Арқалық қаласының әлеуметтік экономикалық және мәдени дамуы

Мазмұны.

Кіріспе.

І.тарау. Торғай өңірінің қысқаша тарихы.
І.1. Жер асты байлығы. қала орынығу себепшісі.
І.2. Торғай облысының ашылды. Арқалық. облыс орталығы.

ІІ.тарау. Арқалық қаласының әлеуметтік экономикалық және мәдени дамуы.
ІІ.1. Арқалық қаласының әлеуметтік экономикалық дамуы.
ІІ.2. Қаланың мәдени дамуы.

ІІІ.тарау. Арқалық қаласының бүгіні мен болашағы.
Кіріспе.
Бүгінгі таңда егемендігімізді алып, тәуелсіз елге айналған шағымызда өз билігіміз өзімізге дара тиіп, төл тарихымызға деп қойылып, ақтаңдықтар ашылуда, жаңа тарихтар жазылуда. Сол жаңа тарих ортамызға қазақ халқының Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, сынды азаттық үшін күрескен кемеңгер азаматтарын қайта оралып, елімен қауыштырды. Тарихшылар көтерер жүк өте ауыр. Олардың алдынан құм жұтқан қазақтың қалаларының тарихын зерттеу міндеті түскен жоқ. Қалалардың тарихы тұтас елдің тарихымен сабақтас, өз кезегінде жеке адамдардыңда тарихынан бөліп алып қарауға болмайды. Тарихтағы жеке тұлғалар сияқты әр қаланың да қалыптасуы, даму немесе құлдырау кезеңдері бар. Талай кезеңдерді жас болса да басынан өткізіп отырған қаланың бірі – Арқалық. Сондықтанда Арқалық тарих деп халықтардың қалай тіршілік еткенін, олардың өмірінде қандай өзгеріс болғандығын адамзаттық өмір сүруі қалай өзгеріп, бүгінгі күнге қалай жеткенін зерттейтін ғылым. Қаланың өмірі, тағдыры, ол туралы өңір қандай да болмасын өлкемен тығыз байланысты, сабақтас. Сондықтан да Арқалық тарихын тілге тиек етер болсақ, Торғай өңірінің төкіне таққан шаржандай болып аз ғана жыл көлемінде дүр ете қалғанын кейін талай жыл тақырауда басынан өткізген Арқалық қаласының тарихын зерттеу бүгінгі таңдағы негізгі мәселелердің бірі болып отыр.
Зерттеу нысан болып отырған тақырыптық өзектілігі – Торғай өңірінде орнаған, ондағы мекен еткен халықтардың баспанасы, орталығы болған Арқалықтың бұрынғы да бүгінгі тарихын, оның әлеуметтік – экономикалық және мәдени дамуын терең зерттеп, таразылау мен сараптау арқылы қаланың қазіргі кезеңдегі жағдайын және келешектегі даму болашағын ашып көрсетуде.
Тақырыптық зерттеу деңгейіне келсек, 1990 жылы облыс әкімінің орынбасары қызметін атқарған Ы.Сариева, облыс әкімі Ж.Қосабаев, Торғай боксит кен басқармасының директоры болған Л.Ситников көрнекті мемлекет қайраткері, тарихшы – этнограф, өнер зерттеуші, ғалым, партияда қызмет атқарған Ө.Жәнібековтер жалпы Торғай елінің тарихы, Торғай дарабоздары мен ел ішіндегі атақты өнер жұлдыздары және 1956 жылы Арқалық құрылғаннан бастап 1988 жылы жабылғанын, одан 1990 жылы ашылып, торыққан Торғай жері 1997 жылы тағы да тоқырауға ұшырап, нарық қыспағына алынғанын өз еңбектерінде сөз етті. Олардың қатарына тоқтала отырып, талдау жасайтын болсақ, Ы.Сариева өзінің «Текті Торғай» кітабында тым ертедегі өлке тарихынан бастап, қазіргі кезеңдегі тарихында баяндайды.
Ө.Жәнібеков атты естелік кітабында өзі қызмет еткен қала тынысына, ондағы мәдени орындарды, көркем де әсем қаланың бір кездері шырқау шегіне жеткендігін, алайда нарық қыспағына шыдамай жабылғандығын паш етті. Сонымен бірге «Торғай тоқы» газетінің бетінде 1990 жылдан бері қала әкімі мен ел азаматтарының қаланың әлеуметтік – экономикалық жағдайына байланысты мақалалар, жылдық қорытындылар мен есептері басылып отырады, атап айтсақ, Торғайда 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, 1864 жылы Торғай жерінде мектеп ашқан Ы.Алтынсарин, қазақтың бір туар азаматтары Ақаң мен Жақаң елге жақсы танымал қылған ақын Күрдері Жолдыбайұлы, Нәзипа Кулжанова сынды алаштың аяулы азаматтары туралы жазады. Сондай-ақ атақты ақын, этнограф, жазушы, музыкант әншілер мен өнер шеберлері Қоғабай Сәрсекеев, Сейіт Кенжахметұлы, кеңшілік Мырзабек, күйші Сағын Жәнішов, сазгер-күйші, домбырашы Айтбай Муздаханов, оның қызы Анар Мұздаханова туралы сыр шертеді.
Ал, Л.Ситников тың «Торғай алабының тынысы» кітабында бұрын құрлығызыған кең далада қатантты метал-боксит кенінің пайда болуы, оның өркендеуі мен келешегі туралы жан-жақты әңгіме болады. Сонымен бірге кәсіпорын жұмысшылары, олардың қыпсырлы да жемісті еңбегі баяндалады.
Өнер зерттеушісі, ғалым Өзбекәлі Жәнібеков болса, «Тағдыр тағылымы» атты естелік кітабында өзі қызмет еткен кездегіқала тынысына, ондағы мәдени орындар мұражац, «кенші» мәдениет үйінің құрылысының салынуы
        
        Мазмұны.
Кіріспе.
І-тарау. Торғай өңірінің қысқаша тарихы.
І.1. Жер асты байлығы- қала орынығу себепшісі.
І.2. Торғай облысының ашылды. Арқалық- облыс орталығы.
ІІ-тарау. Арқалық ... ... ... және мәдени дамуы.
ІІ.1. Арқалық қаласының әлеуметтік экономикалық дамуы.
ІІ.2. ... ... ... ... қаласының бүгіні мен болашағы.
Кіріспе.
Бүгінгі таңда егемендігімізді алып, тәуелсіз елге ... ... ... өзімізге дара тиіп, төл тарихымызға деп қойылып, ақтаңдықтар
ашылуда, жаңа тарихтар ... Сол жаңа ... ... қазақ халқының
Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Мағжан Жұмабаев, сынды ... ... ... ... ... ... елімен қауыштырды. Тарихшылар
көтерер жүк өте ауыр. Олардың ... құм ... ... қалаларының
тарихын зерттеу міндеті түскен жоқ. Қалалардың тарихы тұтас елдің тарихымен
сабақтас, өз кезегінде жеке ... ... ... алып қарауға
болмайды. Тарихтағы жеке тұлғалар сияқты әр қаланың да қалыптасуы, ... ... ... бар. ... кезеңдерді жас болса да ... ... ... бірі – ... ... ... тарих деп
халықтардың қалай тіршілік еткенін, олардың өмірінде қандай өзгеріс
болғандығын ... өмір ... ... ... бүгінгі күнге қалай
жеткенін зерттейтін ғылым. Қаланың өмірі, тағдыры, ол туралы өңір қандай ... ... ... ... сабақтас. Сондықтан да Арқалық тарихын
тілге тиек етер болсақ, Торғай өңірінің төкіне таққан ... ... ... жыл ... дүр ете қалғанын кейін талай жыл ... ... ... қаласының тарихын зерттеу бүгінгі ... ... бірі ... ... ... ... отырған тақырыптық өзектілігі – Торғай өңірінде
орнаған, ондағы мекен ... ... ... орталығы болған
Арқалықтың бұрынғы да бүгінгі тарихын, оның әлеуметтік – ... ... ... ... ... таразылау мен сараптау арқылы қаланың қазіргі
кезеңдегі жағдайын және ... даму ... ашып ... ... ... келсек, 1990 жылы облыс әкімінің орынбасары
қызметін атқарған Ы.Сариева, облыс әкімі Ж.Қосабаев, Торғай боксит ... ... ... ... ... ... қайраткері,
тарихшы – этнограф, өнер зерттеуші, ғалым, ... ... ... жалпы Торғай елінің тарихы, Торғай дарабоздары мен ... ... өнер ... және 1956 жылы ... ... ... жылы ... одан 1990 жылы ашылып, торыққан Торғай жері 1997 жылы
тағы да тоқырауға ұшырап, нарық қыспағына алынғанын өз ... ... ... ... ... ... ... жасайтын болсақ, Ы.Сариева
өзінің «Текті Торғай» кітабында тым ертедегі өлке ... ... ... ... ... атты естелік кітабында өзі қызмет еткен қала тынысына, ... ... ... де әсем ... бір ... шырқау шегіне
жеткендігін, алайда нарық қыспағына шыдамай жабылғандығын паш етті. ... ... ... газетінің бетінде 1990 жылдан бері қала әкімі мен ел
азаматтарының қаланың әлеуметтік – ... ... ... ... ... мен ... басылып отырады, атап айтсақ,
Торғайда 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, 1864 жылы ... ... ... Ы.Алтынсарин, қазақтың бір туар азаматтары Ақаң мен Жақаң елге ... ... ақын ... Жолдыбайұлы, Нәзипа Кулжанова сынды алаштың
аяулы азаматтары туралы ... ... ... ақын, этнограф, жазушы,
музыкант әншілер мен өнер ... ... ... ... ... Мырзабек, күйші Сағын Жәнішов, сазгер-күйші, домбырашы Айтбай
Муздаханов, оның қызы Анар ... ... сыр ... ... тың ... алабының тынысы» кітабында бұрын құрлығызыған
кең далада қатантты метал-боксит кенінің пайда ... оның ... ... ... жан-жақты әңгіме болады. Сонымен бірге кәсіпорын
жұмысшылары, олардың қыпсырлы да ... ... ... ... ... Өзбекәлі Жәнібеков болса, «Тағдыр тағылымы» атты
естелік кітабында өзі ... ... ... ... ... ... ... «кенші» мәдениет үйінің ... ... ... ... ... ... ... спектакль, облыстық
филармония, «шертер», «метелица» - ... ... ... ... ... сазы» оркестірің құрылуы туралы сөз етілген. Сондай
өңір тарихына байланысты тың және ... ... ... ... ... атап ... ... «Жизнь замечательных людей в краю
хлеба и металла». Бұл кітаптар жинағын құрастырушы Қозыбаев болды. Сонымен
қатар ... пен ... ... ... на ... ... кітабын атауға болады. Бұған қоса «Торғай таңы» газеттерінің беттерін
қала әкімі мен ... ел ... ... ... ... ... бала да көптеген мәселелерге байланысты мақалалары,
дала дамуының ... ... мен ... ... ... отырды.
Осылайша көріп отырғанымызда аталған кітаптар авторлары өлке тарихына
тоқтала отырып, Арқалық ... ... ... мәліметтерді тек дерек
ретінде келтірген. 1973 жылы 23 қарашада ашылып, 1988 жылы жабылып, ... ... рет ... ... ... облысының орталығы болған Арқалық
қаласының тарихына тікелей арналған, оның қала ... ... ... ... ... статусын алынған дейінгі тарихы, қазіргі жағдайы
мен тыныс тіршілігі жайлы жазылған жеке еңбек жоқтық қасы.
Сондықтан да диплом ... ... ... ... ал тұңғыш рет ғылыми
айналымға арнайы зерттеу объектісі ретінде еніп отыр. ... ... ... - өлке тарихын тереңнен зерттеу негізінде Арқалық ... ...... ... ... мен ... және ... даму болашағын ашып көрсету.
Осы мақсатқа сәйкес бітіру жұмысы төмендегідей міндеттерді алға қояды.
1. ... ... ... ... ... ... қаласының қалыптасуы мен облыс орталығына айналуы және оның
әлеуметтік –экономикалық жағдайына тоқталу.
3. Жергілікті жердегі өндіріске ... ... ... ... ... тірелуі мен оның нәтижесін жан-жақты
ашып көрсету.
4. Қаланың экономикалық - әлеуметтік жағдайының ... ... ... тереңнен зерттеп, саралау;
5. Қазіргі кезеңдегі Арқалық қаласының жағдайына тоқтала отырып, оның
болашағына ... ... ... ... елжандылық тәрбиесін
қалыптастыру.
Бұл жұмыстың практикалық маңыздылығына келетін ... ... ... ... ... оқу ... тарих үйірмелерінде, өлкетану,
факультатив сабақтарында ... ... ... ... ретінде
пайдалануға болады. Деректі база ретінде ... ... ... №2 ... ... ғылыми-техникалық кітапхана қорлары,
статистикалық деректер, ғылыми мақалалар, кітаптар, баспасөз материалдары
алынды.
Диплом жұмысының құрылымы. Кіріспе ... үш ... оның ... ... әрқайсысы екі параграфтан, қорытынды мен ... ... ... ... ... ... өмірі, тағдыры ол тұрған өңір, өлкемен тығыз байланысты, сабақтас
сондықтанда Арқалық тарихын тілге тиек етер болсақ Торғай өңірін сөз ... ... ... ... ... Есіл мен ... өңірінің төсіне
шыққан маржанындай болып аз ғана жылдар көлемінде дүр ете қалған, кейіннен
талай тоқырауды басынан ... ... ... мен ... ... ... ... алмаймыз.
Тарихқа жүгінсек Торғай есімі тым әріге сілтейді. Халық қамқорышысы, би,
философ дана ... ... ... қарап «Ақсуың бал татитын, ақ шабағын
май татитын екен» - деп тамсанған дейді. Бұған ... тағы бір ... ... Торғай даласының сан ғасырлардан белгілі екендігіне ... ... ... даласы ескі болғанымен Ресей ... ... ... ... жолы ... деп ... Гладышев пен Муравев деген
зерттеушілер бұл жолмен 1283 жылы Италия ... ... ... ... ... жағынан созақ, құмкент арқылы Іле қаласына дейін жүріп
өткен. Орта Азиямен байланыстыратын ... ... жолы ... Ол жолмен
тауар тиеген керуендер жүретін еді, сондай-ақ бұл жолмен талай Ресей ... ... ... ... - деп сол ... өзінде-ақ Торғай даласы деген
сөз тарихқа енгендігін көрсетеді.
Мына дерек те назар аударуға ... 1694 жылы ... Тәке ... елшісі Прашин мен ... ... ... керуен жолымен
жіберілген» деген архив деректерібар. Тұтас бір ұланғайыр өлкеге ... ... ... ...... ... оның ... 825 шақырымға
созылып жатыр.
Ресей патшаларының қай қайсысы болмасын қазақ даласын отарлауды ... ... ... ... ... ... 1732 жылы берген уәдесі
далада қалып, қазақ жері бөлшектенуге ... орыс ... ... ішке ... 744 шақырым, жоғарғы Жайыққа дейін 561,5 шақырым, жоғары
Жайықтан үйге дейін 753 ... ... ... ... 641 ... Омбыдан
Өскемен –Ертіске дейін 950, барлығы 3590 шақырымдық орыс ... үшін ... ... ... Сырдария – Жетісу жерлері мен ... ... ... ... күшпен қоршауға алды». Әскери отарлаушылар қазақ жерін
шарлап, үлкен 3 бөлікке ... ... Олар ... Орта және Батыс бөлік
болып аталады. Торғай даласы осы үш бөліктің шығысына қарады, 1845 ... ... оң ... бекіністің іргесі қаланып, оған Орынбор
қазақтарының бірнеше ... ... ... Оларды жерсіндіріп
тұрақтандыру үшін әскери міндеттен, салықтан босатты. Оларды жергілікті
халық ... ... үшін 2 рота ... ұстады. 1868 жылы патша
әкімшілігінің шешімімен қазіргі Арқалық ... 289 ... ... ... қола ... ... ... отарлаушылары көздеген мақсатына
жету үшін қазақ даласына басқару жүйесін күн сайын ... ... 1868 жылы 21 ... ... ... және ... ведомствасына
қарайтын қазақтарды қиындықтан құтқару үшін деген ... жаңа ... Бұл ... ... ... ... ... облыстары құрылды. Бұрынғы
Орынбор облыстық басқармасы таратылып, орнына Торғай облыстық басқармасы
құрылды. Торғай ... ... ... ... ... ... Сырдария, шығсында Ақмола облыстары мен ... ... ... ... ... ... ... төрт уезге бөлінді. Жаңа ереже
қазақтардың қалыптасқан басқару жүйесін быт-шыт қылды. Аға сұлтандық билік
жаратылды. Сұлтандар, ел ... ру ... мен ... дін иелерінің
ісіне шек қойылды. Сот құрылымы өзгеріп олардың бәрінің орнына ауылдық,
болыстық, уездік жүйе ... күн ... ...... ... ... халық жер-жерде
көтерілістер жасап жаты. ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің жаңа ережесіне қарсы көтеріліс жасады. Ашал
не қамтыған және қаруланған орыс әскеріне көмек бере ... ... ... ... ... ... ... бұрынғыға қарағанда билік
жүргізуге оңай, «ықшам» - деп жазды уезд бастығы ... 1888 ... ... ... орыс ... ХІХ ... аяғына жақын
еркін ене бастады. 1882 жылғы мәлімет бойынша Торғай 501 келімсек ... жылы оның саны ... ... ... Келімсектер саны ... саны ... сайы ... ... да ... ... –салты
өзгере бастағанын көреміз. Амал не, ел, өзгерістер оң өзгеріс емес ... ... ... ... ... ... де ... қарсы
жекелеп күресу, қарсылық көрсету нәтижесіз екенін қазақ зиялылары жақсы
білді. Сондықтан да күш ... ... ... қарсы күрес мәселесін
көрерді. Бұл ... ... ... әділ сөзін Ә.Бөкейханов «Қазақ» газетіне
1913 жылғы 23 қарашадағы №39 сонында жазды.
Торғай өңірі халқының өмірі жыл ... ... бара ... ... ... ... ... қатты алаңдаушылық білдірді.
Торғай түнегі ... ... ... ... ... жыл кедейленіп,
халық күш-қуатынан айырылуда, егіншілікті дамытуға қаражаттары жоқ. Сондай-
ақ, құнарлы ... ... ... ... жатыр» деп патша саяхатын
әшкерленген еді. Сол кездегі қазақ ахуалына ара ... ... ... ... да ... 1941 ... 23 ... «Қазақ» газетінің №97
санында Досымжал Қылышбай.
«Өткен ... Есіл ... ... ата-бабаларымыздан бері мекен етіп
атқарған қыстаулық, жаздық, егіндік жерлерімізді мұжықтарға тартып алып
берді.
Өзімізді ... ... ... ... ... ол ... ... жайлым
болмай, арық болып қыстан қырыла бастады» - деп жазды.Мақалада орыстардың
қарсылық көрсеткен қазақтарды заңсыз ... ... 1941 ... ... ... орыс ... қазақ жеріне тұяғы
тигеннен бергі әрекеті екені даусыз.
Халқының ... ... ... осындай ауыр күндерде Торғайдың
тонжарған түлегі Мыржақып Дулатов, ... ... ... мен ... ... ... ... деп жария салды. «Оян, қазақ» кітабында.
Торғай елі, көпке томырақ шаша алмай шұрайлы ... ... пен ... ... ... Оның үстіне бірінші дүниежүзілік
соғысқа қатысқан Рсей мемлекетіне жылу жинауға ... ... ... ... 1916 ... 25 ... қазақтарды майданның қара жұмысына алу
жөніндегі жарлығы жераның алдын алды. Қазақ даласында, жорлық шыққан кейін
бес күн ... ... ... болысында көтеріліс алауы бұрқ етті.
Ол көтерілісті Осман, Әбдіғапор, Айжорқын, Кейкі, Амангелді сияқты батырлар
басқаларды. Торғай өңірінде, ... ... ... ... ... Татырда патша әсеріне қарсы, ірі ... ... ... ... жаулаушылары қарсы айбалта, шоқпар найза
1. Ы.Сариева «Текті Торғай» Алматы, 2000 ж.
Қылыш ұстаған сарбаздар жан қиярлықпен қарсы тұрды. 1916 жылғы 25 ... ... яғни ... 24 күні Ахмет Байтұрсынов: «Оқушының көбі
өртті көрмейді, біз сабырлы болғанмен үкімет көшіп барады» деп ... ... ... Оның ... 25 ... ... Әлихан, Ахмет, Мыржақып
аталарымыз « ... қазақ шын қарсылық қылатын болса, елге отряд шығады. Елдің
іргесі бұзылады» - деп ... ... ... ақыл кеңестерін айтты.
Халық бірлікке, бүтіншілікке алақырды.
Көтерілісті патша жендеттері асқан қатыгездікпен басты. Жазалаушы ... ... не бір ... ... ... мол мүмкін тонады. Ашу-ызадан
ғана тұрған көтеріліс, ықпалды пікірлер, ойласпаған ғылыми-әскери ... ... ... ... ... Бірақ «көшпенділер көне
береді» деген патшалық пікірінің ... ... ... ... өз ... ... үкіметі, Торғай уезінде 1917 жылдық желтоқсан ... ... Осы ... кезінде Ахмет Байтұрсынов 4 шілдеде «Сарыарқа»
газетінің 45 – санында ... ... ... ... ... ... істердің бәрін аздырды, бұлдірді, жайды мемлекет
қазынасын құртты ... бәрі ... ...» деп ... бет
пердесін елге айқындап берді.
Ақыры большевиктер қазақ даласын қанға бояп, дегеніне жетті Ресейге әбден
тәуелді Қазақ ... ... ... ... орнатты.
Осы астан-кестен заманда Торғай даласы тағы да қанды майдан алқабына
айналды. Патша ... де, ... да, ... ... ... ... Ел
тонаудан, жылаудан көз ашпады. Торғай даласы талай-талай бөлістерге түсіп,
дағдылы шаруашылық, әлеуметтік қалпынан айырылып, естері шықты.
Елдің есін ... ... ... ... ... ... тағы
да қасырет науқанын бастады. Торғай өңірінің ғана емес бүкіл қазақ халқының
кемеңгері атанған ... ... ... ... ... осы
қасірет құйынына ілікті, Торғай ... ... ... ... жауы аталды», Бүкіл саналы ғұмырларын халыққа, ұлтына, еліне, жеріне
арнаған, сол үшін өмірлерін де қия алатын азаматтар сондай атақ ... ... ... «мәңгүрттендірудің» басы еді. Ал, бұл өрттен аман қалғанда 1941-
1945 соғыстың өртіне шалдықты. Ал, 1954 жылы «Тың ... ... ... ... ... ... ... 2000 жыл 29 бет
2. Бұл да сонда.
Жер асты байлығы – қала орнауының себепшісі.
Арқалық қаласының тұрған жері байтақ Торғай даласының бір ... Ол ... ... ... ... келген еді.
Жер, ел, мекен атауларын бабаларымыз ешқашанда адам атымен ... ағын ... бұл ... ... ... келеді, талай кетеді. Ал, жер
мәңгілік, оны даланың дана философтары ықылым ... ... ... көз ... ... кеменгерлігіне тоқ қаласыз.
Мысалы, қара-қызшы «Мендіқара», «Дәмді», «Мойынды» тағы басқа «Қызыл қозы»
- да ... ... ... Бұл ... ... ... ақ зерттелуін
күтіп еді. Соның бір ойдағы, сонау 1816 жылы-ақ М.Шыгин бастаған экспедиция
Терісаққан бойын жүріп ... ... ... тұңғыш назар аударушы болып
еді. Зерттеулеумен қорланған Н.Н. Тихонович, Н.Тулейков және Кнорье есімді
ғалымдар 1916 жылы Торғай ... ... жер ... ... өңірдегі алтын, боксит тағыда басқа ... ... ... жасаған әйел ғалым М.С. Васкова- Быкова еді.
Ол кісі бір жырадан үлкен боксит ... ... еді, ... ... ... түсті. Будан кейінгі зерттеулерде Торғайда боксит бар екендігіне көзщ
жеткізеді. Алайда кен орнының дәлдігі белгісіз еді.
1947 жылы А.Н. Волков ... ... ... жанданып, Арқалық кен
іздей бөлімі Ақжар сайы бойына өздірінің шатырларын тіккен еді. Қысқа ... ... ... ... ... Кен ... қара ... әскерден қайтқан жер ілікті жігітер болатын.
Осы кен іздеу шығын партиясының кейге Торғай кен борлау ... ... ... жылдары төменгі жіне жөғарғы Ашутасты (Ашу-деп аталып кетті)
кен тобы ... 1950 жылы ... ... ... ... ... ... жұмыс көлемі артты. Есімізде елуінші жылдар
алюмини өнеркәсібінің көптеген жаңа ... мен ... ... ... қайта жабдықтау жөнінде үлкен міндеттер қойылды. ... ... ... ... және Шымкент базасы- ... ... ... ... Бұл заңды да еді, ... ... ... жаңа ... алюмини өнеркәсібі
өркендену мықтап қолға алынған ... ... ... кенишілер қаласы болашақ Арқалықтың ірге
тасы 1956 жылдың мамыр айында қаланды. Бұрын ... ... ... қала ... ... ... рас. ... материалдары темір
жолдық жоқтығынан тіркемемен тасылды.
1. Арқалық қалалық тарихи өлкентану ... 88 ... ... 24 ... ... қаласын шын мәнінде қала етіп салуға
косомол ... келе ... 1957 жылы қала ... 10 мил ... ... 1959 ... ... Есіл мен Арқалық аралығында темір жол
қатынасы орнады. Осы жолмен кен ... ... ... ... келе ... ... өңірінің жаңару, жылдары басталып еді.
Осы жылдың 5 қарашасында бірінші ... жол ... ... ... ... Торғай даласының өркениетпен байланысы орнады.
1958 жылы 30 шақырым жердей ... өзен ... ... ... ... ... болып, халықты бір серпілтіп тастады. Кең көзі ашылып,
қала ... ... ... ... да осы жақа келе бастады.
Торғай, Аманкелді, ... ... ... ... ... әр ... ... мамандығы игеріп, басқа ұлттармен сіңісіп. қоян-
қолтық араласып ... Олар ... ... ... де ... ... ... жерден шыққан алғашқы ... ... өз ... тез ... ... ... ... алдында
абройға бөленді бір кездей ауыл жұмысшысы М. Ахметов сол ... ... ... ... ... ... Қалада көптен үйлер салынып,
құрылыс жанданып, өндіріс күн ... ... ... ... ... ... ... Осы кезеңдерде қаланың орысша аталар кетуі кәдік еді. Қазақ
зиялылары соның алдын алып, Арқалық ... атау ... Сол ... ... ... болып істегенғ марқұм Құрманғали Қасымов бұл жйында:
«Кейбір ... ... осы шақ ... ... батырдың мекені болған екен, сол
үшін осылай аталыпты дегенді айтады. Енді біреулер, ... ... ... ... осы араға кідіреді екен. Яғни, ел мен жайлау арасын ... ... екен бұл жер» ... Мұның бәрі де дұрыс емес. Алғаш
келгенде байқағанымыз бұл жер ... ... ... Кен
басқармасының алғашқы директоры ... ... ... Мұхаладжан
Қойманов бәріміз ақылдаса келіп, Арқалық деп атауға келіскенбіз. Содан осы
атау ... ... ... осы деп бағалаған еді, 1947 жылдан 1950 жылға дейін
қазақтар жағы ... ... ... ... арғы жағындағы сайдың
іргесінде жартысы жерден қазылып, ... шым ... ... ... келеді.
Оның «жер кепе» немесе «Капай город» деп ... ... ... ... ... ... 1979 ж. 13-14 ... екінші эшалон болып құрлысқа тағы да ... ... ... бірі қатарында, кейіннен үздік құрылысшылар аталып, талай
марапаттауларға ие болған ... ... оның ... ... ... ... ... Г.Алексевтер бар еді.
Сол кезде осылардың және басқа да құрылыстағы жастардың еш мамандығы жоқ
болатын. Балташылық, сылақшы-сыршылық, тасқалаушылық ... ... ... ... түнделікте қысқа мерзімді курстарға қатысып, мамндық
игеруге тура келді. Соған ... ... ... ... ... ... ... екі қабатты сегіз пәтерлі тұрғын үйді,
бу қазанын салған солар еді, ... ... ... жылу ... Рудник объектілерін салу қолға алынды.
1961 жылдың 30 наурызында Арқалық руднигінің бірінші бөлімінде Ф.Р.Иммель
басқарған эуипаж кен бетін аршыды. Ал, М.И. ... ... ... ... ... рет ... ... тиеді. Кен қазу 1961 ... ... ... ... ... ... 1963 жылдың
желтоқсанында пайдалануға берілді. Ал, екінші кезегі 1968 жылдың ақпанында
іске қосылды.
Күні түні дала төсі ... ... іске ... ... рудникке
жер-жерден жастар ағылып, Арқалық күн өткен сайын толыға түсті. Кен өндіру
жұмысымен қатар қала салу, өркендету ... да ... ... Қала
халқының өсуіне байланысты 1963 жылы Амангелді ауданын Арқалық аудан
орталығы ... Жаңа ... тың ... қанат жайды. 1965 жылы 30 шілдеде
Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңес президиумның Жарлығымен Арқалық қаласы облыстың
бағыныстағы ... қала ... ... ... ... ... атындағы Целинный, Ковыльный, Аңғар, Көктау, Ақбұлақ, ... ... ... 40 жылдағы атындағы кеңшарлар қарады. Қала
маңындағы шаруашылықтар оның ... ... ... ... Себебі ауыл
шаруашылық өнімдерін, азық-түлікті алыстан тасымай, өз мүмкіндіктерін
пайдалатын болды. Бұның өзі ... ... ... дамуына зор ықпал
етті. Қалада өндіріспен қатар ауыл шаруашылығы өнімдерін өндейтін элеватор,
диірмен, етхана, сүт комбинаттары ... ... ... бастады.
Қалада біріні болып Горбачев және Бейбітшілік көшесі аралығындағы шаршы
салынды. Бұл алғашқы квартал ... ... ... қала ... ... Ең бірінші бес қабатты үйлер 1966 жылы қарсаңында пайдалануға ... Абай ... №48 үй ол ... №1 үй еді, оған 56 ... ... ... берді.
Жалпы 1950-1960 жылдары Арқалық қалашында жиырмадан ... екі ... су ... ... ... бар еді, ... мәдениет үйін салу
басталды. Бұл жағдай Торғай жеріндегі үлкен жаңалық еді. Себебі көне Торғай
қаласынан кейінгі шын ... ... ... қала бой ... ... айналып жатты.
Ол кездерде, яғни 1950-1960 жылдары жалауылар таситынпоезд әлі жоқ еді.
Сондықтан да әуе қатынасына ... ... ... шаруашылығы көрмесі»
тұрған жерден алғақы аэроалаң салынды, шағын аэробекет болды. Ұшақ қызметі
күн ... ... ... 1959 жылымыздың, 1960 жылы 5500, 1961 жылы ... ұшақ ... ... ... 1965 ... ... түн ... де ұша
бастады. Дегенмен де ... ... ... ... аэроалаң және
аэробекет жаңа заман талаптарына сай келмейтін еді. Сондықтанда 1969 жылдан
күзінде қазіргі тұрған жерінде жаңа аэробекет салу ... ... ... ... ... ... 17 млн адам болған Ш.Уәлиханов
атындағы қазақ мектеп интернаты және Б.Майлин атындағы ... орыс – ... жас ... ана ... ... беріп, оқытып жатты.
1969 жылы «Қазақнның 50 жылдығы» ... 1973 жылы ... ... жылы 10 ... ... үйі, тағы ... салынды. Осы ғимараттар
пайдалануға берісімен-ақ көше даңғыл аталды. Атына заты сай еді. Бір жағын
зәулім де әсем ... ... ... су ... ... ... ағаштар
қоршаған даңғыл салбақтар өтетін. Даңғылға қатарлас жүретін су тоғанынық
жағалауы табиғи тастармен көтеріліп, ... мен екі орта ... ... Су ... шағын оймақ істеліп, онда қайықпен серундеуге, су
спортының түрлерімен айналысуға ... ... мен ... ... ... ... 1971 ... 15 қаңтарында
«Торғай таңы», «Тургайская новь» газеттері шыға бастады. Ашылған газеттер
сол заманғы тоталитарлық пікірлерде ... да өңір ... көп ... ... баспа сөзінен орын тие ... ... ... ... ауыл ... ... осы газет бетінде
көрініс таба бастады. «Торғай таңы» газеті бетіндегі, сол ... ... ... ... ... басшыларды дір еткізетін жергілікті
баспасөз қанша цензурадан өтсе де ... ... еді. Сол ... ... ... ... радио үні де санқылдап шықты.
Қарапайым қондырғыдағы « ... ... ... ... ... ... дауысты естуге халық құштар еді.
1977 жылдың 14 шілдеде мәдениет жеке демалыс ... ... ... ... онда түрлі ойнамалы шығыршықтар, алтыбақандар және
қайық бекіттігі бар еді. ... ... ... тағы да бір тарихи күн
1972 жылдың 24 желтоқан еді. Бұл күні ... мен ... ... ... ... музыкалыдрамалық театры пайдалануға берілді.
1971 жылы қалада 5 шағын аудан толық пайдалануға беріліп, қала ұлғая
түсті. Қала ... ... ... ... ... ... Абай ... 122 және 99 санды үйді салған.
Кейіннен даңғылдық су жоқ ... ... үйі, ... үйі,
ауылшаруашылық басқармасы, сондай-ақ тоғыз қабатты ... ... ... тал мен ... ... ... бұл жерде осыдан аз
ақ бұрын жаман дала ... ... ... болар еді. Абай
даңғылығындағы (ол кезде Ленин ... ... тез, әрі ... үшін ... ... ... алғашқы алғысқа бөленіп
жатты. Соның бір айғағы ТАС ... ... ... ... ... ... бірі А.С. ... деген кісі «Еңбек қызыл
туы» және «Құрмет белгісі» ордерлері мен марапатталса, П.И.Голдышина, З.П.
Долгонова ... ... өз ... сай ... бағаланады.
Азаматтар ешкімді жұмыстан алаңдатпас үшін қысы-жазы ат арба ... ... мен ... ... су ... Техникалық мақсат үшін рудник
жаңынан скважина бұрғылап, содан су шығарып ... ... ... 1970 жылы күз ... яғни 23 ... құрамында Торғай облысын құру жарлық шықты. Осыдан бастап
Арқалық қаласы жаңа тыныс алды.
1970 ... ... ... ... ... Партия комитеті мен
минисрлер Кеңесінің «Арқалық қаласын салдыруға ... ... ... ... Осы ... ... 1971 жылы қала құрылысына 50 млн сом
бөлінді, бұл ... 1970 ... ... зесе көп еді. Ол ... ... адам күші ... болды.
Сондықтан да 1971 жылдың 30 наурызында Арқалық қаласы екінші ... ... ... деп ... Ситников «Торғай алабының тынысы» Алматы 1979 жыл 14-15 беттер.
Қалаға 4 мың ... бар ... ... ... келе ... 1972 жылдың
сонында жылына 160 тонна кубометр жиналмалы ... ... ... ... ... берілуге тиіс болса, 1971-1975 жылдар
оралығында 150 мың кв м тұрғын үй, 3200 ... 3 ... 240 ... ... ... кең форматты 600 орындық кинотеатр, 200 орындық
мейманхана, музыкалық мектеп және ... ... салу ... ... және ...... автожолы,
сондай-ақ жаңа ұшақ алаңын салуда ... тұр еді. ... ... осы міндеттердің көбі өз уақытында салынып, пайдалануға
беріліп ... Қала ... мен ... ... із ... даталы күннін
бірі 1972 жылдың 21 ... еді. Ол күні ... ... ... ... ... ... 19 қарашада студент қатарына қабылдау
күні болды. Бұл жағдай шағын қала атаған қаламызды ... ірі ... ... Себеі, жоғары оқу орны бар жер ... ... ... анық қой. Сол ... ... ... мұғалімдер
даярлау институты талай елге, одаққа танымай мамандар даярлап ... ... ... жете ... ... ... сабақ берді, ол жалғасын тауып та отыр.
1972 жылдың 12 ... қала ... тағы бір ... күн ... ССР-і Денсаулық сақтау Министрлігінің шешімімен 230 орындық облыстың
аурухана және 60 орындық туберкулезге қарсы диспансер ... ... 36 ... ... бар, бас ... Қуанбай Сыздықов еді. Емхана да
ауру қабылдау ... бар 39 ... ... 1973 ж ... ... ... аптека өз елігін ашты.
Әлеуметтік жағдайларды жақсартумен қатар мәдениет жағы да қоса ... ... 1977 жылы ... ... 60 ... орай Арқалыққа 600
көрермен сиятын: «Қазақстан» кинотеатры пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... еді, онда тамақтанатын орын,
түрлі ойындар ойнайтын үлкен зал бар еді. Бұл орын қала ... ... ... ... және ... ... өт ... және саяси зор мәні
бар жағдайларды ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің еңбектерін бағалап, қала тарихына жасаған жақсы
істері үшін 1970 жылдың 30 қаңтарында ... ... ... комитеті
«Арқалық қаласының құрметті азаматы» атағын беруге шешім қабылдады. Бұл
атаққа ие болғандарға куәлік берілетін ... ... 90 ... оның ... 51-і ғарышкерлер, осы атақтың
иегерлері. Бұл атақ ... рет 1971 ... ... ... берілді.
Обылыс орталығы болғанға дейін Арқалықта ... ... ... ... ... арналған 8такси, 10 бағыттағы көптеген
автокөліктер тынбай қатынай ... Бұл ... қысы ... мен күзі жайсан қалада халыққа көп ... ... ... да осы жылдары көптеп салынып, қала ... ... ... ... етті.1971жылы ПМК-201 мекемесі
Арқалық ... ... ... ... 6 ... ... 70 ... үйлерді салған
«Соколо кен құрлыс» (Рудный ... ... бар еді. ... ... ризашылығы мол болды. 1973 жылдың қаңтарында қала
халқына өте ... ... ... ... «Бакалел» сияқты
дүкендерді пайдалануға берілді, әрине, олардың үстінгі қабаттары тұрғын үй
болатын. Сондықтанда халық ... екі есе ... 1972 ... қараша
айында «Мебель» дүкені мен «Ұлттық тағамдар кафесі» құрлысы сақталды. 1973
жылы 5 қараша айында 510 ... ... ... ... ... ... жаңа ... пайдалануға беріліп, оқушылар алғысында шек
болмады.
Қала құрылысымен қатар көгалдандыру да ... ... еді. ... ... ғимаратты пайдалануға беруші мекеме оның жан-жағындағы гүлдер,
қанаттер отырғызу және балалар алаңымен қоса тапсыратын.
Бұл ... ... ... тез арада жасыл желекке орнауына ықпал етті,
1971 жылы көше мен алаңдарды қаланың 8240 тұрғыны ... 75 мың түр ... ... ... ... ... күтімге алынып
суарылғандықтан көп арада қаулап өсіп, қала көркіне бітіріп тұрды.
1971 жылы 5 ... ... ... ол 1972 жыл 28 ... күні саға
18.30 да көгілдір экраннан Арқалық тұрғындары Мәскеу хабарларын ... ... ... деген ұмтылысы артты, әл ауқаты нығайды. ... 1 ... ... ... мен ... телефон арқылы сөйлесу
пункті ашылды. Көшелерге жан бітіп қала халқы қалаған ... ... ... ... ... ... жарияланғаннан кейін Қазақстанның сол
кездегі партия жетекшісі ... ... ... аяғына таман
ұйымдастыру бюросының Мәскеуден ... ... ... ... ... активтерге таныстырды.
Алғашқы актив жиналысында Д.А.Қонаев жолдас Торғайдың тарихын айта келіп,
«Торғай облысы, Жоғарғы ... ... ... ... 110
кеңшар, 2 ұжымдар және ауылшаруашылығы тәжірибе станциясы жұмыс ... ... ... 2 млн ... ... ... ... егіледі. Егіншілік
мал шаруашылығымен ұштастыра жүргізіледі.
Облыстың жер қойнауы пайдалы қазбаларға – бокситке, ... ... ... ... бай, мұның өзі болашақта тау-кен өнеркәсібін ... ... ... Облыс орталығы Арқалық әсем сәулет ансамбльдері,
кен және түзу даңғылдары, демалыс аймақтары бар көрікті ... ... ... ... ... ... да ... 10-15 жылда дүркіреп көтеріліп, 17
мыңнан 70 мың тұрғыны бар әсем ... ... 1970-90 ... ... қала тарихында көрсетілген мекеме,
тұрғын үйлер пайдалануға беріліп, қаланың экономикасы мен ... ... ... 1988 ж ... қыспасына шыдамаған Торғай облысы жабылып,
Арқалықтың гүлдену шоғы тоқтап қалды. Алайда 2 жыл ... қала ... ... ... елдің еңсесі біршама көтерілді. Халыққа әртүрлі сала
бойынша қызмет көрсететін өнеркәсіп орындары мен ... ... ... ... Атап айтар болсақ қала халқына өте ... ... ... ... пайдалануға берілді.
Арқалық қаласының 1990 жылғы экономикалық көрсеткіштеріне қарасақ ... ... ... ... ... ... нарықтың
қатынастарға көшірулуі республика мен облыста экономиканың қаржы жағдайының
нашарлауы, мемлекеттік ... ... өсуі ... ... өте –мөте
жетімсіздігі өндіріс көлемінің құлдырауы және ақыр соңында халықтың ... ... ... ... ... қоса ... жүрді. Осылардың
барлығы экономикалық реформаларды тереңдету, облыс ... ... ... ... ... және жүзеге асыруды талап
етті. Әсіресе бұл талаптардың қаржы-несие санатына және ақша ... ... бар. ... ... сол жылдары ең алдымен салық реформасы
жүйесін жүзеге асыруға бағытталған бағдарламаның бөлімдерінде 1993-1995 ... ... ... және ... ... ... жөнінде бағыттар жүргізілді. Осы мақсатта қаланың 10-нан астам
транспорт, құрылыс, байланыс және ... ... ... да ... ... көрсетуді ұлғайтуға міндеттелген. Бұл кәсіпорындар есебінен
өткен кезең ... ғана ... 512,3 мың ... ... көрсетілген.
Халыққа ақылы қызмет көрсетуде «Грант» өндірістік бірлестігі жоспарларын
126%, аурухана 2 есеге, байланыс ... 124% ... ... коллективтері товарлы өнімдерді шығару жоспарын ... ... тыс 4 млн ... ... ... товарлар өндірісінен
мемлекеттік және кооперативтік сауданың бөлшек ... ... ... ... ... және қаралған жоспардан тыс 1,2 млн сомның ... ... қала ... өткен кезең ішінде тұрғандарға 6950,9 мың сомның ақылы
қызметі шығарылды. Жоспар 102,2% асыра орындалды. Бұл ... ет ... ... 102,7% ... Ол сүт ... мен ... тағамдар
шығару йехтарының жекелеген өнім түрлері бойынша көріне білді.
Ең бастысы нарық қатынастарына көшкен жағдайда ... ... ... айрықша көңіл аударған. Халыққа тұрмыстың және сауда
қызметінің көлемін кеңейтіп, түр – түсін молайту, тұрғын үй, ... ... ... ... ... ... ... жасалды.
Облыс қаржы қорының өткір тапшылығына ... ... ... 108 млн сомдай немесе қаржы қорының 53,1%
жұмсалған «Торғай боксит кен ... ... ... ... кәсіпорындары, «Железнодорожный» т.б. әлеуметтік қорғау құқыларын
жүзеге асырудағы бастамалары ... кең ... ... ... ... нарықтың қатынастарға көшу кезеңінде, әсіресе соғыс және
еңбек ... ... көп ... ... ... ... ... нақтылы бағдарламасын жүзеге асырады.
Қаланың әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... ең алдымен түбегейлі экономикалық шешілуі ең алдымен
түбегейлі экономикалық мөлшердің ... ... ... терең
қолданылуына байланысты.
Өнеркәсіп кәсіпорындарының ұжымдары товарлы өнімдерді шығару жоспарын
асыра ... ... тыс 4 млн ... ... ... ... Жалпы жыл басынан бері қаржыландырудың барлық көзі негізінен 16
мың 156 ... метр ... ... үй ... қосылды
Қала бйынша келісімді міндеттемелер.
Сонымен қатар күрделі құрлыста 7508 мың санның негізгі қоры игерілсе,
оның 3362 мың ... ... ... ... осы ... жылдық
тапсырма тисінше 16% - ке орындалды. Осы мақсатта қаланың ... ... ... ... және ... шаруашылығының басқа да халыққа
ақылы ... ... ... ... бұл ... ... ... 512,3 мың сомның қызметі жасалып, әр адамға орташа есеппен 23,5 ... ... ... өсу динакасын және ақшаның құнсыздану процесін
талдау үшін сауданың барлық ... ... ... ... ... ... бағаларының индекстерін тіркеу және есептеу жұмыстары
жүргізілді.
Қаланың экономикалық тұрғыдан нығаюна ... ... ... ... ... ... тұтынушыларымен тікелей келсім бойынша өкім
беру жөніндегі кесілген міндеттеменің бір ... ... ... ... ... 1990 жыл ішінде әрине бірқатар салаларда
табыссыз ... жоқ. 1991 жыл ... үшін ... жеке егемендігін
аңсаған, азаттық, теңдік деп аңсаған арманға жеткен жыл болатын. Алайда
егемендік алғанна ... ... ... бірден жақсарды деп айта қою қиын.
Осы кезде нарықтың қысып, қиыншылықтың туып тұрған кері ... ... ... Арқалыққа да жетіп халықтың тұрмыс деңгейін төмендетіп,
кәсіпорындардың біразын туралатып ... еді. ... ... нәтижесінде, қазіргідей қоғамымыз қайта құруға осы бұрыс ... ... ... кезеңін бастап кешіп ... ... ... ... ... әлеуметтік дамуында өз да болса
ілгерлмеушілік болды.
Қаланың экономикалық ... ... ... ... ... ... орындарының өнім беру жоспары 96,8% -ке ғана ... ... ... шарт ... беру ... ... 1353
сомның өнімдері жеткізілмеген болатын. Осындай кәсіпорындар ... ... кен ... «Исать заводын, мотор құрылысын ... ... ... ... ... Сол ... ... 99
кәсіпорын мен ұйым өзін-өзі қаржылаундыру жағдайында жұмыс атқарды.
Қала бойынша келісімді міндеттемелердің орындалуы ... ... ... сапасы анағұрлым жақсыра түскен.
Қоғамдық құрылыс пен әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... ... ... ... түрінде жеке меншіктің
бірнеше тәсілдері пайда болады, адамдарды ... ... ... алға тартты.
Тұрғындарды еңбекпен қамту жөнінде 1991 жылы Арқалық қаласында және оның
жергілікті жерлеріндегі ... ... ... жөніндегі бірнеше
арнайы жүйе жұмыс істеген. Олардың материалдық-техникалық базасын нығайту
үшін 378 мың тенге жұмсалды, құрылымдар ... ... ... компьютер техникаларымен қамтамасыз етіледі.
Енді бір айта кететін жай, ...... ... ... ... құлдырауына байланысты көпшілік
жерде еңбектегі қауіп қатерден қорғаудың шарттары мен талаптары ... 1991 ... бері ... ... 40 рет ... ... бұзылды. Соның салдарынан 44 адам жарақат алып, көптеген
кәсіпорындарда түрлі бұзақылықтар ... ... сөз ... ... ... ... ... қатысы
туралы. Сол кездері қалада 16-дан 30 жасқа дейін жас мөлшерінде 81,4% мың
адам болды. Сөзіміз ... ... үшін мына бір ... айта ... ... ... зауытында және көптеген кәсіпорындарда мамандығы бойынша 73
адам оқу бітіріп шықты. Өкінішке орай олардың ешқайсысы жұмысқа ... ... орын алып ... ... ... мәселелерді талдай
келгенде, ең бірінші кезекте «Тұрғындарды еңбекпен қамту» ... ... ... ... жандардыру басты міндет болып ... ... ... экономиканы тұрақтандыру өндірістің құлдырауына жол ... ... ... жүзеге асырылды. Бүтіндей алғанда облыстың халық
шаруашылығы жалдық қорытындысы 9 млн сом? Оның ішінде ауыл ... ... сом ... аяқталды. Сонымен бірге ... мен ... ... ... ... ... өз мүмкіндігінен төмен жұмыс
істеді..
Өнеркәсіп өкілдерінің көлемі бағаны 1991 ж деңгейімен салыстырғанда 15%-
ке қысқарды. Көлік байланыс ... ... ... ... ... қалды.
Ауыл шаруашылығы да үлкен кемшіліктерге жол берілді, қоғамдық мал басының
өнімінің негізгі түрлерін көлемінің қысқаруына жол ... ... ... ... 4,6 мың қой, 65,7 мың басқа кеміді.
Халыққа коммуналды, тұрмыстық, медициналық сауда қызметтерін көрсету,
білім беру мен ... ... ... өз ... ... ... ... кемшіліктер орын алды.
Экономиканы тұрақтандыру өз тұрмысындағы ... ... мен ... ырғақты жұмыстарын жалға қоюды
қамтамасыз ... ... ... алға ... ... ... ... жағдайы қоғамда әлеуметтік
экономикалық тығырыққа тіркелген көпшіліктің көкейіне қана қоймаған нарық
болашаққа деген үміт пен ... ... ... ... ... ... ... факторларының бірі-аздан да, көптен де ... ... ... қана ... ... ж ... кезең ішінде ақылы қызмет көрсету
жоспары 102,9% асыра орындалды. Түрлі зат айналым ... – 1347,9% ... ... 16%-ке ... Бұл көрсеткіштер қаланың конференциясының
нұсқауларына сәйкес ... ... ... ... ... ... және ... салаларын дамытуға оң ықпал тигізгендерін
атап көрсетті. Қаланың әлеуметтік – ... ... ... ... ... шешілуі ең алдымен түбегейлі экономикалық норманың
өмірде қаншалықты дәрежеде терең қолдануына ... Осы ... қала ... келісімді міндеттердің орындалуы 99,2%-ке ... ... ... дәрежені көрсетті. Алайда қаланың 1993 жыл мен 1995
жыл аралығын айтар ... ем сын ... 1993 жылы ... ... да
өте қиын кезеңді басынан кешіп отыр. Нарықтың экономикаға көшу ... ... бірі аз ... ... ... және еңбек
ардагерлерін, өкп балалы отбасыларын, өзін күн көріспен қамтамасыз ... ... ... ... ... қорғау болып табылады.
Бағаның шектен тыс өсіп кетуі, тұрмыс деңгейінің төмендеуіне осыдан барып
көптеген әлеуметтік ... ... ... ... ... ... көңіл-күйінің қабылдауын күшейте
түсетіндігін айтпай кетуге болмайды.
Экономикалық әлеуметтік және ... ... ... шешу кезінде бұқаралық ақпарат құралдары үлкен рол ... ... ... пен халықты мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарды,
тұтынушылар мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... қана өнеркәсіптің үлес салмағы 76% құрады. ... ... ... көбі осы ... ... ... ... алатын болса, қала өнеркәсібінің көлемі облыс бюджетін толықтыруға
ықпал жасай алмады. Негізінен қуаттарда арттырып ... түсе ... ... ... ... бір ... ... толық өндіре алмады. Атап айтар
болсақ, ... ... кен ... кен өндіру қуаты әлсіз, ... ... ... ... баяу, «Сафалис» кірпіш зауытының жұмыс
істеуін жеделтету жөнінде ... ... ... ... ... жылы ... бастаған 20,4 млд сомның өнімі шығарылды. Жалпы облыс
бойынша осындай тауарлар шығару жөніндегі көрсеткіш ... ... ... ... ... 30 ... немесе кәсіпорындардың екіншісі ... 375 млн ... ... ... 1993 жылы ... ... халық
шаруашылығы сомасының ақшалай табысына да ... ... 1993 ... көтерілуі халық шаруашылығы сомасының ақшалай табысына да ықпалын
тигізді. 1993 ... ... ... ... ... осы ... ... ақшалай табыс десе өсіп, 400924 мың құрады.
Облыс бойынша бірінші ... ... ... 785361 мың сомның
өнімі шығарылды. Өткен ... осы ... ... 95% ... ... өнімін және материалдық – техникалық ресурстарды өсу
жөнінде шаруашылық келсім-шарттар жасалып жатыр. ... жүк ... 1 жыл ... 13154,5 мың ... болды. Теміржол көлігімен жүк тасу
өткен жылғы осы уақытпен салыстырғанда 16%-ке келіп 471,1 т ... ... 10 млрд жуық ...... ... және ... ... жұмсалған, облыстан қаржы жағдайының мұндай қиындықққа
душар болуының басты бір ... ... ... ... ... не ... басқару органдарының басшылары ескі әдіспен
жұмыс істеуінен көрінді, сонымен бірге ... ... ... газ қорын толықтырып отыруына назар аударылып, ... газ ... газ ... ... газ ... жөндеуден өткізіп, қысқа орайындығын жақсы жағынан көрсетті. ... ... да ... ... ... Сол ... ... мәселе
экономикалық реформаны жеделдету болып табылды. Бұл ... ... ... сай ... ғана ... ... анық Арқалық қаласы
бойынша да транспорт қызметін көрсету әзірше автобус қозғалысы да ... ... ... ... үй ... нәтижесі төмен дәрежеде болды. 1988
жылы жалпы көлемі 44181 шаршы метр болатын 849 пәтер ... ... 1992 жылы бар ... 624 ... ал 1990 ... 1-ші ... ... 127 пәтер 9067 шаршы метр ғана ... ... ... ... ... табындағы тауарлармен қамтамасыз ешту
жұмыстың ең бірі ... ... ... ... Қала ... әлеуметтік
қорғау бөлімінің аппаратын нығайту жөнінде мәселе қарап, күн сайын көптеген
адамдардың хал-жағдайы сұрап, тиісті көмек ... ... ... жағдайлар
жасаған.
Шағын кәсіпорындар мен кооперативтердің жұмысына ерекше ... ... ... саны мыңға жуығы, олар әр жерде әртүрлі қызметтер
ретінде құрылды. Алайда ... 90% ... ... алу-сатумен шектелуде. Іс-
жүзінде бүкіл дерлік коммерцияның құрылымдар қолма қол ... ... ... салдарынан қала ғана емес, бүкіл облыс осындай қиын
жағдайға душар ... ... ... комплексі күрделі қаржысы 25580 мың сом
болды, құрылыс монтаж жұмыстарына 18177 мың сом ... ... ... ... ... жағынан
қайта өркендеуіне әлеуметтік нарық шаруашылығы негіздерін қалыптастыруға
халықтың әлеуметтік жүйесін құруға бағытталды.
Осылардың барлығы ... ... ... және ... ... ... ... алу шараларын жасауды және жүзеге
асыруды ... ... ... бұл ... ... ... және ... тікелей қатысы бар.
Тұрғын үй коммуналдық, транспорт, жол құрылысы, байланыс және энергетика,
халық ағарту, денсаулық ... ... ... да ... ... де ... атап ... Қаржы көздерін
іздестіріп, бұл проблеманың шешілуі қарастырылды.
Агралық аймақ саналатын біздің облысымызды ауыл ... ... ірі қара мал ... 262 ... ... 160 ... қойды 750
шыңға, жылқыны 46 мыңға жеткізу жоспарланған.
Сондай-ақ 130-140 сүт ... оның 95100 мың ... ... ... 65 мың ... ... ... көздеді. Бұл облысымыздың
тұрғындарын экономикалық қиыншылық кезінде түліктің осы түрлері мен толық
қамтамасыз етуге ... ... Ал, ... ... ... ... ... санасуына тура келеді. Енді егіншілік жайлы ... ... ... егістік көлемін тұрақтандырып 2100-2150 мың га ... ... ... өнім ... Бұл ... агротехникалық
кешендердің ғылыми негізде талапқа сай жоғары деғ\ңдейде ... ... ... ... ... қарамастан материалдық, сол сияқты
кәсіпорындар көмек көрсету мақсатында нақтылы шаралар қолданылды. ... 1-ші ... ғана ... ... 60 млрд ... ... қаржы
бөлінді.
Дебиторлық борыштар мен басқада өндірістік емес мақсаттар үшін алынған 3
млн сомға жуық қаржыны шаруашылық айналысына кері ... ... ... ... ... Мұның ең алдымен Торғай боксит кен басқармасы,
«Арна» ... ет ... ... ... ... және ... қатысы болған.
Қалада 80% жуығы орталықтандырылған көздер арқылы жабылып отырған ... ақша ... жою ... ... мен ... қызметтер
ақшаның қаладан тыс кетуіне күрт шектеу қойды.
Көшелерді, алаңдарды қаланың ... және ... ... ... ... ... ... ескере отырып, эстетикалық тұрғыда
безендіруге ... ... ... ... ... ... бұл жерде де үйлердің сыртқы безендірілуі мен ішкі жағдайындағы
шешкен күтпеген проблемалар бастап асып жатқан болатын.
Қалада өте көп ... ... ... ... ... ... әрбір адамның оған жете көңіл бөліп, нақтылы ат ... ... Қала ... ... ... ... отырып балалар мен жас
өспірімдердің тұрғылықты орындардағы жұмыстардың ... ... ... мектеппен тыс мекемелерде, оқу орындарында, еңбек
ұжымдарында қоғамдық құрылыстар ... ... ... бағдарламасын
жасап жүзеге асырылуы жөнінде шешім қабылдады және сол өз ... ... ... ... ... ... ... тағы бір мәселе
қаладағы ең өзекті тіршілік ... ... ету, ... ең ... болып табылады.
Инженерлік қамтамасыз етудің ең асыл жері – ... ... ... ... ағын ... ... ұлғайтуға мүмкіндік
бермеді. Қаланы ... және ... ... ... ... ... ... осы мәселелердің бәрінде нақтылы, жоспарлы ... ... ... ... ... ... Қала бойынша да транспорт
қызметін көрсету, әсіресе автобус қозғалысы ерекше аландаушылық туғызды.
Соңғы жағдай бұрынғыдан күрделеніп жіберілді. ... қала ... ... ... ... болды. Ақша айналысын тұрақтандырып, сол кезде
орын алған ... ... шешу үшін қала ... ... ең шұғыл деген ... ... ... Ең алдымен
директивелдық талаптарды бұза отырып, 1993 жылы және одан кейінгі арналған
экономикалық дамудың жоспарын ... ... ... ... ... ... қаралды. Басталған экономикалық реформа ұжымды
ұйымдастыруды нәтижесінде қала экономикасының дамуы мен ... ... ... үй, ... ... жол ... байланыс және энергетика,
халық ағарту, денсаулық сақтау ... ... да ... ... ... ... арналған басты мәселесі экономикалық реформаны жеделдету
болып ... ... ... ... президенті айтқанындай,
экономиканы алға бастыру үшін оның нақтылы ... ... ... ... 1992-95 ... аралығында мемлекет меншігінен алу ... және ... ... ... ... ... ... роль
атқарды. Мемлекет меншігінен алу және ... ... ... ... жұмыс істейді.
Сонымен 1993 әлеуметтік –экономикалық жекелей алып қарастырып, ой
тізбегінен өткізер ... ... ... ... және ... жөнінде айтқан кезде облыстық экономикасы мен оның қоғамдық
өмірінің шешуші факторын жүзеге ... ... мен ... жүзеге
асыру жөнінде облыстың басшысы С.Кулагин басшылығымен жасалынған шаралардың
жүзеге асыруы көзделді. Сондықтан кейінгі ... ... ... ... ... Республикасы әрқайсысымыздың өміріміздің негізгі заңы
Конституциясы бар егеменді дербес мемлекет болды. Сондықтан оның қалыптасу
экономикасын ... ... ... жаңа ... көшу ... ... ... жаңа көзқарастың қажеттілігі
туындайды. Ең бастысы адамдар туындап келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... түсінуде.
1994 жылы Арқалық қаласының экономикалық-әлеуметтік халахуалы сол кездегі
мәліметтерге қарағанда облыс бойынша өндірістің өнімі кеміп ... ... ... 21-і өнім шығару көлемін төмендеткен. Әсіресе «Арна»
акционерлік қоғамында 53%, ... ... ... 28,4%, ... ... 28,8% құлдырап ... ... өзі ... ... ... ... әкеп соқты. Осы кездерді
аталған зауыттардың ішінде «Арна» ... 188 адам ... ... ... 3500 адам жағдайдың қиындығына ... ... ... ... кәсіпорындар мен ... ... банк ... 1994 жылы 638 мың ... ... шығып, табыстың
көзі халық шаруашылығының негізгі саласы болып табылатын өндірістен түскен.
Оның ішінде ... ... кен ... ... ... ... ... акицонерлік қоғамы 8%, «Торғайснаб» акционерлік ... ... 130 т, ... ... ... 412 т ... «Торғай алюминстрой»
акционерлік қоғакмы 44%, «Торғай сельстрой» акционерлік қоғамы 9,0 ... ... ... ... 2574 мың теңге табыс түсті. Бұл көрсеткіш 1993
жыл мен салыстырған 5,5 есе көп. Ақылы қызмет ... ... ... ... көлемі 1994 жылы 31777, 8 мыңға, ал ... 1993 жылы 7296 млн ... ... есеп ... өндіріс көлемі төмендеп кеткен. Осы жылы ... ... 1993 ... ... ... Олар 138731 мың т ... ... Оның ішінде Арқалық қалалық сүт ... 13,8%, ... ... 9,5%, ... ... кен басқармасы» акционерлік қоғамы
9,4%, «Арман» акционерлік қоғамы 6,3% ... ... ... ... ... тасу 1423,1 мың т ... 1993 жылмен салыстырғанда
501% ... ... жүк тасу ... ... 903,6 мың т ... ... тасу 91,7 % астық тасу 87,7% орындалды. 1994 жылы еңбекақы
қоры 392,3 мың т ... Жыл ... ... ... ... 612 т ... ... ішінде маусым айында 126,3 мың т болды.
Материалдық өндіріс саласындағы еңбекақы едәуір мөлшерде жоғары ... ... ... қоғамында орташа еңбекақы 2,3 мың т болды.
«Торғай боксит кен басқармасы» акционерлік қоғамында 1,3 мың т ... ... ... 1,2 мың т ... ... ... және материалдық
техникалық жабдықтау саласында 1,5 мың т болды. Еңбекақы өткен жылмен
салыстырғанда 15,4 ... ... жылы ... ... пен ... –экономикалық салада тнарық
механизмінің енгізілуіне байланысты ... ... ... ... жеке
меншіктің бірнеше тәсілдері пайда болды.
Тұрғындарды еңбекпен қамту жөнінде 1994 жылы ... ... және ... ... еңбекке орналастыру жөнінде біршама жұмыс жасалды.
Олардың ... ... ... үшін 378 мың т ... Осы ... уақыты ішінде өндіріс өнімдерінің көтерме сауда бағасы үнемі өсу
үстінде ... Ал ... ... ... орта ... 44% өсіп ... сауда бағасы қаңтар айында 189,2%, сәуірде 155,3%, маусымда 168%
өсті.
1994 ... ... ... ... ... ... ... көрсетудің
тарифтік бағасы өсті. 1993 жылы осы ... ... ... Ал ... ... ... ... қарағанда 271,6%-ке артып түсті.
Қажетті азық-түліктің 30 түрінің ең төменгі жиынтық бағасы 676,49 теңгені
құрады. Құрама азық-түліктің құна Республика үкіметі белгіленген ең ... ... жеті есе асып ... жыл ішінде құрама азық түліктің бағасы тоқтаусыз өскен. ... ... ... ... ... ... 317775 мың т болды. Ал өткен
жылы осы уақытпен салыстырғанда 7296 млн көрсетті.
1994 жылы қаңтар шілде ... ... ... өнім ... ... 538,968
мың теңге болып, 13,9 есе өсті.
Осы жылдар аралығында тұтыну тауарларын өндіру 29,7% ... ... 32,5% -ке, ал ... ... 39,7% ... осы жыл ... халық шаруашылығы жүктерін тасу 1423,1 мың т
немесе өткен жылмен салыстырғанда 501% ... жүк тасу ... ... Бұл ... осы жылы 903,6 мың ... ... ... бірге боксит тасу 91,7%, отқа төзімді балшық тасу
83,8%, астық тасу 87,7%-ке орындалды.
Автомобиль транспорты мен 523,7 мың т ... ... ... Бұл ... осы ... ... үштен біріндей болды. Жолаушылар тасмалы
43,4% кеміді. Әуе транспорты мен жолаушылар тасу екінші ... ... ... тоқырау жағдайына байланысты құрылыс ... ... ... үй ... ... өз қаржысы есебінен
жүргізілген.
Осы жылғы уақыт ішінде 5558 шаршы метр тұрғын үй пайдалануға ... ... ... 73% ... сөз. Экономиканы қайта құру есебінен 462 ... ... үй ... және ... ... ... 85610 мың т игерілді.
Оның 31% немесе 26975 мың т ... ... ... 28% ... ... ... 13%, №6 құрылысы поездінің ... ... бұл ... ... ... ресурстарын бөлу немесе басқару
жолын ... ... мен ... ... ... тікелей
байланысты болды. Мұның өзі кадрлардың ... тез ... ... ... көзімен қамтамасыз етуде соңғы ізденістерді талап етті. Ал
нарықтық экономика ... ... ... ... ... алған.
Облыс бойынша алғанда еңбек ресурстары 184 мың адамды ... ... ... ... ... 50%, солай болса тұрсада 1992-94 ж ішінде облыс
бойынша алғанда нақтылы еңбекпен қамтылған ... саны ... ... 1992 ж ... еңбекпен қамту институтының арнайы
жүргізілген зерттеуіне қарағанда 1985 ж ... ... ңбек ... саны 197,6 ... ... Бұл ... аралығында нарық экономикасына
бейімделген өндірістік құралдар жұмысы жүйелене түсті.
Енді бір айта кететін жайт әлеуметтік-экономикалық жағдайдың ... ... ... ... көпшілік жерде еңбектегі
қауіп қатерден қорғаудың шарттары мен талаптары сақтала бермеді. Мысалы,
1993 ж ... ... ... өндіріске 40 рет қауіп-қатерден қорғау тәртібі
бұзылды. 1994 жылдың өзінде 7 рет өндірістік қауіп-қатер ... ... кең ... ... одан ... ... байлығымыз ендеше оған
лайықты қамқорлық жасау, әрбір ... өз ... сай ... ... бұлжымас нормаға айналды.
Тұрғындарды еңбекпен орналастыру ... ... ... және
әлеуметтік қорғауды қажет ететін адамдарды жұмысқа ... ... ... 1994 жылы 323 адам ... ... орналастыру жөніндегі заңның 22 бабына сәйкес қаржы мәселесі
қаралды. Соған сәйкес ... ... ... ... ... 1994 жылы орын алып отырған ... ... ... ең ... кезекте тұрғындарды еңбекпен қамту жөніндегі заңға
сәйкес үгіт насихат ... ... ... ... бірі ... ... ... ең басты мәселелерін айтар болсақ жергілікті жердегі еңбекке
орналастыру басқармаларының материалдық-техникалық базасын ... ... ... ... лайық қызмет көрсету ең басты
асырылған шаралар.
Инфляцияның үздіксіз ... ... ... қай ... оңай
тимеді. Қаражат табуда өз қиындығын өзіне жетіп жатса да «көппен көрген ұлы
той» демекші ... ... ... ... да ... ... заманның
қыспағына төзіп, халық көңілінен шығуға тырысуда өзіндік еңбек етті. 1995
жылы айтарлықтай қиыншылыққа қарамастан 1995 ... 1 ... ... ... мен ... 138374 мың теңгенің пайдасы алынды.
Өнеркәсіп салаларында 24321 мың ... ... 28192 мың ... ... ... 6191 мың ... пайда алынса, қалған салалары
зиян шеккен. Өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... қоғамы 155953 мың т, «Армаш» ... ... ... мың т, «Дербес» акционерлік қоғамы – 3 млн 600 мың, ... ... ... ... – 1 млн 619 мың ... ... жұмыс істеді.
Қаланың алғашқы жарты жылдығында өнеркәсіп өнімдерін өндіру 800 млн 621
мың, оның ішінде халық тұтынатын ... ... 201 млн 750 ... ... ... ... ... 3129 теңгенің қызметі көрсетілген.
1995 жылы айтарлықтай қиыншылыққа қарамастан қала ... 104 млн ... мың ... күрделі қаржы, 65 млн 737 мың теңге құрылыс монтаж жұмыстары
атқарылса, жылу электр орталығы өздерінің қаржы есебінен 3549 ... ... үй ... ... ... ... 1995 жылы өнеркәсіп тауарларын
шығару көлемі 2,5 млд ... ... Деп ... ... ... ең бірінші кезекте тұрғын салықты тұтынатын тауарлары
сапалы әрі молынан шығару. Осы ... ... ... ... ... ... сүт ... «Ақ нан», «Сусын ұжымы» жауапты ... ... 1 ... үшін ... ... мен ... 48,2
мың адам жұмыспен қамтылған. Бұл көрсеткіш қыркүйек айында 47,5 мың ... ... ... ... мен ... ... ... 20,9 мың, өндірістік есем салада 27,3 мың адам болды.
Қыркүйек айында ... қоры 275,6 млн ... ол жыл ... 1631,7 ... ... емес ... қыркүйек айында 99 млн теңгені жыл басынан
778,4 млн т құрады. Облыс ... ... емес ... 8806 т, ең ... ... ... кең басқармасы акционерлік қоғамда 5500 теңге Теміржол
көлігінде 7215 ... әуе жай жолы ... 7884 ... ... ... ... дейін облыс кәсіпорындарымен ұйымдарында 1383,74
мың ... ... ... ... ... облыс бойынша 1995 жылы қаңтар, қыркүйек айларында
көлемі 47920 мың теңгені құрады. ... ... 2,4 есе ... ... ... әр адамға 1693 теңгеден келген.
1995 жылы 9 айдың ішінде облыс кәсіпорындары ... мен ... ... ... ... ... 3072,53 мың теңге күрделі
құрылыс қаржысы бөлінеді. Оның 72% мемлекеттік кәсіпорындар мен ұйымдардан
өндіріс ... ... оның 60% ... 184819 мың теңгені
пайдаланылады. Ал, 52503 мың ... ... ... ... Оның ішінде Арқалық электр оталығының 33537 мың теңге Торғай боксит
кен басқармасы акционерлік қоғамының 24161 мың ... ... жылы қала ... күн тәртібіндегі мәселесі экономикалық
тығырықтан шығару жолдары іс-шаралар жасалынады. Онда қала ... мен ... ... ж 5 жыл ... ... ... ... экономикасының
нарықтық қатынастарға көшірілуі республика мен облысты экономикалық қаржы
жағдайына нашарлауы мемлекеттік бюджет тапшылығының өсуі қолма-қол ақшаның
өте-мөте ... ... ... ... және ақыр ... тұрмыс деңгейінің төмендеуі сияқты теріс көріністерімен
сипатталады.
Осы ... ... ... ... ... бөлу мен басқару жалпы
экономиканың дамуымен өндірістің интенсивті өсуі мен тікелей байланыста
болады. ... ... ... ... ... ... ... техникалық базасын нығайту кадрлардың биіктігін
арттыру оларды лайықты қызмет орындарымен қамтамасыз ету міндеттері тұрды.
1996-2000 жылдары экономиканың тұрақтануы мен қаланың әлеуметтік
жағдайының ... біз ... ... жаңа қоғамның ескі құрылымды қирату арқылы
орнығатынын білеміз тарихи тәжірибе сонымен бірге жаңа құрылымның ... ... ... ... ... ... ... іске кірісіп
кеткен жағдайда қоғамның орны толмас әлеуметтік сілкіністерге тап болатынын
да ... рет ... ... құрылған қоғамның болашағына нақтылы болжам жасалмады.
Мәселенің пайдасы зиянды ... ... ... ... ... ел ... ауыртпалықтарды азайтудың жолдары қарастырылады.
Ел басынан кешкен қайта ... ... ... өзгерістер,
нарықтық қатынасқа көшу – жұрттың көзқарасын, наным-танымын, түйсік-
түсінігін әр қилы ... ... ... ... ... ... инфляция деңгейін ... ... ... ... бір ... ... оырн алуын елеулі әсер
етті. Ең бастысы 1996-97 ... ... ... ... ... ... кетті. Кәсіпорындар шығынға ұшырады. Өнеркәсіптегі таза пайда 70%-
ке азайды. Инвестицияның үнемі жетіспеуі ... ... ... қорлар
тозды. Олардың орнына жаңа техника сатып алуға қаржы құрсауы ... ... ... алты жыл ... ... табысы 5 есе азайды.
Торғай облысымыз 1996 жыл әлеуметтік – ... ... ... жөнінде айтатын болсақ бұл жылы тартымды табыс ... Осы ... ... ... ... қамту, еңбекақы жөнінде жеке-жеке
қарастырсақ, 1996 жылы ... 1995 ... 1 ... ... ... мен ... 43,6 млн ... құрады.
Осы мерзім ішіндегі табыс сапасы 138,4 млн теңге болды.
Негізінен мына салалардан: байланыс жүйесі мен дайындаудан ... ... ... және 41,0 млн теңге пайда ... ... ірі ... ... ... қоғамы «Кен басқармасы» - 4 ... ... ... – 15,7 млн ... «Торғай Әуе
жолдары» акционерлік қоғамы 28,2 млн теңге зиян шекті.
Осы жылдың ... ... ... ... ... ... орындары бойынша іс-жүзіндегі баға мен 2970,2 млн теңгені
өнімін шығарады. ... ... осы ... ... өндірістің
құлдырауы 26,1% болды. 1996 жылы 9 айдың қортындысы бойынша 30 ... ... осы ... ... өнім ... 18,2 млн ... Соның ішінде Арқалық жылу электр орталығы – 12,9 млн ... ... ... ... 0,5 млн ... орынды алды.
Облыстың 28 кәсіпорны 1995 жылғы межеге жете алмады. ... ... ... 466,2 млн ... ... ... ТБРУ акционерлік қоғамы
117млн теңге «сүт» акционерлік қоғамы 22,6 млн ... ... ... 22,8 млн ... ... сенім білдіретін серіктестегі 16,5 млн
теңгені, «Арман» акционерлік қоғамы 11,0 млн теңге ... бере ... ... ... ... барлық түрлерінде 27,7 мың
тонна ет ... 100% ... ... ... ... ... 9 айда 314,9 млн ... ... ... ... ... салушы кәсіпорындар өз қаржылармен өздері ... ... ... арқылы жүзеге алады. Өндірістік ... ... ... 204,1 млн ... ... 65% ... уақыт ішінде 273,9 млн теңге негізгі ... ... ... ... қаржыландыру көздерінің есебінен 3100 шаршы метр тұрғын үй
салынды. Бұл өткен жылғы осы ... ... 27% ... ... ... қаласында 1038 шаршы метр тұрғынға пайдалануға берілген.
Сонымен бірге Арқалық қаласында тұрғындарды әлеуметтік ... ... ... ұйымдардағы құрылыс монтаж жұмыстары өткен
жылғы осы уақытпен салыстырғанда 63%-ті құрайды. «Торғай ... ... 23% ... 59,0 млн ... ... ... негізгі үлесін арттырды.
Транспорт жөнінде бұл көрсеткіш 1213,5 мың теңгеге әр ... ... Бұл ... жылғының 71,3% көлемінде болды. Темір жолмен жүк ... жылы ... ... 20,1% ... ол 1131,9 мың ... Автокөлікпен жүк тасудың көлемі 81,6 мың теңге болуы немесе 1996
жылмен ... ... ... ... ... ... ... жағдайын алсақ облыс бойынша
85,8 мың адам болып отыр. Оның ішінде материалдық өндіріс саласында ... емес ... 31%, ауыл ... 11,3 мың ... ... беру жүйесінде 6,0 мың адам өндірісте 7%, денсаулық сақтау саласында
6,0 мың адам 7%, транспортта 1,6 мың адам 1,9%, ... 1,7 мың ... ... ... ... бәрінде жұмысшылар саны қысқарды.
Жыл басымен салыстырғанда ... 147% ... 20%-ке ... қысқарды. Өндіріс емес салада 6,0 қысқартылып отыр. Соның ішінде білім
беру жүйесі 8,9%-ке денсаулық сақтау 7,7 қысқарды, 1996 жылы ... және 1996-98 ж ... ... ... даму ... орындау
жөнінде жұмыс жүргізіледі. Реформалар мен нарықтық жаңаруларды жүзеге асыру
жолында экономикалық негізгі салаларында өндірістің құлдырау ... ... ... ... күш ... сәдсіздігіне қосымша облыстың шаруашылық қызметі
де құлдырап отыр. Мысалы: 1996 жылы 1995 жылмен салыстырғанда өнеркәсіпте
құлдырау 29% түсті. ... 77 ... 23-і 41, 6 млн % ... Олар 834,5 млн ... ... бере алады.
Жеңіл өнеркәсіпте жағдай төзімсіз. Мысалы, жеңіл өнеркәсіптің 95%-і қуаты
толық іске қосылмаған, ол машина ... ... бұл ... 75% ... ... ... ... тұтынушылардың төлем төлей
алмауы өнеркәсіп пен құрылым индустриясын ... ... Ауыл ... ... 42% млн ... азайды. Бұл жалпы өткізілген өнімнің үлес
салмағының 51,5% ... ... ... ... ... ... ... орын алды. Егер 1986-
90 ж облыс жыл бойынша орта есеппен 2 млн т дән ... ... ж 1,6 ... ғана астық жиналды. 1996 ж астық өндіру 938 мың т ғана ... Бұл ... 5 ... ... 41,3% аз. ... ... әр ... есеппен 5 центнерден өнім жиналған, бұл ... ең ... ... ... Торғай облысы инфляция 1996 ж бұл облыс
132,5% ... Бұл ... сол ... ... облысы 124,3%, Қостанайда –
124,8% болды.
Әрине экономикалық тоқырауы адамдарды тұрмысының ... әкеп ... ... тұрғындары Республика бойынша төменгі сатыда тұрды.
Торғай облысы тарағаннан кейін Арқалық қаласы ... ... ... ... ... жөнінде көп азап шекке. 1997 жылдың ... ... ... 607,8 млн ... ... болды. Ал шалғайдағы аудан
тұрғындары 1996 ж қыркүйегінен бері – 1879,0 млн ... ... ... 1997 ж 264,5 т ... ... 1997 жылы Арқалық ... ... ... ... ... сол кездегі Премьер-министр Н.Балғынбаев
Арқалық қаласына арнайы келіп Үкімет қорынан жылу өшпес 60% ... ... әкеп ... ... ... ... ғимараттар «Универсам»
зәулім үйі, 7 шағын ауданындағы аспанымен теңескен көп қабатты өте сәулетті
үйлер, «Арқалық» қонақ үйіғ көптеген өндірістік ... ... ... Қала ... ... ... ... тресті шала-жансар
күйде қалды.
Алай ат салысуға көптеген азаматтар, тағдыр мен нарықтың қатты ағынынна
тиісті шаралар да ... ... ... ... кені аз ... эшалон
– эшалонмен Павлодар зауытына жөнелдетуде. Қаладағы 2 ... нан ... ... ... ... ... жүрек соғуын тоқтатпады.
«Қазақстан темір жолы» мемлекеттік кәсіпорны ... 1996 жылы ... ... ... алюминқұрлыс» акционерлік қоғамына 690 ... ... ... ... ... ... ... берді.
1997 ж Торғай облысы таратылған соң, Арқалық қаласы тұрғындарының жылуға,
суға, жарыққа зәрулігі туралы 1998 ж жарық ... ... ... ... Алайда көптеген азаматтардың көмегінің ... ... мол ... түскен болатын. «Қазақстан темір жолы» республикалық
мемлекеттік ... оның бас ... ... ... ... тапшы әкімшілікке азаматтық, кісілік танытып, Атыраудан
Арқалыққа ... жылу отын ... ... ... ... ... ... қыстан қысылмай шығуына кепілдік берді. «Қазақстан Темір
жолы» мемлекеттік кәсіпорны ... 2 ... жуық ... ... ... жөн ... 1998 жылы осы ... акционерлік қоғамына 690 млн тонна арнайы тапсырыс
беріп, құрылыс материалдарын өндіруге ... ... Қол ... ... адам ... жұмыс орнына оралды.
Қалада жылуға, суға, ... ... ... ... ... Дегенмен 1997 жылдан бергі көлемде Арқалықтағы бұл екпін
бәсеңді, мұның өзі қала тіршілігінің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... пәрменді шешімдерінің нәтижесінде
Арқалықта қалыпты тіршілік орнады. Қаланың ертеңіне деген үміт ... ... ... ... ... ізгілігіне жұмыс жасай
бастады.
2000 ж күз айынан бастап Арқалық ... ... ... ... ... қала әкімі Торғайдың төл перзенті Ж.Түбекбаев өзгерістер мен
ілгірі басушылық жасады. 2000 жылдан ... ... ... ... ... алынады, электр жүйесі қала көшелеріне де ... ... ... ... ... ... оянды. Қазақ үшін салынған
осынау сәлетті қаламыздың тарих ... ... ... бере ... ... ... ... экономикалық жағдайына жеке-жеке тоқталар ... ... ... 2000 ж 24 мың га алқапқа егін егілген 1 га түсімі
орта есеппен 18-20 ... ... Осы жылы ... ... жоғары болды.
2000 ж облыс экономикасынндағы дағдарыс меедеуі асиық өндіруде де орын
алды. Егер 1986-90 ж 1,6 млн т ғана ... Бұл ... 5 ... 41,3% аз. ... ... әр ... орта ... 5
центнерден өнім жиналған, бұл республикадағы ең ... ... ... ... ... иныляция құрығынан шыға ... ... ... 1996 ж бұл ... 132,5 ... Бұл ... сол кезде
Ақмола обл 124,3% , Қостанайда- 124,8% болды.
Әрине экономикалық тоқырауы адамдары ... ... ... ... ... ... ... бойынша төменгі сатыда
тұрды. Торғай облысы тарағаннан кейін Арқалық қаласы тұрғындарының ... ... ... зерілуге жөнінде көп арып шеккен. 1997 жылдын сәуіріне
дейін облыс зейнеикерлерге 607,8 млн тенге ... ... Ал ... ... 1996 ж қыркүйегінен бері – 1879,0 млн ... ... ... ... 1997 ж 264,5 т ... ... 1997 жылы Арқалық қаласының
жылуға әзірлігі жөнінде айтар болсақ сол ... ... ... ... ... ... арнайы келіпҮкімет қорынан жылу өшпес үшін 117
млн теңге бөлді, 1997 жылы 22 сәуір Арқалық үшін ... күн ... ... ... қош ... 60% ... бос ... әкеп соқты. Жоғарыда
баяндалған керемет ғимараттар «Универсам» зәуілім өте сәулетті үйлер,
«Арқалық» қонақ үйі, ... ... ... ... ... ... ... дамытқан «Торғай аллюминқұрлық» тресті шала- жансар күйде
қалды.
Алайда ат салысуға көптеген азаматтар, ... мен ... ... ... ... да жасап, бейіліделіп жатыр. ... пені ... ... ... ... ... жөнелтуде. Қаладағы 2
элеватор , нан зауыты, толып жатқан ... ... ... ... ... ... ... жолы» мемлекеттік кәсіпорны Арқалық
1996 жыл жабылып қалған кәсіпорны ... ... ... ... 690 млн ... ... ... беріліп құрылыс материалдарын
өндіруге мүмкіндік берді.
1997 ж ... ... ... соң, Арқалық қалсы тұрғындарынын
жылуға , суға, жарыққа зәрулігі туралы 1998 ж жарық ... ... ... ... ... көптеген азаматтардың көмегінің арқасында Арқалық
тұрғындарына мол қаржы түскен болатын. «Қазақстан ... ... ... ... оның бас ... А. ... ... қаржы тапшы әкімшілікке азаматтық, пісілік танытып, Атыраудан
Арқалыққа дейін жылу отын ... ... ... ... ... ... ... қысылмай шығуына кепілдік беді. ... ... ... ... ... 2 ... ... қалған өндірістік
кәсіпорындарына жөн бітірді. 1998 жылы осы кәсіпорны «Торғай ... ... 690 млн т ... тапсырыс беріп , ... ... ... ... Қол ... қалған 250 адам
қайтадан жұмыс орнына оралды. Қалада жылуға, суға, жарыққа ... ... да ... ... 1997 ... бергі көлемде
Арқалықтағы бұл екпін бәсеңсіп , ... өзі қала ... ...
экономикалық дағдарысына алып келді. Алайда республика үкіметінің ... ... ... ... ... ... орнады.
Қаланың ертеніне деген үміт сәулесі оянды. Көптеген кәсіпорындар ... ... ... ... ... ж күз айынан бастап Арқалық самалмен таныстағандай болып отыр.
Жанадан келген қала әкімі Торғайдың төл ... Ж. ... ... ... ... 2000 жылдан бастап арман болған электр ... ... ... ... қала ... тартылып, көшелерді
жарықтандырып, халықтың болашаққа деген сенімі оянды. Қазақ үшін салынған
осынау сәулетті ... ... ... отырар сияқта бере салуға
болмайтынын халық сезінді, түсінді.
Енді ... ... ... тоқталар болсақ, ауыл
шаруашылығында егіншілік 2000 ж 24 мың га алқапқа егін егілген. 1 га ... ... 18-20 ... айналды. Осы жылы астық сапасы жоғары болды.
2000 ж қала ... 557,7 млн ... ... ... 1999 жылдың
көктемінде асфальт бетон ... іске ... 2000 жылы ... ... жөнінде арнаулы бағдарлама жасалды. Осыған сәйкес
9- шы және 7- ші ... ... ... ... ал 6-шы ... ... ішінара орталыққа көшірілді. Бұл аудандарда тұратын 15640
отбасының жартысы ... ... ... ... №6 ... көшірілді. Егер бұрын жылу жұйесі 830 мил тонна ... ... қала ... ... 2000 жылы бұл бұл сан 235 ... ... ... жабылғаннан кейінгі 1997 - 98 ... 2000 жыл ... ... күйі ... ... 621 ... және тұрақты жұмысқа, 773 адам қоғамдық жұмысқа тартылды.
Қаланың ... ... ... ... жұмыстар жұгізді. Тұрғын
үйлер мен мәденет - тұрмыстық ... ... ... ... ... Арқалық қаласының жалу элекрт орталығы мәртебесінен
айырып, жұртылықтың тұмыс-тіршілігі ... ... ... ... ... ... ... ж қалада 36,500-мың адам тұрады. Қаланың
іргесіндей бірқатар ... ... ... Сол елді ... қоса ... 51300 ... жетті. 1999 жылдың басынан бері
қала 498,1 млн теңгенің өнімін өндірді. Солардың ішіндегі ең ... ... кен ... Мұнда жұмыстар саны 1600 адам жыл сайын олар 4
млн АҚШ долларын қала ... ... яғни қала ... 70% Торғай
бокситінің үлесі тиіп отырады. Қалада 130,4 мың гектар жерге егін егілген.
Сол жылы мәліметтер ... 95 ... ... ... ... ... – К» ... шектеулі серіктестіктері, Арқалық
тәжірибе станциясы агротехникалық шараларды бұлжытпай орындап, әр ... ... ... ... ... ... мәселелері қуатталынып 50
млн т құрайтын несие қоры жинақталды. Оның 20 млн т ауыл ... ... 2000 бері қала ... ... ... болды. Ынтымағы
жарасқан жерге құт дарыды. Арқалықты дамыту ... оның ... ... ... ... ... ... Торғай өңірінде көптеген мәден ... ... мен ... ... ... ... ... өтпелі кезеннің тарихы. Келешекте Торғай даласы даңқы әлемге
жайылған гүлденген ... ... өрге ... ... елге ... еш
күмән жоқ. Халқымыздың бұл ауыртпалық өтпелі кезендегі қиындықты ... ел ... ... ... мен ... ... ... тамсамдыратын күн қашық емес.
ІІ.т. §2. Арқалық қаласының мәдени дамуы.
Республикамыз егемендік алғаннан кейін ой ... ... Тіл ... ... ... ... Халқымыздың ендігі жерде қиянатқа
көбейтіндігін көрсетті. Бұл ... ... өлең ... өнер десе ... ... ... қазақ баласы әрі- сәрі сергелдең күй кешпейді. Елім деп
еңіреп тұрған ... ... ... салып аялайтын ардақты
дәстүрлерін жаңғыртты. Әсіресе, Торғай жерінде Ахаң мен ... ... ... ... ... ханның, Әбдіхаппар ханның ... орай ... ... ... ... ғылыми- теориялық
конференцияның өтуі, оған қазақтық астаналық ... ... ... ... сөз ... көпшіліктің қатысуы ерекше жағдайлар деп айтуға
болады.
Елбасы жарлығымен 1997 жылы «Қоғамдық ... пен ... ... ... еске алу ... ал 1998 жыл «Халық бірлігі мен ұттық ... ... ... Бұл ... ... А.Байтұрсынов пен М
Дулатовтың өмір жолын, еңбектерін халыққа келер ұрпаққа жеткізуге тағы да
мүмкіндік туды. ... ... ... ... ... паш ... бір
саты көтеріп тастады.
Адамгершілік пен рухани байлық- өмір өзегі. ... ... ... қандай қиын болса да халыққа рухани нәр сыйлайтын
мәдени шаралар жүйелі жүргізіледі. ... ... ... ... ... келісім-мемлекеттік ұлт санатындағы негізгі сүйеніші,
арқауы болуы үшін аянбай тер ... Бұл ... ... өңірі атақты
батырлар, қазақ қайраткерлері, ақын-жазушылар шыққан ел екендігін ... ... ... ... ... көз ... тарихқа терең
үңілдік. Ас ұрпаққа елді таныту, ардақты бабаларымызды еске алу, ... ... ... ... ... ... істер қолға алынды.
Олардың ішінде Республика көлемінде өткен Ақаң мен Жақаң ... ... ... ... ... пен ... батырдың тойлары, аталай
келген ақындар сәт ... ұлт ... ... ... ... еске алу ... ... жадында жаттамақ. ... ... той ... ғана ... ... ... иелерінің зердесіне он
тастау, ... ... ... ұлттық сана сезімде ояту, ... ... ... ... ... болды.
Торғай жерінен шығып, бүтін бір халықтың маңдайына біткен жұлдызына
Ш.Жәнібек, Төлек, Жәуке, Әбдіхаппар хан, ... ... ... ... елде
ескерткіштер қойылып, мұражайлар ашылды.
Қалада тұратын сексеннен астам ұлт өкілдерінің ... ... ... ... өмір ... жан-жақты жағдай жасалынады. әр
ұлттың мәдениеті мен әдеп-ғұрпының сақталуына, онан әрі дамуына кең ... Оған ... ... ... ... «Достық үйінің»
жұмыстары үйлестірілді.
Ежелден халқымыз «Құлақтан кіріп бойды алар, әсем ән мен тәтті ... Абай ... ... ... шырқалатын асқақ әндер мен жанға жайлы
күйлерді ерекше балаған.
Торғай ақындары мен жыршыларының күйшілері мен әншілеріні, ... қол ... ... кезде бағын көтерген Ө.Жәнібеков.
Ө.Жәнібековтің орны ... үшін биік ... Ол ... ... ... ... ұйымдастру дағдылы іске айналғанды.
Ө.Жәнібековтің ықпалы мен Шәмшінің ... ақ ... Әсет ... Арқалығым» әндері өмірге келді.
ІІІ тарау. Бірінші рет «Торғай әуендері» фестивалі 1971 жылы 19-20
маусымында Арқалықта ... ... ... да, ... жағдайда
өтті. Фетивальға деген құмаршылық құдіретінен Арқалық халқы бұл күні ... өсті ... ... Осы ... осы күні аттары бүкіл Қазақстанға
мәлім С.Ордабаев, Ғ.Беріпсалдин, Ғ. Құрмановтар сиқты ... ... ... ... ... өткізу дәстүрге айналып, ол «Торғай
жәрменкесі», «Ақындар айтысы» сияқты ... ... ... ... ... жаңа ... көзі ашылуда.
1971 жылы 21-22 маусымда Арқалық қаласында Торғай облысы мәдениет
қызметкерлерінің І съезі болды. ... ... ... ... хатшысы
С.Құсайынов ашып, Ө.Жәнібеков баяндама жасады. Осы съезд көптеген рухани
жақсы істерге мұрындық болды. Кейінгі жылдарды айтпағанның ... сол ... 48 клуб пен ... ... ... ... 22 ... құрылысын
ақтаумен, кітапханалардың облыстағы жалпы санын 215 –ке жеткізумен қатар,
мектептердегі орынды 51-5 мыңға, балалар мекемелеріндегі орынды 9,5 ... ... ... ... ... ... ... екендігі, атап
көрсетілді. Сол жылдарда рухани жағдайар қала талабына сай емес еді.
Әртүрлі товарлар сататын дүкен бұрыштарында 40-50 ... ... ... ... тұраты өнер коллективтер қалада жоқ еді.
Съездің соңында Торғай облысының барлық зиялы қауымы үндеу қабылдап,
барша ... ... ... ... ... ... мақсаттарды
жүзеге асыру еді. Қалаға сан тараптан келіп жатқан басқа ұлт өкілдеріне
көне мәдениетніміздің болғанын ... ... ... ... ... Алматы 1996 жылы 89 бет.
Міне ослайша жас Арқалықтың тарихы аздаған ... ... ... Оның ішкі тынысымен қала ақуалы ... ... яғни ... ... көлік қатынасы құрлыс, тұрмыс қажетін өтеу, денсаулық сақтау
орындары қоса қабат оралып, қазақтың мәдениетін, әл лауқатын ... ... ... Қаламызға келген мәдениет, өркениет,бұрынан да бар Торғай,
Атбасар,зиялыларының жаңа жас тобын қалыптастырады.
Арқалықта қазақ ... көш ... ... ... болады, десек ортақ айтпағандық болар. Солардың бірі атақты
қазақ жазушы, сатирик, этнограф С Кенжахметов ... ... Оның ... ... ... қазық», «Сөзсемсер», «Ел қумағы елу», т.б.
көптеген кітаптары мен ... осы ... ... 1990 жылы қайта ашылғаннан бері, 1991 жылы Ахаң мен Жақаңның
Торғайдағы күндерінде республикалық ақындардың ... ... ... Оған
Қазақстанның халық ақыны Әлихан Қалыбеков, Еркін Асқаров сынды айтыскерлер
қатысты. 1994 жылы Ш. ... ... 300 ж ... ... ... да ... танымал Қазақстанның халық ақыны Ә. Беркенов
қатысты. Жалпы облыс қайыра ашылғалы Есіл ... ... ... ... ... 110 жыл, ... халық ақыны Сәт Есенбайұлының 100
жылдық меретойы, ... ақын ... ... 90 ... ... ... 175 ж ... арнаған ірі-ірі айтыстар өткізді. Халық өнерінің
бағы жануына үлес қосар осы шаралармен бірге, облыс ... ... ... ... ... өткізген, оқушылар айтысы, бұл үлкен шоғырға
қосылудың үлкен себін тигізді.
Мәдени ... ... ... сөз ... ... елі мен
жеріне, өнеріне жан- тәнімен берілген оның болашағын қалап жүрген. ... Қ. ... А. ... ... жерінің кешегісі мен ... ... көзі бай ... ... ... ... халқына көрсететін, келер ұрпаққа
мұра етіп ... ... жас ... ... ел тарихымен
таныстырып,сүйіспеншілікке ... ... орын ... Осы мақсатта облыс тарихында 1973 жылы 23 ... ... ... ... ... ... өмір мектебі мұражайларында
патшалық Ресей кезіндегі Торғай облыста тарихынан бастап, ұлт-азаттық
көтеріліс, ... және Ұлы Отан ... ... ... ... кейінгі жылдар тың игеруі, Торғайдың кен байлығы жайында тарихи
деректер жиналды.
1970 жылы облысты ... ... ... ... басшылығымен мұражайға құнды экспонаттар жиналды, кейінгі
жазған кітаптарына ... ... ... ... ... ... соңғы
кезде қосылған сәукеге, бұл да Ө. Жәнібековтың эскизімен жасалған еді.
Соңғы жылда мұражайда қазақ жоңғар ... ... ... Оған атақты батырлар Ш. Жәнібек батыр, оның серіктестері жайлы тың
дерек жазылады.
1991 жылы ұлы ағартушы Ы. ... ... 150 жыл ... мұражай экспонаттарын қайта қарапкөптеген өзгерістер енгізген.
Әсіресе халқымыздың ұлы ... ... ... ... ... ... мен шығармашылық еңбек жолын айқындайтын ресми материалдар
және құнды құжаттармен мұражай эксперциясы ... ... ... айшықта сөз ойға оралғанда ең алдымен Торғай
театры көз алдыңа келеді. Торғай өңірінде ерекше орын ... ... ... ... облысының қазақ музыка драма театрының құрылуы. Театр
шымылдырығын ең ... М. ... ... ... ... ... ... сол жылы Мәскеудегі М. Шепкин ... ... ... ... ... ... жылы ... ұжымы Торғай облыстың жабылуына байланысты Жезқазған
қаласына көшірілгенімен торғайлық өнер ... ... ... ... ... еске алып отырады.
Торғай облысы қайтадан ашылған соң 1992 жылы театр өмірі ... ... ... ... мен ... ... ашты. 1972 жылы
алғаш театр ашылғалы еңбек етіп келе жатқан ... О. ... ... ... ... өнер ... ... шықты.
Жаңашадан ашылған театрдың творчествалық өсуі кезінде ... ... ... ... ... ... биікке жетуі үшін көп
ізденіс, профессионал актерлер қажеттігі туды. Облыс ... ... ... ... ... Б. ... мемлекеттік театр
өнер институтының ректоры Г. ... ... ... ... жаңа ... 1 топ ... келіп, театрға тың серпіліс әкелді.
Облыс тарихында 1996 жылы алғаш рет театр ... ... ... өзі ... ... ... қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов атындағы
облыстың музыкалық ... ... жас ... ... ... тың ... болды.
Қазақ мәдениеті мен өнерінде Торғай өлкесінің одан шыққан әнші
сазгерлердің де өз ... бар, ... сөз ... дамуының көш басында
тұрғындардың бірі-Бақытжан, Байқадамов, Б. ... ... ... Б. ... орны ... Торғай елінің мақтанышына айналған
Б. Хамзиндер қазіргі әуесқой ... әнші ... ... ... ... ... ... қызметкерлері шебер сазгерлері:
Қ.Деріпсалдин, Б. Сәукиов. Олардың әндерін республикаға танымал ... ... ... фальклорлық-этногрфиялық «Шертер»,
«Ғасырлар кеніші», «Торғай әуендері», ансамблдері көпшіліктің ықпалына
бөленген.
«Қазақстан Республикасына еңбегі сіңген әртісі» ... 1993 ... ... ... ... Қыпшақ Қойғарин, Отаркүл Мұқатова, Сайлау
Ордабаев, Асқар Болтов, ... ... ... ... ... ... қабылдайды.
Торғайлық өнерпаздар мен орындаушылар республикалық ... ... ... ... ... ... оралып еді. Әнші
Ғазиза Жұмекенова, Шәмші Қалдаяқов атындағы байқауда лауреат атанды. 1992
жылы Аманкелді Досжанов ... ... ... ... ... ... ... ұлтты Торғай жерінің өнері туралы ... ... ... ансамблін, башқұрт фольклорлық тобын т. б. Айтпай кетуге
болиайды.
Сонымен қатар отбасы ансамбльдерінің қалыптасып көбеюіне ... ... ... ... ... ... ... танымал Сауекеновтер, Молдахметовтер, Әбішевтер ансамбльдерінің
орындауындағы концерттер үнемі, табыспен өтетінді. ... ... ... ... жас ... өнер ... шығуына ықпал ететін
байқаулар «Торғай жұлдыздары», ... ... ... ... ... Осы ... ұйымдастыруда да
жастардың жаңа тың ізденісі байқалады: «Шанс-шанс» байқауын ұйымдастырушы
продюссер Алмат Сұлтанғазин ... ... ... ... биі ... ... үлкен әлеуметтік мәселе екендігі
белгілі. Кезінде ән ... би ... бірі ... ... Сол
кісі «Би қанаттанса, ел қанаттанады»11 , деген екен.
Қазақстан өз дербес мешекет болып көк байрағы ... ... ... Ұмыт бола ... ... ... өнерге жан кірді.
Қазаққа қалқан, жауына олдаспан болған Ш. Жәнібек пен Төлек Жәуке
батырлар жөнінде театрландырылған көріністер ... ... ... ой ... кең ... ... жерін қорғау, оңайға соқпағанын, ол үшін
қан мен ... аз ... ... сездірді.
Бір сөзбен айтқанда бұл меретойлар данышпан, ер жүрек баиыр
бабаларымыздың аруақтары алу, сол ... ... ... ... үлгі өнеге
қалдыру. Күй құдіреті Құрманғазы мен күй ... ... ... үлгі ... күй ... ... ... өкілі болып С.
Жәлімішевті айта кеткен жөн. 175 ... ... ... қала ... игі із қалдырған зиялы адам. ... ... ... ... Н. ... Ж. Сабыржанов, Қ. Әбіловтер Арқалықтың
бел балалары. Қайда жүрсе ... ... ... ... ... ... ... Арқалығым деп жырға қосқан ақындар. Міне,
көріп отырсыздар тарих дөңгелегі, ... ... қала ... ... ... ... ... түскендерді де осылай қарсы алып отырды. Соның бірі
Қазақстаннан шыққан ғарышкер Т. Әубәкіров болды.
Қала халқының 70 % -і жастар, жас ... ... 1990 жылы ... ... ... Бұл ... бала-бақшалар мен мектептер салуға ықпал
етті. Осы ... ... ... ... ... ... ... 20-ға
жуық бала-бақшалар жұмыс істеді. Егемендік алған кезеңнен ... яғни ... бері ... ұлттық рухты тәрбиелеу, ана тілін меңгеру ... ... тілі ... тіл ... бекіп заңдасқаннан кейін басқа да
ұлт өкілдерінің балаларына қазақша үйретіле бастады.
Осы заманға лайық жұмыс жасап, ... ... ... мен ... А. ... Ш. ... Б. Майлин атындағы мектептерді ... ... ... ... таңда Отанымызбен қатар ТМД елдерінде де
қызмет атқарып жүр.
Қала іргетасы қаланған күннен бастап және облыс орнағаннанақ ... ... ... ... ... зор ... бөлінді.
Қазіргі таңда нарық заңына байланысты және қала халқының құрт ... ... оқу ... ... Торғай аграрно-технткалық колледжі
және экономика және құқық коледжі жұмыс істеп, мамандар даярлауда. Аталған
коледждердің ... ... ... ... болса, экономика және
құқық колледжі толық дербес оқу орны болып есептеледі.
Қазақстан болашағы бүгінгі жастарда оқытып, тәрбиелеуде ... ... ... ... Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық мемлекетік
педагогикалық институтының алатын орны ерекше екендігі боршамызға мәлім.
Ата ананы болған ... ... ... құрғалы 13 жыл
болыпты. Әрине, егемендік алғаннан бері ... ... ... ... өрге ... жүре бердік десек өмірге көз жұма қарағандық
болар еді.
Бұл қиындықтарды жеңу үшін ... ... даму ... белгіледі. Осы жастарды орындау мақсатында 1996
жылы ... ... ... ... жағдай туралы, жаңа ғасырда қоғамды
демократияландыру, экономикалық және саяси ... ... ... ... М.Ә. ... ... ... жолдауы ерекше
маңызды женіс болды.
Себебі «Қазіргі өтпей шақ,-деп көрсетті сол жолдауында, елбасшысы,
болашақтан үміт етер шақ, сонымен ... ... да шақ, бұл ... ... ... ... ғажайып мүмкіндіктер ашып көретін шақ, бұл ... ... ... ... ... ... келе ... қуатты күш иесі
ретіндегі қайрат-қабілетіміз ... ... ... ... өсу ... ... Бұл ... дүние
жүзі мойындаған сияқты. Бұл кезде «не шығар ... деп ... ... қанат жайып, игілігін көрсетуде.
Теңгеміз тұрақталып, экономикамызда оң өзгерістер байқалуда.
Осыдан 7-8 жыл ... ... ... ... мәдениетіміз көтеріліп,
кітапхана, аурухана, мәдениет ... ... ... ... ... ... ... көпті көрген Торғайдан үміт үзілмейді. Қаланың
әкімі ... бір ... ... 70 мың ... бар ... ... демеймін, бірақ та 30 мың тұрғындары бар шағын қала болар
деп еді. 30 мың аз-ақ жылда қайтадан 60 мың ... ... ... ... емес. Қазақ барда Торғай қаласы өркендеріне халық сенеді.
Алғашқы қадамы кеншілердің жұмысшы поселкесі ... ... ... ... ... кем ... Ол қала ретінде ғана сақталып қалған
жоқ, Жангелдин және Аманкелді аудандары кіретін ... ... ... ... ... шәртебеде ие болып отыр. Аймақ үш жүзде жуық шаруа
қошағын, ... ... он жеті ... ... ауыл
шаруашылығы тәжирібе стансосы деп аталатын бір меклекеттік кәсіпорында
біріктіреді. 157 мың ... ... ... ... ... Ауа райы қолайлы
болған 2003 жылы әр гектардаң 14,1 ... өнім ... 197 мың ... ... Үш ... ... ... істейді. Оның шамалы өнеркәсіп орны бар
десек, оның он екісі ауыл шаруашылығы өнімдерін айналысады. Осы ... 2004 ... ... ... ... ақ 680,4 ... ... өнімін
өндірді. Бұл күндері қала кәсіпорының өзінде ғана 9 мыңға жуық адам ... ... ... және орта ... ... ... ... қалада бес базар, 120 дүкен бар. Дүкендер жылы жерге-көп ... ... ... орналастырып, қазіргі тамапқа сой жабдықталған.
Арқалық азық-түлік компаниясына қарайтын сауда үйі мен ... ... ... ... ... алып ... өнімдерін сауда жасайды. Қала
экономикасының жай-жағдайына толдау жасап бағыт-бағдарын анықтап отыру ... ... ... ... Ол ... ... ... ашып, халықтың бизнеспен еркін айналысуына көмектесіп отырады. Жұмыссыз
қарап отырған адам аз. ... ... ауыл ... машиналарын
жөндейтұғын «Арман» атты зауыт жұмыс істеген еді. Сол кәсіпорынды қайта ашу
жоспарланып отыр. Мұның өзі 150-200 ... ... іске ... ... кезде салына бастап, бітпей қалған үйлердің құрылысын сақтау да
қолға алынған, жуырда 40-пәтерлі осындай бір үй салынып бітті. ... ... бәрі осы ... ... сай атқарылып, көрген ... бұл үй ... ... арнайы сүйіндіретін бул үй басқа ... ... ... өте ... ... ... ... науқастар жатып емделетін 465 төсектін бес ... ... ... бұл айтылғандарға қоса жедел жәрдемнің қалалық стансосы,
отбасылық алты ... ... 12 ... ... ... ... қызмет етеді. Ал осы өңірдегі ең ірі өнеркәсіп
орны-Торғай боксит кен ... ... мен ... да ... деңгейде көмек көрсететін дербес «Денсаулық учаскесі» жұмыс істейді.
Қала сыртындағы ... ... де ... ... ... ... үшін 2003 жылдық өзінде 3 миллион ... ... ... Бір ... ... ... сүт ... бір
орталықтан үзбей беріп ... ... ... Оймақ жалқы үшін
«Денсаулық жылының» өрінде ғана 5 ... ... ... алынған. Емдеу
орындарын компьютерлендіру ісі белсенді түрде ... Бір ... ... өзі дүркірей көшіп кеткен Арқалыққа қазір білім деңгейі
жоғары жас мамандықтардың да ... ... ... ... ... ... 123 ... мен 343 арнаулы орта ... ... ... жылдары ғана 8 жас маманмен танықты. Бул санымен барлық
мекемелері материалдық-техникалық жағынан нығайып жабдықтылған.
Түнде ... ... ... ... көшелер жаңа жобамен қайтта
салынған.
Бүгінгі Арқалыққа бере қалсаң, бос тұрған биік үйлердің өзі бұранғыдай
үнірейіп үней ... ... ... кірпіш қалап уақытша
бітеп тастаған. Қала орталығындағы ... ... түр ... ... әсемдеу жөнінен де көптеген шаруа ... Көше ... ... ... өзі тәртіп пен тазалық мәселесінің. Ұшып
қалмағанын аңғартса, жасау адамдардың жолдарды кесіп өтер ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Көшелерде
шағын автобустар үзіліссіз жүріп жатады.
Өз қызметінің ... ... ... бір ... әкім ... көшелерге жарық беру туралы мәселе көтеріп, ол кезде Арқалықта
электыр қуаты өлешеп қана ... ... ... ... ... ... екен деп ешкім уайым жешеді. Басты көшелерінде түнімен шам ... ... ақ ... ... ... ... жылу мен суда үзбей
болып тұрады.
Облыс тарап, Арқалықтан береке кеткен кезде мектептер ... ... оты өше ... еді. ... ... ... ... педагогикалық институт және арнаулы орта білім беретін
төрт оқу орны қаланың ғана емес, ... ауыл ... ... да
есігін айқара ашқан. Бұларға қоса халыққа жалпы орта ... ... ... орта ... пен 19 ауылдық орта мектеп жұмыс істейді. 11 мыңға
торта бала ... ... жуық ... ... береді. Мектептердің
материалдық –техникалық жағдайлары жақсара ... ... ... бәрі ... компьютерлендінілуі атап өтерлік көрсеткіш емес пе?
Қалалық ... ... ... ... бірге бірқатар мәдени-ағарту және
спортқа машықтау мекемелері жұмыс істейді. Балалар мен жас жеткеншетердің
«Жас ұлан» орталығы, ... ... беру ... ... ... бар.
Окушыларға кәсіптік бағдар беретін техникалық орта ... ... Өз ... ... ... ... центоры,
копьютрлерленген сыныптары бар бұл мектеп көптеген мамандықтар ... ... ... орталығы болып алды. Қалада кешпор балаларға
қамқорлық жасалу қолға алынған. Ақыл –есінде кемістігі бар ... ... ... ... ... тул ... немесе туа
жетім балаларды қабылдайтын интернат сияқты мекемелер сормандай болған
талай сәбидің ... ... ... арқалады. Бір ғана «Надежда» жетім балалар
үйінен қаланың ғана емес. Сол ... ... ... да ... балалары басына пана тауып, қамқорлық көрді.
Облыс орталығы болып тұрған кезде ... ... ... ... ... ... бақшалаларын көптгімен қуантатын еді. Ел құмқоры
болған Дінмухамед Ахметұлы Қонаев Арқалыққа ... ... ... ... ... шын ризашылдығын білдіретін. Еңді ... ... ғана ... ... 2004 ... ... ... «Ақ бота» шына
жаңа тағы бір балабақша іске қосылып, бүгінгі ... ... ... құшағына алды. Оның ашылу салтанатына облыс әкімі
Сергей Кулагин қатысып, ғимаратың салыну және ... ... ... ... ... үй ... кинотеатр сыйылады. Кезінде Торғайдың
тор қаласы ... ... ... ... ... өнер ... өнер
жарыстырғанды биік мұрат деп білетін сауықшыл ел болатын.Арқалықтан түлеп
ұшқан ... пен ... ... ... ... ... музыкалы-
драма театры мен алыс шетелдердің жұртшылығын да тамсандырған «Шертер»
ансаблі көрген түстей болып, ... ... ... «Ат аунаған жерде түн
қалады» демекші. Арқалықта мәдениет орындары қайта ... ... ... ... өнер ... ... бірге екі жастық үйлену
тойын немесе тағы сондай қызық-қуаныштарды ... ... ... ... ... ... жас көрермендер театры. Қалалық
мәдениет және демалыс ... ... Даңқ ... осы ... ішіндегі
жөнделіп қолпына келтірілген «Мерей» кинотеатры, міне, осылардың бәрі шығын
қаланың ... ... Дала ... ... ... ... ... десең де болады.
Қаладағы № 2 сан-салалы ғылыми ... ... ... ие ... ... ... ... дәстүрлі «Торғай әуендері» фестивалі әр
көңілге ескінің көзіндей ыстық сезіледі.
Ол жыл сайын өтіп, Арқалық ... ғана емес ... ... мен ... ... Жарқайың ауданы жұртшылығының да өнер
додасына айналды.Бүгінде ... ... ... ... саланы
өркендетуге, халықтың тұрмыс жағдайын ... ... бар ... ... түбегейлі шешуге қуат-қабылеті ... ... ... ... ... ... өлшеусіз еңбегі халықтан
қолдау тапқан ол ел құрметіне бөленді.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Ә. ... ... 2003 ... ... ... ... ... марапатталады.
2002-2010 жылдары тілдерді дамытуға арналған Асыл мұра бағдарламасы.
Денсаулық жылын ойдағыдай өткізуге көзделген ... ... ... ... оның ... ... қаласының әлеуметтік жағынан дамуы.
Экономикалық көтерілуі мәдениетінің өркендетілуіне бағытталған іс- ... ... ... ... қаласының болашағына біздің үмітіміз зор.

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Депрессивті қалалардың өзекті мәселелері және оларды шешу жолдары80 бет
Жұмысбастылық пен жұмыссыздық: демографиялық және әлеуметтік көрсеткіштер негізінде (Арқалық қ. мысалында)66 бет
Шағын қалалардың әлеуметтік-экономикалық даму жағдайлары (Арқалық қ. мысалында)67 бет
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
Іргетас және іргетас арқалықтары және оларға қойылатын талаптар жайлы ақпарат5 бет
Алматы қаласының «Тоспа Су» тазарту аэростанциясы58 бет
Алматы қаласының агломерациясын қалыптастырудың экологиялық ерекшеліктері35 бет
Алматы қаласының ауа басейнінің сапасын бақылауды басқару және ұйымдастыру37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь