигізеді [33].
Автокөлік жер үстіндегі рельссіз көлік. Автокөлік атмосфералық ауаға ең ... әсер ... көз ... ... Ол ... ... бірінші орындағы ластаушы көзге жатады. Кестеде келтірілген ... ... ... ... ... қалған көмірсутектері мен олардың толық жанбауынан шыққан өнімдердің мөлшері дизель қозғалтқышынан анағұрлым жоғары екені көрінеді.
Кесте 9 - Автокөліктер ... ... ... ... ... ... ... мөлшері,%
Карбюраторлы
Дизельді
Көміртек монооксиді
5-12
1,0-10,0
Көміртек диоксиді
0,5-12
0,01-0,5
Азот оксидтері
0,0-0,8
0,0002-0,5
Көмірсутектер
0,2-0,3
0,009-0,5
Альдегидтер
0,0-0,2
0,001-0,009
Күйе,г/м 3
0,0-0,4
10-ға дейін
Бенз(а)пирен,мкг/м 3
10-20 дейін
10- ға дейін
Бензин қозғалтқышымен қамтамасыз етілген ... әр 15000 км ... 4350 кг ... ... Бұл жағдайда қоршаған ортаға 3250 кг көміртек диоксиді, 530 кг көміртек оксиді, 93 кг ... 27 кг азот ... ... ... және ... ... шығатын пайдаланылған газда 200-ге жуық химиялық қосылыстар ... ... ... улылығы жоғыларға қорғасын, көміртек пен азот оксидтері, көмірсутектер, бенз(а)питен жатады. Пайдаланылған газдағы көмірсутектердің мөлшері қозғалтқыштың жұмыс істеуіне байланысты ... 10 - ... ... ... ... тәртібі.
Жұмыс істеу тәртібі
Мөлшері
СО, %
Бенз(а)пирен,мкг/100 м3
Бос жүрісі
2,5-3,0
4000
Бір қалыптылықпен қозғалу
0,5-1,0
>4000
Екпін
2,0-5,0
10000
Тежелу
4-ке дейін
28000
2 Алматы ... әуе ... ... ... ... ... ... заттардың концентрациясының динамикасы
Жоғарыда аталғандай Алматы қаласы үшін негізгі ластаушы зат азоттың қос тотығы болып табылады (NO2), күкірт ... (SO2), ... ... (CO) және ... ... заттар. Нақты осы химиялық ластаушы заттар атмосфераның ластануының экологиялық жағынан қауіп қатерін туғызып, адам ... ... ... ... ... ... 5 стационарлық пост бар, бұл қаланың әртүрлі ... ... Осы ... атмосфералық ауаның жағдайын бақылау жүргізілді (сурет 4).
4635501778000
№ 1пост - Амангельды көшесі, ... ... ... № 12 пост - ... ... ... ... көшелерінің қиылысы (Алмалы ауданы бойынша); № 16 пост - Айнабұлақ-3 мөлтек ауданы (Жетісу ауданы); № 25 пост Маречека ... және Б. ... ... (Әуезов ауданы); № 26 пост - Төле би, 249, "Тастак-1" мөлтек ... №4 ... ... ... (Алмалы ауданы).
Сурет 4 - Алматы қаласында ауадан сынама алу бойынша посттардың орналасу реті
Осы өлшеулер біршама ... бойы ... ... Жоғарыда аталған посттар бойынша квартал бойынша орташа есептері алынады. Ауа сынамалары негізгі бес химиялық зат бойынша: күкірттің қос ... ... ... азот қос ... шаң, ... заттарының максималды орташа және бір реттік концентрацияларын анықтау үшін алынып отырды.
Күкірттің қос тотығы ауаның бұл ... ... ... ... ластануы бірінші және төртінші кварталға сәйкес келеді, яғни көбінесе ... ... тура ... ... ... ең ... ... деңгейі №1 постта байқалады,бұнда күкірттің қос тотығының мөлшері 0,025 мг/м3 құрайды, 0,5 болған уақытта №16 ... ... қос ... ... 0,026 ... жетті. Максималды бір реттік концентрациясы да Бостандық ауданында 0,113 мг/м3 және Жетісу ауданында - 0,016 мг/м3 құрайды. Ең аз ... № 25 ... ... ... - 0,018 мг/м3 ... бір ... ... - 0,087 мг/м3 болды. ШРЕК жоғары мәні қалының басқа посттарымен ... 0,3 ... бір ... және 0,1.7 ШРЕК ... бір реттік концентрацияны құрады.
Төртінші кварталда күкірттің қос тотығының жоғарғы деңгейі байқалады, алайда оның көрсеткіштері бірінші кварталмен салыстырғанда ... ... ... ... ең жоғарғы деңгейі №16 постта байқалады,бұнда орташа концентрация 0,019 мг/м3 және №1 постта - 0,016 мг/м3 ... ... ... максималды бір реттік концентрациялар №1 постқа сәйкес ... және ол 0,095 мг/м3 ... ШРЕК ... 2 ... жоғары болды. Күкірттің қос тотығымен ластануынының таралуы екінші және үшінші кварталда қаланың ... ... ... ... Бұл ең ... ... ... мерзімінің аяқталуымен байланысты болып табылады, себебі, күкіртті ангидридтің жоғарғы концентрациялары ең біріншіден энергетикалық мекемелердің жұмысымен ... ... ... ... ... ... қос ... концентрациялары екінші кварталда үшінші кварталға қарағанда бірнеше есеге төмен болып шықты яғни, 0,008 мг/м3 - 0,0105 мг/м3 ... ... Яғни бұл ... 0,009 мг/м3 - 0,0115 мг/м3 ... ... ... табылады. Бұл көктемгі сәуір мамыр айларындағы жауынды шашынды күндермен байланысты болып табылады. №16 постта ... ... ... емес, №25 постпен ұқсас болып келеді, дегенменде қыс мезгілінде күкірттің қос ... ... ... ... Бұл №16 ... қаланың төменгі жағында орналасқандығымен байланысты болып табылады. Бұнда көптеген жеке ... үй ... бар, ... ... ... ... күз бен қыс ... қатты отынмен жылытылады, ал жазғы кезеңде от жағылып жылытылатын ... ... қыс ... қарағанда едәуір аз.
Ауадағы қалқыған заттармен ауаның ластану деңгейібірінші кварталда 12 постта байқалады. Бұнда шаңның орташа ... 0,35 ... бұл ШРЕК 2,2 есе ... ең ... 0,90 мг/м3 бұнда ШРЕК 1,8 есе көп ... ... Егер ... ... ... ... шаңның орташа және максималды бір реттік концентрациялары екінші кварталда орташа концентрациясы 0,27мг/м3 болса, ал максималды бір ... ... ,60 мг/м3 ... ... ... бұл зерттелініп отырған жыл бойғы ең төменгі концентрациялар болып табылады. Себебі екінші квартал көктем мен жаз айларына сәйкес келеді, бұл ... ... ... ... ... ... ... көбейеді. Бұл кезде ШРЕК-тен асатын қоспалардың концентрацияларының қайталануы ең аз мөлшерде. Яғни пайыздық қатынасы - 3,4% ... бұл ... ... ... ... ... ... келеді, ал көп қайталануы бірінші кварталға сәйкес яғни, - 16,2% құрайды.
Қалқыған заттардың аз концентрациялары 25 постта ... Бұл пост ... ... ... ... ... және төртінші кварталға шаңның ең жоғарғы концентрациялары тура келеді, бұнда шаңның орташа мәні 0,12-0,16 мг/м3құрайды, сонымен бірге, ШРЕК 1 ... ... ... ... ал максималды бір реттік концентрациясы - 0,70 мг/м3құрайды, ол ШРЕК пен салыстырғанда 1,5 есе ... ... яғни ... ... ... ... едәуір төмен екендігін көрсетеді.Осы қоспалардың концентрацияларының қайталануы пайыздық қатынаста 0,9 - 2,2% құрайды, яғни айтарлықтай төмен болып ... және ... ... ... ... ... 0,09 мг/м3дейін төмендеген. Яғни, ШРЕК 0,6 есені құрайды. Бұл кезде ... бір ... ... ... төмендеп, 0,40 - 0,50 мг/м3 дейінгі мөлшерді құрайды. Шаң концентрациясының қайталануы пайыздық қатынаста ... ... ... 0,4-0,9% ... ... №26 ... ... отырған кезеңде 12 посттарға қарағанда концентрациялары төмендігімен ерекшелінеді. Атап айтқанда бірінші және төртінші кварталда 12 ... ... шаң ... ... ... және төртінші кварталда орташа концентрациялары 0,18 - 0,20 мг/м3 құрайды, бұл ШРЕК тен 1,2 есеге төмен болып табылады. Сонымен ... ... ... және ... ... ... ... төмендейді, ШРЕК 0,8-1 есеге ғана жоғары болып табылады. Ал, Жетісу ауданында орналасқан №16 пост ... ... және ... кварталда жоғарғы ластану деңгейімен сипатталады, бұнда орташа концентрациясы 0,19-0,22 мг/м3құрайды, ал ... жаз ... ... және үшінші кварталда 0,14 мг/м3 дейін төмендеді, бұл ШРЕК 0,8 есе ғана төмен ... ... ... тотығының ең жоғарғы мөлшері жоғарыда қарастырылған заттар тәрізді зерттелініп отырған жылдардың бірінші және төртінші кварталдарына сәйкес келеді. ... ... ... ... ... ... негізгі посттар бойынша біршама өзгерген. Мысалы, № 25 пост ... қос ... мен шаң ... ... біршама төмен болса, ал көміртегі тотығы бойынша ол ... 12 ... соң ... ... ... ... бұнда орташа концентрациясы 5,6 мг/м3 ШРЕК деңгейінен 1,9 есе жоғары екендігін көрсетеді. 25 нші посттың ... ... 4,6 мг/м3 ... бұнымен бірге, максималды бір реттік концентрациясы 18 мг/м3 құрап отыр.
Концентрациясы төмен болып № 1 пост және № 16 ... ... ... ... ... өзі 3 - 3,8 мг/м3 ... Максималды бір реттік концентрация 15-17 мг/м3 құрайды. Төртінші ... бұл ... ... ... көп ... Сол ... қала ... Ал екінші және үшінші кварталда барлық посттарда едәуір төмендейді, алайда №12 пост ... ... алда тұр. Онда ... ... ... ... 2,7 - 3,5 мг/м3 құрайды, ал ШРЕК-тен 1-1,2 есе жоғары болады. Бұнымен бірге, максималды бір ... ... 11,5-13 ... №25 ... ... ... екінші орында тұр. Орташа шамамен 2,5 мг/м3ШРЕК дан 0,8 есе, ал максималды бір реттік концентрация 7 -10 мг/м3дейін болды. ... ... ең аз ... ... және ... кварталда қыс кезеңінде №1 және 16 постқа сәйкес ... Осы ... ... ... 1,2 - 1,4 мг/м3 құрайды, ШРЕК 0,4 -0,6 есені ... Егер осы ... ... ШРЕК ... ... ... ... екендігін қарастырсақ онда ең жиі қайталануы бірінші кварталда байқалады. Сонымен бірге осындай ... № 12 ... да ... ... ... ... едәуір төмен болып табылады.
Ең максималды мәні бар ... көзі ... ... және оның ... ... Қыс мезгілінде көміртегі тотығымен үлкен мөлшерде ластануы бірінші кварталға ... ал ең аз ... ... ... және ... кварталға сәйкес келеді. Осылайша жылы мезгілден суық мезгілге дейін жылулық өрістің қайта пайда болып жаңаруы жүреді. Бұндай ... ... ... ... ... Бұл факт әрбір жыл мезгілінде әр факторға әсер ... ... ... ... тотығының концентрациясы Алматы қаласының ауасында ең үлкен концентрациясымен ерекшеленеді. Енді азоттың қос ... ... ... қандай екендігін қарастырып көрейік. Азоттың қос тотығының жоғары концентрациясы бірінші ... ... ... ал ең аз ... ... ... сәйкес келеді. Бұл сәйкесінше энергетикалық өнеркәсібінің жұмыс істеу тәртібімен байланысты болып ... ... азот ... ... ... аудандары бойынша қарастыратын болсақ, осы химиялық затпен ең жоғары ластану көзі 12 пост орналасқан Алмалы ауданы болып табылады. ... ... осы ... азоттың қос тотығының концентрациясы 0,157 мг/м3құрайды, ШРЕКтен 4,0 есе ... ... ... оның ... ... - 0,134 мг/м3, ШРЕК тен 3,4 есе жоғары болып отыр. Осы уақытта қаланың басқа посттарында бірінші және ... ... ... ... Мысалы Бостандық ауданындағы орналасқан №1 постта бірінші кварталда азоттың қос тотығының 0,134 мг/м3, ал үшінші кварталда ... ... ... төмендеп, 0,065 мг/м3құрады. ШРЕК пен салыстырғанда 1,6 есе ... ... ... ... көрініс 16 постта Жетісу ауданында байқалады. Бірінші және төртінші кварталда ең ... ... 0,092 - ... ал ... ... ... қос ... 0,056-0,063 мг/м3 болды. Сонымен бірге, максималды бір реттік концентрациялар қаланың әр ... ... ... атап айтқанда бірінші кварталда 1 постта ең жоғары концентрациялары байқалады. Ал максималды бір ... ... 0,30 ... № 12 - 0,29 ... № 26 ... - азоттың қос тотығының концентрациясы 0,27 мг/м3болды, ШРЕК 3,2 - 3,5 есе жоғары.
Азоттың қос тотығының ең аз ... №26 ... ... яғни ... ... 0,084 мг/м3болды, ал үшінші квартал кезеңінде осы ластаушы заттың ... ... да ... ... ... 0,053 мг/м3құрайды, яғни ШРЕК 1,3 есе жоғары болды. Жыл бойына қала бойынша ... ... ... байқауға болады, яғни ол қаланың оңтүстік және оңтүстік ... ... ... ... ... Бұл аудан Райымбек - Сейфулин (№12 пост) көшесінде, Тастақ микроауданында бірінші ... ... ... ... азоттың қос тотығының концентрациясының таралуына осы аталған факторлардың бірігуі әсер етеді.Осы факторлардың ... ... ... аз ғана ... отырады, бұл алаңның тұрақтануына әкеледі. Бүтіндей алғанда концентрацияның өзгеруі ... ... ... өзі ... және ... кварталға яғни жылдың суық мезгіліне сәйкес келеді. Ал аздаған концентрациясы ... және ... ... ... және ШРЕК 1,5-2 есе ... ... ... ластануы бірінші кварталда №12 постта көбірек байқалады. Бұнда орташа концентрация 0,0130 мг/м3 ... Бұл ШРЕК 4,4, есе ... ... ... максималды концентрация жоғары, 0,034 мг/м3 жетеді, ШРЕК 1,0 есе жоғары. Және бұндай жоғары концентрация №16 постта да байқалады, 0,0114 ... ШРЕК 3,8 есе ... ... бұл постта формальдегидпен ластану деңгейі жылдың барлық мезгілінде байқалады.
Атап айтқанда бірінші кварталда концентрация 0,043 мг/м3құрайды, Бұнда ШРЕК 1,3 есе ... ... ... Ал екінші кварталда 0,046 мг/м3құрайды. Формальдегидтің орташа концентрациясы 12 және 16 ... 0,0142 - 0,0143 мг/м3 ... ... ... формальдегидтің коцентрациясы 16 постта 0,0177 мг/м3 болып, ШРЕК тен 5,9 есе ... ... Бұл бір жыл ... ... ең ... ... болды. Сонымен қатар, формальдегидтің максималды бір реттік концентрациясын үшінші кварталда байқауға болады. ... ол ШРЕК тен 0,8 - 1,2 раза есе ... ... Ең ... ... 16 ... ... ол екінші және үшінші кварталда 4,2-5,2 % құрайды.
Жоғарыда аталғандардың ... ... ең ... ... 12,16 посттарда байқалынды. Бұл посттар Алмалы және Жетісу аудандарында орналасқан. Ал бұл қаланың ... ... және ... ... ... және Алматының солтүстігіндегі аудандар болатын. Формальдегидтің ең аз концентрациялары №25, №26 посттарда байқалады, бұнда қыс мезгілінде әсіресе басқа ... ... ... екі есеге төмен болып табылады. Бұл кездегі концентрацияның қайталануы едәуір төмен, яғни 0,4% ... ... ... ... ... ... заттардың таралу деңгейі әр жерде әртүрлі болып табылады. Ауаның күкірттің қос тотығымен және көміртегі тотығымен ... ... ... ... №12, №16 ... ... Ең ластану деңгейі №25 постта, ал көмертегі тотығы бойынша ластоану деңгейі бойынша №12 посттан соң ... ... ... Ал азот тотығының төмен орташа концентрациясы №26 постта байқалады. Осылайша ең ... ... ... ... № 1, №12, №16 ... ... аймақ болып табылды. Яғни қаланың орталық және солтүстік аймақтары. Ал ең аз ластанған аймақтар қаланың батыс ... ... № 25, №26 ... ... ... ... ... атмосферасының ластану деңгейіне метеорологиялық жағдайлардың әсері
2.2.1 Ауа бассейінінің ... жел ... ... ... ... ... ... ауасына түсетін зиянды қоспалардың таралуына үлкен әсер ететіндігі белгілі. Атмосфераға зиянды қоспалардың таралуындағы ең маңызды факторлардың бірі жел ... ... ... ... ... ластаушы заттардың түсуіне және олардың таралуына үлкен ықпал жасайды. Зерттеу нәтижелері көрсеткеніндей: желдің жылдамдығы 0 - 1 м/с және 3 - 6 м/с ... ... екі ... ... ... 0 - 1 м/с ... ... максимум деңгейін төменгі көздерден тасталған шығарындылар деп түсіндіруге болады, ал 3 - 6 м/с ... ... ... ... көздерден түскен шығарындылардың максимумы деп атауға болады. Алматы қаласының аумағы желдің жылдамдығы баяу ... ... ... ... орналасқан. Атап айтқанда биіктігі 400 метрге дейін ... ... ... жағындағы желдің жылдамдығы оңтүстік аймағына қарағанда біршама жоғары. Бұндай заңдылықты бес жылдық кезеңдегі ластану деңгейімен салыстырып қарастыруға болады. ... ... ... ... мен жылдамдығының Алматы қаласының ауасының ластауына зиянды қоспалардың таралуы арасындағы байланыстылықты зерттеп қарастыруға болады. Ластану концентрациясы жоғары аудандар ... ... ... Ал ... ... желдің бағыты тау маңындағы бөлігінің ластану деңгейіне айтарлықтай ерекше әсер етуі қажет. Қыс және күз мезгілдерінде ... және ... ... бағытындағы соққан желдер басым болады. Ал ... мен жаз ... ... ... және ... ... бағытынан соққан желдер күшейе түседі. Алайда пайыздық қатынасында солтүстік шығыс бағытынан соққан желдер жылдамдығы ... ... Бұл ... мынадай түрде түсіндіруге болады, біріншіден, 70-нші жылдармен салыстырғанда өткен жүз жылдықтардағы желдің ... ... ... құрылыс жүргізілуімен байланысты біршама өзгерді, яғни оңтүстік бағыттан соқты. Ал ... ... ... ... ... мен ... ... өзгерді. Сондықтан да егер қаланың оңтүстік бөлігінде кешкі және түнгі уақыттарда салқын ауа төменге түскенімен ол ... жете ... Бұл ... Абай ... ... ... яғни қаланың көп бөлігі орналасқан аудандарда ерекше байқалады. Оңтүстік шығыстан соққан желдің де реттілігі ... ... аз ... Ал ... желдік бағыты кеңістіктің ашық болуынан аспаптармен жиі тіркеледі. Жыл бойына 16 румб ... ... жиі ... ... ... ССШ, СШ, С, БОБ, ОБ, ОШ. Сондықтанда осы желдің бағыттарын зерттелінген ... ... ... ... және ... ... мәндері ретінде жылдың негізгі мезгілдері бойынша алуымызға болады, яғни осыны байланыстыра отырып, осы фактілерді негізге ала отырып қандай да бір ... ... ... заңдылықты анықтауымызға болады.
Қаңтарда ССШ және СШ соғатын желдер басым болады, олардың жылдамдығы 14,4 және 7,6 % құрайды. Сонымен ... ... ... 56 ... ал ... ... ... бағыты көп емес, 1,5 м/с есені құрайды. Бұндай көрініс қыс ... ... ... ... ... ... болады, бұндағы соғатын желдің де басымдылығы төмен болып табылады. ... ... ... ... ластану деңгейі барлық берілген заттар бойынша мысалы шаңның орташа концентрациясы 0,34 мг/м3, ... қос ... - 0,13 ... көміртегі тотығы - 5,6 мг/м3, күкірттің қос тотығы - 0,024 ... ... - 0,013 мг/м3 ... ... ең ... ... ... қаңтарға сәйкес келеді.
Сәуір мен маусым айында жағдай біршама өзгереді. Желдің бағыты Солтүстік солтүстік шығыстан (ССШ) және Солтүстік шығыстан ... ... - 10,2 % ... Ал ... ... (ОБ), ... ... батыстан (БОБ) соққан желдің басымдылығы керісінше жоғарылайды 5,6-6,8 % ... ал ... ... жел ... ... бөлінеді, 6,4 % құрайды, ал қаңтар айында бұл бағыттан соққан желдің деңгейі 2,3 % құрайды. ... ... ... ... ... ... ... 36 % болады. Көктемгі және жазғы мезгілде ... ... ... ... ... болып табылады.
Сонымен бірге, ауа бассейінінің ластану деңгейі төмендейді, қалқыған заттардың орташа ... 0,25 - 0,26 ... ... қос тотығы - 0,07 - 0,08 мг/м3, көміртегі тотығы - 2,5 - 2,6 мг/м3, ... қос ... - 0,012 ... ... - 0,0011 мг/м3 ... айында байқалады, алайда олардың концентрациялары шілде айында жоғарылай бастайды, яғни, 0,014 мг/м3құрайды.
Қазан ... ... ... ... ластану деңгейі жоғары емес, көміртегіто тығын алмағанда, ... ... ... ... ... ... жоғарылап, 2,9 мг/м3шамасында болады. Алайда бұл уақытта штильді күндер 54%. Бұндай жағдайды ... ... ... ССШ және СШ ... ... ... ... қатынасы 10,3 - 5,5 %, бұл ... ... ... ... ... ... көрсетеді.Ал ОШ бағытынан соққан жел бағыты бойынша - 5,1 %құрайды. Бұл қыс ... ... ең ... ... ... ... Жоғарыда аталғандарды ескере отырып мынадай қорытынды жасауға болады, солтүстік бағытан соққан желдің жылдамдығы ... ... ... ... мәні жоқ, ал оңтүстік шығыс және оңтүстік батыстан соққан желдің бағыты қала атмосферасының ... ... ... ... ... ... ... әуе бассейінінің тазару үрдісінде жауын-шашындардың атқаратын рөлі.
Атмосферадағы қоспалардың таралуына әсер ететін ... ... ... бірі тек жел, ... ғана ... ... ... жауын шашын да біршама маңызды рөл атқарады. Сондықтан да ауадағы қалқыған заттар тәрізді заттар, күкірттің қос тотығы сияқты ... ... ... мен ... ... ... ... барын көруге болады. Әуедегі ұшып жүрген зиянды қоспалар мен қалқыған заттардың концентрациялары жауынды шашынды күндері біршама төмендейтіндігін де айта ... ... ... табылады [26].
Сондықтан да атмосфераның ластануының орташа деңгейін зерттеу кезінде ... саны мен ... ... қажет. Атмосфералық жауын шашындар атмосферадан қоспалардың жуылуына септігін тигізеді. Сондықтан атмосфералық ауаның ластануының орташа ... ... ... ... ... ... шашынның түсу қарқындылығы мен мөлшерін ескеруіміз қажет болып табылады. Атмосфералық жауын шашындар атмосферадан ... ... ... ... ал олардың қарқындылығы осы үрдістің жылдамдығын анықтайды.
Атмосфералық жауын шашындардың көмегімен әртүрлі ... ... ... өзі ... ... ... ... белгілі: қосылыстар түзілу үрдісінде тамшыға еріп, бұдан соң жауынның үлкен мөлшеріне тасымалдануы жүреді, ... ... ... араласып, жауын түрінде жер бетіне жауады. Атмосферадан зиянды қоспалардың ... ... ... жауынның тамшыларының ауадағы поллютанттарды алып, жер бетіне түсуі тәрізді жүзеге асырылады. ... ... ... ... шашынның түсуі қаланың ауа бассейінінің біршама тазаруына септігін тигізеді.
Алматы ... ... ... ... есеппен 550-600 мм жауын түседі. Егер, бұнда қаланың ең басты ластаушыларының көзі болып ... ... ... ... қоспалардың жиналуына ықпал ететін өндірістік және көліктің баршама үлкен қоры бар ... ... ... ... желдің жылдамдығы төмендігін ескеретін болсақ, онда қаланың атмосферасының тазаруына жауын шашынның атқаратын рөлі едәуір болады. Шаңның ең аз ... ... ... көп ... ... ... айларында байқалады.
Жылыту кезеңінің басталатындығына байланысты, жауын шашынның аз мөлшері байқалатын қыс мезгілінде ... ... ... ... ... күндерде жауын кезінде шаңның ауадағы концентрациясы бірнеше есеге көбейеді. Зерттелінетін күндері ауадағы шаңның ... ... ... төмендеуге бағытталады. Жауын шашын басылған соң келесі күнінде ауадағы ... ... ... ... ... ... ...
Жоғарыда келтірілген мәліметтерді негізге ала отырып, қарастырылып отырған ... ... ... ... ... ... ... тигізеді деп қорытындылауға болады. Жауын шашынды күндері ауадағы зиянды қоспалардың концентрациясы едәуір төмендейді, яғни бұл өз ... ... ... ... ... ... қоспалардан едәуір деңгейде арылуына әкеледі деп айтуға болады. Осылайша атмосфералық жауын шашындардың қарқындылығы мен мөлшеріне және қайталануына байланысты қала ... ... ... ... ... ... ... Қоршаған және әлеуметтік орта сапасының тұрғындар денсаулығына ... және ... орта ... ... денсаулығына ықпалы
Адамның денсаулық жағдайы қоғам дамуының маңызды көрсеткіші, елдiң әлеуметтiк-экономикалық және тазалық саулығының ... ... ... бұл ... ... ... ... қорғаныстық және мәдени потенциалы болып табылады [40].
Адамның денсаулық жағдайы халықтың өсуімен (медициналық-демографиялық сипаттамасы), ... күш ... ... артықшылығымен (тұрғындардың физикалық жетілу көрсеткіші), қоршаған орта жағдайына (тұрғындардың ауру-сырқауы) тұрғындардың бейімделу ерекшелігімен анықталатын ... ... ... ... [36]. ... ... ... бойынша (мөлшері) нақты медициналық-демографиялық көрсеткіштермен өлшенетін мұндай жұмыс анықтамасы қоғам денсаулығын толық сипаттай алмайды [41]. ... - ... ... және де ... ... және ... жоспарда қоғамдық қатынастардың жиынтығы ретінде халық, адам қоғамы қандай болса, сол әлеуметтік ағза жағдайының (қасиеті, сапасы) бірі ... ... ... [13]. ... адам ... оның биологиялық, физиологиялық және психологиялық функцияларының дамуы мен сақталуын, ұзақ және ... ... ... ... ... мен әлеуметтік белсенділігінің динамикалық жағдайы ретінде қарастыру ... ... ... ... ... мағынадағы, аурумен бірге жүруі мүмкін. Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының жарғысында тұрғындардың денсаулығын ретінде ... ... деп ... ... ... деп ... Н.А.Виноградов денсаулық ұғымына жұмысқа қабілеттілік пен белсенді тіршілік әрекетін ... ... ... ... ... ... жеке денсаулықтың бағасына биологиялық және әлеуметтік функция жынысы мен жасына сәйкес ағза жағынан нақты ... ... ... ... ... келу ... екенін айтады. Денсаулық жағдайы - бұл динамикалық процесс, ол жақсаруға бағытталған орта және күш ... ... ... нашарлауы, не жақсаруы мүмкін [52].
Ғылым мен тәжiрибенің қазіргі мәліметтері патологияның жеке форма ауруларының жоғары қауіптегі аймақтары барын ... ... ... қауіп орнықты, ұзақ уақыт келе жатқан, мерзімді, әлеуметтік немесе ортаның табиғи ауытқуынан ... ... [53]. ... ... ... ... ... таралуына және денсаулық сақтау тәжірибесіне аурулардың әлеуметтік ошағының маңызы өзгеше болатын әлеуметтiк-экологиялық аймақтарды типеудің қажеттігі жайында ... ... ... ... бағалауға экологиялық ықпал табиғаттың бір бөлігі бола тұра, адам тек белгілі бір, өз параметрлерімен шектелген ортада ғана өмір сүре ... адам ... өмір сүре ... ... ... ... ... атмосфералық ауаның ластануы - маңызды гигиеналық ... Ең көп ... ... ... ... азот ... фенол, ауыр металл аэрозольдары, фотооксиданттар, көміртегі тотығы, көмірсутегілер, өндірістің ақырғы және аралық ... ... ... және ... қосылыстары бар бастапқы шикізат жатады [55].
Химиялық заттармен ластанған орта ... осы ... ... сипатын және олардың организмге түсу жолдарын анықтайды. Ластаушы заттардың атмсофералық ... ... ... ... және ... ... ауасында болуы организмге осы заттардың ингаляциялық жолмен түсуін қамтамасыз етеді, біріқ аз мөлшерде асқазан - ішек ... ... ... де ... Судағы ластаушы заттар организмге ауыз сумен және тері арқылы - суды жеке бас ... мен ... ... қолданғанда әсер етеді. Сонымен қатар тамаққа балық, теңіз капустасы, су ... ... ... ластаған топырақтағы ауылшаруашылық өсімдіктерін және жануар етін қолданғанда да түседі. Ластанған ... ... адам ... қорғасын, сынап, кадмий, хром, пестицидтер, азот қосылыстары, мышьяк және т.б. өте улы заттар түсуі мүмкін ... ағын ... ... ... ... ингридиенттері, химиялық заттар құрамына енетін қосылыстар тұрақты кездеседі, олар ... ... ... .
Денсаулық сипатына арналған қоғамдық көрсеткіштермен қатар қоршаған орта ластануының оған әсерін зерттеген кезде әртүрлі биохимиялық және ... ... ... ... функционалдық жағдайын бағалауға мүмкіндік беретін көрсеткіштер көп мәнге ие. Бұл өзгерістер ешқандай ауру тудырмайды. Бiрақ организмнің бейiмделу ... ... ... ... ... ... ауру - ... статистикалық көрсеткiштерiн бағалауда әдiстемелiк ерекшелiктерді есепке алу мен ақпаратты жинақтауды ... ... ... ... Ал ... ... көзі ... негізінде, медициналық құжаттама, адамдарды медициналық тексеру, адамдардан сауалнама алу жатады. Сонымен бiрге контингентке тiкелей бақылау әдiстерi жатады. Ақпараттың толықтығын ... ... ... ... ... қатынасына дәрігер-мамандар бригадасымен тұрғындарды тереңдетіп кешенді медициналық қарау, екінші - көрсету арқылы мамандарды жұмылдыру, үшінші - үш және одан да көп ... ... ... ... ... ... ... және төртінші орында - бір жыл ішінде медициналық көмекке жүгінген ... ... ... тұр. ... ... патологияның нақты деңгейін анықтау мақсатында тереңдетілген ... ... ... жүзеге асырылуы үлкен рөл ойнайды.
Тереңдетілген кешендi медициналық тексерілулер процесінде анықталған созылмалы аурулар, басқа да ... ... мен ... ... 4 ... ... ... бiрiншi топқа дәрiгерлiк тексерілу кезінде ауруы белгілі болған және ... ... ... ... ... ... созылмалы ауруы белгілі болмаған, ауруы бойынша үш жылдың iшiнде медициналық мекемеге қаралмағандар екінші топты құрайды; үшiншi топ - созылмалы аурулары ... ... ... ... кешенді медициналық тексерілулерде анықталмаған науқастар; төртiншi топ - ... ... ... ... және сол ... ... ... қаралған науқастар.
Науқастардың бірінші тобы ең көп мәнге ие, өйткені ауру деңгейі тереңдетілген кешенді медициналық тексерулердің ... ... ... қаралуы бойынша аурулардың маңызды байланысы бойынша жиынтықты зерттеуде патологияның нақты таралуын көрсетеді. Болашақта адам ... ... ... қоспалары мен басқа зиянды заттардың жоғары қоспасына бейімделуі мүмкін, бірақ та ... ... рак ... ... ұлғайтып, адам ағзасын құртады.
Соңғы жылдардың зерттеулерінің нәтижесінде адам ағзасына әртүрлі химиялық, сонымен қатар жаңа синтетикалық қосылыстар кезеңінде бұрын соңды ... ... әсер ету ... ... ... жаңа ... қуалайтын, эндокринді, аллергиялық, улы, улы-аллергиялық аурулар зерттелді.
Көптеген ғалымдар қазіргі уақытта адамдардың ... ... ... аурулардың таралуы химиялық заттардың әсерінің нәтижесі болып тұр, дегенмен бұл мәселе ары ... ... ... талап етеді. Осы факторлардың іс-әрекетін адамның генетикалық, репродуктивті және басқа да функцияларына анықтау қажет. Алынған мәліметтерден талдау жасай келе ... ... ... ... үшін ең ... ... ықпалдың бірі деп анықтауға негіз бар. Бәрінен бұрын ауаның ластануынан ұлдар да, қыздарда зардап шегеді, өйткенi олар көп уақыттарын ... ... ... ... ... ... химиялық заттармен жасанды түрде жасалған ортаның химиялық ластануы үлкен қауіп төндіріп тұр. Қазiргi индустрия 70 мыңға жуық ... ... ... оның ... улы ... ... Оның бір бөлігі канцерогендiк қасиеттерге ие, асқынған және созылмалы аурулардың ағымы мен нәтижесін елеулі түрде өзгертіп, жүктiлiк пен ... ... ... ... ... адам ... ... және жанама әсер етеді .
Ауыл шаруашылығында пестицидтер мен гербицидтердің кең қолданылуы ауыл ... ... ... ... ықпал етедi. Жүйке жүйесі ауруларының, әртүрлі оқшаудағы ісіктердің және басқа аурулардың таралу түріндегі жеке себептері белгіленген. Аталған факторлармен байланыс ... ... ... ... жас шамасы аралығында байланыс орнатылған. Пестицидтердің әсерінен лейкоздар, миелоид ... ... ... ... без рагы ... болу ... ... өседі. Гербицидтердiң ықпалымен лимфоманың пайда болуы жоғарылайды. ... ... ... мен вирустардың кешендi әсер етуінің болжамдары ұсынылады [29].
Топырақтағы тыңайтқыш құрамындағы нитраттар адам ағзасына сумен келіп, емшектегi балаларда ауру ... ол ... ... ие ... ... ... ... етедi. Ас суының өндірістік және тұрмыстық қалдықтардың әртүрлі улы ... ... ... ... мен ... ... денсаулығы үшін елеулі зардабы бар [22].
Қоршаған ортаның ластану деңгейі мен өлiм-жiтiм көрсеткiші арасында тікелей тәуелдiлiк бары айқындалды. ... ... ... жоғарлататын урбанизацияның жоғарғы деңгейі, су мен ауаның ластануы жүрек - қан ... ... 50%- ға, рак ... ... ... ... Қоршаған ортаны химиялық ластаушылардың ішінде кейбір химиялық заттар зерттеушілердің назарын аудартады. Осы заттарға арналған ... ... ... ... ең бастысы токсикологиялық сипатын көрсетеді. Әсіресе бұл қоршаған ортада кең таралуымен, адам денсаулығына қауіптілігі мен улылығымен түсіндірілетін бірқатар ... емес ... ... ... ... және т.б. ауыр ... ... Асбесттің токсикалық қасиеттерін зерттеуге де көп назар аударылады [34,35].
Кәсiпорындардан шыққан қалдықтардың салдарынан атмосфераның ластану факторы балалар өлiміне ... ... ... ... ... ... ... тәуелдiлiгi анықталды.
Көптеген санитарлық-демографиялық көрсеткіштерінің арасында өлім тұрғындар денсаулығы деңгейін бағалауда негізгілердің бірі және тәуелсіз көрсеткіші болуы керек. Өлім-жітім ұлт денсаулығы ... ... ... ары ... келмейді. Бірқатар авторлар организмге әр түрлі жолдармен түсетін, ... ... ... ұзақ әсер ... ... заттардың методологиясының әлі де жеткіліксіз екендігін көрсетеді Бірқатар зерттеушілер ... ... ... ... ... мен оның жеке ... бағасының өлшем есебіне кіруі мүмкін деп санайды.
Осы ұстанымнан жалпы және кәсіби аурулардан зерттеу әдісінің мәселелері мен ... ... ... ... ... ... ... бағалауда ерекше ақпарат болып балалық шақтан мүгедек көрсеткіші табылады.
Қазіргі уақытта денсаулық сақтау ... ... ... орта ... ... ... үшін ... кешенді бағалауда айтарлықтай ақпаратты көрсеткішті өңдеу мәселесін алдыға қойып отыр. Бұл ретте мына айғақты, өсіп келе жатқан ұрпақтың ... ... ... ... ... сыртқы факторлардың әсері ықпал ету кезеңімен шектелмейді, бірақ айтарлықтай деңгейде оның дамуы мен ... ... ... ... ... ... Жас ... балалардың ағзасы қоршаған ортамен үнемі өзара байланыста ... ол оның ... ... әрекетіне, сонымен қатар даму процессіне ықпал етеді. Орта мен ... ... ... ... ... жасау екі жолмен жетеді: ортаға әсер етумен (оның гигиеналық мөлшерлеуiмен) және ағзаға белгілі бір тәрбие мен жаттығу жасау жолымен. Өсіп келе ... ... ... ... дене ... ... көрсеткiштерiне белгілі бір мағына беріледі. Дене құрылысының өсіп-жетілу деңгейі, ... ... ... ... ... сипатының өзгеруі, әлеуметтік ерекшеліктің көрінісі, шағын ұжымның, бүтіндей қоғамның тұрмысы мен жағдайы ағза реакциясының ... ... ... [20]. ... ... ... ... қалалық мектепке дейінгі балалар мен жасөспірімдердің науқастану ... ... 2145,5% ... және 2706,0%, ал ауылдың - 1054, 5% дейін ауытқиды .
Бірқатар жұмыстарда дене құрылысының нашар ... ... тым ... ... жиі ... балалардың, жасөспірімдердің, студенттердің дене-құрылысының жетілуінің төмендеуіне байланысты науқастанудың жоғарлайтыны ... ... ... бар ... ... жетілуінде ауытқулар жиі кездеседі.
Сонымен қатар кейбір зерттеулерде дене-құрылысының жетілуі мен ... ... ... жоқ ... мәліметтер бар. Мөлшерден тыс май басудан балалар мен жасөспірімдерде, студенттерде дене массасының жоғарлауы салдарынан созылмалы тонзилит, пневмония, ... ... мен ... ... ... көп ... байқалады. Өсіп келе жатқан жасөспірімдердің функционалдық мүмкіндіктері дене-құрылысының жетілуінен алда келеді. Дене-құрылысы орташа жетілген ... әлде ... ... ... жетілген жасөспірімдер мен студенттер үйлесімді жетілгендерден жиі ауырады. Сөйтіп, балалардың, жасөспірімдердің ... ... ... ... белгілі бір жағдайымен байланысты, бұл өсіп келе жатқан ұрпақтың денсаулығына ортаның әртүрлі факторларының әсерінің ... ... ... ... ... ...
Балалардың, жасөспірімдердің дене-құрылысының жетілуін ғылыми негізделген мақсатты түрде басқару үшін тереңдетілген биологиялық және әлеуметтік зерттеулер қажет. Өсіп келе ... ... ... ... ... мақұлданған бағаның әдістемесі регрессия межелігіндегі баға болып табылады, ол дененің ұзындығына байланысты, яғни негізгі ... ... мен ... ... ... дене ... мен көкірек қуысы шеңберін бағалауға мүмкіндік береді. Регрессия межелігі бойдың 1 см өзгерген кезінде қаншалықты және ... ... ... пен ... ... ... ... көрсетеді. Көптеген авторлардың зерттеулерімен таза аймақта тұратындарға қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... мен жасөспірімдердің арасында дене-құрылысы жетілуінің көрсеткіштерінің нашарлағаны анықталды.
Ғалымдардың зерттеулерімен қанның өзгерiсi, аллергиялық реакциялар мен аурулардың көбейгені белгіленді, ... ... алу ... ... ... ... ... атмосфералық ауа ластануы деңгейі мен тыныс алу жолдары зақымдануының арасында байланыс байқалды, жағдай жиілігінің көбейгені мен ОРЗ ... ... ... . ... ... ... сандық қана емес, сапалы ықпалын тереңірек зерттеу үшін екі және одан да көп ... ... ... ... ... ... өзгерісіне ортаның әр жеке факторының салымын статистикалық талдау жасау жолымен анықтауға болады: дисперсиялық, өсіп келе жатқан ұрпақ ... осы және ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік беретін жеке фактор ретінде, сонымен қатар оның байланысы ретінде: корреляциялық - ... ... және жұп ... анықтау арқылы, регрессивті - бір факторлы және екі факторлы регрессиялық модельдерінің жүйесін құру жолымен.
Бірақта ... ... ... ... және ... ... ... денсаулық жағдайына ықпал жасайтын әлеуметтік-гигеналық факторлар тобын да ... жөн. ... ... ең ... ... ... ... кірісінің деңгейі, жалпы білім деңгейі, санитарлық сауаттылығы мен қызмет түрі, зиянды әдеттері, ... ... ... және т.б. ... табылады.
Адамдардың әртүрлі тобының денсаулық жағдайын зерттеу бойынша жүргізілген кешенді әлеуметтік-гигиеналық зерттеулерді талдай келе, Ю.П.Лисицын авторлас. (1982) оқушылар мен студенттердің ... ... ... ... деңгейімен бүтіндей сипаттауға болатынын анықтайды. Бірақта осы жасөспірімдер көру қабілетінің бұзылуымен және созылмалы ... ... Бұл, ... ... тіршілік жағдайымен байланысты деп астын сызады: қосымша көп жүктеме алуына, көп ... таза ... аз ... ... ... ... ... ортаның ластануына байланысты. Адамдардың денсаулығына атмосфералық ластанудың қолайсыз ықпалының алғашқы көрінісі ағзаның иммунологиялық резистенттілігінің төмендеуі жатады. Ағзаның ... ... ... интенсивтіліктің химиялық ықпалдардың әсерінен уланудың ерекше көрінісімен жол салады. Қоршаған ортаның ықпалының әсерінен ағза мен аутофлора арасындағы симбиоз бұзылады да, ... ... ... ... көзі бола ... ... атмосфералық ауа ықпалы жағдайында иммунологиялық реактив көрсеткіштерінің өзгерісі, ... ... ... шырышты қабығының бактериалық тұқымдануының жоғарлауы, лейкоцитте сілтілі фосфатаз ... ... ... ... және гематологиялық және цитохимиялық көрсеткіштерде өзгеруі анықталды. Қоршаған орта факторларын бағалау және олардың адамға бағытталған әсерін анықтау үшін ... ... ... ... ... талдауға негізделген. Бұл әлеуметтік топтар барлық тұрғындар денсаулығын ... үшін ... оның ... ... құбылыстар дамуының біртектілігі мен кәсіптік зияндылық пен зиянды әдеттердің жоқтығына байлынысты [38].
Ғылыми жұмыстардың көбісі ... ... ... ауруына қарағанда, өндіріс аймақтарында тұратын тұрғындардың ерекшеленбеген аурулармен ауыру деңгейінің жоғарлауын көрсетеді, әсіресе тыныс алу мүшелерінің ... ... ... алу ... ... ... ... пневмония, тыныс демікпесі), лор - мүшелері (ангина, гингивит, пародонтоз), конъюнктивиттер.
Жақсы тұрмыс жағдайы мен отбасының жоғары табыс деңгейінің ... ... мен ... ... ... рет, пневмониямен сирек ауырады, олардың арасынан туылған жылы жиі және ауыр түрде ауыратындар аз (IV-VI ауру тобы), сонымен қатар ... ... ... және ... ... ... ... аз. Факторлардың кешенді - қолайсыз тұрмыс жағдайы және табыстың төмендігі бастапқы жаста науқастану қаупін 1,9-2,2 есе жоғарлатады. Нәресте мен ... ... қиын ... ... ол ... ... таныс емес жағдайына бейімделу кезеңі: бөбекханаға бару, одан балабақшаға өту, ... пен ... оқу ... ... ... ... стереотиптің бұзылуы көптеген балалар мен жасөспірімдер үшін жасөспірімдердің функционалдық қорын жүдететін және компенсатарлық ... ... ... ... бір күйзеліс ықпалы, іске қосу механизмі болып табылады. Ата-ана бiлiм деңгейiмен ... ... ... ... ... ... ... ықпалы бейтараптанады. Отбасы ішілік микроклимат, отбасындағы түсіністік, зиянды әдеттердің таралуы, нәресте мен жасөспірімге жасалатын күтімнің сапасы анықталады. Яғни, ата-ана білімінің ... ... ... ... әсіресе анасының, онда соғұрлым бала мен жасөспірімдердің денсаулық көрсеткіші жоғары болуы тиіс. Бірақта ... ... ... ... мен ... аурулары көрсеткішіне әртүрлі жас тобында бiрмәндi емес. В.Д.Соколовпен (1985) жасалған түйін қызықты; оқушылар арасындағы науқастанудың ең төменгі ... әр ... ... өз ... бар ... ... мүшелерінің саны пәтер бөлмелерінен аспайтын отбасыларда кездеседі. Балалардың ... ... ... ... етеді. Зерттеу нәтижесі өмірінің алғашқы жылдарында қыз балаларға қарағанда ұл балалардың жиiрек ауыратынын көрсеттi. Бұған қоса, кез-келген жастағы ұл ... ... ... ... ... ... ахуал туындаған жағдайдағы аймақтарда, әсіресе ірі қалаларда, тұрғындары аз балалы отбасын ұстанған жерде туылған балалардың жалпы санының 45,0%-н тұңғыш нәрестелер ... және ... ... ... ... ... ... балаларға қарағанда өмірге қабілеттілігінің біршама төмен көрсеткіште екенін көрсетеді.
Сөйтіп, адамдардың денсаулығын ... ... оның жеке ... ықпал барлық құбылыстарын бір мезгілде талдауда әрдайым кешенді болуы керек. Сонымен қатар кешенді әлеуметтік-гигиеналық, экономикалық бағаның көрсеткіштері келешекке кешенді тиімді шара ... және ... ... ... ... ... сипат алуы керек. Қоршаған ортаға техногенді ықпалдың жоғарлауының салдарынан адам ... ... ... биосфераны қозғайды.
Адамдар денсаулығының мүддесі үшін экологиялық ахуалды тек биосфераны оптимизациялау жолымен ғана ... ... және ... ... қоршалған қатынасты басқарумен шешуге де болады.
Отандық және шетел ғалымдарының көптеген зерттеулері әуе ... ... ... ... ... ... ықпал ететінін, жүрек-тамыр, қатерлі аурулардың өршуіне, тыныс алу, ас қорыту мүшелерінің патологиясына ... ... ... ... ... ... ірі әлеуметтік факторлардың денсаулыққа әсерімен байланысты: урбанизация, өндірістік мамандану ерекшелігін қоса, қоғамның әлеуметтік құрамының өзгеруі мен үрдісі, ... ... ... ... ... құралдардың жаңа түрлерін енгізу. Аумақтық деңгейде де климат-географиялық ерекшеліктер, жергілікті ... ... ... сипаттамалар маңызды болады.
Елді мекен көлеміндегі жергілікті деңгейде ықшамаудан жағдайы, салынған ... ... мен ... ... ... ... ... сипаты және т.б. маңызды болады. Табиғи ортаның адам денсаулығына ықпалы адамның ортамен, энергиямен және ... ... ... ... ... ... жүзеге асады. Биогеохимиялық түкпірлерде заттардың жетіспеушілігімен немесе мөлшерден көп ... ... ... таралуы (тістің зақымдануы, қалқанша безінің ауруы, сүйек жүйесі құрылысы мен патологиясының ерекшелігі) өзіндік сипат ... ... ... ... ... ... ... техногендік биогеохимиялық патология басым келеді, ол тек өндірісте істейтін адамдарға ғана ... ... қоса ... елді мекендерге де зардабын тигізеді. Ластанған ортаның ... ... ... ... ... және ... әсер етуі жайлы мәліметтер бар. Адамдардың әртүрлі тобының денсаулығының ерекшелігін қалыптастыруға әлеуметтік орта жағдайы да ... ... ... ... ... (ас ... қоршаған ортаның ластануы, тұрмыстық жағдай, отбасы кірісі), тұрғындардың әлеуметтік тобы (жұмысшылар, қызметкерлер), отбасы ... ... және ... емес ... ... мекен ету және көшіп-қону.
Сонымен қатар әлеуметтiк ортаны психикалық түрде қабылдау факторын айтып кетпесе болмайды. ... ... үшін ... ... ... мәнісінің өсуі тән құбылыс, олар матералдық жағдаймен бірдей, кейбір бағалау кезінде оны асып түседі. Адамдардың денсаулығы ... және ... ... ... ... ... болады. Қазіргі уақытта қоршаған ортаның бірқатар факторларын айыруға болады, олар белгілі бір аурулардың таралуында этиологиялық рөл ойнап, ... - ... ... ... мен ... тұрмыстық ортаға тән аз қарқынды химиялық факторлар, тұрғындар денсаулығына ... ... әсер етуі ... [18]. ... орта ... ... орындарынан шыққан қалдықтар құрамында кездесетін химиялық ингредиенттер созылмалы аурулардың жиі асқынуын тудырады, асқынудың ... ... ... ... ... Күкіртті сутекпен белгілі бір тазалық нормаларын сақтамай жиі байланыста болу орталық және вегетативті жүйке жүйесінің ... ... ... ... деп ... ... орын ... мен оның қосындыларына да қатысты. Зерттеулер алыпфосфатты өндірістің кәсіби улануда ағзаның қорғаушы күшіне қысым беру ... ... ... ... ... ... ... белсенділік деңгейінің төмендеуі, агглютинин шығуының ықпалы және ішкі мүшелердің бактериостатикалық құрамының бұзылуы. ... ... ... ... ... ие болып, астеновегетивті синдромда кездеседі [44,49].
Фтор мен фосфордың қосындыларымен ұзақ байланыс әйел адамдардың ... безі ... ... ауыз ... мен тіс ... асқынуына әкелетіні зерттеулермен дәлелденген.
Медициналық-биологиялық мәселелердiң ең маңыздысы тұрғындар денсаулығына қоршаған орта ластануының әсер етуін ... бұны ... орта ... ... мен ... ... жағдайының деңгейі арасында сандық байланысты анықтаған кезде мүмкін ... ... орта ... ... тұрғындар денсаулығы жағдайының төмендеуіне әкеліп, бүкіл халық шаруашылығына елеулі экономикалық залал келтіреді. ... ... ... пен ... ... ... ... орта сапасынан тұрғындар денсаулығына келтіретін өзгерістермен экономикалық залалды есептеу моделін ... ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығы саласындағы қосымша шығыннан және болашақ ластанудан келетін шығынды болдырмауға шығарған қоғам шығындарынан туындаған халық шаруашылығындағы тікелей шығындардан қиысады. ... ... ... ... организімді сауықтыру және алдын - алу шараларын ... ... ... ... ... ... мақсатында қоршаған орта факторларының әсерін зерттеу гигиенаның басты ... бірі ... ... Бұл ... ... сұрағына қоршаған орта объектілерінің ластану дәрежесінің, сапалық және сандық сипатын бағалау жатады .
Г.И.Сидоренко пікірі бойынша, осы мәселені жан-жақты зерттеудің ... одан әрі екі ... ... ... ... ... туындаған: біріншіден, аймақтық тұрғыдан тұрғындардың денсаулығын популяциялық деңгейге дейін ... ... ... және ... ... ... күштерді жүйелік тәсіл негізінде орналастыру сұрақтарын шешу; екіншіден, организімнің ... орта ... ... ... құбылыстарды терең зерттеу. Бұл қазіргі кездегі адам іс-әрекеті нәтижесімен қоршаған ортаға көп мөлшерде әр түрлі химиялық заттардың бөлінуімен қамтамасыз етілген. ... жаңа ... ... ... ... ... ... заттар, өнеркәсіп өнімдері (атмосфера, су қоймасы, топыраққа бөлінетін қалдықтар) және қоршаған ортаға ... одан әрі ... ... ... ... қоғамдық ғимараттарға және т.б. енетін белгілі химиялық қосылыстар жатады [50-53].Алматы қаласында тұратын өскелең ұрпақтың денсаулығына ... әсер ... ... ... ... иммундық жүйесі қызметі әлі де болса әлсіз мектеп жасына дейінгі балалардың денсаулығын ... ... ... ... ... ... ... ағзаларына қауіпті мөлшерде жиналып үлгірмеген тұздардың әсерін анықтап, дер кезінде ... ... ... өзекті мәселе.
Экологиялық педиатрия дені сау және ауру бала туралы ... ... бір ... ретінде баланың қалыпты өсіп дамуына және оның денсаулық жағдайына сыртқы ортаның жағымсыз факторларының әсерлерін зерттейді. Сыртқы ортаның ... ... ... ... ... ... - ... антропогендік ластануы жатады. Антропогенді сипаттағы экологиялық факторлар адамзаттың репродуктивтік денсаулығына кері әсерін тигізеді, оның көрінісі соңғы жылдары ... ... өлі туу, ... ... туа пайда болған ақаулықтардың көбеюі, перинатальдық және жас нәрестелер өлімі, балалар өлім деңгейінің жоғарылауы. ... ... ... ... әлсіретіп, екіншілік иммунтапшылық жағдайлардың дамуына, әртүрлі жұқпалы аурулардың көбеюіне және ... даму ... ... ... ... ... ... төмендетеді және потенциальді қатерлі соматикалық жасушалар саны өседі.
Үшіншіден, аллергиялық аурулар, парааллергиялық реакциялар, жалғаналлергиялар саны, сонымен қатар аутоиммундық ... ... ... бұл өз ... тек ... жағдайдың дамуына ғана емес созылмалы және қайталамалы ... ... ... әсер ... ... ... соның салдарынан хромосомды аномалиясы бар балалар көптеп кездесуде. Ксенобиотиктер әсерінен балалар аурушаңдығы мен өлім көрсеткіштерінің өсуі, жалпы ... ... ... ... ... жоғары сезімталдық және сенсибилизация, сирек-созылмалы улану көрсеткіштері өсуі байқалуда. Олардың туа пайда болған ақаулықтардың көбеюіне, ... ... ... ... ... және ... ... аурулардың көбеюіне тікелей әсері анықталған.
Балалар халықтың ең әлсіз тұсы, сыртқы ортаның қолайсыз жағдайлары әсеріне сезімтал болып ... ... ... ... даму ... әлі ... зат ... үрдістері жоғары және қалыптасып келе жатқан иммундық жүйе ... ... кез ... ... ... ... келеді.
Сурет 5 - Адамдардың денсаулық жағдайының көрсеткіштері
Ғалымдардың есептеулері бойынша адамдардың денсаулық жағдайы ... - өмір сүру ... ... - ... ... факторларына, 18-20%-ы - қоршаған орта жағдайларына, ал 7-12% ғана денсаулық сақтау саласының қызмет деңгейіне ... ... ... ... ғана ... бүкіл әлем алдында экология мәселелері тұр. Адам ... ... алып ... атом станциялары, зауыттар, т.б. ғылыми прогресс жетістіктерімен өмірімізді байыта, жеңілдете түсумен қатар адамзат денсаулығына қауіп-қатер туғызуда.
Осының бәрі экологиялық ... ... ... болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершілігін жете сезінбеуінен болып отыр. Адам өміріне экологиялық зардаптардың әсер ете бастауы, олардың ... ... ... ... ... 6 - ... ... улану көрсеткіші.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша жыл сайын дүние ... ... 500 мың адам ... ... және оның 5 мыңы ... аяқталады.
Американ ғалымдарының мәліметтері бойынша барлық қатерлі ісік ауруларының 90%-ы қоршаған ортаның қолайсыз әсеріне ... ... ... 10 жылда қатерлі ісікпен ауыратындардың үлесі ер кісілерде 15-тен 23%-ға дейін, ал әйелдерде 17-ден 25%-ға дейін артқан. ... ... ... және ... аудандарда жиі кездеседі. Ауыр металлдардың (қорғасын, кадмий) ағзада көп жиналуы қан түзу ... ... ... ... баяулатады, бүйрек және сүйектің зақымдануына әкеледі.
Қорғасынның негізгі көзі -- автокөлік жанармайы болып ... ... көп ... ... ... мен ауыл шаруашылығында пестицид ретінде мышьякты қорғасынды қолдану кезінде ... ... ... қорғасынның артуы, әсіресе, өнеркәсіптік революцияның басталуымен тығыз байланысты. XX ... қала ... ... ... мөлшері 1600 жыл бұрын өмір сүрген адамдармен салыстырғанда 700 -- 1200 есе ... ... ... ... ... тез шаршау, кешке көру қабілетінің төмендеуі, қан аздық, бүйректің зақымдануы, жүрек ауруы, уақытынан бұрын ... ... ... (лат. Saturnus - қорғасын) -- адамдардың корғасынмен созылмалы улануы; жүйке жүйесі тарапындағы өзгерістерден, бастың ауруынан, тез шаршағыштықтан, ... ... ... ... сөздің, көру және есту функцияларының бұзылуынан, қан құрамының өзгеруінен, жүрек-қан тамыр жүйесінің кіноратынан және басқа нышандардан көрінеді. Қорғасын ... ... ... өзі ... ... және дене күші ... ... төмендеуіне апарып соғады.
Қазіргі кездегі қала -- күрделі әлеуметтік-экономикалық ағза. Қала ... ... ... сапа ... - оның ... ... әсер етеді. Атмосфераның, судың, азық-түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың өнеркәсіп пен ... ... ... ... өріс, діріл, шу, ауаның дезионизациялануы, тұрмыстың химияландырылуы, шектен тыс көп ақпараттардың ағыны, уақыттың жетіспеушілігі, гиподинамия, дұрыс ... ... ... кеңінен таралуы - осылардың барлығы қосылып адамның денсаулығын нашарлатады.
Балалар ... ... ... ... алу ... аурулары ластанған аумақтарда тұратын балалар арасында 2-2,5 есеге дейін жиі кездесетіндігі белгілі болған. Халықтың аурушаңдығы мен қоршаған ортаның ... ... ... байланыстылық анықталған. Қоршаған ортаның қорғасынмен ластануынан денсаулыққа төнетін қауіпті бағалаудың әдістемелік ерекшеліктерін ескере отырып, ғалымдар қорғасынмен ластану қаупі бар ... ... 124 ... қан ... жасау арқылы зерттеу жүргізген. Қан құрамында қорғасынның үлес салмағы 10 мкг/дл - ден артық ... 48%-ды ... ... ... ... ... ... аурулардың дамуы және олардың психикалық дамуының тежелуі мүмкін ... ... ... 11 - ... ... ... ауада жоғары болған жағдайда экологиялық жағдайдан қалыптасар аурушаңдық ... ... ауру ... ... ... шаққанда.
Қатерлі ісік бойынша,%
0,85
Перинатальды кезеңде пайда болатын ақаулықтар,%
11,9
Жүйке жүйесі және сезім мүшелері аурулары бойынша,%
84,5
Қан және қантүзу ... ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайлар туғызып ғана қоймай, экологияға байланысты дамитын аурулар тобының өсуіне ықпал ... ... ... ... ... ... негізгі бөлігі түсті және қара металлургия, жылу энергетика, мұнай газ өнеркәсіптері және әкери-өндірістік кешендерден түседі. ... ... ... ... тиімсіздігінен қала және өндірістер мен өнеркәсіптер маңындағы атмосфералық ауаның ластануына әкеліп соғуда. Республикамыздың 15 қаласында ластану деңгейі белгіленген шектеулі мөлшерден 2,5 есе ... ... ... ... ... қаласында (АЛИ=17,8), Лениногорск, Шымкент, Ақтөбеде (АЛИ=10,0) және Алматыда (АЛИ=9,0) болды. Ауа ... ... ... ... ластануы 10 % жетсе, Алматыда бұл көрсеткіш жалпы қалалық қалдықтардың 90 %-ын ... 7 - Улы ... бала ... ... ... бойының өсуінің артта қалуы 31,1% болса, ұлдардың ... ... ... 31,5 %-ды ... Балалардың жартысынан көбінде салмақтыңда қалыс қалуы байқалалады (54,8-52,2 %). Ересектерге қарағанда сыртқы ... ... ... ... ... сезімтал келеді, бұл балаларда ағзалар мен жүйелердің ... ... мен ... ... қабілетінің төмендеуімен көрінеді. Экологиялық қолайсыз аймақтарда тұратын балаларда ұзақ уақыт латентті ... ... ... ... ... дене даму ... ... бейімделу мүмкіндіктері мен ой өрісі даму мүмкіндіктерінің тежелуіне әкеледі. Балалар ағзасы үнемі өсу мен даму ... ... ... ... ортаның әртүрлі әсерлеріне, тіпті аз ғана өзгеріскеде көбірек шалдыққыш ... ... ... ... мен балалардың дене дамуына кері әсерін тигізетіндігін көреміз. Сөйтсе де, адамға әлеуметтік және биологиялық факторлар жиынтығы, ... ауа, су, ... әсер етуі осы ... ... ... ... ... Берілген мәліметтерден сыртқы ортаның ластануы адамзат патологиясының 20-30%-на ... ... ... ... ... мен оның жеке ... ... өсуіне, адамдардың өліміне салымы ықпалдың көптеген факторларының әсер ету күрделілігі мен ауру ... табу ... ... ... арасында әлі талқылана қойған жоқ. Кестеде адам ауруының жалпы тізімі көрсетілген, олар ... орта ... ... ... ... ... 12 - Атмосфералық ауаның ластануынан туындаған аурулардың тізімі
Патология
Патологияны туындататын заттар
Қан айналымы жүйесінің аурулары
Күкірт ... ... ... азот ... ... қоспалар, күкіртті сутек, этилен, пропилен, бутилен, майлы қышқылдар, сынап, қорғасын.
Жүйке жүйесінің және сезу мүшелерінің ... ... ... ... сутек, кремний екі тотығы, сынап
Тыныс алу мүшесінің ауруы
Шаң, күкірт және азот тотығы, көміртек тотығы, ... ... ... ... ... ... екі ... хлор, сынап
Асқорыту мүшесінің ауруы
Күкіртті көміртек, күкіртті сутек, шаң, ... ... ... ... екі ... ... және қан ... мүшесінің ауруы
Күкірт тотығы, көміртек, азот, көмірсутек, азоттық - ... ... ... ... ... сутек
Тері және тері асты клетчаткасының ауруы
Құрамында фторы бар заттар
Несеп шығару мүшелерінің ауруы
Күкіртті көміртек, екі ... ... ... ... сутек, этилен, күкірт тотығы, бутилен, көміртек тотығы
Ағзаны ластаудың әсері өте көп және ол оның түріне, құрамына, ұзақтығы мен әсер ету ... ... Өз ... ағза ... ... ерекшеліктерімен, жасымен, жынысымен, адамның денсаулық жағдайымен анықталады. Жалпы ең осалдары науқастар, балалар, зиянды өндіріс жағдайларында істейтін адамдар, темекі тартатын адамдар. ... ... ... аудандарында науқастану мен өлімнің зертелген құбылыстары мен көпмәрте тіркелгендері қоршаған орта ... ... ... ... мен жаппайлығын растайды.
Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымы (БДҰ) эксперттерінің бағасына сәйкес қоршаған орта ... ... ... ... 5 ... ажыратады:
* Өлімнің жоғарлауы;
* Ауру - сырқаудың жоғарылауы;
* Нормадан асатын функционалды өзгерістер;
* Нормадан аспайтын функционалды ... ... ... ... санаттарды қоршаған орта сапасы және адам денсаулығы жағдайын ... ... ... ... ... ... ... Денсаулық көрсеткіші болып, бірінші кезекте денсаулық саны, яғни тіршіліктің орташа болжалды ұзақтығы ... ... осы ... ... онда ... ... ең ... факторлар санына 1) атмосфераның ластануы; 2) ас суының ластануы жатады.
Денсаулық экожүйе жағдайын ... ... ... ету ... ... ... ... болып, адамдардың өмір сүру әрекетіне ықпал етеді. Соңғы он жылдықта қоршаған орта ластануынан ... жеке ... ... ... ... жоғарлауы байқалады. Бұндай экотәуелді ауруларға жаңа өскіндерді, эндокринді, несеп жүйесі, қан және қан жасушасы тканьдерінің жүйесі, ас қорыту, ... алу ... ... ... ...
3.2 Алматы қаласының қазіргі экологиялық жағдайы
Урбандалған аймақты сапалық жағынан бағалағанда, қаланың ... ... ... факторлары да ескеріледі. Алматы қаласы үлкен мегаполистің бірінде, ... ... биік ... ... ... өзінің физика-географиялық және табиғи-климаттық сипатымен ерекшеленеді. Бұл қасиеттер оның экологиялық ерекшеліктеріне әсер етеді. Алматы қаласы Тянь-Шань тау жүйесінің бір сілемі ... ... Іле ... ... ... бөктері мен Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің шатқалдарында орналасқан. Дүниежүзіндегі ең биік ... ... ... ... Оның ... ... ... деңгейінен 670 м, ал оңтүстік нүктесі - 970 м ... ... ... ... ... жағдайлар, қаланың қазіргі заманғы жоспарлы құрылысын анықтады. Тұрғызылған территориялардың көпшілігін тұрғын үй кешендері алып жатыр, ал аз ғана ... алып ... бір ... ... ... аудандарда ғана орналасқан. Өндіріс территориясының 70 %-дан астамы, қаланың орталық және солтүстік бөліктерінде орналасқан. Райымбек даңғылынан солтүстікке қарай өндірістік және аз ... ... ... он ... түрлі ғимараттардың, тұрғын үйлердің, кешендердің салыну тығыздығының арту тенденциясы көп ... ... ... тау ауасының ағымы өтетін қаламыздың оңтүстік бөлігінде ғимараттар да көптеп салынуда. Іс жүзінде осыған ... ... ... ... ... мен ... ... бөлігінен негізгі ауа ағымының кедергісіз өту үшін, ... ... ... да ... іс ... ... ... Су қорғау мен өзен жағалау аймақтарына құрылыс нышандары жүргізілмейді және кейбір зиянды өнеркәсіптер қала ... ... ... те, бұл ... ... ... дейін өзекті мәселелер қатарында қалып отыр. Қалалық электрлік көліктер жылжымалы құрамымен жабдықталуы ... ... ... ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан, көше-жол жүйелерінде орын алған кемшіліктерге, магистральды көшелердің үздіксіз қозғалысының және қала сыртындағы автожолдар мен айналып өту жолдарының бір ... ... ... ... ... бас жоспарының даму концепциясына алдын ала қоршаған ортаға әсерін бағалау бойынша, қаламыздың қоршаған орта жағдайына кері әсер ... ... ... ... ... ... ... өндіріс кәсіпорындарының көп мөлшердегі концентрация мен қоршаған ортаны қорғау бойынша нормативтік талаптардың орындалмауы;
- қала құрылымындағы өндірістік білім ... және ... ... ... тұрғын үйлердің орналастырылуы, өндірістерде толық жүйелендірілмеген;
- санитарлық-қорғау зоналарының әлсіздігі немесе мүлде болмауы және осы аймақтарды басқа да қалалық ... ... ... ... ... ... мен оларды көгалдандыру жұмыстарының төменділігін айтуға болады.
Алматы территориясының қоршаған ортасын негізгі ластау көзіне - ... ... мен ... ... ... ... үш ірі жылу ... орнату стансиялары (1-ЖЭС,2- ЖЭС және ГРЭС) мен оншақты қазандықтар, , Алматы ауыр машина жасау зауыты, ... ... ... т.б. ... ... ... ортаның экологиялық тұрақсыздығына автокөліктік ұйымдары мен автокөліктер көп әсер етеді, ... ... ... жану ... 2011- 2012 ... ... ... автомобильдерден бөлінген газдардың құрамында көмірқышқыл газы - 9%, ... ... - 4%, ... - 0,5%, ... - 4%, ... - 2%, альдегиттер - 0004%, азот оксидтері - 0,06%, ... ... - 0,006%, ... 200-ге ... ... ... 12 - ... бөлінген ластаушы заттардың ластану мөлшері
Орта есеппен алғанда, қаламызға күнделікті 200 мыңның ... ... ... ... ... ... ластағыш заттардың зиянды әсер ету сипаты алуан түрлі болып табылады: яғни, әрбір мың автокөліктен күніне ауаға 3000 кг көміртек ... т.с.с ... ... емес жану ... бөлінеді. Жыл сайын олар 280 млн тонна шамасында көміртек тотығын, 56 млн тонна көмірсутек, 28 млн ... азот ... ... шығарады. Бұл газдардың құрамында 200-ден астам өте күрделі заттар қосындылары (Pb, Hg, Cd, т.б. ауыр ... ішкі жану ... ... - бенз-а-пирен, альдегидтер) бар. Осының барлығы адам үшін өте улы ... ... ... ... ... кезде, ауаның ластануынан Алматы шаһарында кемтар баллардың дүниеге келуі, тыныс алу, өкпе ... ... ... ... Адам ... негізгі көрсеткіштерінің төмендеуі,көптеген отандас және шетел ғалымдарының негізгі пікірлеріне ... ... ... ілім ... ... беймағлұмдығына және немқұрайлығына да байланысты.Сонымен бірге аурудың бірінші деңгейдегі ... ... ... ... ... ... әкеп ... Баршаға мәлім болғандай,медицина ғылым болып туғаннан бері,оның басты мақсаты - адам денсаулығын сақтау және нығайту, ол ауруды емдеу - ... ... ... ... ... ... ... ден қойсақ,көне шығыс әміршілері денсаулық сақтауды өте дәріптеген. Қазіргі таңда ауаның лстануы үлкен мәселенң бірі болып отыр ... ... ... әсер ететін көп факторлардың ішіндегі маңыздыларының бірі сыртқы қоршаған ортаның әсері. Қазіргі заманда ... ... ... ... ... ... байқалады, әсіресе халық тығыз орналасқан ірі қалаларда бұл мәселе айқын ... ... Бұл ... ... ... аударып, алаңдатып отырған ең күрделі мәселеге айналуда. Адам баласының денсаулығына аса қауіп төндіретін сыртқы ортаны ... ... ... әсер ету ... кең - ауыр металдар жатады. Көптеген зерттеу жұмыстарының барлығы да қоршаған ортаның ластануы адам денсаулығына кері ... ... деп бір ... ... ... 10 жыл ... ... денсаулығының айқын нашарлауы байқалуда (физикалық және биологиялық дамудың децелерациясы, жүйке-психикалық статустың бұзылысы, мүгедектік деңгейі, нозологиялық түрлерімен топтарына байланысты аурушаңдық көрсеткіштерінің өсуі ... ... ... ... ... соңғы жылдары күрт төмендеуде. компаниясының статистикалық зерттеулерінің ... ... ... ... ... ... 39,1 құрайды, ал қаладағы көлік қатынасы әсерінен ... ... ... - 13. ... ... жағынан Алматы қаласы әлемдегі ең ірі 215 қаланың ішінде тоғызыншы орынды иемденеді. Алматы қаласының географиялық орналасуы да қала ... ... ... ... ... соңғы жылдары қала ауасына оң әсер беретін жасыл желеңдерді құртып, жел өті, желдің бағытына қарсы көптеген биік ... бой ... ... ... ... күрт артуы, қала ішінде жанармай бекеттерінің көбеюі қоршаған ортаның ауыр металл тұздарымен ластануына басты себеп ... ... ... ... қаңтар, наурыз, шілде, қазан айларындағы атмосфералық ауаның ластану жағдайы бойынша талдау нәтижелері
Алматы қаласының аудандары бойынша негізгі ластану көздері
Алматы қаласы - ... ең ірі ... бірі ... ... Алматы қаласының алып жатқан аумағының жалпы көлемі 33,9 мың. ... ... Бұл қала 7 ... ... бөлінген: Алмалы, Әуезов, Бостандық, Жетісу, Медеу, Түркісіб, Алатау, бұнда ауадан сынама алынатын посттары бар.
1- АҚ Алматы ауыр машина ... ... 2 - АММК ... ... мата ... ... (Алматы үй құрылыс комбинаты); 4- АҚ АТКЭ қазандықтары: 4а- оңтүстік аудандық қазандығы, 4б- оңтүстік шығыс аудандық ... 5 - ... ... жидек комбинат; 6 - ЖЭО-1; 7- ЖШС ... ... ... 8- ОАҚ ... ... ... ; 9- ОАҚ С. М. ... атындағы Машина құрылыс зауыты ;10 - АҚ ... ... ... ; 11- СВЭК ... 11а - ... ... ... 11б - Жұлдыз; 12 - ЖШСҚҚЖжҚӨ (қосалқы жабдық қазандығы және құбыр өткізгіш зауыты); 13- АҚ "Алматы вагон ... ... 14 - ... 15 - АҚ ;
16. АҚ , тауарлық бетон өндірісі бойынша зауыт; 17- АҚҚала құрылысы ... ... ... ... зауыт; 18 - АЗМК ЗАҚТЕМІРБЕТОН; 19 - Батыс аудандық қазандығы;
13 сурет. ... ... әуе ... ... ... стационарлық көздерінің орналасу ретінің сұлбасы
2014 жылы Алматы қаласының ... ... ... ... ... ... ... ауасының ластануына бақылау 5 пост бойынша жүргізілді:
- ПНЗ № 1 - ... ... ... (Бостандық ауданы);
- ПНЗ № 12 - Райымбек даңғылы Наурызбай Батыр көшесі, ... ... ПНЗ № 16 - ... ... ... ПНЗ № 25 - Маречека көшесі және Б. ... ... ... ... ПНЗ № 26 - Төле би, 249, м-он "Тастақ-1" (Алмалы ауданы). ... ... ... бірі ШРЕК болып табылады. Атмофераны ластаушы заттардың деңгейі атмосфераның ластану индексінің шамасы бойынша бағаланады. ... 2014 жылы ... ... ... ... ... ластану индексі 15,2 болды. Бір айда орташа шамамен алғанда азоттың қос тотығы ШРК саоыстырғанда 5,0, формальдегид 2,9, қалқыған заттар - 1,4 және ... ... - 1,6 ... Күкірт тотығы, фенол және металлдардың мөлшері қалыпты ... ... ... А кесте 3).
Көміртегі тотығының бір реттік концентрациясы 5,4,азот тотығы - 5,1 және ... ... - 1,8, ... -1,2. Ең ... ... ... ... байқалды. (ПНЗ №1) (сурет 6).
Сурет 14 - Қаңтар айындағы әрбір посттағы ластаушы заттардың көрсеткіші
Наурыз айы бойыншаАлматы қаласының ... ... ... ... ... ... Алматы қаласының атмосфералық ауаның ластану индексі 12,4 құрады. 12 кестенің мәліметтері бойынша бір айда азоттың қос тотығының орташа концентрациясы 4,0 ... ... - 3,1. ... ... ... қос ... көміртегі тотығы, фенол және металлдардың концентрациялары қалыпты деңгей шегінде болды.(қосымша А кесте 4)
Азоттың қос тотығының ... бір ... ... 5,8, ... ... - 2,0 және ... заттар -1,6 Ең жоғары ластану Бостандық ауданында байқалады. (ПНЗ №1) (сурет 7).
Сурет 15 - ... айы ... ... ... ... айы ... ... атмосфералық ауаның жағдайы.
2014 жылдың шілде айында Алматы қаласының атмосфералық ауаның ластану индексі 10,3 ... ... ... ... ... 3,4 ... азоттың қос тотығы - 3,0. Қалқыған заттар, ... қос ... ... ... ... және ... ... қалыпты деңгей шегінде болды(қосымша А кесте 5).
Азоттың қос тотығының максималды бір реттік концентрациясы 4,8 ... ... - 1,8 ... Ең ... ... деңгейі Алмалы ауданында байқалады. (ПНЗ №12)
Сурет 16 - Шілде айындағы атмосфералық ауаны ластайтын ластаушы заттардың ... ... ... ... ... ... жағдайы
2014 жылдың қазан айында Алматы қаласының атмосфералық ауаның ластану ... 12,7. ... бір ... орташ концентрациясы 3,3 болды, азоттың қос тотығы 3,9. Қалқыған заттар, күкірттің қос тотығы, көміртегі тотығы, фенол және металдардың мөлшері қалыпты ... ... ... А ... 6).
Азоттың қос тотығының максималды концентрациясы 4,4, көміртегі тотығы - 2,4 ... Ең ... ... Жетісу ауданында байқалады (ПНЗ №16)
Сурет 17 - ... айы ... ... ... ... ... ... атмосфералық ауасының ластану деңгейі бойынша қаңтар, наурыз, ... және ... ... жекелей алып қарастырып мынадай қорытынды жасауға болады. ... жылы ... ... Алматы қаласында атмосфераның ластану индексі 10,2 болды. Бір айда орташа шамамен алғанда азоттың қос тотығы ШРК салыстырғанда 5,0, ... 2,9 ... ... - 1,4 және ... ... - 1,6 ... ... тотығы, фенол және металлдардың мөлшері қалыпты деңгейде болды. Көміртегі тотығының бір реттік концентрациясы 5,4,азот ... - 5,1 және ... ... - 1,8, фенол -1,2. Ең жоғары ластану Бостандық ауданында байқалды.
2014 жылдың наурыз айында Алматы қаласының ... ... ... ... 12,4 ... Бір айда азоттың қос тотығының орташа концентрациясы 4,0 құрады, формальдегид - 3,1. Қалқыған заттар, күкірт қос тотығы, көміртегі ... ... және ... ... қалыпты деңгей шегінде болды. Азоттың қос тотығының максималды бір реттік концентрациясы 5,8, көміртегі тотығы - 2,0 және ... ... ... ... ... Бостандық ауданында байқалады.
2014 жылдың шілде айында Алматы қаласының атмосфералық ауаның ластану индексі 10,3 ... ... ... ... шамамен 3,4 құрады, азоттың қос тотығы - 3,0. Қалқыған заттар, күкірт қос ... ... ... фенол және металдардың концентрациялары қалыпты деңгей шегінде болды Азоттың қос тотығының максималды бір реттік концентрациясы 4,8 ... ... - 1,8 ... Ең жоғарғы ластану деңгейі Алмалы ауданында байқалады.
2014 жылдың қазан айында Алматы қаласының атмосфералық ... ... ... 12,7 ... бір ... орташ концентрациясы 3,3 болды, азоттың қос тотығы 3,9. Қалқыған заттар, күкірттің қос тотығы, көміртегі тотығы, ... және ... ... ... ... ... Азоттың қос тотығының максималды концентрациясы 4,4, көміртегі тотығы - 2,4 құрады. Ең жоғары ластану ... ... ...
3.4 Мектепкедейінгі балалардың денсаулығына әсер етуші факторларды бағалаудың тәжірибелік-экперементтік нәтижелері
3.4.1 Сауалнама мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... №4 Қалалық балалар емханасында тұрғындарының 82 % қызмет көрсетеді. Қызмет көрсету радиусы 18 шақырым, 65% жеке сектор, аумағында ... жол ... ... ... ... бар. ... ... географиялық, экологиялық, санитарлы эпидемиялогиялық, әлеуметтік ерекшеліктер тудырып ... ... әсер ... ... 10 ... ... бар. Үш ... мамандалған қызмет бөлімшесі жұмыс істейді. Педиатрия қызметі 28 учаскелермен, ... ... егу және ... егу ... ... жасайды.
Алматы қаласы бойынша 6 жастан төмен баларда туындайтын аурулар туралы сауалнама жургізілді. Бұл ... - ... ... Түркісіб ауданындағы № 4 Қалалық балалар емханасында таңдау арқылы 50 ... ... мен ... ... ... 1 сұрақ - жүргізілген сауалнама мақсаты, 3 жасқа дейінгі балалар ... ... ... ... ... таралуы.
Содан шыққан нәтиже (сурет 8): вирустық гепатиттің түрі - 32% ... ... - дан 27% - ын ... ... құрайды. Ал вирустық гепатиті - 14% таралған. , вирустық ... - 10% аз ... ... 7% ... ... ... Осы вирустық гепатиттердің арасынан және турлері сирек кездеседі ал, және ... жиі ... ... жас ... ... ... ... қарсы вакцина алғашқы кездері мектеп оқушыларына ғана жасалатын ал, 2010 жылдан бастап 2 жастағы балаларға міндетті түрде ... 8 - 3 ... ... балаларда вирустық гепатиттің таралуы.
Қазақстанның басқа қалаларына қарағанда Алматы қаласы еліміздегі ең ірі ... ... ... ... қатар Алматы қаласының ауасының ластануы жоғары. Әр түрлі газдардың және ... ... мен ... ұсақ ... ... ... ластайды, осы лас ауа ересектермен, әсіресе жас балаларға кері ... ... ... ... бірнеше аурулар туындайды. 3 жастан 6 жас балалар арасында ауаның ластануы себебінен туындайтын ... - ... ... ... ... ... ... (сурет 9): сауалнаманың жауабы 100% - дан ... ... 9 - 3 ... 6 жас ... ... қан ... ... аурулары , асқорыту мүшесінің аурулары .
9 суретегі графиктің нәтижесіне сай қан айналымы жүйесінің аурулары - 29% - ды ... Ал ... ... аурулары 25% алып тұр. Осы аурудан тері және тері асты ... ... 5% ... Одан соңы, жүйке жүйесінің және сезу мүшелерінің аурулары 19% - да. 7% - да ... ... ... Алматы қаласының аудандары бойынша мектепке дейінгі балалар арасындағы тыныс жолдары ауруларының 2014 жылғы статистикалық көрсеткіштері
Зерттеу обьектілері:
№8 ... ... ... ... ... ... ...
№ 4 Қалалық балалар емханасы Түркісіб ауданы;
№5 Қалалық балалар емханасы Бостандық ауданданы.
Аталған ... ... ... ... ... ... Қазіргі кездегі қала -- күрделі әлеуметтік-экономикалық ағза. Ол демографиялық, ... ... ... ... ... қоршаған экономикалық кеңістік пен табиғи ортаның алуан түрлі өзара әсерлері нәтижесінде қалыптасады. Қала ... ... ... сапа ... - оның ... ... әсер етеді. Атмосфераның, судың, азық-түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті заттардың ... пен ... ... ... ... өріс, вибрация, шу, ауаның дезионизациялануы, тұрмыстың химияландырылуы, шектен тыс көп ... ... ... ... ... дұрыс тамақтанбау, зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы - осылардың барлығы ... ... ... ... ... ... төмендеуін, ауруға шалдығуын ... ... ... ... ... ... ... теріс жауабы ... ... ... ... факторлар бұрын болмаған, жаңа техногенді ауруларды туғызуда. Денсаулыққа сонымен қатар әлеуметтік және экономикалық жағдайлардың әсері артып отыр. Табиғи және физико-химиялық ... ... таза орта ... да, ... ... жағдай ауру мен өлімнің артуына әкелетінін өмір көрсетіп отыр. Әлеуметтік-экономикалық жағдайдың нашарлауы адамның ... күйі мен ... ... ... әсер ... ... ... әсері өте көп және ол оның түріне, құрамына, ұзақтығы мен әсер ету мерзімділігіне ... Өз ... ағза ... ... ... жасымен, жынысымен, адамның денсаулық жағдайымен анықталады. Атмосфералық ауаның және тұрғын ғимараттардағы ауаның ластануына байланысты бронх демікпесінің таралуын зерттеген кезде ауру ... ... мен ... ... жиі ... ... ... 10)
Сурет 10 - Бронхтың құрылысы
Бронх демікпесі (БД) - оның негізгі ... ... ... шартталған бронхтардың гипербелсенділігі, ал негізгі клиникалық көріністері бронхтарылу салдарынан тұншығу ұстамасы (көбінесе ... ... ... ... қабатының гиперсекрециясы мен ісінулері болып табылатын, тыныс жолдарының созылмалы ауруы. Тұншығу ұстамалары, сонымен қатар ... ... тəн ... кеудедегі сезімі, ысқырмалы шалғайлық сырылдар, көп жағдайда түнгі немесе таңертеңгі уақыттарда пайда болады жəне ... ... ... ... (аяқ ... ... ем ... бронхиалдық обструкциямен бірге жүреді.
Бұл ауру атмосфераға көлік түтіні құрамында бензинге қосылатын тетраэтил-қорғасынның жануынан бейорганикалық ... ... ... ... 1 литр бензин құрамында 1 гр тетраэтилқорғасын болады. Бензиннің құрамына траэтилқорғасынды антидетонатор ретінде қосады. Тетраэтилқорғасынның жануы кезінде бөлінген қорғасын ... ... ... атмосферасына таралады. Соңғы 100 жыл ішінде Гренландия мұздықтарында ... ... 5 есе, ал ... еріген қосылыстарының мөлшері соңғы 20 жылда мұхитта 10 ... ... ... ... ... денсаулыққа төнетін қауіпті бағалаудың әдістемелік ерекшеліктерін ескере отырып, ресейлік ғалымдар қорғасынмен ластану қаупі бар деген аймақта 124 ... қан ... ... ... ... ... Қан ... қорғасынның үлес салмағы 10 мкг/дл - ден артық ... 48%-ды ... ... ... бағалау нәтижесі балаларда аурулардың дамуы және олардың психикалық дамуының тежелуі мүмкін ... ... ... ... және тұрғын ғимараттардағы ауаның ластануына байланысты бронх демікпесінің таралуын зерттеген кезде ауру ағымының ауырлағандығы мен ... ... жиі ... ... ... ... бөлінетін қорғасыннын 86% автокөліктерден бөлінеді. Алматы қаласында №8 ... ... ... 2014 жылғы статистикалык мәліметтер бойынша Жетісу ауданында 1 жасқа дейінгі балаларда-26,7% , 3 жасқа дейінгі балаларда-37,5% , 5 ... ... ... , 7 жасқа дейінгі балаларда-55,2% дейін бронх демікпесі кездеседі.
Сурет 11 - ... ... ... ... ауаның ластануына байланысты балаларда бронх демікпесінің таралу кестесі
Алматы қаласында №5 Қалалық балалар емханасы 2014 жылғы статистикалык мәліметтер бойынша Бостандық ... 1 ... ... балаларда-12% , 3 жасқа дейінгі балаларда-13,5% , 5 жасқа дейінгі балаларда-15,8% , 7 ... ... ... ... ... ... кездеседі.
Сурет 12 - Бостандық ауданы бойынша атмосфералық ауаның ластануына байланысты балаларда бронх ... ... ... ... №4 ... балалар емханасының статистикалық мәліметтер бойынша 1 жасқа дейінгі балаларда-29,9%, 3 жасқа дейінгі балаларда-30,5% , 5 жасқа дейінгі балаларда-50,8% , 7 ... ... ... ... ... ... ... 13 - Түркісіб ауданы бойынша атмосфералық ауаның ластануына байланысты балаларда бронх демікпесінің таралу кестесі
Кесте 16 - ... ... ... толық мәліметтер
Аудандар
1жасқа дейінгі
3жасқа дейінгі
5 жасқа дейінгі
7 жасқа дейінгі
Жетісу
26,7%
37,5%
48,8%
55,2%
Бостандық
12%
13,5%
15,8%
17,2%
Түркісіб
29,9%
30,5%
50,8%
47,4%
Сурет 14 - ... ... 1 ... 7 жас ... ... демікпесінің таралу жүрісі
Балалар аурушаңдығын зерттеген кезде тыныс алу ағзалары аурулары ластанған аумақтарда тұратын балалар арасында 5-7,5 есеге дейін жиі ... ... ... ... ... мен ... ортаның сапасы арасында корреляциялық байланыстылық анықталған. Қоршаған ортаның қорғасынмен ... ... ... қауіпті бағалаудың әдістемелік ерекшеліктерін ескере отырып, Алматы қаласының Жетісу, Бостандық, Түркісіб аудандарында мектепке дейінгі 1 ... 7 жас ... ... ... ... деңгейі бір қалыпты емес екенін байқадық. Жетісу ауданында келетін болсақ, 26,7% - 55,2% аралығында, ... ... ... аралығында, Түркісіб ауданында 29,9%-50,8% аралығында бронх демікпесі таралуда. Экологиялық қолайсыз аймақтарда ... ... ұзақ ... ... ... ... дамуы ақыры олардың дене даму көрсеткіштерінің өзгерістеріне, бейімделу мүмкіндіктері мен ой ... даму ... ... ... ... ... үнемі өсу мен даму үрдістерімен сипатталатындықтан олардың сыртқы ортаның әртүрлі әсерлеріне, тіпті аз ғана өзгеріскеде көбірек шалдыққыш ... ... ... улы ... күрес жүргізу өте қиын. Себебі мына шараларды да іске асыру қажет:
Ауыр жүк машиналардың ... ... ... ... ... бір маршутпен жүретін бірнеше автобустардың шоғырлануына жол бермей, ... ... ... ... ... ... ... қалатын бақылап-реттегіш қондырғыларды пайдалану, сондай-ақ барлық жеңіл, жүк және қоғамдық автокөліктерді газға көшіру тиімді. Ол үшін қаланың іші мен сыртындағы ... құю ... ... ... ... газ құю ... орнату қажет. Газды пайдалану өте тиімді, себебі одан ауа ластанбайды және оны қолдану өте арзанға түседі. Алматыда негізінен метро, ... пен ... ... ... ... ... ... бітпей жатқан метро келешекте жұмыс істейтін болса, онда Алматыдағы көліктердің жұмыстары айтарлықтай жақсаратын болар ... ... ... әуе ... ластануын төмендету үшін жүргізілетін шаралар реті
4.1 Ластану деңгейін төмендету бойынша жүргізілетін негізгі шаралар
Жоғарыда аталғандай қаланың атмосферасының ластануына көп ... ... ... ... әсер етеді. Қазіргі уақытта Алматы қаласында қалалық қоғамдық көлікті дамыту аймағында біршама көлемді мәселелер орын алып отыр деп ... ... Көше ... ... ... тыс ... ... көліктік инфрақұрылымның қанағаттанарлықсыз жағдайы, тұрғындарды көлікпен қамтамасыз ету деңгейлерінің төмендігі, қаладағы экологиялық жағдайға ... ... ... әсер ... ... ... ... атап көрсетуге болады. Жүктеме ең көп ... қала ... ... Төле би көшесі мен Абай көшелерін алуға болады. Жол көліктік жағдайлардың орын алуы соңғы төрт ... 40% ... деп ... болады, автокөліктердің тұрақтары бойынша мәселелер деұл ғайа бастады. 2008 жылдың статистикалық мәліметтері бойынша автомобильді парктер шамамен 523022 бірлікті ғана ... ... ... ішінде 35541 бірлігі жүк көліктері, 446437 - жеңіл ... және 1874 ... ... ... уақытта Республика үкіметтігімен және қаланың басшылығының жетекшілік етуімен ... ... ... реттеу шаралары жүзеге аса бастады. Бұдан басқа, Республиканың ірі ... ... ... төмендету бойынша бірқатар шаралар реті ойластырылды.
Негізінен бұл шаралар жеке тұлғаның пайдалануындағы автокөліктерге қатысты, ... ... ... ... және жаңа жолдарды салу бойынша және көлік қозғалыстарын реттеу бойынша шараларға қатысты ... ... ... қаласының әкімшіліктері қоғамдық көліктің жұмысын дамытуға, сонымен қатар, қаладағы жол ... және ... ... салу ... яғни ... ... ... дамуына ерекше назар аудара бастады.
Қазіргі уақытта Алматы ... ... ... ... ... төмендеуге беттеді. Яғни бұндай жақсы беталыс 2009-2018 жылдарға арналған Алматы қаласының қоршаған ортасын ластануын төмендету ... ... ... ... бағдарламасының аясында жүргізілген шараларға байланысты жүзеге асырылып отыр. Бағдарламаға сәйкес Алматы қаласының қоршаған ортасының ластануын төмендету ... 2020 ... ... ... ... ... ... көздерден тасталатын шығарындылардың мөлшерін 70% төмендету жоспарланып отыр.
Бағдарламаны іске асыру үрдісі нәтижесінде Алматы қаласының ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге болады, яғни ол келесі негізгі заттар бойынша іске асырылады:
Бірінші кезеңде (2009 - 2011 ... ... ... ... ИЗА5 -11,0 ... ... ... отыр. Сонымен бірге атмосфераға шығарылатын дүркінді шығарынды ... 50 ... ... төмендетіледі деп жоспарлануда, және 237 116 (т/жылына) -187 116 ... ... ... ... ... ...
* Күкірт қос тотығының дүркінді шығарындысы 19 388 (т/ж) - 15 ... Азот ... ... ... 26 103 ... - 20 ... ... тотығының дүркінді шығарындысы 149 266 (т/жылына) - 117 920 (т/жылына);
* Қалқыған заттардың дүркінді ... 16 877 ... - 13 332 ... Формальдегидтің дүркінді шығарындысы 133 (т/жылына) - 105 (т/жылына);
Нәтижесінде статистика басқармасының ... ... ... көздерден шығатын тастандылар 2010 жылы алдыңғы жылдармен салыстырғанда 2,6 мың. ... ... ... ... ... ортасының жағдайы жөніндегі ақпараттық бюллетень мәліметтері бойынша Алматы қаласының әуе бассейінінің ластануы 2010 жылы - 11,7, ал 2011 жылы - 9,1 ... ... ... кешенді бағдарламаларды қарастырған шаралардың есебінен іске асырылды деп айтсақ та болады:
Біріншіден, Алматы қаласында бүгінде ... іске ... ... бұл бағдарламада жаңа көшелерді салу және оларды ... ... ... уақытқа дейін Үлкен Алматы сақиналы автокөлік жолының құрылысы тәмамдалды. Бұнда ... ... ... ... қала ... оқшауландырған, талғар тас жолынан шығысқа қарай, Жандосов ... ... ... ... көлік жолдары салынды. Екі деңгейде сегіз көлік айрықтары бар. ... ... қала ... ... жүктемесінен біршама босатты десек те болады. Өйткені транзиттік көліктер қалаға көп ... өте ... ... ... көлік жолынан басқа, болашақта тағайындалуы бойынша және тасымалданатын орны бойынша бір басынан ... ... ... ... ... ... алуы ... болады. Осы жағдайда ішкі жолдарға түсетін жүктемелердің жалпы деңгейі шамамен 15-20 пайызға ... ... ... ... ... ... жылдамдық сағатына 30 км- 40-45 километрге дейін ... ... ... табылады.
Қазіргі уақытта метрполитен жұмыс істей бастады. Алдыңғы кезектілігі 2011 жылдың желтоқсан айында ... Осы ... ... де біршама үміт артуға болады. Қала қатаң түрде кестемен жүретін, ешқандай ауа райына ... ... ... ... ... ... ... әрі тез жедел жүретін көлік түріне зәру. Сондықтан да ... ... бас ... қоғамдық көліктердің қозғалмалы бөлігін жетілдіру ұсынылып отыр. Яғни ... ... ... ... көлік түрлерін және электрмен жүретін көліктердің меншікті үлесін арттыру қажет деп санайды. Замануи қазіргі заманның талаптарына сәйкес қалалардың ... ... ... ... елестету мүмкін емес болып табылады. Ол ... ... ... артықшылықтары басым және метромен салыстырғанда экономикалық жағынан тиімді артықшылықтары бар болып ... ... ... ... ... өндірістік және басқа да көздерден шығарылатын дүркінді шығарындылардың ... ... ... ... ... ... алғанда 2020 жылға дейін 5-7 % құрайтын еді.
Қазіргі уақытта Қазақстанда көліктің ... ... ... ... ... мүлдем жоқ деуге болады. Осыған байланысты Алматы қаласына тиімді бағалауды ескере ... ... ... ... ... технологиялары зерттелді. Қоғамдық көлік технологиясының замануи түрлері рельсті және рельсті емес жүйелерімен көрінеді. Алматы қаласының ... және ... ... ... ... ... пилоттық сызықты іске асыруда ЖРК замануи жүйе қорын кезеңд түрде дамыту және ұсынылатын қызмет сапасын ... үшін ең ... ... бірі ... ... ... экономикалық негіздеу әлемде кеңінен танымал болған және қолданылып жүрген жеңіл рельсті көлік технологиясын қолданумен тасымалдауды ұйымдастырудың ... ... ... Алматы қаласына осындай көліктің жаңа түрін енгізу қалалық ... ... ... жоғарылату жолындағы атқарылатын ең бірінші шаралардың бірі болмақ. Бұл ... ... мен ... ... ... ... арқылы көше жол тораптарына түсетін жүктемені ... ... ... ... ақ ... ... рұқсатсыз жасалынған көлік тұрақтарының да азайуына мүмкіндік беретін болады. Осы бірінші кезеңге сәйкес жеңіл рельсті көлік бағдарламасын іске асыруда ... ... Төле би ... ... ... ... ... Жетісу көшесіне дейінгі трамвай жолын қайта салу қарастырылып ... ... ... ... Әуезов ауданы, Алмалы, Медеу, және Жетісу аудандары арқылы жүргізу ... ... ... ... ... Төле би ... ... алынды. Бұл көше көлік жүктемелері ең көп түсетін көшелердің бірі болып табылады, яғни шығыс батыс бағытында жолаушы тасымалданатын көліктер ... ... ... ... бұл көше бойымен 145,9 мың жолаушылар тасымалданады екен.
Екіншіден, қаладағы көлік қозғалысын оптимизациялау ... ... Daewoo BS 090 и Hyundai Aero деп ... City ... сәйкес келетін жаңа автобустарының презентациясы болды. Қала маршруттарына қызмет көрсету үшін тағайындлалған автобустар, Алматы әкімшілігінің қатысуымен дайындалған ... ... ... ... мен ... ... ... тарапынан тағайындалған стандартқа сәйкес аз габаритті автобустарды жаңа ... ... іске ... ... Егер 2005 жылы ... маршруттық торабы 202 маршрут және транспорттың 3286 бірлігі болса, ол бүгінгі уақытта 140 ... 9 ... және 2 ... ... 2359 автобустар, 32 трамвай, 136 троллейбустар бар. Өткен уақытта ... және ... ... ... және стандарттарға сәйкес емес газель автокөліктерін сыйымдылығы үлкен ... ... ... ... ... ... шығатын дүркінді тастамаларды төмендету үшін экологиялық таза отын ... ... газ ... ... Евро 2, Евро 3, Евро 4 ... ... ... қарқынды түрде жүзеге асырылып жатыр. ... ... ... ... ... ескере отырып, атмосфераға автокөліктің тарапынан тасталатын тастанды шығарындылардың мөлшерін қысқарту ... бірі ... тек ... мерзімі 7-10 жылдан аспаған автокөліктерді ғана кіргізуге рұқсат беру болып табылады. Бұл көліктер экологиясы бойынша 1996 жылы ... ... ... сәйкес келеді.
Бүгінде автокөліктердің көп мөлшері евро 2 стандартына сәйкес келеді. Алайда күн өте бұл ара ... азая ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... енгізе бастайды, осылайша ескірген, мүлде жарамсыз автокөліктердің орны жаңа автокөліктермен ... ... ... ... ... автокөліктер он бес жыл жиырма жыл жұмыс істеген соң істен мүлде шыға бастайды, ... ... ... бас ... ... себебі, олардың зауытта енді өндірілмейтіндігіне, олардың орнына жаңа автокөліктердің шығарылып жатқандығына байланысты олардың автобөлшектерін табуға қиынға соғады. Осы ... ... ... ... ... ... евро 1 стандартына сәйкес келеді. Себебі Ресей өзінің өндірушілері үшін ... ... ... ... енгізіп тастаған. ВАЗ, ГАЗ, УАЗ, КАМАЗ, ЗИЛ автокөліктерінің барлығы ... жаңа ... ... ... табылады.
Егер, бүгінде біздің өндірушілеріміздің көбі шығарылатын отынның сапасын жақсартатын болса, онда стандартына біздің ... ... ... болады. Ал бұл өз кезегінде бүгінде 100 % тең болып отырған СО2 30 % ... ... ... үшін ... ... төмендететін, Республикамыз үшін өте тиімді болып табылатын тағы бір ... бар. Ол газ ... ... Газ отын ... ... пайдаланылады, алайда жақын уақыт аралығында он бес жылдан асқан автомобильдерді ауыстырудың мәні бар болады. ... ... 2010 ... ... ... ... қаласында муниципалды автобус паркі ашылды. Қазіргі уақытта ... ... ... маршруттары бойынша табиғи газбен 130 автобус жүреді. ... ... ... ... ... ... ... көлемін азайту бойынша шаралар берілген және бүгінгі шығарындылардан ... ... ... ...
Кесте 17 - Автотранспорт секторында табиғи газ шығарындыларын қысқарту бойынша шаралар
ТГ қысқарту бойынша шаралар
2010
2015
2020
стандартына сәйкес келетін жаңа автобустардың түрлерін ... ... ... ... дамыту, жол жүру ақысын төмендету
0,50%
2%
3%
Метроның құрылысы
0,50%
1%
1,50%
Жалпы қолданыстағы қаланың шетіне жүретін көлікті дамыту
1%
1,50%
2%
ТГ қысқарту бойынша шаралар
2010
2015
2020
стандартын елімізге ... ... ... ... стандартын елімізге енгізу
0%
0%
0,50%
ҚР автопарктеріне талаптарды қатаң қою. (ескі автопарк)
3%
3%
3%
Автопарк өсуі болмаған жағдайда жаңа айрықтарын ... ... ... ... ескі ... республикамызға әкелуге тиым салу
3%
4%
4%
Елімізге тек гибридті автокөліктерді әкелу
1%
2%
3,2 %
Пайдаланылуы 15 жылдан асып кеткен ... ... ... ... отын ... ... жаңа түрлерімен ғана жүретін автокөліктердің түрлерін елімізге әкелу
0%
0,10%
1%
Қорытынды
23,5 %
38,1 %
52,2 %
Кестеде көрсетілгендей табиғи газ ... ... ... ... әрбір кезеңге 15 пайызға жоғарылап отыр. Алайда кейбір шаралар жүзеге асырылып ... ... ... іске ... ... бұл ... төмендетуі мүмкін.
Төртіншіден, Алматы қаласының өндірістік орындарында өндірістік жүйені кешенді түрде ... және ... ... ... ... ... түрлеріне бақылау тиімділігін жоғарылату.
Автотранспорттан соң Алматы қаласының урбанизацияланған аумағындағы әуе бассейінінің ластануының негізгі көздерінің бірі ... ... ... ... табылады. Сондықтан да қаланың қоршаған ортасының ластаушы заттарының концентрациясын төмендетуді шешу жолдарының бірі, энергетика ... ... ... ... ... үшін ... шаралар нақтырақ айтқанда ЖЭС-1 және ЖЭС-2 қолданылатын ... ... ... ... ... ... жылу энергетика мекемелерінен атмосфераға тасталынып отырған зиянды шығарындыларды төмендету ... ... ... ... бірігіп екі жыл ішінде қаланы толығымен газификациялаудың сұрақтары дайындалып қарастырылды. Міне осы ... ... ақ ЖЭС-1 ... ... жыл бойы ауысатын болады. Бұл атмосфераға осы жылу ... ... ... ... шығарындылардың көлемін 4 мың тоннаға дейін азайтады. Табиғи газ ... 36 мың жек ... газ ... ... 2010 жылы ... 64 ... торабы салынды. Бұл жеке сектордағы 20 мың үйлерді газға ... ... ... Осы жылы 48,3 ... ... жерді табиғи газ түріне алмастыру жоспарланып отыр. Бұл 18 мың жеке үйлерді толығымен табиғи газ түріне алмастыруға мүмкіндік береді. ... ... ... ... отын ... мөлшерін жылына 200-6000 тоннаға дейін азайтады. ... ... ... 2012 жылы аяқталды. Осының барлығы жүргізілгеніне орай 2010-2015 жылдар кезеңдерінде электроэнергияның өнімі жылулық қажеттілігі 2,4 есеге жоғарылауы қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... әкеледі, отынды жылына 2- млн ... ... ... ... Яғни парникті газ шығарындыларының төмендеуіне әкеледі. Қаланың экономикасын өркендетудің маңызды полюсі қалыптастырылған индустриалды аймақ ... ... ... ауданы 350-400 га жерді құрайтын индустриалды аймақ құрылды. Индустриалды аумақты құру үшін бірқатар сілтемелері бар: қала ... ... бос ... ... ... ... географиялық жағынан тиімді және қолайлы орналасуы, тиімді орналасқан аумақ қаланың шаруашылығының басқа да элементттерінің ... ... еш ... ... ... ... қоршаған ортасына шектен тыс техногенді қысым көрсетпейді. ... ... ... салу ... ... ЖШС, АҚ , АҚ , АҚ ... өндірістерінің кеңейуін қарастырады. Индустриалды аумаққа небәрі барлығы 76 өндіріс және коммуналды мекемелер орналастырылады, оның ішінде тағам өнеркәсібі - 20, ... ... - 18, ... өнеркәсібі - 14, машина жасау - 13, фармацевтикалық ... ... - 7, ... ... орны - 4 ... ... ... орындарының индустриалды аумаққа орналастырылуы қаланың экологиясына жүктеменің мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді.
Бесіншіден, бағдарламасын іске асыру.
Келесі ... ... ... арналған Алматы қаласының қоршаған ортасының ластануын төмендету бойынша кешенді бағдарламалар>> бойынша төмендегілер қарастырылады: ... ... ... ... ... ... индексін ИЗА5 - 9,0 дейін төмендету жоспарланып отыр. Бұнымен бірге атмосфераны ластайтын дүркінді шығарынды ... ... 41 мың. ... өзгертіледі, ол 187116 (т/жылына) - 146116(т/жылына) дейін төмендетіледі;
* Күкірттің қос ... ... ... 15 316 (т/жылына) - 11 946 (т/жылына);Соның ішінде:
* Азот тотығының ... ... 20 621 ... - 16 ... ... тотығының дүркінді шығарындысы 117 920 (т/жылына) - 91 977 (т/жылына);
* Қалқыған заттардың дүркінді шығарындысы 13 332 ... - 10 398 ... ... ... ... жылына 105 (т/жылына) - 82 (т/жылына);
Үшінші кезеңде (2015 - 2018 ... ... ... ... 7,0 ге ... төмендету жоспарланып отыр. Яғни, шамамен атмосфераға түсетін шығарындылардың мөлшері жылына 35 мың.тоннаға дейін өзгертіледі, ол 146 116 (т/жылына) - 111 116 ... ... ...
* ... қос ... дүркінді шығарындысы 11 946 (т/жылына) - 9 078 (т/жылына);
* Азот тотығының дүркінді ... от 16 084 ... - 14 ... Көміртегі тотығының дүркінді шығарындысы от 91 977 ... до 69 902 ... ... заттардың дүркінді шығарындысы 10 938 (т/жылына) до 7 902 ... ... ... ... 82 ... до 62 (т/жылына).
Кешенді бағдарламаның қорытындысы бойынша атмосфералық ... ... ... ... жүріп жатыр, алайда бағдарламада көрсетілгендей шамамен жүріп жатқан жоқ. Атап айтқанда 2010 жылы атмосфераға тасталынған ... ... ... ЖЭО 2, жеке ... ... отынын, басқа транзиттерін әсерін есепке алғанда 232 мың тоннаны құрады.
4.2. Алматы қаласының экологиялық жағдайын сауықтыру бойынша
тәжірибелік ұсыныстар
Қазіргі ... ... ... ... ... ... және ... орындары жақсы дамыған елдердегі орын алып отырған күрделі экологиялық жағдайлар қоршаған ортаға антропогенді әсерлердің деңгейін халық шаруашылығына және тұрғындар ... ... ... ... алу ... ... және оның теріс салдарын зерттеп бағалау қажеттілігі жөнінде айтады. Осы мәселені зерттеу және оны шешу ... ... ... ... жүргізіліп жатыр десек те болады. Тұрақты дамуды қамтамасыздау әрбір қалалар мен елдер үшін ... ... ... ... ... Алматы қаласы қазақстан қалаларының ішіндегі ең ірі қалалардың бір болып табылады. Қаланың соңғы жылдардағы орын алып отырған күрделі экологиялық жағдайы ... ... жете ... ... ететін, және сауықтыру шараларын қолға алатын сұрақтарды ... ... ... ... ... ... ... айтылғандай жалпы шаралар қабылданды. Көптеген шаралар тізбектері мен реті 2009-2018 жылдарға ... ... ... қоршаған ортасын ластануын төмендету бойынша кешенді бағдарлама>> ... ... ... ... ... көздерден түсетін зиянды заттардың жүркінді шығарындыларды төмендету үшін индустриалды ... ... ... ... ... ... ауданына көшірді. Алайда ауаның ластану сипатына тікелей әсер ететін желдің бағыты болып табылады. Атмосфералық ауаның құрамындағы қоспалардың ... ... ... ... ... ... келетін желдің бағыты басым болғанда байқалады. Зерттеу жұмыстарының мәліметтері негізінде қалада батыс бағытындағы ... ... ... ... ... ... 4,1 - 6,8 % дейін жыл бойы қайталанады. Ал солтүстік ... 0,4 - 2,1% ... ... ... ... ... өндірістік мекемелерді Алатау ауданының солтүстік батыс жағына қарай орналастыру тиімдірек болып табылады. Бұл қаланың орталығындағы атмосфералық ауаға ... ... ... едәуір төмендетеді.
Бұдан басқа қаламыздың тау маңында орналасқандығын ұмытпағанымыз жөн. Бұнда тау ... ... бар. ... таудан түнде соққан жел күндіз кері бағытта тек салқынды ғана әкелмейді, сонымен қатар лас ... ... ... үрлеп әкеледі. Сондықтан да табиғатты қорғау мекемелері бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... Алайда барлығы іс жүзінде асырылмай қалды, тек ұсыныс түрінде ғана қалып қалды. Алматы архитекторлар кеңесінің төрағасы Сергей Мартемьяновтың ... ... ... ... мәлім еді. Бұл кезде ешқайсысы бұндай қандай құрылыс түрі салынатындығын, оның ауа алмасуына кедергі жасай алады ма жоқ па ол ... ... жоқ еді. ... да осы ... қаланың оңтүстік бөлігіндегі биік ғимараттар құрылысын ... ... ... ... табылады. Келесі бөлім қозғалмалы жылжымалы көздерге байланысты, яғни дәлірек айтқанды экологиялық таза отын ... ... ... газ) ... табылады және Евро 2, Евро 3, Евро 4 стандарттарын енгізу бойынша техникалық регламенттерінің талаптарын орындау болып табылады. Автокөлік ... ... ... ... ... автомобиль шығарындыларының улылық деңгейіне қатаң түрде бақылау жүргізу ауаның ластануының біршама төмендеуіне әкелері сөзсіз.
Алайда Алматы қаласындағы ... ... ... ... ... экологиялық қауіптілігімен күресу үшін Лондондағыдай әлемдік деңгейдегі тәжірибесіз құтылу мүмкін емес. Лондондағыдай Алматының ауасының сапасына зиянды әсерін тигізетін ... ... ... ... ... ... енгізген күнделікті міндетті түрдегі қала орталығына шығу үшін салым жинау қаладағы кептелісті азайтты, транспорт ағымын 35 пайызға ... ... ... ... шетіне қарай ығыстырылды. Алматы қаласы салынған кезде қазіргідей көлік ағымына есептелген жоқ еді. Көптеген жолдар тым тар, көптеген көшелер мен ... ... ... көп. ... ... ... сақиналы автокөлік жолы салынды. Бұдан ары қарай басқа қаладан келетін көліктердің тізбегіне тосқауыл қою, және тек осы жол ... ғана ... ... ... және ... шектеу қажет, ал көліктердің шығуын Райымбек көшесінің солтсүтік жағынан ғана ... ... беру ... ... бұл ауаның ластауына әкелетін жалғыз ғана элемент емес, сонымен қатар, стационарлық және ... ... де ... ... табылады. белгілі болғанындай қаладағы ауаның сапасы табиғи және антропогенді факторлардың ... ... ... ... ... Алматыда атмосфераның өздігінен тазаруы үшін қор жеткіліксіз, ... ... аз деп те ... ... Бұл бір ... алып ... Алматы қаласының географиялық орналасу ендігіне де ... ... ... жан жағынан қоршалған таулар қаланы оңтүстіктен және жартылай шығыс бөлігінен қаланың кеңістігінде ауаның ... ... ... яғни ... жағдай жоғарыда аталғандай әлсіз соққан желдің бірігуімен ауаның ластану қауіптілігі де жоғарылайды. ... ... ... болмаған жағдайда онда ауа жыл бойына таза әрі балғын күйде болар еді, әсіресе жаз айында. Алайда тау жоталарына жақындығы салқын ауа ... ... ... ... тік ... ... ... нақтылы қандай жағдайда қаланың аудандарында температуралық инверсия түзілетіндігін анықтау қажет. Бұл Алматы қаласында қолайсыз экологиялық жағдайдың көзін түсінуге мүмкіндік береді және одан ... үшін ... ... ... мүмкіндік береді. Нәтижесінде одан ары қарайғы зерттеулерде температуралық инверсияны бұзу бойынша нақтылы жобалар ойластырылып, ... ... ... ... ... және шет ел ... ... ойластырылып шығарылған. Бұл суық ауаны әкелмейтін ауаның жылулық ағымын құру ... ... ал бұл өз ... ... ... ... үнемі өздігінен тазарып тұруына мүмкіндік береді. Ресей ғалымдары жылы ауа ағымын әкелетін, сонымен бірге оны беру ... мен ... ... ... бойынша, инверсияны бұзу уақытын есептеу тәсілін ойлап тапқан.
Осындай барлық шаралар тек кешенді түрде қаланың әуе бассейінінің ... ... ... ... ... әкелері сөзсіз.
Қорытынды
Алматы қаласынан шығарылатын зиянды заттектердің қоршаған ортаның экологиялық жағдайына ... ... ... ... ... 80% негізгі үлесін қосатын көздердін бірі автокөлік шығарындылары. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... адамның денсаулығына кері әсері жоғары екендігі айқындалды.
1. ... ... ... ... 2007 жылы 50 стационарлы кентте жүргізілді, 21 елді мекенде. Ауаның ластануының ең жоғары ... (АЛИ 5-12,6 ) ... ... Орташа Ластанған (АЛИ 5->5) қалаларға Ақтау, Ақтөбе, Астана, Атырау, Балқаш, Жезқазған, Қарағанды, Қостанай, ... ... ... ... Тараз, Өскемен, Шымкент, қала жатқызылған, Республикамыздың 18 қаласында бір ғана улы зат ... бар ... ... орта мәні ШРК- дан асып ... отыр, ал 5 қалада (Алматы, Риддер, Теміртау, Өскемен, және Шымкент) үш және одан көп улы ... ... ... ШРК - дан ... ... азот ... 1,3-2,2 ШРК шегіндегі орта концентрациясы байқалған. Ал 1,2-2,8 ШРК шегіндегі ауаға көтерілген улы ... ... ... - 9 қалада, 1,3-4,3 ШРК шегінде ... - 7 ... 1,7-3,0 ШРК ... ... - 4 ... байқалған.
2. Алматы қаласының географиялық орналасуы да қала ауасының желденуіне қолайсыз, сонымен ... ... ... қала ауасына оң әсер беретін жасыл желеңдерді құртып, жел өті, желдің бағытына қарсы көптеген биік құрылыстардың бой ... ... ... санының күрт артуы, қала ішінде жанармай бекеттерінің көбеюі қоршаған ортаның ауыр металл тұздарымен ластануына ... ... ... ... а) 2014 ... статистикалық мәліметтер бойынша Алматы қаласындағы Негізгі ластану мөлшері Жетісу ауданына тиесілі болып табылады. Бұл ластаушы заттардың - 3315 ... ... ... ... яғни ... мекемелері көбірек шоғырланған жерлерде ауаның ластануы жоғары болып ... ... ... ... ... ЖЭC-1 ... ... басқа атмосфералық ауаның ластануына салмақты үлесін қосатын басқа да мекемелер бар. Сонымен ... бұл ... ... ... едәуір қарқынды.
б) Түркісіб ауданында да шығарындылардың едәуір мөлшерін өнеркәсіп мекемелері шығарады. Олар ... ... ... 2542 ... ... ... ... Алматы қаласының солтүстік ауданында метеорологиялық жағдайлардың ерекшелігіне байланысты ластаушы заттардың жоғары мөлшері шоғырланған. Сонымен қатар Алматы қаласының атмосфералық ауасының ... ... ... үлес ... ЖЭC-2 ... ... бұл ... қаласынан батыс шекарасына жақын орналасқан. Батыстан соғатын желмен бірге қаланың солтүстік бөлігіне ластаушы заттарды ұшырып әкеледі.
с) ... ... ... ... ... ... ... аз шоғырланған. Дегенменде Әуезов ауданының ластану деңгейі үшінші орында тұр яғни ... ... ... ... 1015 тоннаны құрайды. Бұл Әуезов ауданының тұрғындарының бір жан басына шаққанда автокөлік мөлшерінің көптігіне ... ... ... ... ... көзі ... табылады. Осы ластанған аудандардағы мектепке дейінгі балалардың тыныс жолдары ауруларының статистикалық көрсеткіштері. Қарастырылып ... ... 1 ... 7 жас ... ... ... таралу жүрісі бір қалыпты емес екенін көріп отырмыз. Жетісу, Түркісіб, Бостандық аудандарын салыстырсақ, Жетісу ауданында бронх демікпесі ... 7 ... ... ... 55,20% ... тұр. Екінші орында Түркісіб ауданында 5 жасқа дейнгі балаларда 50,80%. Бостандық ауданында 7 ... ... ... 17,20% ... көрсеткішті көрсетті. Алынған мәліметтер өңдей отырып Бостандақ ауданындағы нәтиже 20% дейін, яғни 2014 жылғы 28 сәуір мен 7 ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасына сәйкес қалыпты болып есептелінеді.
4. Атмосфералық ауаны жақсарту бойынша экологиялық тұрғыдан сауықтыру шараларын тәжірибе жүзінде ұсыну. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... көлік қозғалысын оптимизациялау жақында Алматыда Daewoo BS 090 и Hyundai Aero деп аталатын, City стандартына сәйкес келетін жаңа автобустары;
Үшіншіден, ... ... ... ... ... тастамаларды төмендету үшін экологиялық таза отын түрлерін, биоотын, газ түрлерін енгізді Евро 2, Евро 3, Евро 4 ... ... ... ... ... жүзеге асырылу; төртіншіден, бағдарламасын іске асыру.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
* А.Ж.Ақбасова,Г.Ә.Саинова. Экология Алматы 2003 ж, 292 бет.
2 ... Қала және ... ... ... тілі "1991 ж,80 бет.
3 ... ... және ... ортаны қорғау.Алматы 2004 ж, 90 бет.
4 Е.М.Үпішев,С.Мұқаұлы.Табиғаты пайдалану және қоршаған ... ... 2006 ж.
5 ... ... газеті. Қала ауасы көк түтіннен қашан тазарады? Алматы 2005 ж.
6 Қ.Өрісбаев.Атамекен ... ... ... көк түтіннен қашан арылады? Алматы 2005 ж.
7 Құттыбек Аймахан. Алматылықтар санасы тазармай,алматы тазармайды. Алматы Ақшамы, 22 ... № 154 (3936).
8 ... және ... пайдалану Алматы -2006 224 бет.
9 Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны қорғау министрлігінің орталығы. "КАЗГИДРОМЕТ".
10 ... Ю.М. ... ... ... баға ...
/Ю.М. Комаров // Денсаулықсақтау, хал. журнал, Бухарест, 1988, №4, ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау маниторингі.2004 ж.
12 Информационный бюллетень о состоянии окружающей среды Республики Казахстан за 2007г. // ... ... ... среды Республики Казахстан, Казгидромет. - Алматы, 2007.
13 Намазбаева З.И., Шабдарбаева М.С.Қоршаған орта және балалар мен жасөспірімдердің ... ... ... ... ... З.И ... М.С. ... //Ағзаның тіршілік қызметіне кешенді экологиялық факторлар мен генотипінің әсері. Қарағанды, 1989, б. 48-52.
14 Омарова М.Н. ... ... бала мен ... науқастануын зерттеу. / М.Н. Омарова // Экология мен патофизиология мәселелері, Алматы, 1995, ... ... М.Т. ... ... ... мен қоршаған орта факторлары арасында байланыс/ М.Т. Бердыходжин //Ағзаның тіршілік әрекетіне генотип пен кешенді экологиялық ... ... ... Стратегия по окружающей среде в ННГ.: Основополагающий документ (Предотвращение и контроль загрязнения окружающей среды) // Всемирная организация здравоохранения европейское ... ... - 2006.
17 ... Ф.В Экология города. - Киев.: Либра, 2000. - 464 ... Mathee A., von ... Y., ... M., Rollin H. Lead ... in South African children: the hazard is at home // Rev. Environ. Helth. - 2004. - Vol. 3-4, № 19. - P. 347 - ... ... М.Е., ... М.Н. К теории антропогенного воздействия на локальные метеорологические процессы в городе // Метеорология и гидрологи.- 1982 - №2 - С 5-16.
20 ... ... и ... ... ... - ... ... 1985. - 272 с.
21 Безуглая Э.Ю.Метеорологический потенциал и климатические особенности загрязнения ... ... - ... ... 1980. - 184 с.
22 ... ... состояния загрязнения атмосферы в городах. - Ленинград: Гидрометеоиздат, 1986. - 200 с.
23 ... Н.А. ... ... ... ... ... в гигиене и профпатологии. Специальный выпуск // Токсикология и химия, XXI век ... ... - 2005. - Т. 6, ... - С. 25 - ... ... А.Б. ... условия диссипации и накопления загрязняющих веществ в воздушном бассейне города Алматы: ... ... ... Наук / ... им. ... - А., 2005. - 148 ... ... программа развития города Алматы на 2003-2010 годы.: Утверждена Указом ... ... ... от 10 ... 2003. N 1019. - Алматы, 2003.
26 Белый А.В. Роль ... ... в ... ... и очищения атмосферы юго-западной части Алматинской области: Дисс. канд. геогр. Наук / АГУ им. ... - А., 1997.- 220 ... ... В.И. ... ... ... на ... воздушного бассейна Алма-Аты // В Исследование загрязнения атмосферы Алма- Аты.: сб. ... тр. - ... 1990, - С. ... ... Б.А. ... окружающей среды и здоровье населения.// Введение в ... ... - М.: ... МНЭПУ, 2001. - 264 с.
29 Белый А.В.О ... ... ... ... ... ... // ... и экология. - 1995. - № 2. - C. 101 - ... ... ... по ... загрязнения окружающей среды города Алматы на 2009-2018 годы.:Утверждена Решением XVII-й сессии Маслихата ... ... IV-го ... от 24.04.2009. № 187. - Алматы, 2009.
31 Беккер А. А., Агаев Т. Б. ... и ... ... природной среды. - Ленинград: Гидрометеоиздат, 1989. - 67 с.
32 Доклад по инвентаризации выбросов загрязняющих веществ в ... и ... и ... ... ... воздуха в Казахстане (в рамках Конвенции о трансграничном загрязнении воздухана большие ... - ... ЕЭК ООН, 2003. - ... ... ... физических и химических процессов на озоновый слой Земли, а также изменение состояния озонового слоя, особенно изменение ультрафиолетового, ... ... на ... ... и ... ... организмы, на климат, на природные и искусственные материалы, используемые человеком: отчет о НИР / ... ... ... ... ... ... экологии и климата (КазНИИЭК). - Алматы, 2006. -133 с.
34 ... ... ... и ... ... / Под ред. ... М. - ... Изд-во ПАИМС, 1995.
35 Бултеков Н.У., Сальников В.Г Общециркуляционные условия формирования основных типов ... ... ... // Экологическое образование в Казахстане. - 2005. - № 6. - С.13-16.
36 Сальников В.Г Дальние связи в ... и ... ... Казахстана // Хабаршы-вестник КазНУ им.аль-Фараби. - 2004. - №1. - С. ... ... ... ... по ... о ... ... бассейна на основе отчетных данных Агентства РК по статистике и департамента статистики г.Алматы. - ... ... ... ... к атмосферному воздуху.: Утвержденный и.о. Министра здравоохранения Республики Казахстан от 18 августа 2004 года № 629. - А., ... ... ... ... ... на 2008 - 2010 ... Утверждена постановлением Правительства Республики Казахстан от 19.02.2008. № 162. - ... ... ... ... г. ... на ... годы.:Утверждена Правительством Республики Казахстан с участием Президента Республики Казахстан от 02 августа 2004 года №01-7.5. - ... ... http: // www. ... ... ресурс
42 Проект. Резюме бизнес-плана перевода теплоисточников АПК ТЭЦ-1 и ТЭЦ-2 г.Алматы (Казахстан) на сжигание углей с ... ... и ... характеристиками.: Науч. произв. фирма . - Алматы, 2009.
43 ... Р. ... ... от гари и ... // ... правда. - 2011. - 25 июня. - 2 с.
44 ... ... о ... ... среды Республики Казахстан за 2010 г // Министерство охраны окружающей среды Республики Казахстан, Казгидромет. - ... ... ... А.Б., ... Е.Л., Боев В.М. ... ... нагрузка на систему дыхания населения промышленного города // Сб. ... ... / под ред. Ю.А. ... - М., 2006. - С. ... По ... УДП ДВД (управлением дорожной полиции департамента ... дел). - ... ... ... ... // Транспорт и связь в Республике Казахстан за 2006-2010 гг. - ... ... ... ... Қазақстан. Сапасыз бензиннің орнына қойдын зәрі қолданылса Алматы көгі көк түтіннен арылар бәлкім.2005 ж.
49 Информационный бюллетень о ... ... ... ... ... за 2008г. // Министерство охраны окружающей среды Республики Казахстан, Казгидромет. - Алматы, 2008.
50 Информационный бюллетень о ... ... ... ... Казахстан за 2009г. // Министерство охраны окружающей среды Республики Казахстан, ... - ... ... ... ... о состоянии окружающей среды Республики Казахстан за 2011г. // ... ... ... ... ... ... ... - Алматы, 2011.
52 Бретшнайдер Б. ... ... ... от загрязнений. Технология и контроль - Ленинград: Химия, 1989. - 287 с.
53 http://www.pogoda.ru.net ... ... ... Н.Х. ... ... воздушного бассейна города Алматы. - Алматы: Дайк-Пресс, 2011. -178 с.
55 ... Ю. Н. ... - ... ... ... ... факторы и территориальные закономерности (на примере г. Ростова-на-Дону): дисс. канд.геогр.наук.:Ростов-на-Дону,2000.-21.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биоалуантүрлілік жəне ортаның биологиялық ластануы. Ғаламдық мәселелердің биоалуантүрлілікке әсері7 бет
Ертіс өзені туралы4 бет
Су ресурстары және оны қорғау14 бет
Топырақтағы мұнай өнімдерінің биодеградациясына биосурфактанттардың әсері9 бет
Шалқия кен орны26 бет
Қазақстан Республикасында автокөлік тасымалдауды ұйымдастырудың қазіргі жағдайы (Алматы қаласы мысалында)72 бет
Қоршаған ортаның радиоактивті ластануы және атом энергетикасы37 бет
Ет, құс, жұмыртқа және олардың өнімдерінің химиялық қауіпсіздігінің көрсеткіштері15 бет
Каспий теңізінің экологиясы4 бет
Қышқыл жауын-шашындар мен фотохимиялық смог9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь