Арабша - қазақша құқық терминдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Терминология және аударма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Араб терминологиясының қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... 10
1.2. Қазақ терминологиясы және даму жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.3 Аударма теориясы және аударма түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30

2. Араб құқық тілінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... .33
2.1 Араб құқық тілінің қалыптасуына әсер еткен факторлар ... ... ... 33
2.2 Араб құқық тілінің орнауына фикхтың әсері ... ... ... ... ... ... ... ...34
2.3 Араб құқық тіліне Құран, хадистердің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.4 Араб құқық тіліне әсер еткен лингвогеографиялық фактор ... ...41
2.5 Араб елдерінің осы заманғы құқық тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46

3. Қазақ тілінің құқық терминдері ... ... ... ... ... ... ... ... ...70
3.1 Қазан төңкерісіне дейінгі құқықтық атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
3.2 Құқық терминдерінің Кеңес өкіметі кезіндегі жай. күйі ... ... ... ... .88
3.3 Құқық терминдерінің жасалу көздері немесе шығу тегі ... ... ... ... .92
3.4Араб құқық терминдерінің қазақ тіліне аударылу мәселелері ... ...97

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .102

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .106

Қысқартулар мен белгілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 110

Қосымша (арабша . қазақша құқық терминдерінің сөздігі ... ... .111
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алып, дербес мемлекет болды. Өркениетке қадам басқан қазақ халқының алуан түрлі тіршілігінің бірі - тіл тағдыры. Ұлттық тілсіз тәуелсіздіктің ешқандай мәні де жоқ. Мемлекеттік мәртебеге ие болып отырған қазақ тілінің әлі де зерттеуді қажет ететін мәселелері біршама. Академик Әбдуәлі Қайдаров айтқандай, «Ең алдымен оның тірек болатын үш тағаны - жазу сызуы (ұрпақ арасын жалғастырар алтын көпірі), ономастикасы, терминологиясы (оның байуы, жаңару көзі) берік емес екендігін мойындау қажет» деген пікірі орынды айтылған.
Қоғамда болып жатқан өзгерістерге орай тіліміздегі терминдер – бүгінгі үрдіс нәтижесінде едауір өзгерістерге ұшырап, қайта қаралып жатқан мәселе.
Сондықтан терминология мәселесіне, оның ішінде салалық термин проблемасына аса көңіл бөлініп, салиқалы да жан-жақты зерттеу жұмысын жүргізу бүгінгі күннің зор талабы болып отыр.
1. Абдрахманов А. О принципах составления русско-казахских отраслевых терминологических словарей. Вопросы терминологии. -М.1961. – 195б.
2. Ағыбаев А., Баймурзин Ғ. Қылмыстық құқықтың орысша-қазақша терминдерінің сөздігі. -Алматы, 1994.
3. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. -Алматы, 1988.- 23-45б.
4. Алдашева А., Сарыбаев Ш., Уалиев Н. Жаңа атаулар. -Алматы: Ана тілі, 1992.
5. Әбдірахманов Ә. Терминдер мен атаулар. –Алматы: Қазақстан, 1990.
6. Базарбаев К. Экономикалық және әлеуметтік терминдердің орысша-қазақша сөздігі. -Алматы, 1993.
7. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. -Алматы, 1992.- 78б.
8. Біләлов Ш. Ұлттық ғылым тілі негіздерін қалыптастыру. - Алматы, 1997.
9. Дулатбеков Н.О. Заң терминдерінің қазақша-орысша, орысша-қазақшасөздігі. -Алматы, 1995.
10. Заң терминологиялық сөздігі. -Алматы, 1996.
11. Ибраева А. Заң терминдерінің қазақша-орысша және орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. -Алматы, 1996.
12. Исанова А.Ш. Қазақ тілі заң терминологиясының қалыптасу тарихы (ҚазҰУ хабаршысы, филология сериясы, 3 саны).
13. Кенжалиев З., Даулетова С.О., Андабеков Ш.А. Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 98-112б.
14. Кенжалиев З. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 66б.
15. Rouland N. L’ Аntropoloie juridique. P., 1990.
        
        Мазмұны
Кіріспе......................................................................................................3
* Терминология және аударма ..........................................10
1.1 Араб ... ... мен ... ... ... ... және даму жолдары..................................13
1.3 Аударма теориясы және аударма түрлері......................................30
* Араб құқық тілінің қалыптасуы .................................33
2.1 Араб құқық ... ... әсер ... ... Араб ... тілінің орнауына фикхтың әсері...............................34
2.3 Араб құқық тіліне ... ... ...
2.4 Араб ... тіліне әсер еткен лингвогеографиялық фактор.......41
2.5 Араб елдерінің осы заманғы құқық ... ... ... құқық терминдері...................................70
3.1 Қазан төңкерісіне дейінгі құқықтық атаулар..................................70
3.2 Құқық терминдерінің Кеңес ... ... жай- ... Құқық терминдерінің жасалу көздері немесе шығу тегі.................92
3.4Араб құқық терминдерінің қазақ тіліне аударылу ... ... мен ... ... - ... құқық терминдерінің сөздігі.........111
Кіріспе
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының алуан түрлі тіршілігінің бірі - тіл тағдыры. Ұлттық тілсіз ... ... мәні де жоқ. ... ... ие ... ... ... тілінің әлі де зерттеуді қажет ететін мәселелері біршама. Академик Әбдуәлі Қайдаров айтқандай, деген пікірі орынды айтылған.
Қоғамда болып жатқан ... орай ... ... - ... ... ... ... өзгерістерге ұшырап, қайта қаралып жатқан мәселе.
Сондықтан терминология мәселесіне, оның ішінде ... ... ... аса ... бөлініп, салиқалы да жан-жақты зерттеу жұмысын жүргізу бүгінгі күннің зор талабы болып отыр.
Қоғам ... ... өз ... ... ... өндіруде қажетті қатынас жасау қандай қажет болса, тіл қызметінде терминология соншалықты қажет.
Салыстырмалы-тарихи және ... тіл ... ... ... ... басқа қолданбалы өзгешелікке ие болуы қажет. Сондықтан, ізденудің объектісі ... ... ... істер күйіне жүгіну қажет. Қазіргі кезде Таяу ... ... ... жеткізу туралы өткір сұрақтар туындап отыр. Әсіресе, араб ... ... ... ... ... жоқтың қасы. Негізінен елімізге Араб әлемі жайлы информация, сол елдерде болып жатқан процестер мен өзгерулер ... ... ... ... емес ... немесе кешігіп келеді. Бәріне мәлім, ізденушінің алдында әрдайым мәдени бөгем болады. Ол негізінен тілдік бөгемге байланысты. Аударма және ... ... ... кезінде қателер туындайды. Ол ең біріншіден араб құқықтық санасының ерекшеліктері жайлы мағлұматтың жеткіліксіздігінен болды.
Заңдық мәтіннің мағынасы оны оқу ... ... Ол ... ... ... ... ... болу керек. Алайда, интерпретаторлардың интелектуалды қабілетінің ( білімі, мәдени деңгейі, соның ішінде ... ... ... ... мағына әртүрлі болуы мүмкін. Заң шығару техникасының жалпы мақсаты болып, құқықтық нормалар мәтінінің қол ... жету ... ... ... Алайда, ол заң мағынасына және заң дәлдігіне ... ... ... ... ... ... және ... (заң) адамдардың санасы мен еркіне тек тілдің көмегімен әсер етеді. Сол тіл арқылы ... ... ... ... ... ... Тіл ... заң шығарушының ойы сыртқы қолданысқа қабілетті.
Бұл бітіру жұмысы араб елдеріндегі заңдық техника тіліне, құқықтық терминдерге, араб және қазақ тілдерінің құқықтық ... ... ... екі ... ... ... алатын орнына, араб құқық терминдерінің қазақ тіліне аударылу мәселесіне ... ... ... ... ғылымдардың торабында жүргізіліп, жазылған. Олар: тіл білімі (оның салыстырмалы-тарихи, типологиялық контекстінде), заңтану (құқықтық ... ... ... ... ( ... ... құқықтық жүйелерін салыстыру жағынан), терминтану және жас ғылым саласы -- құқық антропологиясы. ... мен АҚШ- тың ... ... ... тіл ... қалай болса да зерттелген. Алайда, Таяу Шығыстың заңдық техникасы елімізде мүлде зерттелмеді десек болғаны.
Қазіргі ... Таяу ... ... тез ... ... және демографиялық жарылыстан кейін ол елдер жайлы (мұнайға бай араб мемлекеттері жайлы) тәуелсіз әрі барабар мағлұмат жеткізілу азаюда. ... ... ... кезінде, араб құқықтық деректерін аударуда батыстық ғалымдардың, ізденушілерінің әжептеуір шабыты байқалады. Көрші жатқан Ресей ғалымдары олардан артта қалып қоймады. ... ... ... ... ... елдерінің геополитикалық мүддесіне байланысты.
Бұл фактор батыс ғалымдарының (салыстырмалы заңтану саласымен айналысатын) Таяу Шығыс аймағындағы ... ... ... ... ... термин жасау жұмысымен тек лексикографтар мен лексикологтар, ... ... ... ... ... қазіргі ғылым мен техника заманында - логиктер мен математиктер, физиктер, медицина қызметкерлері, ... ... ... және ... да сала ... ... түрде шұғылданып келді.
Бұған дәлел соңғы шыққан түсіндірме сөздіктер мен екі тілдік сөздіктер, әр жылдары қорғалған диссертациялық жұмыстарды атауға болады. Атап ... ... ... ... ... 1927), ... тілінің терминдері (Қызылорда, 1936), Орысша-қазақша қоғамдық-саяси терминологиялық сөздік (Алматы, баспасы, 1974), ... Заң ... ... ... (Алматы, 1995), т.б.
Бұлайша терминология мәселесінің қолға алынуы себебі - ... мен ... ... пен өнердің, әдебиеттің жоғары дәрежеде даму жетістігі.
Қазақ жерінде де ғылымдар ... ... ... қалыптасуы, дамуы баяу жүрсе де тоқтаған емес. Оның Қазан төңкерісінен кейінгі жылдары ... ... ... үлес ... ... лексиканы зерттеуде және оның қоғам үшін мәнін, маңызын анықтауда А.А.Рееформатскийдің, В.В.Виноградовтың, ... ... ... ... ... т.б. зерттеуші ғалымдардың еңбектерінің мәні зор болды.
Сонымен қатар, түркология ілімінде де үлкен талпыныстар, зерттеу жұмыстары жандана ... ... ... ... ... ... Ә.Қайдаров, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаев, Ш.Сарыбаев, С.Исаева, С.Бәйішев т.б. ғалымдардың еңбегі ... зор ... Бұл ... ... термин жасаудың принциптері мен шарттары белгіленіп, анықталып, олар сөздік ... ... ... келіп салалық термин жасау мәселесі қолға алынды.
Терминология мәселесін зерттеудің бірнеше себептері ... Атап ... ... ... ... ... талабына сай оның терминологиясы да заман талабына орай дамуға тиіс. Екіншіден ... ... ... тілі - ... тілдің негізі болса, терминология мен ғылым тілі оның жон арқасы болуға ... ... ... тілі терминологиясы әр түрлі жағдайларға байланысты қазіргі кезде үлкен дағдарысқа ... ... ... ... жаңа кезеңдерінде еліміз егемендік алып, бүкіл халқымызды мәдениетті, білімді ету мәселесі күн тәртібіне қойылған кезде әдеби тілдің ғылыми ... ... да гөрі ... ету, әрі ... ... ... ... баянды етіп сіңіру мәселесінің өте зор маңыз алып ... ... ... мәдениеті көтеріліп, санасы өскен сайын тіл қадірі де арта түсуде.
Қоғам дамуының жаңа кезеңіне көтерілгенде, халық тұрмысына, ... ... ... ... ... жаңа ... соны ... пайда болып, соған байланысты тілдегі бұрыннан бар сөздердің мағыналары ... ... ... жаңа ... терминдер туды. Осындай жолмен туындайтын, халық тұрмысында өзгерістер болған сайын жетілдіріп отыруды ... ... ... бірі - заң ... заң ... дайындау ХХ ғасырдың 20-жылдарының аяғында басталды. Демек, сол кезден бастап Қазақ мемелекетінде заң ... ... ... ... мен ... шарықтай өскен заманыңда басқа терминдер сияқты заң терминдерінің құрамында да ... ... ... ... терминдер құрамындағы бірқатар атаулар ескіріп, оның есесіне жаңа ұғымды білдіретін соны ... ... ... ... ... би, ... ұлық т.б осы сияқты көне атаулар архаизмге; кеңес, сот, прокурор, қорғаушы, тергеуші т.б ... осы ... ... меншік пен мемлекеттік қорғаушы субъектілердің мазмұнын білдіретін терминдік мәнге ие болды.
Заң терминдерінің негізін халықтың әдет-ғұрыптарынан, ... ... ... ... ... материалдарынан, заң кодекстерінен, қылмыстық істер кодекстерінен кездестіруге болады. Мысалы, куә, халық соты, заң, шағым, бас ... ... ... ... бап, ... ... ... жауапкер, талап арыздары, айыпкер, жаза, қылмыс, айыптаушы, тағы басқа сөздер бірер ... ... ... ... ... бар, кейбірі бұрыннан-ақ терминдік мән алған сөздер. Тілді жаңа терминмен байытудың ең тиімді де ... жолы осы ... ... ... қоры мен ... ... екенін көрнекті тіл мамандарының бәрі дерлік мақұлдаған.
Осы кезге дейін бізге мәлім болыған заң терминдерінің шығу ... ... ... да ... ... ... ... Бірқатар терминдер жалпы түркілік негізде жасалса, енді біреулері ... ... төл ... ... ал бір ... басқа тілден ауысқан кірме сөздердің терминдік қызмет атқарып қалыптасуынан пайда болды. Мысалы, әкімгершілік ... ... ... көне түркі дәуірінен белгілі. сияқты қылмыстық правоға қатысты сөздер байырғы қазақ тілінде бар атаулар. Ал сөздері - ... ... ... ... ... ... ... болу төркіні әртүрлі сөздердің де қай-қайсысының термин ретінде қалыптасу жолы, өз тарихы бар. Бұлардың бәрі де ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Сондықтан, заң терминдерін бір ізге салудың, оларды қалыптастырудың маңызы зор. Бұл ... ... бір шама ... да ... рет заң ... ... ... сөздік жасаған ғалым Т.Күлтелеев. 1962-1964 жылдар аралығында басылып шыққан заң ... ... ... ... игі әсерін тигізді.
Мысалы, 1960 жылы шыққан С.Байсалов пен ... ... ... ... ... ... болды. Онда 2700-ге таяу заң терминдері қамтылды.
Бұл сөздік - қазіргі кезде заң терминінен хабардар ететін ... бір ... ... деп ... ... терминдері ғана емес, жалпы терминология мәселесінің теориялық жақтары қазақ тіл білімінде әлі де толық шешімін таппай отыр.
Демек, К.Аханов, Қ.Жұбанов, ... ... ... т.б. ... және ... берілген анықтамалар негізге алынып, бүгінгі кезеңде арнайы ... ... ... ... деп ... ... Республикамызда заң терминдерін зерттеп білу міндеті өзінің көптеген шешімдерін күтуде. Солардың бірі - заң терминдерінің қалыптасу кезеңдерін анықтау, олардың шығу ... ... ... жүйе ... қалыптасуы арнайы зерттелген жоқ.
Заң терминдерін ғылыми жағынан зерттеудің маңызы зор. Әсіресе, жоғары оқу орындарындағы заң ... ... заң, сот ... ... ... ... күнделікті жұмыстарында пайдалануға аса қажет.
Демек, бұл айтылғандардың бәрі де зерттеп отырған проблеманың өзектілігін дәлелдейді. Сондықтан, ... ... ... ... ... етеді.
Қазіргі кезде араб әлемі жайлы мағлұмат Қазақстанға агенттіктер арқылы немесе Ресей ... ... ... ... Араб ... ... ... ерекшеліктерін зерттеу практикада заңдық документтерді занды түрде аудару түсінігімен байланысты болып келеді.
Осы салада жазылған еңбектер жоқтың қасы. Қазақ ... ... араб ... ... ... зерттеуге арналған жұмыстар аздап кездескенмен, екі тілді ... ... ... ... жұмыстар жоқ. Бұл салада тек кішігірім диплом жұмыстары, мақалалар кездеседі.
Зерттеу жұмысы бір ... ... ... жазылды. Алдымен тақырып таңдалып, кейін материалдар жинастырылды. Жұмыстың тақырыбы бойынша бір ... ... ... ... ... ... ... құрастырылды.
Зерттеу жұмысының мазмұнын ашу үшін екі түрлі бағытта жұмыс істелді. Әуелі практикалық жақтан терминдер ... ... ... ... ... екі ... ... жүйесі зерттелді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі:
* Біріншіден, араб және қазақ тілдерінің құқық ... ... ... ... ... мен даму жолдарын білу;
* Екіншіден, араб елдерінің заңдық техника тілінің ерекшеліктеріне әсер ететін экстралингвистикалық факторларды зерттеу кажеттілігі;
* Үшіншіден; құқықтық араб ... ... ... ... ... және араб ... терминологиясын аударудағы эквиваленттілікке (ұқсастыққа) жету.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... араб және ... ... ... зерттеу, араб және қазақ құқықтық тілдерінің ерекшеліктерін анықтау, араб құқық терминдерінің қазақ тіліне аударылу мәселелерін қарастыру. Бұл ... жету үшін ... ... ... керек:
* қазіргі құқықтық араб тілінің лексикалық құрамымен танысу;
* араб тілінің ... ... ... ... ... терминдерімен ара қатынасының жаңа тенденцияларын анықтау;
* зерттеу ... ... және ... ... ... құқық терминдерінің лексикалық құрамын сипаттау;
* екі тілдегі терминдер жүйесінің даму жолдарын көрсету;
* араб терминдерінің қазақ тіліне аударылу ерекшелігін айқындау.
Зерттеу ... ... және ... ... құқық терминдері, олардың мағынасы мен ерекшеліктері, олардың тарихы.
Зерттеу жұмысының пәні. Араб және қазақ тілдерінің ... ... ... ... ... Бітіру жұмысында қойылған сұрақтар салыстырмалы-тарихи, типологиялық тіл білімі, қолданбалы лексикология, терминтану және салыстырмалы заңтану ғылымдарының торабында шешілді.
* Араб және қазақ ... ... ... ... ... зерттелген жұмыстар жоқтың қасы. Сондықтан да, қазіргі заман сұраныстарын ескере отырып, екі ... ... ... ... ... ... Терминтану мен құқықтық лингвистиканың негізгі күйі Таяу ... ... ... ... жұмысының теориялық маңызы.
Диссертацияның қорытындылары мен нәтижелері, ұсыныстары қазіргі кездегі терминология саласында, араб және қазақ терминологиясының, ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеп, анықтауға өз үлесін тигізеді. Араб және ... ... ... деректерді талдап, аударма эквиваленттілігінің теоретикалық негізін құрастыруға да септігі болады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы.
Бұл еңбекте ғылыми дәлелденген, анықталған ... ... оқу ... араб ... оқитын студенттерге, оны оқытатын оқытушыларға көмегін тигізеді. Сондай-ақ, заң терминдерінің түсіндірме сөздіктері мен оқулықтарын жазуға практикалық тұрғыдан септігін ... ... ... ... ... ... және ... жүйесінің унификациясына, терминологиялық мәліметтер банкін құруға ( ТМБ) көмектеседі.
Ізденіс кезіндегі жасалған қорытындыларды араб тілі мамандары, араб елдерінің құқық деректерімен ... ... ... ... мүмкін. Араб заңдық құжаттарының аудару барабарлығына көмек етеді. Араб елдері мен Қазақстан арасындағы ... ... ... істі ... кезіндегі қазақ дипломаттары мен мамандарына, студенттердің Таяу Шығыс елдерінің мәдениеті, тілі, тарихын оқуда көмектеседі.
Зерттеу жұмысының дерек көздері ретінде хронологиялық және ... ... ... ... ... араб тіліндегі құқықтық әдебиет (құқық теориясы жайлы оқулықта араб тілінен ағылшын тіліне аударылған құқықтық әдебиет, араб тілінен орыс ... ... ... ... және ... ... мәтіндер, оларда араб тілінен енген сөздер проценттік ... ... араб ... ... ... ... ғасырда арабтар колданған) Фикх-ус-Сунна ﺃﻟﺴﻨﺔ ﻓﻗﻪ ... ... және ... тіліндегісі). Осман империясының соңғы уақыттағы құқықтық араб тілінің анализі ретінде Маджалат-уль-ахкам-уль-адлия ... ... ... ... ... ... ... құқық терминдерінің сөздігін жасау үшін Мұхаммад Махмудтың ... ... ... пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының әдістері. Зерттеуде салыстырмалы әдіс, талдау ... ... ... ... ... ... ... арқылы терминдер, сөз тіркестері талданып, олардың құрылымы, мағыналары ... ... ... арқылы жинақталған материалдар тілдік процесстерге сүйеніп, лингвистикалық, ... ... ... араб ... ... институттар, терминология сипатталды.
Салыстырмалы әдіс арқылы құқық ... ... ... ... ... ... зерттелінді, әртүрлі тілдегі заңдық мәтіндер салыстырылды.
Салғастырмалы әдіс арқылы екі бөлек тілдік семьяға жататын араб және қазақ тілінің құқық терминдері ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, негізгі бөлімнен, ол үш тараудан құрылған, қорытындыдан тұрады. Соңында қолданылған әдебиеттер тізімі және ... ... ... сөздіктері берілген.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Терминология және аударма
+ 1.1 Араб терминологиясының қалыптасуы мен дамуы
+ Араб тілі - ... ... Араб тілі ең ... ең қиын ... бірі. 22 мемлекет сөйлейтін тілдің терминология жүйесі күрделі. Енді біраз араб ... ... мен даму ... тоқталсақ.
+ Терминология жалпы әдеби лексиканың бір құрамдас бөлігі (жалпы әдеби тілдің бір жүйесі). Себебі араб терминологиясы өз бастауын жалпы әдеби ... ... ... да ... жүйе жалпы әдеби лексиканың даму үрдісі мен қызметінен алшақтай алмайды. Терминдер жалпы ... ... ... ... ... ... ... бұғаудан азат болған араб елдері елеулі ғылыми және техникалық прогресті өткізуде. Сондықтан осы кезде ұлт тіліндегі барлық терминдерді қамтитын ... ... болу ... ... Араб ... ... ілімінің қалыптасу тарихы екі үлкен: классикалық және қазіргі замандық кезеңнен ... Әр ... ... тән ... болса да, араб тілі өз тазалығын сақтап ... ... ... де ... ... даму механизмі бойынша тілдердің қайсысы да жаңа сөздер, атаулар қалыптастырып отыруға икемді. Тіл заңдылығы ... ... ... жасалған сөз не термин қалыптасу үрдісінен өту ... ... ... ... ... ісі бір ... бола салатын іс емес. Ол - ... ... ... ... ... құбылыс.
+ Араб әлемінде терминдер жүйесімен айналысатын үш мектеп бар. ... 1934 жылы ... Каир ... 1919 жылы негізі қаланған Дамаск академиясы және 1947 ... бері ... ... келе ... ... ... ... терминологияны жүйелеумен Арабизация Бюросы да (Рабат, Марокко) айналысады.
+ Араб терминологиясының құрылымы өте күрделі десе болады. Бұның себебі араб тілінде көп ... ... бар ... ... Сондай-ақ, араб-ағылшын және араб-француз билингвизмінің әсері де үлкен. Араб тіліндегі кейбір сөздерді атауда ... ... түрі бар. ... мәні ... ... ... тілден еніп қолданылып жүрген терминдерді қазіргі тіл мамандары араб тіліне, лексикасына лайықтап жаңадан шығарған терминдермен атай ... Араб ... ... ... деп ... ... сөзі негізін اصطلح (аудармасы: жақсарту, түзету, қабылдау) етістігінен алады, бұл сөздердің түбірі صلح етістігі. Араб тілі ... бұл ... ... ... ... ... Араб мәтіндерінде бұл сөздер, сондай-ақ, الاتفاق - келісім сөзінің мағынасын беретіні де көрсетілді. Жоғарыда аталған ... көбі ... ... мен ... шарифтерде кездеседі.
+ Ал اصطلح етістігі көптеген хадистерде өз қолданысын тапқан. Бұл сөз, сонымен қатар, көптеген араб ... ... ... ... Ибн ... ... ... 711 жылы қайтыс болған) еңбегінде, Аззибидің (хижра бойынша 1205 жылы қайтыс ... ... ... болады. Енді اصطلح сөзінің хадистерде кездесетін жерлерінен мысалдар келтірейік: , , , . Бұдан байқайтынымыз اصطلح етістігі اتفق етістігіне синоним ... ... ... және مصطلح масдарлары Құранда немесе хадистерде, көне араб сөздіктерінде кездеспейді. Ислам өркениеті дами бастаған кезде اصطلاح ... ... ... өз ... ... ... атау үшін еңбектерінде қолдана бастады. Сондай-ақ, осы мағынада مصطلح сөзі де қолданылды. Содан бері көптеген ғасыр өтсе де бұл сөз өз ... ... ... ... ... ... 255 жылы ... болды) еңбегінде, сондай-ақ , , , еңбектерінде өз орнын тапты. Сол кезде терминдер туралы Ахмад бн ... ... ... жарық көрді.
+ Соңғы кездегі авторлардың көбі اصطلاح және مصطلح деген екі сөзден مصطلح сөзін көп қолданып, соған көп ... ... жүр. ... өркениеті кезінде терминдерге арналған ең құнды еңбек 1745 жылы ... ... Ол ... ... Европаның әртүрлі тілдерінде бұл сөз бір-біріне ұқсайды. Мысалы, ағылшын, голланд, дат норвег, швед ... term, ... ... terme ... ... ... тілінде termo, италиянша terminе, испанша terminо, португалша termо, ... ... деп ... ... тілдерінің көбіне ортақ бұл сөз ұлттық тіл ... ... ... өте келе ... мәдениет дамып, елдердің бір-бірімен қарым-қатынас жасау қажеттігі туындады. Ғалымдарда бір-бірінің тілін түсіну үшін, бір-бірімен байланыс ... үшін ... ... ... ... ... ... нәтижесінде термин ғылымын дамыту қажеттігі аса қажетті мәселеге айналды. Терминдерді ... ... бірі Лине ... Ол ... ... арналған еңбек болды. Сондай-ақ, Морвенің (1782ж) химия саласына арналған еңбегін атауға болады.
+ Әртүрлі ғылым салаларының ортақ терминдерін қалыптастыру үшін түрлі ... ... ... ... 1867 жылы ... ... конференциясы, 1889 жылы жануартану саласындағы ғалымдар конференциясы, 1892 жылы химия ғалымдарының ... ... ... жүйесі дамып жатты. Осылайша жылдан жылға ғасырлар өте келе қазіргі терминдер ... ... ... ... бәрі ... ... талданып, қабылданды.
+ 1979 жылы құрылды. Бұл комиссия терминдерді тұрақтандырып, бір жүйеге келтірумен айналысты. Терминкомның алдына мынадай міндеттер жүктелді: термин ... ... ... ... ... және барлық тілдердегі терминдерді жүйеге келтірумен айналысты.
+ Араб терминдерінің дамуы мен зерттелуінің екі саласы бар. Олар: ерте кездегі араб ... және осы ... ... Осы екі ... ... маңыздылығы және талабы, басқада мамандықтармен, европа, шығыс ... ... бар. Ерте ... араб ... ... ... бір ... бөлінбейді. Бірақ қажеттілікке байланысты ол араб тіліндегі барлық білім салаларын ислам дәуіріндегі ғылыми қозғалыстың пайда ... ... осы ... ... ... ... түскенге дейінгі аралықты қамтиды.
+ Бұдан шығатыны терминдердің зерттелуі қазіргі кезеңдегі араб ... және ... ... ... барлық жеке сөздер мен терминдерді қарастырады. Ол медицина саласындағы, химия, спорт, астрономия салаларындағы еңбектер, ғылыми журналдар және басқа да ... ... Бұл ... ... араб ... көне ... тілдерінен аударылған. Олардың басында грек тілі тұрады, ал кейіннен парсы, санскрит және латын тілдерінен аударылған.
+ Араб ... ... мен ... ... терминдерді зерттеу үшін соған байланысты көптеген баспа құралдарын қарастыру керек. Көптеген ғылыми еңбектер араб баспа ғасырында Европада тарала бастады. Олардың ... ... Ибн ... ... Наср ... ... геометрия жазбаларын, Ибн Ғауамның ауылшаруашылық туралы еңбегі бар. ... - ... ... ... құбылыс. Сондықтан оның сөздік құрамы әрдайым өзгеріп, толығып дамып отырады. Әр дәуір, әр қоғам, әр халық өзіне қажетті жаңалықтарды туғызса, сол жаңа зат, ... ... ... өз ... ... болады. Қазіргі кезеңдегі саяси, әлеуметтік, мәдени өміріміз бен ғылыми-техникалық дүниемізге қаншама ... еніп ... ... орай ... соны ... - жеке ... мен сөз тіркестері пайда болып отыр.
Әлеуметтік, шаруашылық, мәдени ... ... ... ... ... жатқан жаңа ұғымдар көптеген неологизм сөздерді дүниеге келтірді.
1.2 Қазақ терминологиясы және даму ... ... ... ... және оның табиғатын барынша терең ұғыну үшін ең алдымен жалпы терминология мәселесін білу аса қажет. Әлемдегі ... мен ... ... ... да, ... ... ... да бай. Оларды көптеген ғалымдар зерттейді, әр ғылымның өзіне тән тарамдары бар. Осыған сәйкес зерттеу объектісі, әрбір ... ... ... ... болады. Осындай ұғымдардың қасиеттері мен сырларын зерттеу арқылы дүниені ... ... ... ғылыми-техникалық ұғымды білдіретін сөз болады. Сондай сөздер жүйесі тіл-тілде терминдер жүйесін құрайды.
латын тілінен алынған сөз. Бастапқы мәні , , ... ... Бұл ... осы сөз ... ... мен ... ... дипломатия салаларындағы ұғымдарды атауы болып табылатын сөздердің жиынтығы деген мағынаға ие болған.
Терминдер, терминдер ... ... ... мәселесі тілдің лексикалық құрамындағы бүтін бір проблема ретінде көптен зерттеліп келеді. Оларды түсіндіруге тіл мамандары да, логиктер де, басқа да ... ... ... де өз ... арнады.
Терминологиялық лексиканы зерттеуде және оның қоғам үшін мәнін, маңызын ... ... ... ... Р.А.Будаговтың, Т.Бортогаевтың еңбектерін ерекше атауға болады. Сондай-ақ, қазақ түрколог тілшілері: А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ш.Сарыбаев, ... ... ... ... де зор деп айта ... тіл ... ... термин мен терминология ұғымыныңтеориялық мәнін ашуға тырысады. Ол термин, ұғым, сөз түсініктерінің өзара байланысы жөніндегі пікірлерді салыстыра келіп, екі түрлі ... ... яғни ... ... бір затпен байланысты затпен қарайтындар, екіншісі - терминді ұғыммен байланысты қарайтындар. А.А.Реформатскийдің байқауынша, ... ... ... қарайтындар бағытының кең етек алып, дамып келе жатқандығын, яғни оның ғылымда анығырақ байқалатындығын көруге болады. А.А.Реформатский ... ... ... ... ... ... тек зат есім болуға тиіс деген пікір айтады. Яғни, термин болу үшін сол сөз заттануы тиіс.
В.Н.Прохорова деген ... ... ... ... ... .
. ... деген еңбегінде: деген пікірді айтады.
Термин жөніндегі осындай пікірлерді қуаттай келе, Д.Э.Розенталь мен ... ... бір ғана ... ... ... ... ... пен профессор Т.Жанұзақов терминнің о баста латын тілінің ... ... ... ... айтады. Яғни: деген пікірге келеді.
Терминдік лексикадағы сөз тудыру мәселесі де лексиканың басқа топтарынан өзіне тән өзгешелігімен сараланады. Осы факторды, ... ... ... ... қалдыруға болмайды. Практикалық терминдер жасау барысын терминологияға қатысты, соған тән сөз ... ... ... ... ... оны ... түсіндіруге болмайды.
Жоғарыда айтылғандардан терминология жүйесін түсіндіруге біріне-бірі қарама-қарсы екі мәселенің бірлігін байқауға болады: 1) ... ... ... ... тіл құрамына қосып, соған тән өлшемді қолдансақ, терминологияға тән функционалдық, басқа да қасиеттеріне нұқсан келетін ... 2) ... ... ... әдеби тіл нормасынан шығарып, оны белгілі бір тілдік жүйеден бөлек қарауға тағы да болмайды. Өйткені терминология тілдің лексикалық ... бір ... оның ... ... лексиканың бөлшегі болып табылады. Терминдер әдеби тілдің ішіндегі ғылыммен байланысты ұғымдарды білдіретіндіктен, ... ... ... ... ... ... осы ортада дамиды. Сондықтан терминологиялық лексиканың тек өзіне ғана тән ... ... ... ... тек лексика өмір сүретін табиғи орта - ... ... ... ... ғана ... ... ... Термин сөздерді тек осы ортада ғана терминдік қасиетке ие болады, өзінің негізгі қызметінде номинативті-семасиологиялық функцияда ... тек жеке ... ... бола ... яғни терминдік моносемантизмнің жасалуына жағдай жасайтын бірден-бір орта ғылым тілі болу керек.
Тіл мамандары терминдер жүйесін ... және ... екі ... ... қарастырады. Терминологияның тіл құрылымынан алатын орнын айқындау, ғылым тілінің лексикасына байланысты жалпы ерекшеліктерді ашу тілдік таңбаның ерекше бір түрі ... ... ... ... табиғатын түсіндірумен байланысты. Ғылым тілінің жалпы қызметін ... ... ... ... және ... тән ... даралау, терминологиялық лексиканың жалпы даму бағдарын белгілеу - осының терминдер жүйесін теориялық жағынан зерттеу болып ... ... ... ... ... мына мәселелерді қамтиды: термин жүйесінде норма ұғымын қолдану мәселесі, салалы терминдер ... ... ... ... ... ... сөз ... жалпы бағытын айқындау, ғылым тіліндегі негізгі категорияларды білдіретін ... үшін жаңа ... ... ... мен ... ... теориялық және практикалық мәселелерінің ішіндегі ең негізгісі - тілдің құрылымдық жүйесінен лексиканың алатын орнын анықтау. ... тек осы ... ... ... ... ... ғана терминдердің жалпы табиғаты мен қызметі, даму тенденциясы мен жеке салаларының ерекшеліктерін түсіндіруге болады. Тіл ... ... тіл ... ... ... ... ... әлі күнге дейін бір ізді тоқтамға келген ... жоқ. ... ... ... ... ... лексиканың жеке бір қатарына жатқызады. Ал енді бір топ ғалымдар оларды әдеби тіл құрамы қатарынан алып, жалпы тіл ... бір ... ... да, лексиканың жергілікті говор, диалекті, кәсіби сөз, жаргон сияқты топтарымен қатар қояды. Біздің байқауымызша, терминдер жүйесінің лексикалық ... орны ... тіл ... де ... жоқ. ... тіл ... ... оқулықтар мен оқу құралдарында терминдік лексика жайында тиіп-қашып айтылғаны болмаса, оның қандай стильдік топқа жататындығы, басқа топтармен қарым-қатынасы айқындалмай ... ... ... ... тіл ... қаралуға тиісті екенін айта отырып, зерттеулердің көпшілігі осы топтағы ... бір ... тек қана ... мамандық өкілдерінің тілінде қолданылатындығын айтады.
Сонымен, қазақ тіліндегі терминдер жүйесін тек қана ғылым тілі лексикасында ... ... ... ... осы ... ғана өзінің терминдік қасиетінеие болады, одан шығып қалған жағдайда терминдік қасиетін жоғалтады, ғылым мен техникалық ұғымдардың аты болудан айырылады. ... ... ... негізгі қызметінде ғылым тілінен басқа тілдің лексикалық жүйесінің ешқайсысына жатпайды, жатуы мүмкін де емес. Рас, ... бір сөз ... ... ... ... бірде басқа ортада кездесуі мүмкін. Мысалы, хирургиялық термин сөзі ... ... ... ... ... ... дегенде өз мағынасында жұмсалған, ал дегенде басқа мағынада партизандардың әрекеті деген ұғымды білдіреді. Бір сөздің ... ... ... қарап, терминдер лексикасының кез-келген қатпарларында қолданыла береді, бір терминнің өзі бірнеше мағынаны білдіруі мүмкін деген қорытынды жасауға болмайды. Сөздердің тек ... мәні тек ... ... ... ... ... әрқайсысы бір ғана кәсіптік ұғымды білдіреді. Басқа жағдайда ол сөздер терминдік қасиетін жойып, ... ... ... енеді. Терминдер өзінің негізгі қызметін атқару үшін негізінен моносемиялы болуға тиісті, сонымен бірге олар арнаулы ... ... ... ... ... ... жеке басына қатысты әртүрлі көңіл-күйін, сезімін білдірмейді. Олай болса терминдердің экспрессивтік, эмоционалдық мәні болмайды. Моносемантизм, эмоционалдық мәннің болмауы ... ... ... ... ... ... ... Термин сөздің бір арнаулы ғана ұғымды білдіруі тіл элементтерінің таңбаға ... ... ... де ... ... ... көрсетеді. Басқа сөздер таңба ретінде әртүрлі мазмұнда келсе, термин сөздердің әрқайсысы өздеріне тән мазмұнды ғана білдіреді. Мұнда мазмұн мен таңбаның ... ... Оны, ... интернационалдық терминдерді талдағанда айқын байқауға болады. Мысалы, , , , , т.б. сөздердің дүние жүзінің барлығында немесе ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі , деген анықтаманы қайта қарап, толықтыруды қажет етеді.
Өйткені, интернационалдық терминдер әлемдегі тілдердің барлығына біркелкі мағынада жұмсалса, бұл ... ... пен ... ... ... ... ... айналып бара жатқаны емес пе? Олай болса, бұл арадағы ... ... ... ... ... ... ... ерекше таңба болмай ма?
Термин - ерекше лексикалық құбылыс. Оны ... топ ... ... тәртіптеп, ретке келтіріп отырады. Сондықтан, бір сөзді белгілі бір ғылым өкілдері термині ретінде қабылдап, қолдана ... ал ол ... ... кәсіпке қарай ыңғайланады, сонымен шектеледі. Бұл сөзді қабылдаған ... ... ... ... ... ... де ... өзіне тән грамматикалық, сөз тудырушылық ерекшеліктері де бар: жаңа терминдерді жасау үшін сөздердің тіркесуі (жер правосы), жұрнақ ... ... ... (тінту), қысқару (облсуд) осы сияқты жалпы тілдік грамматикалық механизмдердің қолданылатыны рас. Бірақ осы сияқты үлгілердің бір қатары белгілі саладағы терминдерді ғана ... ... ... ... ... бұл күнде тіл ғылымы атауларын жасайтын болып - у, -ыш жұрнағы қалыптасқан (бастауыш, баяндауыш, толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыш), ал есім сөз ... ... ... де ... ... қызметін тапқан (зат есім, сын есім). Интернационалдық терминдер жасайтын - изм, -тст, т.б. жұрнақтар да қазақ тілінің грамматикалық құрылысынан ... ... ... ... ... өзі терминдерге тән грамматикалық ерекшеліктердің де болатынын аңғартады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... халықтық тілден алынғандықтан, ол тұйықталып қалмайды. Олардың дені термин емес, жай сөздерді жасауға қатыса береді. Ал термин жасауға ... олар ... ... ... сөздерді жасайды, белгілі бір ғылымдық ұғымды білдіреді. Сөйтіп, олар бастапқы дериваттық семантикасынан бөлек, терминге қатысты дериваттық семантика жасайтын болады, ол ... ... ... ... ... яғни ... отырған ұғым тек осы сөз арқылы ғана берілетін болады - бұл арада синонимдік ... ... ... тіл ... ... бір ... ... ұғымдарды білдіретін сөздердің жиынтығы болып табылады. Екіншіден, ол ... ... бір ... тармағы - ғылым тілінде жасайды, соған қызмет етеді. Терминдердің бастауы халық тілінде жатыр. ... осы ... ... ... ... ... алады. Кері процестер де болады, яғни терминдердің кейбірі терминдік қызметінен айырылып, жалпыхалықтық лексикаға өтіп отыруы мүмкін, не ... ... ... да, ... ... ... да келе беруі мүмкін. Соңғы жағдайда ол сөздердің әрқайсысы бір ... ... ... ... ... ... ... омонимденеді. Бұдан терминдік ұғымды және терминге қатысы жоқ жай ұғымды ... бір ... екі ... ... қарау керектігін айқындайды. Сондықтан терминді тіл жүйесінн бөліп қарауға болмайды.
Осыған ... ... ... ғылым мен техниканың интенсивті дамуына байланысты ғылым тілінің, оның негізгі сөздік қоры болып табылатын терминдердің, ерекше мәнге ие болуына ... ... ... тіл ... ... тілін жалпы ұлттық әдеби тілден бөліп, оны қарама-қарсы ... ... бір деп ... ... ... ... америка тіл маманы Джордж Стейнердің деген мақаласынан көруге болады. Оның ... бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігі сарқылған, сонықтан оның сөйлеу тілінен күннен-күнге алшақтап бара жатқан ғылым тілі болуы керек. Ол, әрине дұрыс ... ... ... ... бір түрі ғана, осы әрекеттің басқа да түрлері бар. Әрбір кәсіптік топ өз ... ... ... бір ... ... жүздеген кәсіптік топқа жататын адамдар өздерінің тілдерін жасап алуы қажет болар еді. ... адам ... тыс өмір ... ... ... қасиеті оған жібермейді.
Жоғарыдағы пікірде терминологияның мәнін асыра бағалап, тілден оны бөлектеп, соңғысының қатынас құралдық ... ... ... келу ... енді бір ... термин сөздердің өзіндік ерекшелігін ескермей, жалпы лексикадағы жеке бір топ екенін мойындамайды. Олар ... ... ... тілі сөздік құрамы негізінде қалыптасатынын, осы тілдегі грамматикалық үлгімен жасалатынын негізге ала отырып, ... ... ... ортаға қызмет ететінін, белгілі ғылым саласына байланысты арнаулы ... ... ... ... ... екенін жоққа шығаратын сияқты. Сөйтіп олар жалпы лексикаға тән полисемантизм, синонимия, экспрессивтік-образдық құбылыстар терминдік ... да тән ... ... Мысалы, Смирнова А.Г. өзінің атты кандидаттық диссертациясында былай дейді: . Осы ... ... үшін ... ... ... ... ... әдебиеттегі, т.б. жерде қолданылғандарынан мысалдар келтіріп, олардың көпмағыналылығын, синонимдік қатар құрай алатындығын, ... ... және ... ... ... ... алатындығын айтады. Сөйтіп терминдер мен термин емес атауларды араластырып жібереді.
Қазақ әдебиеті тарихында ұлы Абайдың орны қандай болса, қазақ тіл ... мен ... ... ... ... орны да өз ... бір сала.
Термин жасауда Ахмет Байтұрсынұлы екі принципке сүйенген: бірі - термин жасауда қазақ тілінің өз ... ... ... - ана ... ішкі ... жете ... Тілді дәстүрлі ретпен фонетика, морфология, синтаксис деп бөле отырып, орыс тілі ... ... ... ...
Ахмет Байтұрсынұлының лингвистикалық термин жасауда еңбегінің зор маңызы бар. Байтұрсынұлы ... бері ... және ... ... ... ... болып жатса да, жасаған терминдердің бұлайша тұрақтылық танытуы таңқаларлық жай. Біздің ... ... ... терминжасамның лексика-морфологиялық және морфологиялық-синтаксистік тәсілдері басымырақ. Әсіресе, терминжасамның ... ... жеке ... ... ... ... қамтыса, ал морфологиялық-синтаксистік тәсіл сөздерді біріктіру жағынан бейім. А.Байтұрсынұлы бұл екі тәсілді де қазақ тілінің ерекшелігіне қарай шебер қолдана ... тілі ... ... ... ... ... ... келтіру мәселесімен қазақ тіл мамандары да көптен бері шұғылданып келеді. Бұл тұрғыдан ең алдымен қазақ тіл білімінің негізін қалаушы ... ... ... Н.Сауранбаевтың, М.Балақаевтың еңбектерін атауға болады. Қазақ терминдерін зерттеу, оларға ғылыми тұрғыдан баға беру, терминдер жүйесін тәртіпке келтіру және оны ... ... ... ... ... ... 1940 ... аяғынан бастап жарық көре бастады.
Ұлт тілдерінде терминдер жүйесінің қалыптасуына үкімет тарапынан бірсыпыра қамқорлық жасағаны белгілі.
Ұлт ... ... ... кездегідей көзқарас, жаңа тұрғыдан қарау мәселесі 1920-30 жылдары кеңінен орын алды. Айнала қоршаған ортаға, ғылыми-техникалық жаңалықтарға, табиғатқа, ... ... ... ... сай төл тілдік атаулар жасау процесі сол уақыттан басталды деуге болады.
Сондай-ақ, 20-30 жылдардың өзінде-ақ алфавит, орфография, терминология ... күн ... ... ... жылы ... өз ... ... ел болып, 1923 жылы қарашада Қазақстанда тұңғыш тіл туралы декрет қабылданды. Осы жылдардан бастап қазақ тілін ... ... ... ... ісі ... алынған. Ана тіліміз сол кезеңнің өзінде орыс тілімен қатар мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болған. Осындай дәуірдегі халықтың, қоғамның жай-күйіне ... ... ... қоғамдық қызметі кеңейіп, қазақ тілі өзінің еркін дамуына бағыт-бағдар алды. 1920 жыл тілімізге мыңдаған жаңа терминдер еніп, ... кең ... ... ... ... кезеңі болды.
Қазір тілімізде қолданыста немесе қолданылмай жүргенкөптеген термндер бірден сол күйінде жасалып, қолданыс ... жоқ. ... ... ... ... терминдері негізінен 1920 жылдары жасала бастады. Ал терминдердің, жаңа атаулардың дәл осы кезеңде кең көлемде дамуы қоғамдағы ... ... ... ол ... ... ... ... мәселесі тұңғыш рет 1924 жылы Қазақстанның сол кездегі астанасы Орынборда өткен ғылыми ... I ... сөз ... еді. ... ... жасау жөніндегі принципті мәселелер сөз болды.
Қазақстандағы терминология мәселесіне 1925-1935 жылдар ... ... ССР Оқу ... ... ... әдістемелік бюро және осы кезде құрылған Терминология комиссиясы жетекшілік жасады.
Қазақ ... ... ... ... ... мен Д.С.Лоттеннің еңбектері зор болды. 1933 жылы осы ғалымдардың ұсынысы бойынша КСРО Ғылым ... ... ... ... ... ұйымдастырылды. Қазақ АССР-ы құрылған жылдан (1920ж) бастап-ақ қолға алынды. Бұл іске алғашында Қазақ АССР Оқу ... ... ... ... ... ... ... Оның өз ішінен ғылыми-әдеби совет құрылып, терминология жұмысын соған жүктеді. Сол жылдардағы (1920-1923) Қазақ АССР Оқу ... ... ... ... ... . Бұл ... ... Республикасының Министрлер Кабинеті жанындағы терминологиялық комиссияның құрылуна осы ғылыми-әдеби совет негіз болды.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... тілі ... ... жүйелеу жөніндегі пікірлер баспа беттерінен көрініс тапты. Мысалы, А.Байтұрсынұлы, Қ.Басымов, Т.Шонанов, Х.Досмұхамедов сияқты зиялы ғалымдар термин қалыптастыруда үлкен еңбек ... ... ... шыққан сол жылдардың жемісі болды.
1920-30 жылдар аралығында деген атаудың өзі ... , ... , ... , ... ... ... ... даму тарихында елеулі пікірлер айтып, пән атауларын жүйелеуде маңызды үлес қосқан ғалымдардың бірі - ... ... ... ... ... ... орыс тілі арқылы енген сөздерді қолдануда ана тілінің ішкі дыбыстық заңын сақтап айтылуын дұрыс ... деп ... ... ... ... жәрмеңке (ярмарка), сот (суд) тағы басқа сөздерді мысалға алып, олардың дыбыс ... ... ... дұрыс деп санайды.
Сондай-ақ, Х.Досмұхаметов терминдердің жүйеленуі туралы : , - деп пән атауларын бекітудің дұрыс жолын ұсынады.
Кірме ... ... ... ... ... ... сол ... көптеген ғалымдар да қолдағандығын көреміз. Н.Төреқұлов деген мақаласында дейді.
Сол кезеңде термин ... ... ... ... ... ... ... емлесі, дыбысталуы жөнінде ана тіліміздің фонетикалық заңдылықтарын сақтау принципін ұстанады.
1927 жылы Қызылорда қаласында ... ... ... ... ... ... Бұл сөздік мектеп оқулықтары мен оқу құралдарында қолданылып жүрген терминдердің ала құлалығын реттеп, бір жүйеге түсуінен себебін тигізуімен қатар, қазақ ... ... ... ... ... ... ... жылдары термин жасау, дамыту және қалыптастыру ісіне ... ... мән ... ... ... ... ... қолға алынды. Көп кешікпей 1931 жылы Қызылорда қаласынан 800 сөзді қамтитын ... ... ... ... ... үлкен өзгерістер болды. Бұл жылдары оқу ағарту майданындағы практикалық ... ... ... ерекше қолға алынды. Бұл кезенде термин қалыптастырудың белгілі бір жүйесі болмаса да, ... ... ... ... енді. Қоғам дамуына, мәдениет, ғылым, техниканың өрістеуіне сай заттар мен құбылыстардың жаңа ... ... жаңа ұғым ... ... ... септігін тигізді.
Сол кездегі журналының, ондағы көтеріп отырған тақырыптарға байланысты ұғымдардың үлкен мәні болды. ... ... ... ... жапырақ, аталық, аналық; психологияда: сезім, ес, дағды; астрономиямен байланысты: жұлдыз, түн, ай т.б сөздерді кездестіруге болады.
журналы көтерген түрлі ... ... ... ... ... ... ... атау-терминдерді былайша топтастыруға болады.
1.Оқу-ағартумен байланысты: әдіс бірлігі (методические объединение), оқу бөлімі (учебная часть), оқу ... ... ... тапсырыс (задание), кітапханашы (библиотекарь), руханишы (мыслитель), әдісші (методист), жаңа әліп комитеті (комитет нового алфавита), өнерлі кәсіп мектебі (производственная школа), ... (без ... ... дәптер (дневник), оқухана (читальный зал).
2. Экономика, қаржы, есепке байланысты: ақша бөлімі (финансовый отдел), кіріс жорналы (приходный журнал), үнемші ... ... ... ... ... жорналы (расходный журнал), санақ (статистика), аласылы (кредитор), бересілі (должник), салым (вклад), қарыз (заем), шаруашылық басқармасы (экономическое управление).
3.Әлеуметтік саясатқа ... ... ... ... ... положение), ұлтшылдық ағым (национальное течение), үгіт-насихат (агитация), балалар үйі (детский дом), ... ... ... ... жұртшылық (общественность).
4. Мәдениет, өнерге байланысты: жанды сурет (кино), ... ... ... зар (сюжет), көрме (выставка), мәдениет төңкерісі (культурная революция), радио, өнер ... ... ... байланысты: көркем әдебиет (художественная литература), әдебиет үйірмелері (литературнве кружки), бейнелеп оқу (выразительное чтение), қаламшы (писатель), сыншы (критик).
6. Тіл ғылымына ... ... ... ... ... ұлы ... ... емленің туыс негізі (морфология), тыныс белгілері (пунктуация), түбір (корень), қос сөз, қосымша, жұрнақ..
7. Ауыл шаруашылығына байланысты ... ... ... ... ... ... егіс ... растение), тұқым сұрыптаушы машина, агрономдық білім, шаруашылық зертхана т.б.
8. ... ... ... ... ... ... Үндістан, Упі т.б.
9. Заң ғылымына байланысты: айып (штраф), бақылау (надзор), ... ... үкім ... құқық (право), қылмыс (преступление), оңашалау (изоляция), сарап (экспертиза), адвокат, тәртіп (дисциплина) т.б.
10. Психологиялық атаулар: мінез ілім ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, күш-жігер, ақыл-ой.
11. Діни ұғым атаулары: сәлде, шариғат, мәйіт, молда, жұмақ, тозақ, ... ... ... ... дуа, ... ... ... ырым, тәңір, періште, күнә, садақа, құрбан айт, ораза айт т.б.
12. Баспасөзге байланысты: баспасөз (печать), ақпарат (информация), мақала ... ... ... ... ... ... т.б.
13. Геология саласына байланысты: тау жыныстары (горные породы), кен ... ... ақ тас ... кен ... ... т.б.
14. Биология саласына байланысты: аталық (тычинка), аналық (пестник), өсімдіктану, биология т.б.
15. Математика саласына ... ... ... ... ... ... кестесі, екі таңбалы сан, бес табан т.б.
16. Физика ғылымына байланысты: қозғалыс (движение), қуат ... ... ... ... ... кеңістік т.б.
17. Химияға байланысты атаулар: өзекті (органический), тұнба заттар (осадки), сутегі, оттегі, тұз қышқылы, хлорлы цинк, ... ... ... ... ... сарысу (ревматизм), ноғама (трахома), жарық (грыжа), індет (эпидемия), жүйке ... тән ... ... ... ... ... басқарма (начальство), төрешілдік (судья), төраға (председатель), меңгеруші (заведующий), хатшы (секретарь), әкім, өкіл, министр т.б.
20. Территориялық бөлініске байланысты: округ, облыс, республика, ... ... ... ... одақ ... ... ... құжаттарға байланысты: кеңсе (канцелярия), кеңсе қағаздары (канцелярские товары), хабар, ақпар, ... ... ... ... қағаздары, анықтама, қолжазба, шартқағаз, жоба, мөр, пешат т.б.
22. Өлшем атауларына ... ... ... ... ... терминологиясының негізі басқа халықтар сияқты, алдымен туыстық , мал шаруашылығына, дене мүшелеріне, ұлттық тірлікке байланысты дәуірлер бойы жинақталған атаулардан ... ал ... ... ... ... ... ... - осы қарастырылып отырған 1920 жылдар екеніне жоғарыда келтірілген деректер арқылы көз жеткізуге болады.
Қоғамдағы саяси-әлеуметтік, экономикалық т.б. ... ... ... ... ... ... ... не сирек айтылатын сөздер қатарына ауысуына себеп болды. Қоғам өміріндегі өзгерістер негұрлым көп болса, тілдегі сөздердің архаизм, неологизмге ауысуы, сөздердің ... ... ... да ... көп ... Олар даму ... уақыт өткен сайын, бірқатары тілдің актив сөз ... ... енді ... қолданыстан шығып қалып немесе сирек қолданылатын пассив сөздердің тобына ауысып жатады. Бұрын жиі ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорына қосылып жатады. Енді біреулердің мағынасы кеңейіп, жаңа қосымша мағына үстеп алады. Бірақ, жаңа сөздердің басым көпшілігі ... ... ... ... немесе шет ел тілдерінен сөз ауысу арқылы енген сөздер.
Бір тілден ... бір ... ... ... тіл ... ... заңды құбылыс екендігі және жер бетінде болмайтындығын, сөз алмасу ежелден келе жатқан процесс екені тіл зерттеушілерінен белгілі. Тілге еніп ... ... сол ... ... ... қатар оның сөздік құрамының одан әрі дамуына зор ықпалын тигізеді.
Жалпы қазақ терминологиясының қалыптасу процесі ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталғанымен, ... ... ... ... енуі, әсіресе, кеңес дәуірі кезінде қарқынды дамыды.
Тіліміздегі кірме сөздердің бірқатары қазақ тіліне ертеден сіңісіп, ... ... ... ... да, басым көпшілігі 20-30 жылдарда пайда болған ... ... ... ... ... ... европа тілдерінен енгенкірме сөздерді І.Кенесбаев, Ғ.Мұсабаев, Л.Рустемов,Р.Сыздықова т.б. тіл ... ... ... ... екі топқа бөлуге болады: а) араб-парсы тілдерінен енген сөздер; ә) орыс тілі арқылы енген кірме сөздер.
Араб-парсы сөздерінің қазақ еліне көп ... дін, оқу, ... ... ... ... ... тілінен енген сөздердің ену кезеңін ХІ ғасырға дейінгі және ХҮ ғасырдан кейінгі кезең деп екіге бөліп қарастырса, Р.Сыздықова ХҮІІІ ғасыр мен ХІХ ... ... ... ... сөздерін айта келіп, Л.Рустемовтың пікірін қолдайды да қазақ ... ... ... сипатына, түріне қарап екі топқа бөледі: а) мұсылманша діни ұғымдарды ... ... ә) діни ... қатысы жоқ сөздер.
Қазақ топырағында ғылыми ой-пікірдің өрбуіне байланысты сөздік ... орыс ... ... орыс тілі ... ... ... ... толығып отырғаны белгілі. Мысалы, агроном, химия, физика, лекция, академия, клуб, нота т.б.
Европа тілдерінен ... ... ... ... Ж.Аймауытов деген мақаласында былай дейді: заңына тіл атауларын бағындырамыз деп ... жаңа жат ... ... ... аса ... ... Жат тілдермен араға кедергіні көбейте беру мәдениеттен алыстатады.
Р.Барлыбаев Ж..Аймауытовтың пікірін қайталап деп жазды.
Ғылыми-техникалық прогрестің орасан зор дамуы қазақ ... ... игі ... ... жылы ... ... ... Халық Комиссарлар кеңесінің 508 санды қаулысымен мемлекеттік терминология комиссиясы (мемтерминком) құрылды. Оның тұңғыш төрағасы профессор Құдайберген Жұбанов, мүшелері ... пен ... ... ... күннен бастап-ақ комиссия қазақ тілінің терминологиялық жүйесін жасап, қалыптастыру ... ... жылы ... ... ... жаңа ... ... Қазақ ССР Халық комиссарлар кеңесінің кезекті қаулысында бекітілді.
Оның құрамында 23 адам ... Ол ... ... ... ... тәрізді ірі ғалымдар болды.
Термин мәселесімен тікелей айналысқан қазақ тіл білімінің ... ... ... ... болды. Қ.Жұбанов мемтерминком бюллетенінің 2-санында терминге мынадай анықтама берді: .
Мемлекеттік ... ... Ұлы Отан ... ... да ... тоқтатпады. 1948-50 жылдары екі томдық орысша-қазақша терминология сөздігі жарық көрді. ... ... ... ... ... қатынасты.
1956 жылы Тіл білімі мен әдебиет институтының құрамында ... ... ... Осы ... ... ... ... жарық көрді.
60-жылдардан бастап, 70-80 жылдарда қауырт дамыған бұл жұмыс қазақ тілі терминологиялық лексикасының дамып, қалыптасуына, сан алуан ұғымдардың заңды ... ... ... ... тіліміздің ғылыми-техникалық қолданыс өресін биіктете түсуге себін тигізді.
1950-70 жылдарда термин жасаушылар 1920-30 жылдардағы тәжірибені ... ... ... ... сәтті жасалған атауларды пайдаланбай, олардың баламаларын орыс тілінен іздейтін болды. Соның нәтижесінде тіліміздің өз мүмкіндіктері еленбей тіліміз орыс ... ... шет ... ... ... ... о баста пайда болған көптеген атаулар, кейін түрлі сыртқы факторлардың әсерінен көнерген сөздер ... ... ... тіл ... өзгерістерді байқап отырсақ, сол кезеңде пайда болып кейін қолданыстан шығып қалған атаулардың біразы қайтадан жаңғыруда.
Бүгінгі күні орын ... ... ... ... ... ... ... атаулар сол кезеңдегі баспа беттерінде, әсіресе, тілінде кеңінен қолданылғандығын ... ... ... ... ... ... мөр, ... дәріс, сарап, құқық, алқа, құрылтай т.б.
Сөз болып отырған мерзімде қоғам ... ... ... ... ... сөздер пайда болды. Жаңа сөздердің саны жағынан бұл дәуірде енген терминдер кейінгі дәуірлермен салыстырғанда әлдеқайда мол. ... ... ... ... ішінде мемлекеттік терминология комиссиясының құрамы бірнеше рет жаңартылып, қайта қаралып отырды.
Салалық терминдер туралы сөздіктермен ... ... ... ... жазылды. Мысалы, географиялық терминдер туралы Ғ.Қоңқашбаевтың, биологиялық терминдер жайында Т.Мұсақұловтың, ботаникалық терминдер жайындағы Е.Рамазановтың, медициналық ... ... ... ... терминдерді зерттеген М.Насырованың, химиялық терминдер туралы И.Нұғымановтың, өсімдік анатомиясына қатысты терминдерді ... ... ... ... жайындағы С.Молдатаевтың, кеңсе терминдері жөніндегі Н.Ерғазиеваның, математикалық терминдер туралы ... ... ... ... Республикасының Ғылым Академиясы Тіл білімі институты жанындағы ... ... де ... ... бірқатар жұмыстар істеді, зерттеу мақалалар жинақтарын шығарды, терминдік сөздіктер жасау тәжірибесіне ғылыми тұрғыдан талдау жасаумен айналысуда.
Азаматтар мен қызметтегі лауазым иелерінің жаңа Ата заң ... ... ... ... өмір сүруі - құқықтық мемлекеттің қалыптасуының негізгі ... ... ... ... осы бір ... кезеңде заң мамандарын ана тілінде оқытып-үйретуді қолға ала ... Бұл ... ... ... да жоқ емес. Солардың бірі - заңтану пәндері бойынша оқу құралдары мен ... ... да деп ... ... пәні ... жасалған заң атауларының сөздіктері барған сайын баспа ... ... ... бірі 1996 жылы ... ... жарық көрді. Сөздіктің мазмұнынан бүгінгі таңда қолданылып жүрген қазақша-орысша оқулықтар, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен басқа да шығып жатқан заң ... ... ... ... ... ... қамтылғандығын көреміз, сөздік екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде заңтану саласында жиі қолданылып жүрген заңдық ... орын ... ... ... ... орналасуы жалпы сөйлем құрау тәсілімен жасалған. пәні бойынша аса маңызды деп саналатын заңдық ұғымдарға қысқаша анықтама-түсінік ... ... ... ... аренда-жалдау, вариант-нұсқа, вотум-тоқтам, гипотеза-жорамал, гносеология - таным ілімі, дипломат-мәмлігер, доверенность-сенімхат, документ-құжат, лицензия-рұқсатнама, рецензия-пікір, ... ... ... ... оқу ... оқулықтары мен оқу құралдарында жиі қолданылып жүрген, халық арасында қалыптасқан баламаларды жинап, қазақ ... ана ... ... ... зор ... ... деп айтуға болады.
Заң ғылымының докторы, профессор С.Байсаловтың басшылығымен 1986 жылы баспасынан жарық көрді. Сөздік юстиция, сот, прокаратура қызметкерлерінің ... ... ... ... ... ... жоғары және орта арнаулы оқу орындарының студенттеріне, мектеп пен ... ... ... ... оқармандарға арналып жазылған. Сөздікте көптеген праволық ұғымдар ... ... Заң ... түсіндіру қолданылып жүрген заңдарға сәйкестендіріліп, соларда бар анықтамаларға негізделіп берілген. Сондай-ақ ... ... ... ... ... Оларға жан-жақты түсінік берілді. Мысалы, алиби - қылмыс жасалған кезде айыптының ол жерде ... ... бір ... ... оның қылмысқа қатысы жоқтығының дәлелі. Азаматтығы жоқтық (безгражданство) - қандай да бір мемлекеттің азаматтығына ... Неке ... - ... пен әйелдің материалдық есепқойлықтан аулақ, өзара сүйіспеншілік, сыйластық сезімдеріне негізделген ерікті ынтымағы.
Қызмет бабындағы қылмыс (должностное преступление) - ... ... ... ... бабын пайдаланып, қиянат жасау, лауазымды адамның әрекетсіздігі немесе салақтығы, пара алу, парақорлыққа делдал болу, пара беру, қызмет жөніндегі ... ... ... ... ... жылы ... ... Сапарғалиевтың жарық көрді.
Сөздіктің практикалық маңызы бар. Сөздікте ... заң ... жиі ... ... ... қамтылған. Еліміздің егемендік алуына байланысты жаңа мазмұнға ие болған, тілімізге соны құқықтық ұғымдарға толық талдау жасалынған ұмыт ... төл ... ... да орын ... ... ... кейін жаңа заңдар қабылданды. Біраз жаңа құқықтық түсініктер, терминдер айналымға ене бастады. Кейбір бұрынғы терминдер жаңартылып, жаңа мәнге ие ... ... ... тәуелсіз мемлекет болғаннан кейін қабылданған заңдарда қолданылған түсініктер, терминдер молынан қамтылған. Әсіресе, 1995 жылғы 30 тамыздағы республикалық референдумда қабылданған Қазақстан ... ... ... ... ... ... бөлінген.
Әрине, сөздік күнделікті қолданыстағы барлық құқықтық терминдерді қамти алмаған. Автор заңдарда, ... ... ... жиі ... ... ... ... берген. Мысалы: акцепт - шарт жасау туралы қарсы жақтың ұсынысын ... ... ... ... ... оны ... туралы жауабы акцепт деп танылады. Акцепт толық әрі ... ... ... ... ... ... листок) - еңбекші жұмысқа уақытша қабілетсіз болғанда берілетін құжат. Оны тек қана денсаулық сақтау мекемелерінің дәрігерлері береді. Еңбекке ... ... ... ... тек ... беріледі. Жәрдем тек науқастық қағаз арқылы ғана төленеді.
Болжам (версия) - алдын-ала ... ... ... және сот ... ... ашу мақстында керекті дәлелдемелер іздеу үшін қолданылады.
Қос азаматтық (двойное гражданство) - екі мемлекеттің азаматы болу. Қазақстан Конституциясы қос ... ... жол ... Тек ... және ... ... ... көзделген жағдайларда қос азаматтық танылады.
Адамның өз басына ешкімнің тимеуі - соттың ... ... ... ... болмайынша ешбір адамды қамауға алуға болмайды.
1995 жылы баспасынан Н.Дулатбековтың ... ... ... ... ... келтіріп жүрген бірсыпыра заң терминдеріне екі тілде түсінік ... Бұл ... ... ... тигізер пайдасы зор. Сөздіктің басты ерекшелігі - ғылымның ... ... ... ... ... ... ... жаңа қалыптасып келе жатқан терминдердің енгізілуі құптарлық жайт. Мысалы: акционер, арбитр, азаматтық даугер, ... жеке ... ... ... болжам, бопса, борышкер, біртұтас билік, құнды қағаз, ... қыру ... ... ... ... ... дақ, таңба, есірткі, жарна (пай), жарнашы, жанжалқой (дебошар), жеке тұлға, заң баптары, заңгер, зейнет, зейнеткер, қарарлар (ведомасти), құқық, ... ... ... ұлт ... қоғамдық қызметінің артқандығын және сол кезеңдегі зиялы қауымның қазақ тілінің ретсіз алынған жат сөздермен бүлінбей таза төл ... ... ... принцип етіп алғандығына осы баспа материалдары дәлел бола алады.
Ұлт тілінің мүмкіншіліктері - ... ... ... көзі ... ... ... орыс және ... сөздер арқылы да жүзеге асқандығын, олардың басым көпшілігі қазақ тілінің заңдылықтарына бағындырылып, қолданылғандығына көз ... ... ... ... мәдениеттің, ғылымның дамуына сәйкес тілімізге еніп жатқан жаңа атауларларды ... ... бұл ... ... бір ... ... ... деп ғылым мен техника, саясат пен дипломатиядағы, мәдениет пен өнерге байланысты ұғымдарды білдіретін ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде қарастырылады. Терминдерге тән, оларды лексиканың басқа қатарынан ажырататын өзіне тән белгілері бар. Олар ... 1) ... ... жалпы әдеби тілдің ғылым тілі деп аталатын функционалдық ... ... ... ... ... ... қолданылып, ғылыми әдебиеттерде қолданылады. Бұл - терминдердің функционалдық ерекшелігі. Егер терминдік атау осы функционалдық ... ... ... ... топта қолданылса, термин болудан қалады; 2) терминдер лексикалық семантикасы жағынан жеке ... ... ... дара мағыналы болады, терминдерде көпмағыналылық, синонимділік, антонимділік және экспрессивті-образдылық қасиеттер болмау керек; 3) ... ... ... ... ... түріне жатумен де сараланады, өйткені мұнда таңба мен ... ... бір ғана ... байланыстырады. Сондықтан термин мен ол білдіретін ұғымның арасында басқа сөздерде бола бермейтін сәйкестік бар. Бұл, әсіресе, интернационалдық терминдерде айқын ... Осы ... ... ... ... ... ... қосып, оны терминге айналдырады; 4) терминдердің жасалуына да, оған ... ... ... де ... ... ... табиғатын түсіну үшін олардың функционалдық, құрылымдық-генетикалық, лексика-семантикалық, ... сөз ... және ... ... ... ... ... болады.
Терминдерді екі сферада (қарастыратын, көрінетін жерлерін айтып отырмыз) кездестіреміз: осы уақытқа дейін жүйелі жинақталған сөздіктерде (салалық терминдердің жай сөздігі, ... ... ... ... т.б.) және ... жері ... мақалалар, монографиялар, ұжымдық еңбектер). Осы қорлар тіл ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Терминдер тұйық құбылыс емес дедік. Өйткені олар жалпы ұлттық әдеби ... ... ... ... ... дамиды, сол лексикаға өту арқылы оны байытады, грамматикалық механизмдерді де содан алады. ... тіл ... ... ... оның ... көзі ... ... жалпыхалықтық тілді ешуақытта естен шығармау керек, оның қыр-сырын біліп, ондағы терминдік ұғымды білдіру мүмкіншілігі бар атауларды ажырата білу ... ... ... ... ... сөз бар. Ол ... істің орнын тауып, ол дәл орындалу мүмкіншілігін тауып орындау деген мағынаны білдіреді (). Қазіргі кезде осы сөз терминдік ұғымды да, ... ... ... ... да білдіреді. Терминдік ұғымда мағынасындағы механика ғылымына қатысты ұғым атауы болса, жалпы мәнде ... ... ... ... осы ... көп ... қарамай, дефициттік қасиетін еске алу қажет. Терминді түсіну, оны реттеу ... де осы ... ... ... ... келіп терминдерді саналы түрде нормалау мәселесі туады. Ал нормалау деген ... кең ... ... ... ... ... лингвистикалық тұрғыдан нормалаумен бірге мазмұндық нормалау логикалық тұрғыдан нормалау сияқты жайларды еске алу ... ... ... ... ... ... дегенді терминнің мәні мен ол арқылы көрінетін дефиницияның дәлме-дәл сәйкестігі деп ... ... Ал ... ... ... ... сөздердің ғылым мен техникалық ұғымдарды білдірудегі ұғымдардың иерархиялық жүйелерін дәл көрсетуі деп ұғынамыз. Мысалы, заң терминологиясында деген ұғым және оның ... ... бар. Ол - ... ... ... ұғым. Осы ұғымның құрамында осы ұғымды ашатын басқа да микроұғымдар бар: , , , , , , , , т.б. Осы ... ... ... ... ... ... ... жүйелеп көрсетсек, әрқайсысы үлкен бір сатының әр баспалдағынан өз орындарын алар еді. Тағы бір мысал: ... ... - ... - баяндауыш - пысықтауыш - толықтауыш - анықтауыш. Сол сияқты тілдің ... ... сөз ... - есім сөз ... - зат есім - сан есім - сын есім - есімдіктер т.б. ... ... ... ұғымдарды көрсетуде даралаудан жинақтаушылық бағытын көрсететін иерархиялық ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Терминдерді нормалау дегенде ең алдымен оларды ретке ... ... ... бір қалыпқа түсіру мәселелері ескеріледі. Бұның өзі екі аспектіде қаралуы тиіс: жалпытілдік және нормативтік.
Нормаларды ... ... ... ұғымға мыналар кіреді: ұлттық терминологияның қалыптасу негізін зерттеу, соны бағалау; терминдегі лексика-семантикалық процесті зерттеу, соны ... ... ... ... ... ... ұғымға терминдердің пайда болуы мен оның қолданылуына әсер еткен жағдайлар, терминдердің ғылым тілінде және осы ғылым өкілдерінің ... ... ... ... ерекшелігі кіреді.
Қайсібір ғылым саласының термині болмасын, оларды жүйелеу, тәртіпке келтіріп, ... бір ... ... ... ұсыныс жасау үшін ең алдымен терминді түсінудегіосы белгіні ... және ... ... ... алу керек.
Термин сөздерді лексикасының басқа топтарынан ажырататын басқа да құрылымдық ерекшеліктері бар. Ол ... ... үшін ... ... ... алу ... пайда болған. Сондықтан олар терминдер жүйесін нормалаудың негізгі принциптері болып табылады. Тіл мамндары оның үш түрін атап жүр: ... ... ... ... ... принципі.
Өзектілік қағидасы мынадан көрінеді. Кейбір тілдік механизм жаңа ғылыми-техникалық ұғымды білдіру қажеттігінен жиі ... ... ... Ол механизм ұлттық болуы да мүмкін. Сондықтан бұл актуалдық-экстралингвистикалық актуалдылық, жаңа ұғымды білдіру қажеттігінен туған актуалдылық. Мысалы: айыпкер (заң термині), ... ... ... ... (географиялық термин), қаламгер (әдебиеттік термин) сөздерін термин етіп тұрған - гер ... - көне ... және ол ... тілінің төл жұрнағы емес, шығыс тілінен ауысып келген қосымша. Осыған қарамай, жаңа ғылыми ұғымның қажеттігін өтеуде бұл ... ... ... ... ... ұғымдарды атаудың қажеттігінен осы күнде қазақ тілінде тұйық етістік формаларының субстантивтеніп, терминдік атауға айналу тенденциясы активтене түскен. Мысалы: қарсылық ... ... ... ... ... т.б. ... ... Бұрыннан бар көне жұрнақ - ым, -ім ... ... де осы ... ... ... Мысалы, білім,өнім, қысым, сот шешімі, шешім, сөздік құрам т.б.
Терминдер, терминдер жүйесі, жалпы терминология мәселесі ... ... ... ... бір ... ... көптен бері зерттелініп келгендігін дәлелдедік. Оларды зерттеп, құрастыруда тіл мамандары да, логиктер де, басқа да ғылым салаларының өкілдері біршама ... ... ... ... және оның ... үшін мәнін, маңызын анықтауда А.А.Реформатскийдің, В.В.Виноградовтың, А.Н.Баскаковтың, Р.А.Будаговтың, ... ... ... ... ... ... қазақ түрколог тілшілері: А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, Ш.Сарыбаев, Р.Сыздықова, ... ... ... ... біз ... отырған проблеманы теориялық жағынан қарастыруға үлкен жәрдемі болды, олардың құнды деген ой-пікірлері басшылыққа алынды. Солай бола ... да, ... ... ... ... заң ... өз алдына арнайы зерттелмегендігі анықталды.
Заң терминдері ғана емес, жалпы терминология мәселесінің теориялық ... ... тіл ... әлі де ... ... ... ... жазушы, Социалистік Еңбек Ері Ғабит Мүсірепов айтқандай: сияқты долаң-долбар болмауы керек. Сөз ... - кең ... ... ... қалт ... Қай ... де ... лайық қағидалы өмірі бар. Әңгіме - әдеби тіл солардың әрқайсысы дөп ... ... еді. Осы ... ... заң ... жасау керектігінің мәні мен маңызы арта түспек.
Демек, бұл зерттеу жұмысы ең өзекті ... бірі ... ... ... ... ... анық байқалды.
Сондай-ақ, жоғарыда біз талдау жасаған материалдар тарихи лексиканы, атап айтқанда 1920-30 жылдардағы сөздік қордың өзгеру, даму ... ... ... материал бола алады.
1.3 Аударма теориясы және аударма түрлері
Аударма - қызмет. Ол ... ... ... және ... ... ... ... қызметі өнім жасайды, ал ол өнім өз кезегінде өндірістен шыққан тауар сияқты пайдалануға беріледі. Аударма қоғамдық-коммуникативтік облыс аймағында жасалады, ... ... ... ... қолданылмайды, ол тек әртүрлі тілдерді білетін жеке адамдар немесе ұжым арасында жүретін коммуникацияда ғана қолданылады. Аударма теориясы ғылыми ... ... ... ХХ ... ғана ... жеке ... пән болды. Себебі, ғылыми-техникалық прогресстің қарқыны өсіп, көпшілік ... ... тез ... ... ... аударма ісі кеңейіп, аударманың жаңа жанрлары пайда болды.
Аударма теориясын екі топқа бөлуге болады: 1) екі ... ... ... оқу ... аударма теориясы немесе филологиялық аударма теориясы; 2) аударма тілінің қатынасын және аударма тәжірибесінің тілін оқу ретіндегі аударма теориясы. ... ... бұл екі тобы ... ... ... ... жатады. Себебі аталған екі топтың зерттеу нысаны әртүрлі. Филологиялық аударма теориясы бір ... ... ... ... теориясы мен жаңа практикасын зерттейді. Ал екіншісі айтпаса да түсінікті болып тұр.
Кең мағынада алғанда деген ... ... ... ... қойылады. Ол аударма практикасына қатысты барлық концепцияларды, жағдайларды қарастырады. Сонымен қатар, оның іске асуының ... ... және оған тура ... ... әсер ... әртүрлі факторларды қамтиды. Аударма теориясы аударматанумен сәйкес келеді. Аударма теориясының пәні - аударманың ... ... ... - ... мен ... ... заңдылықтарды бақылау, аудармада байқалған ғылыми тұжырымдарды түсіндіру.
Аударматану көлемінде аударма қызметінің психологиялық, әдеби, этнографиялық т.б. ... ... ... ... бір ... ... ... аударма қызметінің тарихы оқытылады. Зерттеу пәніне байланысты психологиялық ... ... және ... аударматану болады. Қазіргі аударматануда басты орынды аударманы лингвистикалық құбылыс ретінде қарастыратын лингвистикалық аударматану ... жеке ... - бір ... ... берілген екінші тілге аударудың лингвистикалық аспектілерін оқытады. Аударманың арнайы теориясы әртүрлі жанрдағы мәтіндерді аудару прцесінің ... ... ... осы ... ... ... формаларының әсерін және оның іске асуының шарттарын ашып көрсетеді.
Аударманың жалпы теориясы аударма процесіне қатысатын нақты ... ... бұл ... іске ... ... аудармашының нақты жеке ерекшеліктеріне тәуелсіз, көбіне аударманың жалпы лингвистикалық заңдылықтарын қарастыратын аударманың лингвистикалық теориясының бір ... ... ... ... кез-келген тілден келесі бір тілге жасалатын кез-келген аударма түрін қамтиды. Аударманың жалпы теориясы теориялық негіз беріп, ... жеке және ... ... ... ... ... Жеке және ... теориялар жалпы теорияның әртүрлі мәселелерін анықтайды.
Енді аударма түрлеріне тоқталып өтейік.
Әдебиеттану және сын даму үстінде. Классикалық әдебиет ... ... ... ... ... көркем аударма теориясы пайда болды. Көркем аудармада аудармашы түпнұсқаның бар байлығын терең түсінуге ... ... ... аудармашы шығарманы өзінің рухани мәдениетіне, стиліне, дүниетанымына, өмірлік көзқарасына және ... ... ... аударма мәтінін құрастырады. Заманның өзгеруіне, түпнұсқаның жазылуы мен аударма арасында біршама уақыттың өтуіне, аудармашының ... ... ... ... ... мүмкін. Әртүрлі аудармаларды салыстыра отырып, жиі түпнұсқаның ықшамдалғанын көреміз.
Лингвистикалық аударма теориясында тілдердің лексикалық және ... ... ... фразеологизмдерді, аударма тіліне таныс емес реалияны аудару проблемасы, стильді аударудың проблемалары қарастырылады.
Лингвистикалық аударма теориясының дамуы аударма түрлерін бөлуге және ... әр ... жеке ... ... әкелді. Бұл ережелер аударма практикасының нақты түрлерін бақылап, ретке келтіру үшін жәрдем етеді. Кәзіргі уақытта лингвистикалық аударма ... ... ... көптеген авторлар аударма түрлеріне әртүрлі классификация береді, алайда барлық авторлар ауызша және жазбаша аударманы бөлу керек дегенге ... ... өз ... 3 ... аудармаға бөлінеді: 1. ауызша-түсіндірме (интерпретация), яғни диалог аудармасы; 2. ауызша-монологтық аударма, ол ... ... 3. ... сөйлеудің синхронды аудармасы. Монологтық сөйлеудің синхронды аудармасы деген ... ... ... ... ... яғни ... тұрған адам аудармашының қимылымен санаспайтын, тіпті оның сөйлеуі аудармашы қызметінің объектісі болатынын білмейтін кезеңдерде қолданылатын аударма.
Ал жазбаша ... ... ... ... аударманың келесі категориялары бөлінеді: 1. көркем әдебиет аудармасы; 2. іскерлік қағаздар аудармасы; 3. ... ... ... ... осы үш түрі бойынша жеке ғылыми зерттеулер бар.
Сонымен қатар, аударма практикасында аударманың тағы екі түрі бар: 1. ... ... ... онда ... ... аудармаға қатысты сөйлеудің шығу уақытын және сөйлеу артикуляциясының типін ойластыру ... 2. ... ... ... ... ... екі түрі де ... әрекетпен байланысты. Осылайша ауызша жасалған аударма міндетті түрде ауызша айтылады. ... ... үш түрі және оған тән ... аударма теориясы, ол әдебиеттануды, лингвостилистикалық және поэтикалық салаларды қамтиды;
2.лингвистикалық аударма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... синхронды аударма және оның проблематикасы алады. Синхронды аударма - сөйлеп тұрғанда бірден аудару. Синхронды аударма үшін мыналар қажет: 1. ... ... ... 2. ... ... 3. сөйлеу мәдениетінің ерекше түрі ретінде жиналыста сөйлеудің ерекшеліктерін түсіну, оның шеңберінде идеологиялық, заңдық, практикалық шешімдермен байланысты ... ... іске ... ... ... ... ... үшін аудармашы тілді өте жоғары дәрежеде білу керек және тілі жатық, ұшқыр болу керек. Сапалы аударма жасап, тыңдарман көңілінен шығу ... ... ... өзі аударатын сөздің қандай болып келетінін ойлауы белгілі нәрсе. Әдетте мұндай жағдай аудармашының сөзді ... ... ... ... ... ... жазбаша нұсқасының бар-жоқтығын сұрайды, егер жоқ болса, сөздің тақырыбы қандай, оны сөйлейтін кім, белгілі оратор ма, әлде басқа ма? Егер ... өз ... ... ... ... ... ... ой шеңберін алдын ала дайындап қояды. Сонымен қатар, тақырыпты арнайы терминдермен, афоризм, фразеологизмдермен байытып отырады. Егер аудармашы сөзді аудара ... ... ... онда өз ... ... де жақсы меңгеріп алады. Аударманың белгісіз тақырыпта келуі, оратордың да бейтаныс ... - ең қиын ... ... ... ... әкеп ... Әйтсе де, тәжірибелі аудармашы бұдан да жол тауып кетеді.
2. Араб құқық тілінің қалыптасуы
2.1 Араб ... ... ... әсер ... факторлар
Біздің ойымызша, араб елдерінің құқықтық тілінің болуына және дамуына әсерін тигізген мына ... ... ... әсерінің факторы - фикх және оның құрамы құқықтық құраушы Құрандық белгілеулер, құқыктык мазмұнды хадистер, құқықтық доктрина - исламдық ... ... ... ... ... ... ... аймақтық құқықтық жүйесіне римдік құқықтың әсерінде көрінетін, тілдік үздіксіздің лингвогеографиялық факторы;
* Араб елдеріндегі құқықтық шығармашылықтың ерекше мінезі;
* араб елдерінде ... ... ... ... ... кең ...
2.2 Араб ... тілінің орнауына фикхтың әсері
Араб құқықтық тілінің қалыптасуына әсер еткен фактор осы фактордың мазмұнын ашайық. ... ... ... деп біз, араб ... ... ... қалыптасқан, және де кейінректе, мемлекетті исламдық ұстанымдар бойынша құрған ... ... ... ретінде түсінеміз. Араб құқықтық тілінің түсінектемелік аппаратының бұл сигменті туйсікпен қабылдауға неғұрлым күрделі болып келеді, себебі Ресей елінде ... ... әлде ... ... елдерінің заң техникасының тілі табиғи тұрғысынан исламның фундаменталды діни ... ... әлі ... ... ... ... ... Араб елдерінің құқықтық тілінің дамуы ислам заңтануының болуы - ... ... ... араб ... ... ... ... тілінде фикхтың анықтамасы доктор Джордж Макдисимен: " The Ju - ridical Theology of Shafi'i: Origins and Significance of Usul ... ... ... 15-20 бет). Оның ... араб ... осы заманғы құқығында түсініктер, келесі тарихи дауірдің тілдерінен берілген:
* Құрандағы құқықтық араб тілі, Құранның ... ... ... ... ... тек ... дүниетанымдылық негізі болып қана емес, құқықтық архетиптердің де негізі болып келеді;
* Суннадағы құқықтық араб тілі ... ... ... ... ... ... алейхи уа салам), істеген істері мен пікірлері жайындағы аңыздар тілі, соның ішінде құқықтық аңыздар, хадистер, әңгімелер;
* ... заң ... ... араб ... ... империясының немесе сол уақыттағы империядағы құқықтық араб тілі;
* Отаршылдық дәуірдің (араб елдері батыс елдерінің отарында болған уақыттағы) құқықтық араб ... ... ... ... заң ... элементтерін қосатын қазіргі заманғы құқықтық араб тілі: Араб аймағындағы елдерге еуропаның құқықтық теориясының ... ... ... болған (құқықтық араб терминдері);
* Араб тіліне аударылған осы заманғы, бірыңғайланған құқықтық лексика мен құқықтық терминдер, мысалы, INCOTERMS терминологиясы, және де жаңа ... ... ... құқықтық институттарды сипаттаушы осы заманғы лексика.
Жоғарыда келтірілген тізім бізге, құқықтық араб ... ... ... ... шығу ... ... жағынан алуан түрлілігін көрсетеді. Мен А.Н. Аллоттың мына пікірімен келісемін: араб тілінен заңдық мәтіндерді аударғанда ... ... ... ... ... ... ... (18).
Белгілі исламтанушы С.Махмасанидің ойынша фикх әдістемесі негізгі үш құрастырушыға негізделген: Құранға, хадистерге және ... ... ... ... болу ... шығармашылық құқық және құқық қолдану мен айналысқан ғалымдар).(19, 24-26 бет). Сонымен Құран ... және ... ... араб ... ... әсер ... факторлар ретінде қарастырайық.
2.3 Араб құқық тіліне Құран, хадистердің әсері
Араб елдерінің құқығының лексикасының Құрандық құрамасы, Құранның құқық құраушы ... тура ... ... ... уланғайыр лексикалық қат болып келеді. Бұл лексикалық қат ислам заңтануының (фикх) ... ... ... және де араб ... ... ... ... кезінде ұзақ жылдар бойы өзгермеген, және осы кезде де араб елдеріндегі заң тезаурусының негізін қалауды жалғастырады. Лексиканың бұл ... ... ... тағы бір ... оның бір ... ... тұрғыда ислам елдерінің қауымдастығында болған араб емес елдердің көбісінің лексикасының ... Араб ... ... ... ... ... ... бойынша Мединадағы сол заманғы өмірмен, тұрмыспен құрылған ... ... ... тығыз байланысты.
Құранның (құқық құраушы аяттары) Құрандық лексиканы көрсету құралы болып ... ... ... ... аяттардың негізгі ерекшелігі, ондағы құқықтық норманың айқын берилмегендігі ... ... ... ... берілген белгілеулер кейін басқа нормалардың бейнелері болады. Құранның құқық құраушы аяттарынан құкықтық нормаларды шығару қажеттілігі, ислам заңтануында фикх ... ... ... ... ... еттті. Араб елдерінің құқықтық тілінің Құрандық құрамалық лексикасының мысалы ретінде құқықтық негіздерден ... ... ... ... ... және ... құқыққа (қалай араб тілінде болса, солай аудармалары да) қатысты ұстанымдылықты келтірейік. Мұрагерлік құқық саласы ﻓﺮﺍﺌﺾ араб ... ең қиын ... бірі ... ... ... тілінен орысшаға және араб тілінен ағылшын тіліне аудармалардағы заңдық стильдің лексикалық бірліктеріне салыстырмалы талдау жургізейік. ... 176 ... ... ... ... ﺷﻲﺀ ﺒﻜﻢ ﺍﷲ ﻮ ﺗﻀﻠﻮﺍ ﺃﻦ ﻠﻜﻢ ﷲ ﻴﺒﻴﻦ ﺃﻻﻨﺜﻴﻴﻦ ﺤﻈ ﻣﺜﻞ ﻓﻼﻠﺬﻜﺮ ...... ... ﻜﺎﻨﻮﺍ ﺇﻥ ﻮ ﺘﺮﻙ ﻤﻤﺎ ﺍﻟﺜﻟﺜﺎﻥ ﻓﻟﻬﻤﺎ ﺇﺜﻨﺘﻳﻥ ... ... ... ... ... ﻟﻢ ﺇﻥ ﻳﺮﺜﻬﺎ ﻫﻭ ﻭ ﺘﺮﻙ ﻣﺎ ﻨﺼﻒ ﻓﻟﻬﺎ ﺃﺨﺖ ﻟﻪ ﻭ ﻭﻟﺪ ﻟﻪ ﻟﻴﺲ ... ... ﺇﻥ ... ﻓﻲ ... ﷲ ﻗﻞ ... құқық құраушы аятта мұрагерлік құқық жағынан құқықтық ұйғарымдар бар. Бұл ... ... ... ... ... бар ... және бұл, тілде тура көрсетілген: ( Алла сіздерге ..... жайында ... ... Алла ... ... 3. аят 282 Бақара сүресінен.
( . ﻋﻟﻴﻢ ﺷﻲﺀ ﺒﻜﻞ ﻮﺍﷲ ﺍﷲ ﻴﻌﻟﻤﻜﻢ ﻮ ﺍﷲ ...... ... ... ... ﺇﻦ ﻮ ﺸﻬﻴﺪ ﻮﻻ ﻜﺍﺘﺐ ﻴﻀﺍﺮ ﻮﻻ ﺘﺒﺍﻴﻌﺘﻢ ﺇﺬﺍ ...... ﺍﻻ ... ... ﻓﻠﻴﺲ ﺒﻴﻨﻜﻢ ﺘﺪﻴﺮﻮﻨﻬﺍ ﺤﺍﺿﺮﺓ ﺘﺠﺍﺮﺓ ... ﺃﻥ ﺍﻻ ... ﺍﻻ ...... ﺃﻗﻮﻢ ﻮ ﺍﷲ ﻋﻨﺪ ﺃﻗﺴﻄ ... ... ... ... ﺄﻮ ... ... ﺄﻥ ... ﻮﻻ ﺪﻋﻮﺍ ﻤﺍ ... ... ... ﻻ ﻮ ﺍﻻﺧﺮﻯ ﺍﺤﺪﺍﻫﻤﺍ ﻓﺘﺬﻜﺮ ﺃﺤﺪﺍﻫﻤﺍ ﺘﻀﻞ ﺃﻦ ﺍﻠﺸﻬﺪﺍﺀ ﻤﻦ ... ... ...... ﺮﺠﻠﻴﻦ ﻴﻜﻮﻨﺎ ﻠﻢ ﻓﺈﻦ ﺮﺠﺎﻠﻜﻢ ﻤﻦ ﺸﻬﻴﺪﻴﻦ ...... ...... ﻫﻮ ... ﺃﻥ ... ﻻ ﺃﻮ ﻀﻌﻴﻔﺍ ﺃﻮ ﺴﻔﻴﻬﺎ ﺍﻠﺤﻖ ﻋﻠﻴﻪ ﺍﻠﺬﻱ ﻜﺎﻦ ﻓﺈﻦ ... ... ... ﻮﻻ ... ﺍﷲ ... ﻮ ﺃﻠﺤﻖ ﻋﻠﻴﻪ ﺃﻠﺬﻱ ﻠﻴﻤﻠﻞ ﻓﻠﻴﻜﺘﺐ ﺍﷲ ... ... ... ﺃﻦ ... ... ﻻ ﻮ ﺒﺎﻠﻌﺪﻝ ﻜﺎﺘﺐ ﺒﻴﻨﻜﻢ ﻠﻴﻜﺘﺐ ﻮ ﻓﺃﻜﺘﺒﻮﻩ ﻤﺴﻤﻰ ﺃﺠﻞ ﺇﻠﻰ ﺒﺪﻴﻦ ﺘﺪﻴﻨﺘﻢ ﺇﺬﺍ ﺃﻤﻨﻮﺍ ﺃﻠﺬﻴﻦ ... ... ... де ... ... шарттарды орындау нормаларына байланысты мысал келтірілген. Бұл екі мысал да қазіргі ... ... ... ... ... ... ішіндегі шектеуші әрекеттер қазіргі араб қоғамындағы қазіргі заң шығаруға еріткі болды. Бұндай құқықтық араб тілінің ерекшеліктері кейбір терминдердің шығу тегін ... ... ... ... ... ... және орыс тіліндегі (Крачковскийдің Құран аудармасы) аудармасы берілген.
2:282 О you who believe! when you deal with each other in ... a debt for a fixed time, then write it down; and let a scribe write it down between you with ... and the scribe should not refuse to write as Allah has taught him, so he should write; and let him who owes the debt dictate, and he should be careful of (his duty to) Allah, his Lord, and not diminish anything from it; but if he who owes the debt is unsound in ... or weak, or (if) he is not able to dictate himself, let his guardian dictate with ... and call in to witness from among your men two ... but if there are not two men, then one man and two women from among those whom you choose to be ... so that if one of the two errs, the second of the two may remind the other; and the ... should not refuse when they are summoned; and be not averse to writing it (whether it is) small or large, with the time of its falling due; this is more ... in the sight of Allah and assures greater accuracy in ... and the nearest (way) that you may not ... doubts give and take among ... from hand to hand, then there is no blame on you in not writing it down; and have ... when you barter with one another, and let no harm be done to the scribe or to the witness; and if you do (it) then surely it will be a ... in you, and be careful of (your duty) to Allah, Allah teaches you. and Allah knows all ... О вы, ... ... Если берете в долг между собой на определенный срок, то записывайте это. И пусть записывает между вами ... по ... И ... не ... писец написать так, как научил его Аллах, и пусть он пишет, и пусть диктует тот, на ... ... И ... он боится Аллаха, Господа своего, и пусть не убавляет там ... А если тот, на ком ... ... или ... или не ... сам ... то пусть диктует его близкий по справедливости. И берите в ... двух из ... ... А если не будет двух мужчин, то - ... и двух ... на ... вы согласны, как свидетелей, чтобы если собьется одна, то напомнила бы ей другая. И пусть не ... ... ... их зовут; и пусть не наскучивает вам записывать его - малым или большим - до его ... Это - ... пред ... и ... для свидетельства, и ближе, чтобы вам не сомневаться. Разке только, если это будет торговлей наличной, которую вы обращаете между ... - ... на вас не ... ... что вы не ... ... И ... свидетелей, когда уславливаетесь между собой, и не должно причинять неприятности писцу и свидетелю; а если сделаете, то это - ... у вас. И ... ... ... Аллах вас учит, и Аллах знает о всякой вещи!
Логикалық құрылымының ... ... араб ... құқықтық тілдің Құрандық құрамасы.
Лексикалық сәйкестіктер көзқарасы жағынан жоғарыда келтірген мәліметтердің аудармаларын талдап, мынадай шешімге ... ... ... ... ... ... ағылшын тілінде қалай болса, қазақ тілінде де , орыс тілінде де солай аударымдарда мына схема бойынша ... ... А ... онда В, егер А болмаса, ондаса С). Ағылшынша аудармаларда бұл былай ... :"When you doing ... ... do ... Бұл ... ағылшын тіліне аударғанда модальды операторлар қолданылады :should do, should not do, let no harm in ... Бұл ... ... ... ... ... ... ... (Егер бірдеңе істегің келсе... онда бірдеңе жаса). Берілген құрылым, кез-келген елдің құқық тілінде табылатын құқықтық норма ... ... ... ... құрылымның моделі былай көрсетілуі мүмкін: (Егер А болса, онда В ﻓﺸﻲﺀ ﺸﻲﺀ ﻮ ﺷﻲﺀ ﺇﻦ , және де, ... сіз ... ... онда ... ... ﻓﺎﻓﻌﻠﻮﺍ ﻓﻌﻠﺘﻢ ﺇﺬ . Тұтас алғанда, берілген логикалық құрылымда құқықтық норманы үш негізі бөлшектерге бөлу ... ... ... және ... бұл В. С. ... құқық, адамдық қоғамдастықтың ажыратылмайтын элементі болып ... және де ... мен ... ... негізделген, деген тезісін растайды (21,15б). Біздің зерттеуіміз үшін қызығушылық тудыратын нәрсе діни ... ... ... олар ... пайда болды. Сакральды заңдық тілмен техникалық заңдық тілді бөлу синонимдік жұптардың құралуына әкелді. Мысалы, Құранда рұқсат (шешім) екі ... ... ... ... және діни ... ... рұқсат етулер (ﺣﻠﻞ) hallala түбіринен (рұқсат ету, жария ету, һалал) құралған, бейтарап (ﺠﺎﺰ) gaza (рұқсат ... ... ... yaguzu ... ... Діни-мотивирленген ұйғарымдар (ﻓﺮﺽ) түбірінен құрылған (белгілеу), бейтарап, мысалы, ( ... ﺃﻥ ... ) ... ... ... және анау).
Субъекттердің жігерлі жүріс-тұрысының сакральды операторларының бар болуы құқықтық ұйғарымдар екі топқа бөлінеді деп ... ... ... Алланың ашып айтуларында берілген ұйғарымдар, екінші ұйғарымдар тобы бірінші топтың белгілерін техникалық іске ... үшін ... мен ... Сол ... ... ... модальды операторлары екінші топтың модальды операторларынан басым келеді. Құқықтық нормаларға мағына беру және олардың басымдылықтарын ... ... ... болмау үшін модальды операторларды бұл бөлу қатаң түрде ұстану керек болған. Құқықтағы аспандықты және жердікті шекаралау үшін ... ... ... - ... ол ... логиканың жетістіктеріне негізделген әдейі әдістемелік аппарат шығарды.
Біздің білуімізше, әлем ... ... осы ... ... жүйесі секуляризация процесстерінің әсеріне ұшырады. Құқықтық ұйғарымдардан діни элемент алып тасталынды. Құқықта сакральды мотивацияның жоқ болуы ... ... мен ... ... әкелді. Сонымен қатар, араб елдерінің құқығында діни мотивация маңызды рөлде болып келеді. Осы ... ... ... және араб ... әлем ... айырмашылыққа және де тілдерге аударуда ескерілуі керек деген баламасыз лексиканың кең қатының пайда болуына әкелді. ... араб ... ... ... ... берілген шығармашылық құқық моделіне сәйкес, Құрандық жағдайларды талдаудан кейін, өткен шақта құқық құраушы Құрандық аятты қолдану тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ұқсас жағдайлар талданады, яғни халықтарға айтылуларға және Мұхаммед ... ... ... уа ... ... осы үшін сәйкес хадистер талданады.
Хадистер (ﺣﺪﻴﺚ) аңыздар - (көпше түрі ... ... ... қауымының өмірінің әртүрлі діни-құқықтық жақтарын қозғаушы Мұхаммедтің (саллаАллаху алейхи уа салам) сөздері мен іс-әрекеттері ... Екі ... ... матн ... және ... ... деп ... өзіндік мағлұматтық- адамдарды атап өту, ұрпақтан- ұрпаққа бір-біріне (матн) мәтінін ... ... ... болып хадистер құқықтың көзі деп саналады, оларға Сунна ... және де ... ... ... ... ... ... бар. Атап айтқанда, хадистер Халифаттың пайда болуы мен мусылмандардың жаулап алуларынан кейін пайда болған жаңа социалды және идеялық жағдайларға ... ... ... ... ден жеткізіледі, ... деді Алланың елшісі, Пайғамбардан сұрады ..., ол ... ... ... ... өтіп бара ... ..., ... елшісін көрді...,оның оған керісінше жауабы былай болды...
Хадистер мысалдарын келтірейік.
Мәтін 1.
alhadltu 'fcawwalu сап cabdi 'lllahi bni cumara radV 'lllahu lanhuma can rasuwli 'lllahi ~>annahu qala >ida tabaya-a ... fakullu wahidin minhuma ... ma lam ... wakana gam?a3aw ... 'Sahara . ... dalika . faqad wagaba 'lbay-и ... ... ﻋﻦ ﻋﺒﺪ ﷲ ﺒﻦ ﻋﻤﺮ ﺮﺿﻲ ﷲ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻋﻦ ...... ... ... ... ... ﻓﻜﻞ ﻮﺍﺤﺪ ﻤﻨﻬﻤﺎ ﺒﺎﻟﺨﻴﺎﺮ ﻤﺎ ﻠﻢ ﻴﺘﻔﺮﻗﺎ ﻮﻜﺎﻨﺎ ﺠﻤﻴﻌﺎ ﺃﻮ ﻴﺨﻴﺮ . ... ... ... ... ... ...
254 alhaditu 'Ittant qala qala rasuwlu 'lllahi sallaa 'lllahu ahmada (бірдеңені мақтауға тұрарлық деп жариялады) ДМО; ﺃﺤﺴﻦ 'ahsana ... ... деп ... БМО; ... yugabu (тиіс) БМО; ﻴﺤﺮﻢ Yuharrim (бірдеңені харам деп жариялады) ДМО; ... yuhsinu ... ... БМО; ﺘﺮﺟﺢ targihu (біреуді басқадан артық көру) БМО.
Жоғарыда келтірілген кесте бізге, құқықтық араб мәтіндерді ... ... ... ... ... араб тілдің модальды операторлардың жаратылысының алуан түрлілігін көрсетеді. Біз фикх ғылымының өркендеу кезеңінің құқықтық араб тілін ... ... араб ... ... ... кезеңі үздіксіз Осман империясының тарихымен байланысты, араб елдерінің отаршылдық ... ... осы ... араб ... ... осы ... ... араб тіліндегі кейбір өзгерістерді, құқықтық араб тілдің басқа тілдермен қарым-қатынасының өзгешеліктерін біз ... ... ... қарастырып өтеміз. Сонымен қатар, араб құқықтық терминологиясын тереңдей қарастырамыз.
Бірінші тарауда, ортағасырлық құқықтық араб тіліндегі мәтіндерді қолданып артефакттар ретінде біз ... араб ... ... исламдык концепттердің ықпалын топтадық, сөйте отырып біз В.Г. Зусманның тезисін растадық, онда былай делінген: Тілде мәдениетаралық коммуникация осы ... ... ... ... , ал ... концепттерге сүйене алады. Мәдениет концепттері оның болмысының тамаша аспекттерін көрсетеді, сол себептен олар жүйесі секілді, олардың абстракты ... ... ... ... вариант ретінде қызмет етеді. Бұл инвариант артефакттың идеясы немесе концепттің мағынасы болып келеді. Артефакт болып тек қана ... ... қана ... ... ойша ... ... да бола алады.
Араб мемлекеттерінін құқықтық тілі үлкен табандылық, ұрпақтан ұрпаққа қалу және үздіксіз сияқты белгілермен ... Араб ... ... ... ... бастамасын фикх ﻒﻘﻪ (ислам заңтануы) ғылымының ... ... ... және ... ... қаты ... араб ... діни-мотивирленген категориялары араб мемлекеттерінің құқықтық тілінің эквивалентсіз лексикасының қабатын құрайды. Құқықтық араб ... ... ... ... деректерінен немесе еуропалық, ресейлік деректерден тым өзгеше, құқықтық нормалардың модальды операторлары екі ... ... ... ... ... ... көрсетілген бетарап модальды операторлар (БМО) және діни-мотивирленген ... ... ... араб тілі ... ... бері араб ... бұл категориялардың араласпауы үшін, лексикалық және грамматикалық конструкциялар жеткілікті пайда ... Осы ... ... бұл екі ... ... алайда еуропалық және ресейлік заңгерлердің көпшілігі бұл екі категорияның айырмашылығын білмей адасуға ұшырауы мүмкін. Ортағасыр ... ... араб ... араб емес ... ... ... санасының қалыптасуына түбегейлі ықпал етті. Бұл ықпал осы ... ... Орта Азия ... тілдеріне, парсы, дари, урду, түрік, босниялық тіл, Ресейдегі Поволжье және Приуралье елдерінің тілдері және тағы ... ... араб ... ... ... фикх ... ... лексикасының бейнесін қабылдап алды.
Синхронистік кескіндерді, тестуалды ақпарат көрінісіндегі тілдік негізді және олардың жоласты аудармаларын талдау сол заманғы құқықтық тілдің ... ... ... ... ... табады, бұл жағдай бізге, римдік кейбір құқық институттары Араб халифатының басқарма жүйесінде қабылданған және ... деп ... ... береді. Осыған сәйкес, римдік құқықтың заңдық құрылыстарының көпшілігі арабтың заңдық құрылыстарының көпшілігі арабтың заң ... өтті де ... ... ... ... сипаттама берілетін Құрандық хадистердің белгілеулерінің әсерімен сол кездегі құқықтық араб ... ... ... екі ... пайда болды: діни-мотивирленген және бейтарап. Екіншіден, араб құқықтанушылары сол кездегі Шығыс Жерорта теңізі аймақтарында кеңінен ... ... ... мен ... ... ... Араб ... синтетизмдік парменінде римдік-құқықтық терминология араб тіліне транслитерлене ... ... сол ... ... ... үшін араб түбірлерінің негізінде терминдер шығарылды. Алайда, бұл терминология бастапқы құқықтық нормалардың сакральды сипатын қозғаған жоқ, және де заңды-техникалық ... ...
2.5 Араб ... осы заманғы құқық тілі
Араб елдерінде заң пәндерін оқыту құқықтық тілдің қалыптасуына шын мәнінде әсер етеді. Заң пәндерін оқытуды сипаттау үшін біз ... ... ... заң факультетінің оқу бағдарламасына назар аудардық. Бұл университеттің оқытушыларының ... ... ... ... ... және АҚШ-тың университеттерінен алған. Мұндай экстралингвистикалық факторлардың қатарына мыналарды жатқызсақ болады:
* Араб елдеріндегі құқықтық идеологияның құрамасының бірі ... фикх ... ... ... Араб ... заң жоғары оқу орындарындағы бағдарламаларды жетілдіру. Оқыту курстарына Еуропа елдерінде жетілдірілген заң пәндерін және әдістемелерін ...
* ... заң ... ... Араб ... ... ... батыс университетте оқыту.
Жоғарыда келтірілген заң факултетінің аға оқытушыларының ... ... ... ... өмірбаяны, барлық оқытушылардың бір ғылыми дәрежесі міндетті түрде шетелде, ... ... ... АҚШ-тың университеттерінде алынған.
Сириядағы құқықты оқыту жүйесінің эволюциясын суреттеу ... ... ... қосымша ретінде берілген Дамаск университетінің заң факультетінің қысқаша тарихын келтіре аламыз.
Құқықтық лексиканың интернационализациясының маңызды ... бірі ... ... ... ... немесе базасы) шығару болып келеді. Оның өсуінің себепкерлері терминологиялық картотекалар құру бойынша ... және ... ... ... және тағы ... терминдердің сандық мөлшерінің жылдам өсуі, және де тым үлкен көлемдегі терминологиялық ... ... ... ... ... ... ... ақпараттың маңызды көлемдерін өңдеудегі, осы кездегі маңызды тәсіл болып келетін, компьютеризация ауыртпашылықты азайтып, ақпараттық жұмыс сапасын ... ... ... және ... ... ... Бұл ... ерекше орын алатын нәрсе, нормативті терминологиялық іс-қағаздармен нақты және бекітілген ғалымдармен және мамандармен қамтамасыз ететін еңбектер.
Құқықтық араб ... ... ... ... ... ... Құранды аударғандағы кейбір Құрандық терминдерді қабылдаудағы айырмашылықтың көрінісі (ағылшын тілінде құрылған Құранға глосарийлер ... ... ... ... ... ... ... құрамын талдау. Араб елдерінің құқықтық тілінің Құрандық құрамасының лексикасын бөлшектеп ... үшін ... ... тіліне аудармаға глосарийлер қолдандық. Глосарийден саралау әдісімен құқықтық түсініктемелер және категориялар таңдап алынды. Талдау кезінде ... ... араб ... ... ... ... кездегі парапарлық бағаланды. Талдаудың мақсаты, араб тіліндегі фикхтың ﺤﺮﻢ haramun және
ﺤﻼﻞ halalun соған ұқсас ... да ... ... ... ... ... ... келтірілген фикх теориясына арналған мәтіндердің аудармаларынан біз, фикх (ислам заңтануы) ... ... ... да бір адамның жасаған істері бес негізгі категорияларға бөлінеді: Міндетті ﻓﺮﺽ ﻮﺍﺟﺐ wugib, fard, ... ... ... ... ... ... ... halalun, yaguz, қолдамайтын ﻤﻜﺮﻮﺡ makruh, тыйым салынған ﺤﺮﺍﻢ haramun.
Араб діни ұйғарымдарды құқықтық тіліне аудару үлгілері, егер норманың диспозициясы ... ... ... ... ... алейхи уа салам) үлгісіне) жіберсе, онда ﻴﺴﻦ yu-sannu ... ... ... ... ... діни емес ... негізделсе, онда мынадай бейтарап операторлар қолданылады: ﻠﻪ lahu" соның арқасында, ﻋﻨﺪﻩ cindahu оның құқығы бар, ﺤﻘﻪ ﻓﻲ haqqihi" оның ... ... sahTh ... және тағы ... ... ... құқықтық бастауға сүйенсе, соған сәйкес субъекттердің ерікті мінез-құлқының ... ... ... ... ... егер ... диспозициясы Құранда болса, онда ﺤﻠﻞ hallala" түбірінен шығатын диспозицияның діни - мотивирленген модальды операторлары қолданылады. Араб ... ... ... мен диспозитивтер, мысалы, былай анықталады:
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Кесте 1. Араб тіліндегі эквивалентсіз құқықтық лексика.
--------------------------------------------------------------------------------
The Lawful and Prohibited in Islam Defini - tions. Chapter 1. Islamic ... ... to Halal ... halalun and Haram ... haramun. Preface 1. The basic asl is the permissibility of things. 2. ... ... және ... ... 1-ші ... ... Халалға және харамға қатысты исламдық принциптер. Кіріспе 1. Рұқсаттылық ... ... ... lawful and to prohibit is the right of Allah alone. ... the halal ... hcilulun and and ... the haram
ﺣﺮﺍﻢ. haramun is similar to commiting shirk ﺷﺮﻙ sirkun. 4. The
prohibition of things is due to their ... ... What is ... bezekis ... ... is ... ... Whatever is conducive
to the haram is itself
haram. ... ... ... as halal is
prohibited. 8. Good intentions do not make the haram acceptable.
9.Doubtful things are to be avoided. 11. Ne - cessity dictates ... ... ету ... ... салу ... тек Аллахқа қарасты. 3. Халалға тыйым салу және харамды рұқсат ету ширк ...
4. ... ... ... оның ... және ... негіз болып келеді.
5. Халал болып келетін нәрсе - ... ... ... ... нәрсе - артық. Харамға әкелетін нәрсенің өзі харам. Харамды шатасып халал деп көрсететінге тыйым салынады. 8. Жақсы ... ... ... етпейді. 9. Күмәнді нәрселерден аулақ журу қажет. Қажеттілік ... тыс ... ...
Әрине, араб құқығының тарихымен таныс емес ... ... және ... ... үшін, бұл операторлардың барлығы бірдей болып көрінеді, сол себептен олар ... ... мен оның ... ... ... ... қалуы мүмкін. Сондықтан, араб аудармасының дәл болуы үшін құқықтық норманың модальды операторының ... ... ... ... ... ... ... араб тілінің интернационализациясы.
Осы заманғы кезеңдегі Құрандық құқықтық лексика. Құранға деген ағылшын тілде ... ... ... ... мәні бар ... ... аудармасын талдау кезінде біз бір терминдердің аудармаларына үйлесімдерінде айырмашылықтар таптық. Нақты айтқанда, бұл құқықтық норманың діни-мотивирленген операторларына қатысты. Аударманың әртүрлі ... ... ... ... операторларды әртүрліше аударады.
Фикхтың бұл негізгі түсініктерін аударғанда екі беталыс бар. Бірінші тенденция баламасыз лексиканың транслитерациясын елемеуге тырысып және де ... ... ... ... ... ұқсас термин табуда көрінеді. Бұл тенденцияға мысал, 1980 жылы Гибралтардағы Пола ... ... ... ... ... ... ... индексі бола алады. Берілген аударманы талдау барысында аударылған терминдер былай аударылды:
1. Діни дәлелдеулері бар ... ... ... ... түсініктермен аударылған.
Мысал: Rесliпе with spouses in Paradise 36:56, 40:8, ... 4:16"," don't pray while drunk 4:43"," sinless if marriage ... ... - ing ... 2:180, 89:19"," apportionment to";
2. Азаматтық - құқық сипаты бар түсініктердің көбісі ағылшындық құқықтық тілге латын тілінің түсініктерінен алынғандармен ... ... :" credit ... 2:282", "Wills 2,180, ... " amending ... ... " fornication forbidden 4:24, 4:25, 4:27,5:5", "Litigants 38:21-24", "Inheritance 2:180, 89:19", " apportionment to", "waitfour months and ten days before ... 2:234"," - OK to plan ... during waiting period ... ... ... ... ... бейтарап операторлармен аударылған. Мысал: ."Don't do"; "be fair in... "; ... be"; ... told to be ... "; "after waiting period dissolve or ... ... ... required";
4.кейде қарапайым американизмдер қолданылады, Мысалы: "OK to ... заң ... ... ... ... ... префикстері бар сөздер қолданылатынын айта кеткен жөн. Мысал: -tion,
-ment, -ancy, re-, dis-, un-, non- .
Ерекше қызығушылық ... ... ... ... ... ... ﻤﻮﺪﺓ mawaddatun сөзінен басқа бірде-бір транслитерирленген түсінік жоқ. Суреттеу ретінде заң сұрақтарына қатысты индекстен алынған ұстанымды келтірейік.
Ағылшын тіліне ... ... ... ... ... біз мына ... ... аудардық, берілген аудармада императивті және диспозитивті норманың модальды операторлары ағылшын тіліндегі сәйкес модальды етістіктер ретінде енгізілді: must, can may, ought to. ... ... ... ... ... үшін де valid, proper, invalid, ... ... типтес әдейі ағылшын атаулары қолданылады.
Құранның құқық құраушы ... ... ... ... ... да әлсіз де жақтары бар. Мықты жағы, Құранның ... ... ... ... ... араб тілін біле ме жоқ па немесе олар фикх категорияларымен таныс па жоқ па ... ... ... ... ... Берілген аударма қарапайым тыңдаушыларға деп есептелінеді. Құранның құқық құраушы аяттарының бұл беталысының әлсіз жағы, фикх категорияларының соңында ... ... ... шығу үшін ... ... мәтінімен салыстырып тексеріп отыруы қажет, немесе ... ... ... алу керек.
Араб тіліндегі құқықтық салаларды топтастыру үшін қолданылатын лексиканы талдау, құқықтық салаларды топтастырудың екі түрі бар ... ... ... ... салаларға және процессуалдыларға (азаматтық, азаматтық - ... ... ... ... бөлуді білдіретін және де әртүрлі әдейі құқықтық салаларды (сулы, әуе, жер, салық және т.б.), ... ... үлгі ... ... топтастырумен қатар фикх теориясы бойынша топтастыру салалары да бар.
Тізім 2. Араб бастауларына сәйкес құқық ... ... ... ... ... ... ... ﻋﺒﺎﺩﺓ Hbadt (нормалар, исламдық діни рәсімдерді реттеуші); ... ... ... ... - ... ... ... келісімдер, міндеттемелер, шарттар және т.б.); худуд ﺤﺪﻭﺩ hudud (нормалар, ауыр қылмыстар үшін жауапкершілікті ... ... ... қылмыстық және қылмыстық - процессуалды құқыққа ұқсас)); ... ... qsas ... жәбірленушінің өміріне және денсаулығына зиян ... мен ... ... ... ... ... адамның жанұясымен кісі өлтірушінің арасындағы келтірілген ... ... ... ... ﺟﺮﺍﻳﻢ garceim (нормалар, құқықты бұзудағы жауапкершілікті реттеуші); Сииар ﺜﻴﺎﺭ tyar (нормалар, мемлекеттер арасындағы қарым-қатынасты ... ... ... елдерінің осы заманғы кодификацияланған деректерінде (соңғы онжылдықта қабылданған, заң шығарушы растау құжаттарында) жаңа топтастыру қолданылады. Алайда, фикх ... ... ... ... сипаттауында теоретикалық парадигманың әлі күнге дейін негізгі (бастапқы) түрінде болып келеді.
Таяу және Орта Шығыс елдерінің құқықтық тіліне ... ... ... ... ... мен ... заң ... тілдерінің дамуы Еуропа мен Ресейде өткен тарихи процесстермен тығыз байланысты. Ортағасырлық заң іс-қағаздарын ... ... және ... ... осы ... ... ... дейін, шіркеулік, канондық құқығының үстемдігі кезеңінде, Ресей және Еуропалық елдерінің заң техникасы тілдерінде, мұндай модальды операторлар бар болғанын ... ... ... ... ... құқықтың десокрализациялануына және Еуропа және Ресей заң техникасы тілдерінен діни-мотивирленген модальды операторлардың жоғалуына себеп болды. Тағы да ... ... ... ... ... Ататүрктің кезінде құқықтық жүйенің мықталу кезінде байқасақ ... ... ... ... іс - ... ... елдің азаматтық құқығына еуропалык құқық деректерінің ... ... ... ... ... ... Кодексі. Осы процесстің нәтижесінде Түркияның осы заманғы заң техникасы тілінен араб ... діни - ... ... ... ... кетті, бұл Түркия құқығының десакрализациялануына әкелді.
Арабтар болса, оларға Құран ( бірегей Шығыс латыны) тілі ... тіл ... ... ... ... ... кетті және осы заманғы шынайлықты бейнелейтін өзінің құқықтық тіліне заң ... ... ... ... ... фикхтың (ислам заңтануы) негізін құраушы діни-мотивирленген модальды операторларды тигізбестей қалтырды.
Араб елдерінің құқықтық нормаларының ... және ... ... ... негізі Еуропада және Ресейде заң шығармашылығының процессі мына схема бойынша жасалуында: . ... ... ... ... сол ... басқа құқықорнатушы іс-құжаттың тіркелмейді. Соған сәйкес еуропалық елдердің және ресейлік құқықтық ... ... ... ... оны діни ұйғарымдарымен дәлелдеу, ерекше көңіл аударатын лексикалық және грамматикалық құрамдарда мұқтаждығы жоқ.
Араб елдерінің заң техникасының тілі оның ... ... діни ... ... ... лексиканың және терминологияның қатын сақтаған, бұл ... тек ... ... ол ... және ... ... белгілеулер табады, мұны араб заң іс-құжаттарымен жұмыста міндетті түрде елеген жөн. Еуропалық елдер заңдарында идеологиялық ... ... ... адам ... және т.б. ... ... ... заң мәтіндерін басқа тілдерге аударудағы эквивалентсіз лексиканың құрылуына діни-құқықтық мағыналы ... ... ... дини ... тусиниктемелик аппараты аркылы араб елдерінің заң тіліне ықпал етеді. Фикх лексикасы (фикх түсініктемелік аппараты), өзінің ... ... ... араб ... ... ... араб тілінде басқа тілдерге заң мәтіндерінің ... ... ... ... келеді. Жоғарыда аталған лексика заң мәтіндерін аударған кезде эквивалентсіз лексиканың қатын құрайды және ... ... ... аударылады. Алайда, бұл жерде рецепиенттің сипатын есептеген жөн, нақты айтқанды: оның этникалық және діни ... ... ... ... гылымын кенинен таратушы, агылшын - араб дерек коздеринен алынган ... ... ... мысал келтирейик. Томенде келтирилген кестеде эквивалентсиз лексика баска шрифтпен берилген.
The Book of Allah; ... Sunna ... ... ... ... , ... fatwa of the Companions; Серіктестер фатуалары.
Fatwas of the Followers (Tabi'un) ﺗﺎﺑﻌﻮﻥ . Ұрпақтардың ... ... (Ijma') ... ; ... of the People of Madina; ... ... ... (таби'ун).
Analogy (Qiyas) ﻗﻴﺎﺱ qiyyasun; Ұқсастық.
Istihsan ... ... ... ... (Presumption of Continuity) ﺇﺳﺘﺴﺤﺎﺏ ... ... ... ... (Public ... ... ﺃﻟﻤﺴﺎﻟﺢ al-masalih al-mursalatun; Масалих ал-мурсала.
Adat ﻋﺎﺩﺓ ﻭ ﻋﺮﻑ (adatun w 'urfun Customs) and 'Urf ... Us-age) ... ... нормалар.
Кесте 1. Араб тіліндегі эквивалентсіз құқықтық лексика
Кейбір жағдайларда эквивалентсіз ... ... оның ... ... ... немесе ағылшын тілінің заң лексикасынан ұқсасы (100 % емес) ... ... ... ... біз ... лексиканың көп мысалдарын таптық.
Ағылшын тіліндегі нұсқасы
Қазақ тіліне аудармасы.
Imam Hanbal;
Imam Malik; ... ...
Abu Hanifa; ... of Imam Abu Hanifa;
What is Taqlid ﺗﻘﻠﻴﺪ taqlldun or
bezeklttibabezek;
The Mujtahid and the ... Lawful and ... ... ... of Islam and ... Islamic Law;
Islamic Law: Myths The Way of Justice: Encountering and Realities:
Имам Ханбаль;
Имам Малик;
Имам ... Абу ... Абу ... ... ... иттибаға деген не?
Муджтахид және муққалид;
Исламда заңды және тыйым ... ... және ... ... ... ... құқық: мифтер және шынайлық; Төрт заңдық мағынасын түсіну; Шариғаттағы ... және ... үшін ... ... 2. Араб ... ... құқықтық лексика
Бұл үзіндінің аудармасынан көрініп тұрғандай, ... ... бір ... заңдылығының немесе заңды еместігіні логикалық бағалау үлгісі бар, және де бұл ... ... ... ... ... бұл тағы да олардың өзіндік мінезін ... ... ... бұл ... білу, Таяу Шығыстық аймақта жұмыс істейтін қандай ұлттың ... ... және ... ... ... ... кез-келген заңгерге көмек болуы керек.
Кесте 3. Агылшын ... ... фикх ... енгізу мысалы
Ағылшын тіліндегі нұсқасы
Қазақ тіліне аудармасы
The prescribed (fard) is also referred to as ... (wajib), ... ... and required (lazim). It is divided into two ... : ... obligatory (fard al-'AYn), which is required from ev - ery ... Muslim (e.g. salah and za-kah^; and ... ... (fard ... which if ... by some Mus - lims is not required from others (e.g., fu - neral ... recomended mandub is also referred to as sunnah preferable ... meri - torious fadila and ... marghub fih. margubun flhi The ... and ... of the ... al - lowed mubah is neither rewarded nor pun - ished. ... of both the dis - liked makruh and the unlawful ... haram is ... ... of the un - lawful is punished but that of the disliked is not punished.
Ұйғарылған міндеттіні ... ... ... ... және ... (лязим) білдіреді. Ол үш категорияларға бөлінеді: әркім үшін міндетті ... ... әр ... ... ... ... және салық және ортақ міндетті (фард аль-кифая), кейбір мұсылмандармен орындалатын және де барлығынан орындалуын талап ... ... ... ... ...
Кепілдік берілуші өзіне Суннаны қосушы артық көрінетін сауапқа және қажетке ... болу . ... ... ... істемеу сый берілмейді және жазаланбайды. Мақұлданбағанды жасамау және тыйым салынғанды жасамауға сый беріледі. Заңсыз нәрсе жасау жазаланбайды.
Жоғарыда ... араб ... ... ... ... ... ... аудармашы үшін бұл терминология мағыналы доминант ретінде беріледі.
Құқықтық араб тілінде, императивті сипатын ескеруге ... ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда осы себеп үшін, фикх теориясымен таныс және де ... ... ... ... ... және ... - техникалыққа бөлу жоқ екендігіне түсінуші аудармашы берілген терминологияны транслитерация тәсілімен аударды. Көрсеткіштерге ... ... ... ... біз ... араб ... баламасыз лексикасының тобын алдық, оның құрамы төмендегі тізімде келтірілген. ... ... >adan ... ... ... Fatwa (факих-заңгердің түсініктемесі); Fiqh (фикх - ислам заңтануы), Hadiths (Мұхаммед салла Аллаху алейхи уасалам, пайғамбардың істері мен ... ... ... Hajah ... Idda (жесір немесе ажырасқан әйелдің қайта күйеуге тійе ... ... ... ... ... дәл анықтау үшін қолданылады); Ijtihad (фикх әдістемесін қолданып заң нормаларын өз ... ... ... ... Ittiba ﺇﺘﺒﺎﻉ(дәстүрді ұстану); Jannazah ﺠﻨﺎﺰﺓ(діни жерлеу рәсімі); Jumma (Жұма); Madhhab ﻤﺬﻫﺎﺏ (сунниттик исламдағы заң мектебі); Mawaquit ... (бес ... ... ... ... ... Muhrimﻤﺤﺮﻢ (дін жағынан тыйым салынған); ﻤﻘﺎﻟﻴﺪ Muqalid (жетілдірілген заң әдістемелерін тақлид ... ... ... ... Sunan ... ... Аллаху алейхи уасалам, беделінен шығарылган рәсімдер); ﺴﻠﻨﺔ Sunnan (Мұхаммед пайғамбардың салла Аллаху алейхи уасалам, беделінің негізінде құқықтық ... ... ... ... Sutrah (қарапайымдылықтан әйелдің пішінін жасыруға мәжбүр етуші); Tawaf ﺘﻮﻒ (рәсімдік лексика - ... ... ... жүру); Tayamum ﺘﻴﻤﻢ (дәрет алудың түрлері: су жоқ кезде құммен дәрет алу); Umrah ... ... ... ... Witr ﻮﺘﺮ (намаз түрлері); HAJJ ﺤﺞ (қажылық Меккеге қажылыққа ... SYIAM ... ... ... міндетті ораза);
Араб елдерінің заманауи заң шығару тілінің ерекшеліктері.
Қазіргі уақытта, араб мемлекеттерінде демократиялык институттардың орнауына байланысты, олардағы заң шығару үлгісі ... ... ... ... ... Заң ... ... бар субъект, заң проектісін құрып оны заң шығару органына ... ... Заң ... ... ... ... күйде қабылдап, оны халықаралық стандарттарға сай рәсімдейді. Сондықтан, қазіргі заң жазбасының мысалын келтірейік. Ондағы кейбір араб ... ... ... ... ... 4. Баламасыз лексика транслитерациясының мысалы. (Ағылшын тілінен аударғандағы)
Ағылшын тіліндегі нұсқасы
Қазақ тіліне аудармасы
Article (I): Arbitration in matters wherein conciliation is ... such as ... Laan(2) between spouses, and all matters relating to the public order, shall not be ac - cepted. Article ... persons having an interest in the dispbke or having ... to a (HUDD) xi. haddun (3) or penalty in a crime ... or being from a public position fol - lowing a ... being a judicated as bankrupt, unless being relived, shall not act as arbitrator. Translator's Notes: (1)
hudud, Hudoud ﺣﺪﻭﺪ
are the crimes of murder, injury, ... ... theft and robbery which are ... provided for in the Muslim ... the Quran. (2) Laan ﻟﻌﻦ Icfanun, is аcourt procedure under
which, a confrontation between spouses ... and ... they ... their marital ... either ... an accusation of adultery against the
other.: (2) Kingdom
of Saudi Arabia: Arbitration Rules and Codes(3) ... Екі ... ... және ... тыныштыққа байланысты немесе Худуд (1), пен Лаан(2) шаралары қолдануға мәжбүрлейтін сұрақтарға байланысты арбитражды өтініштер қабылданбайды.
4-бап. ... ... ... мүдделі, сондай-ақ, Хадд (3) үкіміне ие болған немесе шыншылдыққа қарсы қылмыс жасағандар, тәртіпсіздік жасағандар және банкрот ... ... ... ... ... - баламасыз лексика - құрамына адам өлтіру, денеге зақым елтіру, жұбайына шқп салу, ішімдік ... ... яғни ... ... ... істер кіреді.
2). Лаан - баламасыз лексика- соттық ... ... ... ... шөп ... деген кінәлаумен екі жақтың жанұялық қатынастарының аяқталуы.
Хадд- ﺣﺪ - Худуд ﺣﺪﻭﺪ haddun ... жеше ... ... ... құқығының тарихы жайлы ағылшын тілді жұмыстарындағы баламасыз құқықтық терминдер.
Құқықтық араб тілінің лексиографиясы фикх лексикасының периодизациясының көптеген мүмкіндіктерін білген еді. ... ... ... ... Абу Амина Билал Филипс кітабы алынды. Ол фикх даму тарихының бейнелеуінің ең дәлі болып келеді. Төменде келтірілген кестеде аударылмайтын яки ... араб ... ... ... 5. ... ... ... ағылшын тіліне аудармасының мысалы
Ағылшын тіліндегі нұсқасы
Қазақ тіліне аудармасы
The Evolution of Fiqh ﻓﻗﻪ fiqh The First Stage: ... 5. The Method of ... ... Content of the Quran 8. The Makkan Period (609-622 C.E.) 8. The Madeenah Pe - riod (622-632 C.E.) [J
: 9. Legal Content of the Quran 11 .The Basis of ... in
the Quran 12 1. The Removal of Difficulty 14 2. The ... ... ... 16 3. The ... of Public Welfare ... The Realization of Universal Justice 28 Sources of Islamic Law 29 Section Summary 36 2 The Second Stage: ... ... ... of the ... Caliphs 38 The Approach of ... Sahaabah ... shabu and ... 39 The Absence of Factionalism 40 Characteristics of Fiqh Dur - ing This Period 41 3
' The Third Stage: Building 45. Factors Affect - ing Fiqh ... of Fiqh in the Umayyad ... Reasons ... ... of Fiqh.5O 4 The Fourth Stage: ... 52 The ... of Fiqh 52 Period of the Great Imams 52 ... the Minor Scholars 56 The Sources of Is - lamic Law 59 5 ... ... ... Schools of Is - lamic Legal Thought 63 2. ... of Hadeeths 95 3. ... of Certain Principles 99 4. Methods of Qiyaas 100 7 The Fifth Stage: Consolidation 102 Four Madh-habs
102 Compilation of Fiqh 103 8 The Sixth Stage: ... ... 105 ... of Taqleed ... taqll-dun lO5 Reasons for Taqleed 108 Compilation of Fiqh 110 Dynamic Fiqh 141 ... qiyasun ... ... Фикх ... ... ... - ... болу. Заң шығару методтары. Құранның жалпы мазмұны. Меккалық кезең. Мединалық кезең. ... ... ... Бұл ... ... ... ... аяттардың бар екенін көрсетеді. Құран бойынша заң шығару пратикасының негіздері. Қиышылықтардан өту. Діни міндеттер редукциясы. Қоғамдық қызығушылықтың ... ... ... ... ... Ислам заң шығару деректері. Бөлім қорытындысы. Екінші кезең- орнығу. Сахабалардың істері мен Иджтихад. Нақты ... ... Сол ... ... ... Үшінші кезең- құрылу. Фикхтың дамуына әсер еткен факторлар. Омеядтар кезеңіндегі фикх. Фикх компиляциясы. Төртіші ... - ... ... ... ... төрт ... ... Кіші заңгер-құқықтанушылар кезеңі. Ислам заң шығаруының деректері. Мазхабтар- исламдық заң ойларының мектептері. Хадистерді жеткізу. Қияс ... ... ... ... ... Төрт ... Фикх ... Тоқырау мен құлдырау. Тақлид қажеттілігі.
Жоғарыда берілген баламасыз ... ... ... ... ... Транцлитерлеудің себебі: автор ағылшын құқықтық тіліндегі баламасын таппағандықтан немесе ол бұл терминдер априори оқырмандарға белгілі деп санағандықтан. Көбінесе бұндай мәтіндер, ... яғни ... ... ... ... мәдениетінің концепттерінің негізін білетін) және де шығыстанушы-ғалымдарға , оның ішінде арабист немесе ... ғана ... ... ... деректерінің атауларындағы құқық унификация процесстерінің. Ағылшын тіліне аударғандағы заманауи араб елдерінің заңдары.
Араб елдерінің құқықтық тілідегі болған өзгерістердің ... ... араб ... ... ... ... құқықтың кодификация және стандартизация бойынша әлемдік процесстеріне интеграциясы. Қойылған тезисті дәлелдеу мақсатында төменде араб ... ... ... ... ... парсы шығанағы елдері) берілді.
Араб елдерінің ағылшын тіліне аударғандағы бірнеше заң актілері атауы
Біріккен араб елдерінің заңдары.
(а) The Labour Law No. (8) of ... ... ... the Agency Law No. (18) of ... жайлы заңдар.
* the Maritime Law No. (26) of 1981, ... ... ... ... Commercial Companies Law No. (8) of 1984 ("the Company Law") Коммерциялық фирмалар жайлы заң.
* Insurance Law No. (9) of ... ... ... Civil ... Law No. (5) of 1985 ("the Civil Code") Азаматтық құқық саласындағы құқықтық ... ... ... Penal Code Law No. (3) of 1987 Пенитициарлы Кодекс жайлы заң.
(h) Law of Criminal Procedure Law No. (35) of 1992, ... сот ... ... ... Law of Evidence (Proof) in Civil and ... Transactions No. (10) of1992, Азаматтық және касіпкерлік қатынастардағы куәгерлік жайлы заң.
(j) Civil Procedure at the Federal Courts Law No. (11) of 1992, ... ... ... ... ... ... the Trade Marks Law No. (37) of 1992, ... маркасы жайлы заң.
(I) the Law for the Protection of Intellectual Property and Author's Rights No.(40) of ... жеке ... пен ... құқығын сақтау жайлы заң.
(m) the Regulation and Protection of Industrial Property of Patents, ... ... Designs Law No. (44) of 1992, ... ... және ... ... иелігіне қатысты құқықтық қатынастарды реттеу жайлы заң.
(n) Commercial Transactions Law No. (18) of 1993.; ... ... заң.
2. Сауд ... ... ... Royal Decree for the ... of ... No. M6 of 1965 (as amended).;Компаниялардың қызметін реттеуге арналған ... ...
* Royal Decree for the ... of ... Agencies No. 11 of 1962 ... ... саласындағы агентіктердің қатынасын ретеуге арналған корольдік жарлық.
* (с,) Implementation Rules for Commercial Agencies Regulations No. 1897 of 1981. ). ... ... ... ... ретеуге арналған корольдік жарлықтың қолданыс инструкциясы..
3. Қатар заңдары.
* The Commercial Register Regulation law No 11 of 1962. ... ... ... тіркеу ережесі.
* Civil and Commercial law No. 16 of 1970. ... және ... ... ... қатынастарды реттеу жайлы заң.
* ... ... law No. 11 of 1981. ... ... ... зан.
* Foreign Capital ... in Economic ... law No. 25 of 1990. Экономикага шетел капиталынын инвистициялары жайлы зан.
* Income Tax law No. 11 of 1993. ... ... ... ... 4. Ирак заңдары.
* The Civil Code law No. 40 of 1952 (as amended). ... ... ... ... заң.
* Central Bank Law No. 64 of 1976 (as ... ... Банк ... заң.
* Income Tax law No. 113 of 1982 (as ... ... ... жайлы заң.
* Transport law No. 80 of 1983. Көлік жайлы заң.
* Commercial law No. 30 of 1984 ... ... заң. ... of Major Projects law No. 60 of 1985 (as ... ... ... орындау жайлы заң.
(g) Labour law No.71 of 1987. Еңбек жайлы ... ... of Arab ... law No. 46 of 1988.
(i) Commercial Agencies taw No. 46 of 1994. Касіпкерлік ... ... ... ... Companies law No. 21 of 1997. Сауда ... ... ... Free Zones law No. 3 of 1998. ... ... ... жайлы заң.
(1) Industrial Investments law No. 20 of 1998. ... ... ... ... Иордан хашемиттік корольдігінің заңдары.
* The Civil Code law No. 43 of 1976. ... ... ... ... ... Companies law No. 22 of 1997. Касіпкерлік субъектілері жайлы заң.
талдау, Декларация мәтінінің ағылшын тіліндегі ерекшелігі.
Басқа тілдердегі ... ... ... ... ... ... ретіде алынған адам құқығы жайлы жалпы исламдық Декларация бола алады.
Менің ізденісіме қызығушылық білдіретін факт, ол ... ... ... Құран мен хадистерге жүгінуінде, сонымен қатар араб терминдердің транслитерленген қысқаша арнайы глоссарийі. ... ... ... ( ағылшын тілінде) берілген.
Адам құқығы жайлы жалпы ислам Декларациясының қысқаша нұсқасы.
I.1
Qur'an Al-Ma'idah 5:32
2
Hadith narrated by Muslim, Abu ... ... narrated by ... narrated by Bukhari. ... of Caliph Umar
6
Qur'an As-Shura 42:41
7
Qur'an Al-Hajj 22:41
III. 8
From the Prophet's address
9
Hadith narrated by Bukhari. Muslim. Abu Daud, ... ... the address of Caliph Abu ... the ... farewell ... Al-Ahqaf 46:19
13
Hadith narrated by Ahmad
14
Qur'an Al-Mulk 67:15
15
Qur'an Al-Zalzalah 99:7-8
IV. 16
Qur'an An-Nisa 4:59
17
Qur 'an ... ... An-Nisa ... narrated by Bukhari, Muslim, ... narrated by Bukhari, Muslim
21
Hadith narrated by Muslim, Abu Daud, Tirmdhi, ... narrated by Bukhari, Muslim, Abu Daud, ... ... narrated by Abu Daud, ... narrated by Bukhari, Muslim, Abu Daud, ... ... narrated by ... 26
Hadith narrated by Bukhari, Muslim
27
Qur'an Al-Isra 17:15
72
Sayings of Caliph Abu ... ... ... байланысты, араб құқықтанушылары құқық теориясы саласындағы әлі де Құран және хадистерге, сияқты құжаттың өзінде жүгінетіні ... ... ... ... ... ... ... әйгілі). Әрине, араб елдрінің құқықтық алаңында жұмыс істейтін заңгерлер мн аудармашылар осындай жайтты ескеруі ... ... араб ... ... тіліне аудармасының мысалы.
Glossary of Arabic Terms
SUNNAH- The example or way of life of the Prophet (peace be upon him), ... what he said, did or agreed ... The ... of man on earth or ... to the Prophet, ... into English as the ... Public vigilance, an institution of the Islamic State enjoined to observe and ... the ... of right norms of public ... The ... consists in public vigilance as well as an opportunity to private individuals to seek redress through ... Good ... ... ... The ... tax on wealth, one of the five pillars of Islam ... on ... The waiting period of a widowed or divorced woman during which she is not to ... Divorce a woman obtains at her own ... ISLAMIA World Muslim ... Islamic ... араб емес ... ... араб құқықтық лксикасының сақталуы. Мысал ретінде Иран Ислам Республикасының Конституциясы.
Аударма кезінде терминнің смантикасы, ... ... ... мен ... ... да ... алынса, ода ол кірме сөз болып табылады. Кірме сөздердің де екі түрі болады, ол екі тілдің қатынасынан ... ... ... және интернационализмдер,бірінші кезекте араб элементерінен құралған және ислам мәдениетінің дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ...
Басқа тілдердегі араб құқықтық терминдерінің интернационализациясының тағы бір мысалы ретінде Иран Ислам Республикасының Конституциясы алынды. Иранда ... тіл - ... ... ...... ayat allah ... welayet faqih ... ﻓﻟﻴﺖ velayat-i faqiн факих басшылығы; adel ﻋﺎﺪﻟﻦ cadilun;marji taqlid ﺘﻗﻟﻴﺪ ... mar'f-u ... ... дерек көзі; Ayatullah Uzma ﺍﻟﻌﺰﻤﻰ ﷲ ﺍﻴﺔ ayt alllah al uzma Ұлы ... ijtihad ... Hgtihad ... заң нормалрын түсідіруге құқық беретін, ислам оқудағы жетістіктер; fuqaha ﻓﻘﻬﺎﺀ fuqaha факихтер; Qur'an ﻘﺮﺁﻥ Quran ... Sunnah ... sunnah ... ... ... ... ... Ummah ﺃﻤﺔ ummatun исламдық қауым; muttaqi ﻤﺘﻘﻰ muttaqa Алладан ... amr ... ... ... 3amr ... w nahy munkar ... ﻋﻦ ﻨﻬﻰ nahu munkarin игілік жасау міндеті мен ... ... ... ұстамды болу; Twelver Ja 'fari шиит-джафариттер он екі имамның ізін қуалаушылар; hududﺤﺪﻭﺩ hudud ... ... ... ... Hahiyyah ... ilahiyyat иллаһи, құдайлық; ahkam ﺍﺣﻜﺎﻢ ahkamu әкімдер; quddisa sirruh ﻗﺪﺱﺳﺮﻩ quddisa sirruhu оның ... ... sharif ... shariif ... ... ... mujtahid ... өздерін ислам құқығымен айналысуға арнаған ғалымдар; Fatwa ﻓﺘﻮﺍ ислам құқығының негізінде заңгер-муджтаһидтердің берілген заңдық проблеманың ... ... ... Иран құқықтынушыларының мемлекетті құрылым саласыдағы араб терминологиясынан енген кірме сөздерді қолданады. Құқықтық араб терминдерінің ... ... ... ... ... Иран құқықтық тезаурусының араб тілімен байланысын көрсетеді.
Балқан аймағындағы араб заңдық терминологиясының интернационализациясы. Босниялық тілдің ... ... ... ... интернационализациясының тағы бір дәлелдемесі ретінде енді Балқан аймағындағы босниялық мәтіндерді талдау болып табылады. Бұл мәтіндерді ... ... ... тілдегі аңдық мәтіндермн жұмыс барысында белгілі болғаны, босниялықтіл басқа шариаттың әсеріне ие болған елдердің тілдері сеілді, заңдық терминология пласты екі ... ... ... өз ... ... ... жән араб ... тілінен енген кірме сөздер. Енді екіншісіне мысал келтірейік.
Босниялық тілдегі нұсқасы
Қазақ тіліне аудармасы
Da И je nikab vadzib? ... Nikab - je dio mahrame Hi platna kojim se prekriva lice, tako da se od njega ne vidi nista osim ociju. Vadiib je, ... obaveza koja se ... - бұл ... ... орамал. Онымен қөзден басқа денені жауып тұрады. Уәжіб-шариаттық міндет, оны орындау тиіс.
Кесте 6. Ниқаб сөзінің босниялық тілде ... 7. Араб ... ... . Қазақ тарихында билер - үлкен ру басылары, қоғамда ... ... ... екінші орындағы адамдар. Егер ақсүйектердің артықшылығы байлығы мен шыққан тегі болса, билер қарадан шығып өзінің ақылдылығымен, парасаттылығымен, сөзге ... ... ... ... ... қоғам өмірін толық ұғынып, түсінуімен көрнекті болған. Сонымен сөзінің мағынасы , , ... ... да ... Осы ... ... бұл сөздің құқықтық функцияны атқаратын деген заң терминінің қызметінде жұмсалуына негіз болған. Сонымен, билер бір кезде ел басқару ... да, ... ... ... дау-шар сияқты құқықтық мәселелерді шешуді де қоса атқарса керек. Билердің ықпалы олар басқарған рулардың көптігі-аздығына, күшіне, байлығына, бұрынғы ... ... жас ... ... айқындалған. Өзіне қарасты рулар шеңберінде олар әкімгершілік пен сот ... ... ... ... істі ... ... ... болмағадықтан, адамның қоғамдағы мінез-құлық нормаларын көптеген птриархтық ережелер негізінде әдет-ғұрып және шариғатпен байланысты болса, ережелер негізінде сот үкімін сұлтан, би, ... ... ... ... академик С.Зимановтың айтуынша қазақ билері мынадай әлеуметтік міндет атқарған: 1) ... ... ... ... 2) көшпенді ел басшысы; 3)сот.
Билердің көпшілігі ірі феодалдар еді. ... ... ... үкім ... би ... алынатын мал-мүліктің оннан бір бөлігін билік шығарғаны үшін өзі ... ... ... Бұл тәртіп оларды байыған үстіне байытты. Билер сотының қазақ халқы тұрмысындағы мәні айырықша. Ол ел басқарудағы жетекші формалардың бірі ... ... да ... ... пен нормаларды пайдаланды. Билер сотының бір ерекшелігі - ... ... не ... ... ... қойған жоқ, бұл орында өзінің әдет-ғұрып заңдарын жетік білумен, шешендігімен халыққа танылған адамдар отырды. Өзінің ... ... ... ... шешендігімен қара халықтан шыққан кейбір билердің аты ел аузында қалып қойды. Бірақ билердің барлығы олай болған жоқ. Олар ... тап ... ... негізінен өз тобының жоғын жоқтады.
Қазақтың әдет-ғұрып нормаларын ... ... ... ... келе ... феодалдық құрылыс қажеттігін өтеу нормаларымен сәйкестендіру қажеттігі туды, үстем тап өкілдерінің мұқтаждығын қорғайтын заң жүйелері керек болды. ХҮІІ ғасырдың аяқ ... ... ... ... хан заң жүйесі осы қажеттіктен туындаған болатын. Бұл заңдар деген атпен мәлім. ... ... ... Онда орта ... ... ... ... ережелерінің негізгі принциптері мен нормалары баяндалады. , - деп жазды Т.Күлтелеев бұл туралы. Тәуке хан ... ... ... ... ... ... пайдаланды, қазақ қоғамында әлі де өз маңызын жоғалтпаған дәстүрлі әдет-ғұрып нормаларын да қабылдады. Бұлардың бәрі, әрине, хан ісінің талаптарына сәйкес ... етіп ... ... ... ... қоғамының ХҮІІ ғасырдағы әскери-саяси және әлеуметтік өмірінің мұқтаждарына жауап беретін ережелер енді. ... бұл заң ... ... ... хан ... қондырмасы болды, соны құқықтық жағынан қорғады.
да бұдан бұрынғы орта ғасырлық заң жинақтарындағыдай қылмысты іс правосы нормаларына тиісті орын ... ... ... тілімізде осы нормадағы құқықтық ұғымдарды білідіретін атаулар қалыптасты. Олардың көпшілігі кейіннен заң терминдері жүйесін қалыптастыруға негіз ... ... ... ... ... ұғым ... мыналар: кісі өлтіру, ашумен кісі өлтіру, абайсызда кісі өлтіру, атқа сүйреп өлтіру, мертіктіру, әйелді ... ... ... ... тию, ... ... неке бұзарлық, малмен тартатын жаза т.б. сонымен бірге адамның жеке басына ... ... ... ... жауапкершілік, семья-неке қатынастарына дін саласындағы т.б. түрлі қылмыс жасағандығы үшін жауапкершілік көзделген. Жасаған қылмыстары үшін кінәлілер тартатын жазалардың ... де ... ... ... да ... ... атаулар қалыптасып, сол кезде өз қолданысын тапты. Олар: қанға қан алу, жанға жан ... ... ... ... кек алу ... ... ... Бірақ осы сықылды ауыр жазалар кейде би үкімі бойынша жеңілденіп, құн, үкім ету сияқты жаңа терминдер пайда болып, кейінге дейін ... ... - ... ... ... көп ... жаза жүйесінің бірін білдіретін термин ретінде қолданылған, көне түркі дәуірінен белгілі. О бастағы білдірген мағынасы бөлек болған: тонау, ... ... ... ... ... Тонауда да, ұрлауда да алу мағынасы бар. Осы соңғы мағына негізінде жаңа ауыспалы мәнге ие болып, істеген қылмысы үшін бірнеше ... би ... ... ... алым ұғымындағы жазаның атын білдіретін термин ретінде қолданылатын болған ... ... ... сөз де ... ұғымның атын білдіру қабілетінен айырылып, саяси экономия терминдері қатарынан орын алды. (Құн - ... ... құн - ... ... ... құн - себестоимость, айналмалы құн - ... ... құн ... ... айтқандай ауыр жазаларды ауыстырған. Шектен тыс ауыр деп табылған мынадай төрт жағдайда бойынша жаза құн ... ... 1) егер әйел ... ... ... ... қысылып өлтіретін болса; 2) егер әйелі күйеуін өлтірсе және оның туыстары кешірмесе; 3) егер әйелі күйеуінің көзінешөп салғанына көзі ... 4) егер ... тіл ... ... онда ... өлім ... кесілген. Осының өзінен бұл заңның әлеуметтік теңсіздіктің құралы болғандығы ... тұр. Әйел ... бұл ... қылмыстық объекті болмағандығы байқалады.
Бүгінігі күндегі заң ... ... ... бір құқықтық ұғымды білдіретін сөз қылмыс. Қазақ әдет-ғұрып заңдарында болсын, болсын, одан кейінгі әртүрлі ... ... ... ... Ол ... баламасы ретінде , деген сөздер пайдаланылған. сөзі термин ретінде ... ... ... ... Ал, түркі тілдерінде етістігі бұрыннан бар және әртүрлі мағыналарда ... ... ... ... ... ... ... іске кірісу, қалауынша істеу т.б. Осы етістікке - ық, -ік жұрнағы жалғану арқылы кісінің ... ойын ... зат есім ... ... кезде сөзі ұғымында жағымсыз мәнде айтылады. сөзінің мағынасы да осы аналогия бойынша ... ... ... ... ... негізінде жасалса керек. Мұндағы - мыс қосымшасы - есімше етістік жасайтын жұрнақ. Кейін ... ... осы ... субстантивтенуінен, зат есімге айналған да, заңдық ұғымды білдіретін терминге айналған. Бұл пікірді етістігінің ауыспалы мәні де дәлелдейді: оның ... ... көне ... бері , , ... ... ... ... Олай болса терминінің мәні осы айтылған мағыналардың кеңейген, ұлғайған, әлеуметтік жүкке ие ... түрі ... ... сөзінің білдіретін ұғымы да, о баста осылай ... ... , , , ... ... тіркестер бар. Осында сөзі қазіргі сөзінің кейбір мәнін білдіргені байқалды. Болмаса қазақтың тартық жікке бөлінген қоғамдық құрылысының ... сол ... ... аяғы мен ХІХ ғасыр басына дейін дәл заң ұғымын беретін термин болмаған. ... ... ... айналған ата-бабадан мирас болып келе жатқан норма ... ... сөзі ... ... аға ... іні жолы, сенің жолың дегендердегі жол, тәртіп, міндет, право ... ... ... осы ... ... көне ... байланысты, тілімізден ұштастыра беретініміз содан. Олай болса сөзінің де бір кезде құқықтық ұғымды білдіріп, арнайы атаулар ... ... ... сөзі ... ... ... бері бар. ... ол кейінге дейін , сөздерімен мәндес айтылып, көпке дейін солардың синонимі ... ... ... құқықтық мәнде жұмсалғанда, ұғымының дәрежесінен алыстап кетпейді. Бұл сөз атауының баламасы ретінде қолданылуы Қазақстанның Ресейге ... ... ... бастады. Бұл сөз қытай тілінен келген, бастапқы ... да , ... ... . ... жол, ... заң ... ... ғасырларда қазақ тілінде мәнінде қатар айтылып келіп заң термині ретінде қолданылып, осылардың ішінен сөзі ғана қалыптасқан.
сөзі - ... ... ұғым ... , , , , т.б. осы ... ... келеді. Қазір осы сөзден өрбіген атауы болмаса, өздігінен түбір күйінде заң ғылымына байланысты терминдік ... ... ... Ал Тәукенің - қылмыскер адамның тартатын жазасының, яғни айқын ұғымның атауы. Сондықтан т.б. ... ... ... ... ... ... ... білдіргенмен, ол кезде оның мағынасы штрафтан кеңдеу болса керек. Айып сөзі жаза, төлеу ... ... ... ал ... тек төлеу мәні бар. Шығу тегі араб тілінде жатыр: позор, порок, изъян. Бұдан байқайтынымыз, бастапқы мәні сорақылық, кемшілік тектес ұғыммен ... ... да, ... ... нормаларын бұзғандығы үшін тартатын жаза оның түрі деген қосымша мәнге ие болған. Соңғы мағынасы хандық дәуірде құқықтық ... ... атау ... ... Ол ... бұл ... екі қызметі - жалпыхалықтық лексикада өзінің бастапқы ... ... ал ... ... ... құқықтық атау қызметінде атқаруы қатар көрінген. Ал кейін тілімізде жаза, штраф сөздерінің қолданыла бастауына байланысты бұл ... ... ... ... кейін өшіп кеткенде бастапқы мағынасы қалып қойған. Жалпылама лексикада оның ... ... ... де қолданылмай келеді: айыбын мойындау, қазір емес, , сияқты мағыналарды білдіреді.
сөзі де халқымыздың әдет-ғұрып құқығы ... ... ... атам ... ... , , , , , т.б. ... болуы осыны дәлелдейді. Даукес, даугер осы сөздің негізінде қалыптасқан. Ал айыптаушы, даукер атаулары ... ... ... ... ... ... ... келеді. Осы сөздердің даукері билер үкімі күшейіп тұрғанда қолданылса, айыптаушы кейін Қазақстан топырағында заң ... ... ... ... ... ... кезде, орыс тіліндегі обвинитель сөзінің дәлме-дәл аудармасы ... ... ... олар ... ... қабаттаса қолданылып келеді де, соңынан даукер терминдік мәнінен айырылып, жалпылама лексикаға өтті.
Әдет-ғұрып құқығына қатысты тағы бір сөз - ... ... ... мәні - би ... ... дауласқан жақтардың екеуін де көндіріп, келістіру. Бітіскен екі жақ айып не құн ... ... ... ... сөзі ... де жиі ... ... мәндегі терминдер қатарында қолданылады, құқықтық ұғымды да білдіреді. Бітім сөзінен ... ... ... де болған, бірақ ол бұл күнде көнерген. Бітімнің түрлерін белгілейтін ... ... ... ... ... ... ... білдіретін тіркестер де болған.
Қазіргі әдеби тілімізде жиі ұшырасатын қоғамдық-саяси ұғымдарды білдіретін бостандық, азаттық сөздерімен мәндес ... сөзі де о ... ... ... ... бірақ мүлде басқаша жұмсалса керек. Айып, құн төлейтін айыпкер кейде жәбірленушіге төлемей кететін ... ... ... ... ... ... десе, төлегенде теңдік алу деп атаған. Бұдан біз теңдік сөзінің қазіргі мағынасының кеңейгендігін көреміз.
Айтып ... ... заң ... ... жиі ... ... тағы бірі - ... сөзі. Ол би сөзіне лік жұрнағы жалғану арқылы жасалған, сондықтан оның түп төркіні көне түркі тіліне ... ... - ... Осы ... ... екі ... мағынада жұмсалғанын проф. Р.Сыздықова еңбектерінен кездестіреміз. , - деп жазды автор.
Үкім бойынша айыпкерден өндірілетін мал-мүліктің бір ... би мен ... ... болғандығын айтқанбыз. Осыған байланысты да терминдер болған: биге берілгені ... деп, ... ... ... деп ... кездерде әдет-ғұрып құқығындатерминдік мәнде жиі жұмсалған тіркестердің бірі - жан ... ... ескі ... бойынша би шағымшылардың екі жағында тыңдап болғаннан кейін өз бетінше шешім қабылдай алмаған жағдайда, жауапкердің ... ... бірі оның ... ант беруіне болады. Бұл процесті жан беру деп ... Егер ... ... ант бере ... онда ... жан ... деп табылып жазаланады. Ақылды, парасатты билер істі көбінесе ... ... - жан ... сала бермейді. Жаман би жанға салады деген мақал осыдан қалған. Жан беру сөзін кейін ант беру термині алмастырды. ... ол ... ... айналған. Көбінесе әскери термин ретінде қолданылып жүр. Ант ... жан беру ... ... ХІХ ... ... жартысынан бастап қолданыла бастағаны байқалады. Бұл күнде фразеологизмге ... ... ант ... ант бұзды, ант-имандай көрді, ант мезгілі, ант суын ішті, ант сүйек, ант ұрсын тектес тіркестер көне ... ... Куә, ... ... жаза, зақым, төлем, жер дауы, жесір дауы, қалың мал, барымта, дүре, шарға ... ... өлім ... т.б. ... де қазақтың осы әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі ұғымдарды білдіріп, терминдік қызметте жұмсалған.
Қазақтың әдет-ғұрып заңы қылмыстың екі түрін көрсеткен: қастық, ... Бұл ... де ... хан жарғысында көрсетілген және осы сөздер ол кезде де бұл күнгі терминдік мәні қалай болса, сол күйінде жұмсалған.
... ... ... ... ... елінің меншігіндегі зат ретінде қараушылық, патриархалдық көзқарас ... ... дауы ... ... ерлер меншігін қорғаудың құқықтық көрінісін білдіреді. Жесір сөзі ері ... ... ... қалың малы төленген, бірақ болашақ күйеуі бұл ұзатылмай тұрып қайтыс болып кеткен қыздарды білдіреді. Олар әдет-ғұрып ережесі бойынша күйеуінің ... не ... ... ... ... бір жігітіне қосылуы керек. Ол бұзылған жағдайда дау басталады да, әдетте бұзған кісі (көбінесе әйел) айыпкер ретінде жазаға тартылатын болған. Бұл да ... ... ... - ... хан жарғысында көрсетілген құқықтық термин. Ол кейін де әдет-ғұрып правосында, хандар билігінде қолданылып келді. ... ... ... ... ... жаза ... Жазаның түрі көп, барымта да - жазаның бір түрі. Қанды кек деп аталатын жазаның түрі тым ауыр ... ... ... терминдік ұғымда көп қолданылған сөздің бірі дедік. Ол да бұл күнде историзмге айналған. Бұл сөздің шығу төркіні туралы әртүрлі ... бар. ... ... , ... екі сөздің бірігуінен жасалған қазақтың төл сөзі десе, қысқаша этимологиялық сөздікте оны былай түсіндіреді: . Бұл термин арқылы төленбеген қарызы, құн не ... мал ... ... не жер ... ... қайтпай жүрген жайлары негізінде біреудің малын жасырынып келіп алып кету ұғымы аталады. Тәуке хан әдет-ғұрып құқығын жинақтаған кезде, барымта ... би ... ... орындаудың бір тәсілі болса керек. Ол кезде барымта сөзінде ұрлық деген мән ... Ал ХІХ ... ... барымта үстем тап өкілдерінің зорлық көрсету, қиянатшылық ... ... бір ... ... ... сөз - ұрлық. Алғашында ұрлық негізінен малға байланысты болған. Бұл атау да ... ... ... Сондықтан да жиіркенішті атау: ұрының үйі күйсін, ұрының арты қуыс, ұрлық түбі - ... ... ... сөздер осыған айғақ. Тәуке хан тұсында ұрлық ұғымына тонау да кірген. Бұл күнде мағынасы таралып заң ... ... сөзі де ... ... ... атау ... ... Тәуке хан жарлығында зақыммен кек қайтару немесе құн төлеу қабылданған.
Қазақстанның Ресейге қосылуына дейінгі кезеңнің бір ерекшелігі - сот ісі ... ... ... ... ... ... Бұл кезде жүз аралық, ру мен тайпалар аралығындағы даулы мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... ... ... соты жұмыс істеді. Оған хандар мен сұлтандар, білікті билер мен батырлар қатысып отырды. Билер соты әкімшілік ету органының қызметін де ... Бұл ... ... ... деп жазды: . Бұдан жазылмаса да, билер сотының іс жүргізу жолдары жайында қабылданған ережелердің болғандығы байқалады.
Ал ХІХ ... ... ... ... ру ... ... қарайтын құрылды. Осыған байланысты , (чрезвычайный) сияқты құқықтық ұғымдарды білдіретін тіркестер пайда болды.
Хан мен ... ... ... деп ... ... ... ... топтың болғаны тарихтан белгілі. Олар сұлтандарды не ханды паналап, соларға қызметші міндетін атқарған. Олардың ... ... ... ... ... пен ... ... би шешімдерін орындаған, жаушы, күтуші болған. Қалған тобы малын ... үйін ... Ал ... бірінші тобын билерден кейінгі құқықтық әкімгершіліктің өкілі демеске болмайды. Олай болса сөзі де бір ... заң ... ... ... болып шығады. сөзінің де төркіні көне түркі тілінде жатса керек. Төлеңгіттер табиғатында қанаушы тап өкілі болғанымен, ... ... ... ... ... ... ... болған. Осылардан төлеңгіт аристократиясы пайда болған. Бұл топты сұлтандар мен хандар әртүрлі әкімшілік шешімдерді орындауға жұмсап отырған. ... заң ... ... ... оның осы кейінгі мәнін ескеру керек.
Әдет-ғұрып заңдары күшіндегі кездерде алым-салық түрлері де көп болды, сол ұғымды ... ... ... да ... ... ... мал ... аудандары мен егіншілікпен айналысатын жерлеріндегі алым-салықтар бірдей емес еді. ... ... ... ... ... ... ... малын бағып, үй шаруасын ұстаған, оған қоса соғымнан сыбаға беріп отырған. Әсіресе, соғым-сыбаға жайлауға, ... ... ... ... ... малшылардың байларға еткен еңбегі үшін алатыны тек сауын ғана болған.
Егіншілікпен ... ... ... жүйесі әрсалалы еді. Отырықшы егіншілер ханға бағыс салығын және жер үшін алым төлеген. Оны деген терминмен ... ... ... ... , дегенді білдіретін (қазіргі алым-салық) деген атау да кездеседі. Қараж деп аталатын ... егін ... ... ... ... ... ... мөлшерде жиналатын болғаны белгілі.
Әскерлерді азық-түлікпен жабдықтау мақсатымен шаруалар мен қала тұрғындарынан заттай жиналатын салық деп ... Осы ... ... ... қана ... ... мінетін ат, оның жемі де жиналатын болған. Тәукенің В.Левшин мынадай бір үзінді келтіреді: ... ... ... қазақтың бұған дейінгі заң, әдет-ғұрып нормалары қорытындыланды, жинақталды және бұл құжат кейінгі ... ... ... ... ... соның нәтижесінде қазақтың құқықтық терминдерінің қалыптасуына игілікті әсерін тигізді. Бірақ бұдан елімізде жүйелі түрде қалыптасқан, жан-жақты ... ... ... сол ... ... ... өзінде бар еді деген пікір тумаса керек. Қазақ халқында бұл ... ... ... өте баяу ... ... да ... ... білдіретін азын-аулақ атаулар ол уақытта лексикалық қордан терминдер жүйесіне қойылатын талап деңгейінде көріне алған жоқ.
Қазақстан тарихында 1731 жыл ... ... Бұл жылы ... Анна ... ... орыс ... ... қабылдағаны туралы грамотоға қол қойып, ол елшісі Тевкелев арқылы кіші жүздің ханы Әбілқайырға ... ... ... ... бір ... ... алдымен орта жүз, соған ілесе ұлы жүз қазақтары Ресей құрамына бодан боп енді. Мұндай әлеуметтік оқиға елдің шаруашылығына, тұрмысына, қарым-қатынасына т.б. ... ... ... ... ... ... қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрып заңдарына да өзгерістер енгізгісі келді. Оған ХҮІІІ ғасырдың аяғында жасалған Игельстром ... ... бола ... ... ол ... іске аспай қалды. Әдет-ғұрып заңдары бұрынғы қалпында әлі де ... ... ... ... Осы ... ... , - ... Сөйтіп, алғашында қанша әрекеттенгенмен қазақ топырағына құқықтық басқарудың европалық жүйесін енгізу жолындағы империялық саясат іске аспай ... ... ол ... ... ... іс ... асыру керектігін түсінген отаршылдық үкімет сот ісін, қылмыстық істерді, әкімгершілік, тұрмыстық, азаматтық дау жанжалдарды шешуді бұрынғыша елдің ... ... ... беріп, өзі сырттан бақылап отырды. Дегенмен, Қазақстанның Ресейге қосылуы бұрые әдет-ғұрып заңы арқылы шешіліп келген ... осы ... ... өз ... өз ізін ... бастаған еді. Оны мынадан да көруге болады: дәл осы кезде , деген тектес орыс тілінен дәлме-дәл ... ... мен ... ... ... ... болды. Ресейге бодан болғандық туралы құжаттың аты - ... оны іске ... үшін ... ... ... мемлекеттік істі жүзеге асыратын, ел арасындағы қатынастарды ... ... ... ... ... ұғымдар қазақ лексикасын жаңа сөздермен байытып қана қойған жоқ, сонымен бірге, ол ... ... ... ... ... ие ... да негіз болды. Әңгіме т.б. сөздерінің осы ... ... тілі ... ... туралы болып отыр.
Қазақстанның Ресейге қосылып, оған бағынуының нәтижесі бұрынғы ... салт ... ... ... ... ... жағынан ғасырлар бойы қалыптасқан бұл жүйе оңайлықпен жаңа жүйедегі басшылыққа қол қусыра қоймайтындығын білдірді. Бұл кезде осындай қайшылық та болды. Оның ... ... ... ... ... ... осы кездегі жай-күйінен де көрінетін болған. Империялық отарлау саясатының нәтижесінде ... ... ... кіре ... заңдық мазмұндағы атауларға қарсы қазақтың төл сөздерін алып, оны жаңа терминдік мағынада қолданушылық тенденциясының көрінісі айтқанымызға дәлел бола алды. ... осы ... ... жаңғырып қолданылған сөздері осындай қажеттіліктен туындаса керек.
Осындай жағдайды патшалық Ресей өкілдері бірден аңғарды және оған қарсы жаңа саясат қолданды. ... ... ... ... жүргізген жаңа реформалар осыған дәлел.
Мәселен, құрылды. М.М.Сперенскийдің бұл ... ... сот ісі ... үш ... ... 1) қылмысты істер; 2) даулы істер; 3) басқару үстінен берілетін шағымдар. Осы тіркестер уақытында терминдік мәнде жұмсалды.
Қылмысты істерге сол кездегі заң ... ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 131 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі араб, парсы сөздерінің терминденуі23 бет
Культурология пәнінен тест сұрақтар12 бет
Мәдениет дегеніміз не?5 бет
Оғыз мемлекеті6 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет
Тәрбие психологиясы5 бет
Шығыс елдері ойшылдары тарихы жайында орта ғасырлық мағұлматтар8 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Қазіргі қазақ жарнамаларының тілдік ерекшеліктері5 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь