Сатира жанры


РЕФЕРАТ 2

КІРІСПЕ 5

1 САТИРА ЖАНРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ, ДАМУ ЖОЛДАРЫ


1.1 Қазақ әдебиетіндегі сатира жанрының даму тарихы 9

1.2 Қазақ баспасөзіндегі сатира жанрының қалыптасуы және тақырыптық
ерекшеліктері 19

2 БАСПА БЕТТЕРІНІҢ САТИРА ЖАНРЫНЫҢ ДАМУЫНА
ЫҚПАЛЫ


2.1. ХХІ ғасыр қоғамдық проблемаларының қазақ сатирасындағы көрінісі 26

2.2 Жас сатириктер шығармашылығы және сатира жанрының болашағы 35

3 ҚАЗАҚ САТИРАСЫНЫҢ МАЗМҰНДЫҚ ҚУАТЫ

ҚОРЫТЫНДЫ 45

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 50
1Эльсберг Я. Вопросы теорий сатиры. – М., 1957, 271 б.
2 Квятковский А.П. Поэтический словарь. Сов. Энциклопедия. – М., 1966, 253 б.
3 Стрелъникова И.П. Птроний и Апулей// В кн: Петроний Абитр. Апулей. – М., Правда, 1991. 400 б.
4Бейісқұлов Т. Ол әзіл-сықақ, бірқағарлар жазудың шебері // Кітапта: Бейісқұлов Т. Бес томдық жинағы. Бейбіт тану белестері: зерттеу, мақалалар, монографиялар. – Алматы: Тоғанай Т, 2008. 448 б.
5 Қожакеев Т. «Сатиралық жанрлар». – Алматы: Мектеп, 1983. 214 б.
6Тимофеев Л.И. Основы теории литературы. – М., 1963. 327 б.
7 Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – А., 1970. 313 б.
8 Николаев Д. Смех – оружия сатиры. – М., 1962. 30 б.
9 Николаев Д. Смех – оружия сатиры. – М., 1962. 215 б.
10 Ершов Л.Ф. Из истории советской сатиры. – М., 1973. 33 б.
11 «Лениншіл жас» газеті, 6-қаңтар, 1984.
12 Мүсірепов Ғ. Тандамалы, үш томдық, 2-том, – А., 1980. 242-243 б.
13 Теория литературы «роды и жанры литературы. – М., 1964. с. 364.
14 Мүсірепов Ғ. Тандамалы, үш томдық, 1-том, – А., 1980. 376 б.
15 Никулин Ю.В. Почти серьезно... – М., «Молодая гвардия» 1982. 570 б.
16 Мүсірепов Ғ. Бес томдық шығармалар жинағы, 3-том, – А., 1974. 106 б.
17 Қожакеев Т. Сатира негіздері, – А., 1996. 65 б.
18 Қазақ ертегілері. – Алматы, Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, I-том, 1957, 21б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге


Мазмұны

РЕФЕРАТ 2

КІРІСПЕ 5

1 САТИРА ЖАНРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ, ДАМУ ЖОЛДАРЫ

1.1 Қазақ әдебиетіндегі сатира жанрының даму тарихы 9

1.2 Қазақ баспасөзіндегі сатира жанрының қалыптасуы және тақырыптық
ерекшеліктері 19
2 БАСПА БЕТТЕРІНІҢ САТИРА ЖАНРЫНЫҢ ДАМУЫНА
ЫҚПАЛЫ

2.1. ХХІ ғасыр қоғамдық проблемаларының қазақ сатирасындағы көрінісі 26

2.2 Жас сатириктер шығармашылығы және сатира жанрының болашағы 35

3 ҚАЗАҚ САТИРАСЫНЫҢ МАЗМҰНДЫҚ ҚУАТЫ

ҚОРЫТЫНДЫ 45

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 50














КІРІСПЕ
Сатира, әзіл, сықақ деген ұғымдарды әр адам сан қырлы сипатта, түрлі мән-мағынада түсінсе керек. Кей жандарға сатира жәй ғана жеңіл әзіл, ал өзгелер үшін күлкі арқылы астарлы ойды меңзейтін таптырмас құрал.
Сатира тeрминінің шығу төркінін, этимологиясын әркім өзінше түсіндіреді. Кейбір ғалымдардың айтуынша, ежелгі гректер жүзім өсірушілердің жүзім шарабын жасаушылардың құдайы - Дионистің ән салып, би билеп, күлдіріп, көңілдендіріп жүретін жол серіктерін деп атаған. атауы сол сөзден шыққан.
Басқа зерттеушілердің пікірінше, бұл терминнің тарихы латынның - - аралас, әр нәрсенің қосындысы деген сөзінен бастау алады. Кейінірек ежелгі Рим әдебиетшілері сынап-мінеуші, әшкерелеуші сипаты бар шығармаларды деп атаған.
Қазір атауы әр түрлі мағынада қолданыла береді. Біреулер оны әдебиеттің бір тегі деп түсінеді. 1941 жылы шыққан былай делінген: .
Қанша адам бар болса сонша ой болады демекші, енді біреулер сатираны нақты бір өмір елестерін, болмыс сәттерін суреттеп, жазып, айтып берудің әдіс-тәсілі ғана деп түсіндіреді. Мысалы, сатираның сойылын соққан, бұл түрдің үлкен теоретигі Я. Эльсберг: Сатира- болмысты әдебиет пен өнерде көрсетудің бір әдіс-тәсілі>> деп жазды. да осы анықтама айтылған.
Тағы біреулердің ұғымынша, сатира - жағымсыз болмыс, құбылыс атаулыны сынап-мінеп, әшкерелейтін әдеби шығарма. А.П. Квятковский: деп анықтайды.
Сөйтіп сатираның қоғамдағы жағымсыз болмыс, құбылыстарды, адам бойындағы ұнамсыз мінез-қылық, әдеп-тәртіптерді әшкерелеп, күлкіге жығу, келемеж ету ниетімен жазылатыны жөнінде әдебиет зерттеушілерінің пікірлері бір арнаға саяды, бәрі де оның осы пафосын мойындайды. Бірақ олардың бірі үшін сатира - әдебиеттің бір тегі, екіншісі үшін - өмірдің жеке елестерін суреттеп берудің әдіс-тәсілі, үшіншісі үшін - әшкерелеуші әдеби шығарма, төртіншісі үшін - көркем әдебиеттің өзіндік түрі.
Саралай келсек, жоғарыда сөз етілген пікірлердің бәрі де жат емес. Олардың әр қайсысы сатираның әр қырын, қасиетін айтып отыр. Расында да сатира- алымды да шалымды, оның өмір сүру, көрініс табу мүмкіншілігі мол, болмыс- құбылыстарға үңілу, араласу, суреттеу дәрежесі де әр қилы.
Сатира әдебиеттің бір тегі ретінде де көріне алады. Ақын, жазушыларымыздың бастан-аяқ күлкілі ситуацияға негізделіп, сықақтық пафоспен жазылған, таза сатиралық шығармалары әдебиеттің дербес бір тегін құрайды. Өйткені оларда өмірді зерттеп білудің, суреттеп берудің өзіндік эстетикалық принциптері, көркемдік әдіс-тәсілдері қолданылады. Болмыс- құбылыстарды бағалап, түсінудің ерекше формалары пайдаланылады. Яғни сатира қиялдауға, кездейсоқтыққа, түсінбестікке, әсірлеуге негізделсе керек. Шаржға, карикатураға, гротеск, сарказм, иронияға сүйенеді.
Сатирада ащы кекесін, күлкі ету, мазақ қылу, жоққа шығару, үкім айту, адам қиналысын аңдау, адам жүрегенің түкпіріне үңілу, көңілділік пен күрсініс, тенденциялық пен қатаң әділдік, лирикалық сезім мен ғылыми талдау тоғысып жатады. Сөйтіп сатира қарама-қайшылықтардың бірлігінен туындайды. Белгілі бір сатирик шығармасының ерекшелігі осылардың қайсысын қай тұрғыда, қай планда пайдаланғанына қарай аңғарылады. Аристофанның сатирасында қайғылы үн, Щедринде өмірді трагедиялық тұрғыдан сезіну, Гогольде күйзеліс, Чеховта күрсініс басым дейтіні де сондықтан болар.
Таза сатиралық туындылардың эпосқа да, лирикаға да, драмаға да жатпай, әдебиеттің өзіндік дербес тегін құрайтындығының басқа да сырлары бар. Сатирада, эпостық туындылардағыдай, авторға, оқушыға деген қатыссыздық, бейтараптық, объективтілік бола бермейді. Мәселен, Л.Н.Толстойдың , М.Әуезовтің сияқты эпостық шығармаларды оқығанда, автор да, оқушы да көрінбейді, олардың қатысы, көзғарасы, күрсініс-күйзелісі сезілмейді. Оқиға оларға тәуелсіз түрде өтіп жатады. Осы эпостық объективтілік, сырттай суреттеліп, баяндаушылық сатирада болмайды. Онда сыналып отырған факті мен құбылысқа автордың қатысы, пікірі белгілі дәрежеде білдіріледі. Сондықтан сатира эпос бола алмайды.
Сол сияқты таза сатиралық шығармаларда автор мен лирикалық кейіпкердің сөз етіп отырған жағымсыз құбылыстар жөніндегі жан дүниесі, ішкі сезімі лирика туындыларындағыдай барынша ақтарыла ашылмайды, тек реніші, кейісі аңғарылады да қояды. Осы жағынан ол әрі лирикаға да жатпайды. Сатираны драмаға да теңей салуға болмайды. Эпостағы объективтілікті, лирикадағы жан терезесін айқара ашуды ұштастыра келіп, характерлер қақтығысына құрылатын, сахнада ойнауға лайықталатын драма белгілері де сатирадан түгел табыла бермейді, сондықтан ол драма да емес.
Бітіру жұмысының өзектілігі. Қоғамдағы үнемі ұшырасып отыратын көптеген келеңсіздіктерге тұсау салып, тосқауыл қояр сатира жанры - өмірдің өткір қанжары іспетті. Сатирадай өткір қанжарды екінің бірі батылы жетіп ұстауға дәті бармағандықтан, оны ілуде біреулер ғана ұстауға дәрмен танытады. Ондай адамдарды бүгінгі күн тұрғысынан сатириктер деп атап жүрміз. Қазақ баспасөзіндегі сатираның өрлеп, өркендегеніне біраз уақыттын жүзі болды. Баспасөздегі сатира Әлі де кемелденіп, көкжиекті кеңіту керек. Осы аралықта сатира садағын асынған бірнеше сатириктерді өмірдің өзі тәрбиелеп шығарды.
Сатираны көп зерттеген, бұл түрдің үлкен теоретигі Я. Эльсберг: , - дейді [1,61]. Ал, А.П. Квятковский: , - деп бағалайды [2,48].
Бұл бағдарда әрине, қазақ сатирасы қашанда алдыңғы саптан көрініп отырды. Сатираның тақырыптық диапозоны аса өрісті: тұрмыс, мінез көріністері, қоғамдық өмір мен саясаттағы келеңсіздік, адамшылықтан ауытқу, т.б. оның қырағы көзінен қашан да тыс қалмайтын. Жалпы сөз өнерінің, оның ішінде сатираның негізгі өзекті мәселесі қоғамдағы келеңсіздіктер мен адам бойындағы мінез-қылықтарындағы кемшілікерді уақытында тауып, отыратын құдіреттілігінде дей аламыз. Сондықтан кезең-кезеңімен, дәуір-дәуірімен сатираның даму бағытын зерттеп, ондағы ірі сатирик тұлғалардың шығармашылығын жан-жақты саралап отыруы отандық ғылымның да, қоғамның да талабы деп түсінеміз.
Қазақтың тұңғыш сатиралық журналы - Верный қаласында (қазіргі Алматы) 1915 жылдан бастап шыға бастады. Редакторы Бейімбет Майлин болды. Қазақ баспасөзіндегі сатираның алғашқы жыл құсы қол жазба журнал тан бастау алып, біртіндеп дами бастады, қарапайым жанр түрлерінен күрделі, көлемді жанрларға қалам тартқан сатириктердің еңбегінің арқасында талай жолды артқа тастаған қазақ баспасөз сатирасы бүгінде өз кеңістігін қалыптастырған іргелі жанрға айналды.
Бір ғасырлық тарихы бар қазақ баспасөздегі сатираның даму кезеңдерін зерделеп, басып өткен жолдарындағы жетістіктерін ғылыми тұрғыдан таразылау қазақ ғылым үшін үлкен қажеттілік.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Бұл бітіру жұмысында қазақ әдебиетіндегі сатира жанрының алғаш қалыптасқан кезінен бастап, қазіргі салмағы мен алар орнын таразылап, келер болашағына ғылыми тұрғыдан тұжырым жасалды. Әсіресе әдеби жанрдың бір түрі- сатира жанрының өзіне тиеселі заңдылықтарымен ғылыми негізі кеңінен талданып, баспасөзде әр жылдары жарияланған материалдарға негізделе отырып танымал сатириктердің ұлт сатирасына қосқан үлесі мен, өзіндің қолтаңбасын анықтап бердік. Қандай да бір шығарма ең әуелі өз оқырманымен көп жағдайда баспасөз арқылы жүздесіп, оң бағасын алып жатады. Қазақ сатирасының да кемелденіп дамуына қазақ мерзімді баспасөзі үлкен үлесін қосты. Жас сатириктердің қаламын үштап, қанатының қатаюына қолдаушы болды. Сондықтанда қазақ баспасөзіндегі сатираның тарихын түгендеп, өзіне тән артықшылықтары мен жеткен жетістіктерін ғылыми- теория тұрғыдан талдау, әрі әділ бағасын беру қазақ сатирасының өткеніне іздет, құрымет, ертеңіне бағыт болары сүбәсіз. Біз жазып отырған дипломның да өзектілігі осы.
Зерттеу әдістері. Жұмыста баяндау, шолу, салыстырмалы талдау, жинақтау, қорыту әдістері қолданылды. Бітіру жұмысының негізгі бағыттары - сатиралық, журналистік және публицистік сипатта өрбіді. Сатираның жанрларына анықтама бергенде ғалымдардың теориялық еңбектеріне негізделдік.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиетіндегі сатира- тарихы терең, ұлт руханиятына қосқан үлесі салмақты. Қалыптастырған аудиториясы ауқымды, болашағы нұрлы жанр. Кезінде Алаш Арыстары бас болып ірге тасын қалаған баспасөздегі сатираның қалыптасып дамуын жазу барысында бұған дейін қорғалған ғылыми еңбектермен ғалымдардың тұжырымдамасына негізделдік. Өткен ғасырдың басындағы сатираның қарлығаштары қол жазба жураны мен, журналындағы сатиралардың жанрлық ерекшелігін ашуда белгілі ғалым Темірбек Қожакеев пен танымал зерттеуші Тұрсынбек Кәкішов еңбектеріне негізделдік.
Сатриа жанры бұған дейін көп зерттелседе баспасөздегі сатира әліде болса жүйелі қарастырылмаған күрделі тақырып. Біз диплом жұмысында баспасөздегі сатираның тарихын жүйеліліеп, бір ізге түсіруге күш салдық.
Еңбектің ғылыми жаңалығы. Ғалымдардың бізге дейін жазған құнды еңбектеріне негізделе отырып, қазақ әдебиетіндегі сатира жанрын бір арнаға түсіріп жинақтадық. Уақыт кеңістігіндегі түрлі кезеңдерді салыстыра қарастырдық. Әр дәуірдегі қазақ баспасөздегі сатираның тақыптық және жанырлық ерекшеліктеріне баға бердік. Даму болашағына ұсыныстар айттық.
Бітіру жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, сілтемелерден және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.




















1 САТИРА ЖАНРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУ, ДАМУ ЖОЛДАРЫ

Қазақ әдебиетінде прозалық сатира да XX аяғы мен XXI ғасырдың басында қарқындап дамыды. Прозалық сатираның жанрлары әдебиет жанры болуымен қатар, публицистиканың, яғни көсем сөздің де жанры ретінде көрініс табады. Прозалық сатираның да бастауы антикалық дәуірден бізге жеткен. Басқасын айтпағанда атақты Петронийдің мен Апулейдің атты екі сатиралық романы да тарих тезінен өтіп бізге жеткен. Ол туралы И.П.Стрельникова мынадай пікір айтады: [3,92]. Әрине, әдебиеттану ғылымында сатира туралы ғылыми көзқарастар жан-жақты, әр бағытты. Белгілі қалыптасқан ғылыми бағыт сатираның жанрларының барлығын айтып, одан жанрлық ерекшелік іздейді. Екінші бір бағыт сатира элементінің сөз өнері жанрының барлығына тән екенін айтып, одан жанрлық емес, керісінше стильдік болмыс іздеген жөн деген тұжырым айтады. Ал, ғылымда бұның қайсысы болмасын өз танымын айтуға құқылы. Сатирада жанрлық та, стильдік де қуаттың барлығын ескере отырып біз осы екі қырын да зерттеу барысында қамтып отыруды мақсаттадық. Егер классикалық әдебиеттану ғылымының тү_жырымына сүйенсек сатираның прозалық жанрларына мыналар жатады: фельетон, памфлет, сатиралық әңгіме, юморлық әңгіме, сатиралық повесть (хикаят), сатиралық роман. Осының ішінде ең шағыны, журналистік жылдамдықта жазылатыны да әрине фельетон. Белгілі қазақ жазушысы Бейімбет Майлиннің шығармаларын үзақ жылдар зерттеуші Т.Бейісқүлов бұл мәселе турасында мынадай пікір айтады: [4, 181]. Міне, зерттеуші Бейімбет Майлиннің фельетондарына баға бере отырып, осы шағын жанрдың тақырып аясының кеңдігін атап өтеді. Сондықтан да фельетонның жанрлық қасиеті оның шағындығында ғана емес, оның мәнділігінде екен. Дер кезінде элеуметтік, басқа да адамзат қоғамындағы келеңсіздіктерге тез үн қоса алатындығында болса керек. Фельетон жанры бүгінгі танылуына дейін көптеген өзгеріске түсіп, түрлі жолдардан өткен. Фельетонның осы тарихын толық ашып берген белгілі ғалым Темірбек Қожакеев болды: деп жазады [10, 25]. Сол сияқты әлгі Д.Николаевтың > (Уайдин, Біз былай байығанбыз),- сатиралық сипат дәлел бола алады. Момыновтардан өзге қарайған қара бастарының қамы үшін неден болса да жиіркенбейтін, парықсыз, парасатсыз бейнелері мен болмыстары Үмбетбайдың басқа шығармаларында да жетіп артылады. Сатирик сықақтарын оқыған әр оқырман оның уытты сарказмы, юморы арқылы жамандыққа жиіркене қарайды. Аталмыш сықақтардың типтік бейнелері бүгінгі біздің қоғамымызда өмір сүріп жатыр. Біз сатирик жасап шығарған кейіпкерлердің бейнесіне қарай отырып, жақсылыққа ұмтылып, жамандықтан қашамыз. Уайдин сықақтарының бастап апарар соқпағы сол.
Басқа жанрларынан қарағанда әсіресе, сатираның прозалық күрделі жанрларына қалам тартып, оны үлкен қуатпен игеру сатираның пұшпағын илеп жүрген екінің бірінің қолынан келмейді. Күрделі жанр санатына сатиралық роман мен сатиралық повесть һәм юморлық әңгіме жатады. Үмбетбай Уайдин сатиралық романға қалам сілтеген жоқ, барлық туындыларын қысқа да нұсқа үлгімен жазатын сатирик сатиралық повесть жазды. Сөз бастамас бұрын сатиралық повестің не екеніне аял қылайық.
Орыстың талантты сыншысы В.Г. Белинскийдің айтуынша, [24,139].
Ал, сатиралық повестің мән-маңызына жіті көз жеткізу үшін зерттеуші Темірбек Қожакеевке жүгінеміз. ,- деп анықтама береді [8, 208].
Ү. Уайдиннің сатиралық повесі жоғарыдағы Т.Қожакеевтің анықтамасына қажетті талаптарға қажетінше жауап берген. Автордың аталмыш еңбегі - адамға біткен жағымсыз қасиеттердің теріс жақтарын көрсетуді көксейді. Басты кейіпкер - Имаш. Дабылдай әкенің тәрбиесін көре тұрып, ішкілікке салынған Имаштың тағдыры оқыған оқырманын ауыр ойға батырып, еріксіз деген сауалға бастап апарады. Имаштың ішкілікке салынуына әуелі не түрткі болды деген сауал санаға орнайды. Жауап ретінде кейіпкер Алқынды Имаш жайлы Алдоңғарға былай дейді. Осыдан-ақ себепті аңғаруға болады. ,-деп баласын Дабылдың портретін ашады.
,- деп дегендей баланың қандай болуы әкеден болатынын Дабыл образымен жеткізеді. Жазушы шығармасында бір нәрсені мақтай отырып, оның қисынсыз жағын әшкере етеді. Осы еңбекте Дабылдың Лайқат деген баласына айтатын ақылы бар. ,- деп ұлына кеңес береді. Үкімет бюджетінен ұрлық жасайтындар үшін аталмыш эпизод сойқан соққы, беттеріне жағылған күйе.
Уайдиннің осы повестің айтар тақырыбы - адам мінезінің жағымсыз жақтары мен қоғамда болып жатқан кемшіліктері. Сонымен бірге сатирик тұтас повесте бір ғана оқиғаға тоқталмай, бірнеше сюжетті оқиғаны қаузайды. Мәселен, қазір де күн тәртібінен түспейтін қызметтегі мәселесін айшықтар мына жолдарға тоқталайық. Бұл Әшірбековтің Күндәулет Алдияровичке жазған хатының .
,- деп бітеді хат. Сатиралық повестің тақырыптық бейнесі осы жерден ашылуға бет алады.
Жазушы сатирадағы әке портретін де өзінше пайыммен алып шыққан. Дабыл болса .
Енді Дабыл баласына қарата сөз қайырады. Пайымдауымызша, бұл балаға ғана емес, бүкіл жұртқа қарата айтылып тұрғандай. ,- деген сюжеттен өмір майданында шындықты айтса көпке жақпаған әке бейнесін сомдайды автор.
Сатирик үшінші жақтан сөйлей отырып, Дабылдай адамның кісілік келбетін ажарлы етіп көрсетеді. Мәселен, >.
Зерттеуші Темірбек Қожакеев: ,- деген еді. Расында да біздің сатириктердің көбісі осы мәселелерді шиырлап, соның айналасында жүргендері жасырын емес. Бірақ, Үмбетбай Уайдиннің аталмын повесті жоғарыдағы пікірге сәйкес келмейді, ол пікірге мүлде қайшы. Повесте талантты сатирик адамгершілік, көз жеткізіп алмай біреу туралы пікірден аулақ болу секілді дүниелерге назар аударған. Сонысымен де аталған шығарма мазмұнды.
Сатиралық повесть санатына жататын туындысын нысанаға алайық. Ү. Уайдин бұл повесте қызметтегі жөнсіздіктер мен әр алуан мінезді жандардың арасындағы әлеуметтік тартысты көрсетеді. Дәурені жүріп тұрған адамдардың адал қызметкерлерге көрсететін қысымы сияқты әрекеттерді әшкере қылады. Бұл тақырыпты жазуға автор мейлінше мол дайындықпен келген. Ғұмырлық материалдарды терең зерттеп білгенін танытқан.
Әр уақыттың өз ақиқаты, ол ақиқаттың өзіндік қайшылықтары болады. Повесть сол тұстың қайшылықтарына негізделеді. Демек, әрбір повестің сюжеті өзінше сипатталады. Бұл сатиралық повестің құрылым ерекшеліктерінде де өткен ғасырдың аяғындағы қоғамдық жағдайлар сөз етілгенмен қазіргі кезеңге де лайықты жақтары жетерлік.
Өмірде көбінесе орын алып жатқан қызмет тақырыбына әрбір сатирик атаулы түрен салды. Бұл тақырыпқа Уайдаұлы өзінше келген. Оның повестінде жолаушылау да, кейіпкерлерді парлап пайдалану да жоқ. Ол отырықшы, нақты бір жерге қоныс тепкен, інінен көп ұзап шықпайтын, жарықты, таза ауаны, адалдықты, адамдықты сүйетін һәм сүймейтін жымысқыларды көрсеткен.
Ү. Уайдиннің сатиралық повесі негізінен әсерлі, тартымды болып шыққан. Ол кейде ойландырады, кейде толғандырады. Енді бірде ашу-ыза келтірсе, тағы бірде күлкіге үйіреді. Көп жерлерде сатирик комикалық эффект туғыза алған. Бұл жолда әр қилы әдіс-тәсілдерге барған. Мысалы, Көкбейнет пен Тәңірберген Молдабайдың өзара ерегесі, екеуінің салғыласуы, Көкбейнеттің шашының түсіп қалғанына Молдабайдың келемеж етуі, Көкбейнеттің тойға барып онда мінуі, және тағы Көкбейнеттің бешпентінің бір жеңі таксимен бірге кетуі - бәрі де күлкі шақырып тұрған ситуациялар.
Комикалық эффект мұнан кейінгі портреттік сипаттауларда жатыр. Кейіпкерлердің ішкі-сыртқы бейнелерін кескіндеуде де автордың көп ізденгені байқалады. Ең алдымен, кейіпкерлердің атының өзі езу тартарлық. Көкбейнет, Быршымбай, Көзкөне, Көкбейнеттің әкесі Шылық, Ойрат Саймасаевич, Қатынсарин, Қу мықыр, Дәу қатын Понетекэ, Үкі сары қыз, Ұйқы сары қыз, Күкірт сары қыз деген есімдерді оқығанда-ақ жымиып сала бересің.
Кейде Үмбетбай сатиралық образдардың түр-түсін шарждап жібереді. деп келетін, сонымен бірге деген секілді келбеттерде шарждылық бар. Образ ашу, сюжетті сыйымды да тартымды ету қамында автор диалогқа барған. Шығарманың құрылысы да өзгеше. Мәселен, аптаның жеті күніне бөліп оқиғаларды да жеті күнге негіздеп жасайды. бөліміндегі салыстыру да повестің мәнін ашып тұр. Мысалы: деген параллеьді салыстыру автор шеберлігінің айғағы іспетті.
Тақырыптың ауқымын ойдағыдай алып шығу үшін автор алуан характерлі кейіпкерлерді жасады. Шәлкес мінезді Тәңірберген Молдабай, рухани көріксіз, көнбіс Көкбейнет образдары негізгі айтпақ ойдың түйінін тарқатуға себепкер тұлғалар.
Ал, енді жоғарыдағы повестке қойылар талаптардан мына шығармалар шыға алды ма деген сауалға оралайық.
Қоғамдағы жағымсыз жайттарды өткір әшкерелеуді, күлкі күшімен тәлкек қылуды мақсат ету жағынан автор талаптарға бағына білген. Мұнда қызметтегі қитұрқылықтар, атап айтқанда Тәңірберген Молдабайдың болуы, Көкбейнеттің еріксіз түрде жұмыстан кетуі сынды жағдайлар негізгі көздеген нысана. Адам болмысын көрсетуде сатирик түрлі тәсілдерге бой ұрады. Онда гротеск, әсірелеу, сарказм, ирония, кездейсоқтық, оқыс шешім сияқты тілдік-стильдік құралдар кеңінен пайдаланылған.
Ал, оның повесі жайлы сатираны зерттеген профессор А.Мұсаев: повесі тұтас дерлік әлгі шынға ұқсату, шындық сияқты етіп көрсету әдісімен жазылған. ,- деген сөйлеммен аяқтайды. Осындағы алаяқ антұрғанға делініп көпшік қойылып, оны жарылқағандай боп, құрыштан құйылған, төрт терезелі машинамен өз қолымыздан аттандырып салдық деу - ащы сарказм. Повесте аттандап тұрған ештеңе жоқ. Күнделікті қызмет бабы, бастық, бастықтың орынбасары және қарамағындағылары. Мешітбай Шүренов қарамағындағыларды бір-бірімен реті келсе бастықтың өзімен ауыстыруға әзір. Осы іштей тартыстағы арбасулар, өтірік аңқаусу, қағытпа, шымшымалар, жалпы көлгірсудің неше аталары қылт-қылт, бұрқ-бұрқ етіп сан құбылады. - түрлі вариантқа салып көлкілдеткен сөздері оның ішек қырындысын айқын танытады. Сондай-ақ автор қосалқы эпизодтарды негізгі идеяға ың-шыңсыз енгізуге шебер>>, - деп топшылайды.
Сөз жоқ, Уайдиннің сатиралық повестерінде алынған қамал, асқан асулар да жоқ емес. Н.В. Гоголь повестерінде ақымақтықтан басталатын күлкілі комедия ақымақтықпен астасып, күрсініспен, көз жасымен бітеді. Оның туындыларының бас жағы күлкілі, соңы күйінішті, күңіреністі күйзеліс. Үмбетбай Уайдиннің да соған ұқсас. Басы күлкілі басталып, соңы өкінішпен аяқталады. Бір қуанарлығы - Уайдиннің повестерінде күлкілі жағдайлар мен мың батпан ауырлығы бар салмақты сюжеттер жетерлік. Қорыта айтқанда жанрлық сипаты жағынан сатирик повестері автордың ішкі қуатынан қайнап шыққаны байқалады. Бұл - қоғамдағы болып жатқан ірілі-ұсақты жағымсыз мәселелерге деген шабуылдың бір белгісі.
Кеңестер Одағының ішінде отырса да қазақ жазушысының отаршылдықты сыиаған үні халықаралық аренадан естіліп жатты. Азаттық, тэуелсіздік үшін күрескен елдің ерлігі памфлетте айқын көрініс тапқан. Автор тэуелсіздік ндеясын сол кездің өзінде памфлет арқылы айтып халықтың қулағына қүя бсрген. Халықаралық мэселені көтеріп отырып, үлттық мэселені еске салып отырған. Памфлеттің жанрлық табиғатының тағы бір ерекшелігі осында. Күрес оңайлықпен келмейтінін, тэуелсіздік деген сол халықтың санасына бір енсе оны юқтату мүмкін емес екенін, қазақ үғымымен айтқанда дегеннің не екенін памфлетте көрсетіп кетеді: .
Міне, қазақ суреткері өзінің позициясын айқындай отырып сол кездің інінде өз халқын да тэуелсіздікке дайындағандай сыңай танытады. Бүл ішмфлеттен үқсастықтың қанда да түрі түбінде қарсылық тудырады деген идея памфлеттің болмысынан сезіліп тұрады. Сатиралық прозаның кең тараған жанрлық түрі - сатиралық эңгімелер. Сатиралық эңгімелер жанрлық табиғаты кағынан памфлетке, тіпті фельетонға да қарағанда еркіндеу. Көркемдік шешім, пденіс жағынан прозадағы эңгіме жанрының стиліне жақындайды. Бірақ іатиралық эңгімеде юмор мен эзіл, ирония мен мысқыл мейлінше мол, еркін қолданылады. Оның жанрлық табиғатының осындай ерекшеліктері бар. атиралық эңгіменің екінші бір жанрлық түрі - юморлық эңгіме. Бүл жанрлық
Түрде эзіл-сықақ басымырақ болады. Қалай дегенмен осы сатиралық
Әіңгімелердің бірінде көрініс табатын көркемдік-эстетикалық элементтер, оның
Екіншісінде де көрініс тауып жатуы ықтимал. Бұл прозалық сатираның әңгіме жанрларының бір-біріне жанрлық-стильдік жағынан үндес келіп жататынын байқатады. Бірақ, олардың өзін ажыратып тұратын қандай принципті жанрлық болмысында айырмашылық бар десек, қазақ танымымен қарағанда юморлық әңгімеде қалжыңға жақын жеңілдіктер, зілді сыннан гөрі ойнақы түзету көбірек көрініс табады. осы юморлық әңгімеге жақын. Көркемдік таным деп түсінген жөн. Мэселен, Ғаббас Қабышевтың жанрлық табиғаты жағынан юморлық әңгімеге жақындайды. Осы әңгімедегі Журналистің репортаж жүргізіп отырған ниеті дұрыс, жанын салып айтып жатыр. Бірақ, бар пәле осы бірақта болып тұр. Бірақ, ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Комедия. Драмадағы тарихи тұлға9 бет
Қазіргі қазақ комедиясы. Драммадағы тарихи тұлға5 бет
Көпен Әмірбек- сатирик24 бет
Саттар Ерубаевтың шығармашылық мұрасындағы адамгершілік тәрбиесінің педагогикалық негіздері (тарихи бағыт)30 бет
Шәкәрім лирикасы5 бет
Ән жанрлары мен мектептері6 бет
Абайдың эстетикалық тағылымы.Сатиралық лирикасы10 бет
Драмадағы тарихи тұлға. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь