Қазіргі қазақ поэзиясы және ұлттық болмыс

КІРІСПЕ
1. БҮГІНГІ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БОЛМЫС ҰҒЫМДАРЫ
1.1 Бүгінгі қазақ поэзиясының жанрлық . тақырыптық ерекшеліктері
Тәуелсіздік кезеңіндегі ұлттық поэзиядағы жаңашыл ізденістер
2. ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ БОЛМЫС
2.1. Қазақ поэзиясындағы ұлттық дүниетаным сипаты
2.2. Қазақ поэзиясындағы ұлттық дүниетаным сипаты
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы:Тәуелсіздігімізге қол жеткізген кейінгі жиырма жылда руханият саласында үлкен сілкініс жүріп жатты. Солардың бірі – «қазақтың мәдени ұлттық брендін қалыптастыру», яғни қазақты әлемге таныту. Демек, қазіргі таңдағы басты міндет – қазақы болмысыңа оралу. Өзіңнің тамырыңа оралу – бүкіл халықтарға тән. Өзіңді өзің таны деген катигория: шыққан тегіңді, ұлтыңды халқыңды, әрі оның тарихын, мәдениетін, дәстүрін, болмысын тану алға қойылған. Бұны басқа халықтарға ұлттық құндылық ретінде көрсете білу керек. Өркениетті ұлт әлемдік мәдениеттің алтын қорына қосқан төл дәстүрімен мақтанады. Демек, мәдениетіміздің нығайту ұлттық мүдденің салтанат құруына ықпал етеді деген сөз. Қазақы ұлттық руханиятты жаңғыртып, қайта түлету – ұлттық деңгейдегі өзекті мәселе.
1.Қазіргі қазақ поэзиясындағы ежелгі әдебиет дәстүрі.– Алматы, 2009. – 376б.
2. Есдәулетов Ұ. Баллада. Өлеңдер: Көп томдық шығармалар. –Алматы: Қазғұрт, 2006. –1т-296б.
3. Қаратаев М. Алғы сөз: кітапта: «Жанр сипаты», –Алматы: Ғылым, 1971. –272б.
4. Ахметов З. Поэзия шыңы – даналық. – Астана: Фолиант, 2002. – 251б.
5. Медетбек Т. Көк түріктер сарыны. –Алматы: Жазушы, 2003. –598б.
6. Шаханов М. Эверестке шығу. –Алматы: Атамұра, 2003. –146б.
7. Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. – Алматы: Қазақтың мемелекеттік көркем әдебиет баспасы, 1960. – 339б
9. Сапарбай И. Түнгі әуендер. –Алматы: Жазушы, 2006. –280б.
10. Қабдолов З. Әдебиет ұлы болмай, ұлт ұлы болмайды //Қазақ әдебиеті. –2002. –6 желтоқсан. –№49.
11. Қанатбаев Д. Айқасқа.–Алматы: Жазушы, 2004–156б.
12.Бердібаев Р. Ғасырлар толғауы. – Алматы: Жазушы, 1977. – 311б.
13. Ахметова К.Күн шыққанда күліп оян.–Алматы: Ана тілі, 1996.–302б.
14. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Қазақ уииверситеті, 1992.–352б.
15. Қартанов М. Қазағым.–Алматы: Жалын баспасы, 2007.–167б.
16. Раушанов Е. Бозаңға біткен боз жусан.–Алматы: Раритет, 2006. – 384б.
17. Сарин Қ. Арманымның бейнесі.–Алматы: Жалын баспасы, 2007–237б.
18. Тоқтарәлі Т. Түн пырақтары. –Алматы: Жалын баспасы, 2010.–278б.
19. Қайыртайұлы Р. Біздің ауыл. –Алматы: Жалын баспасы, 2011.–212б.
20. Асанқадыр И. Тамырдағы тәтті әуен.–Алматы: жалын баспасы, 2008.-216б.
21. Құнапияқызы М. Ай жүзіне көп қарап.–Алматы: Жалын баспасы,2012.–265б.
22. Мейірбекұлы Ә. Жүрекке жол.–Алматы: Жазушы,2006.–245б
23. Исаділ А. Көкжиекке сіңген жол. – Алматы: Жалын баспасы, 2012. – 160б.
24. Алдияр Б. Қазығұрттың қоңыры. – Алматы: Жалын баспасы, 2012. – 268б.
25. Шегебаев Ә. Әйнекке түскен ай сәуле. – Алматы: Үш қиян, 2003. – 144б.
26. Ақсұңқарұлы С. Өмір деген – күнді айналу. – Алматы: Жазушы, 2005. – 192б.
27. Мырза Әлі Қ. Шырғалаң.–Алматы: Жазушы, 2004.–368б.
28. Жақып Б. Абайдың қасқа бұлағы.– Алматы: Жазушы, 2012. – 216б.
29. Жайлыбай Ғ. Ардакүрең.– Алматы: Қайнар, 2008. – 288б.
30. Сарбалаұлы Б. Нұрлан. – Алматы: Ан Арыс, 2007. – 136.
31. Сәндібек О. Уәде.–Алматы: Жазушы, 2013.–235б.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Тәуелсіздігімізге қол жеткізген кейінгі жиырма жылда руханият саласында үлкен ... ... ... ... бірі - , яғни қазақты әлемге таныту. Демек, қазіргі таңдағы басты міндет - қазақы ... ... ... ... ... - ... ... тән. Өзіңді өзің таны деген катигория: шыққан тегіңді, ұлтыңды халқыңды, әрі оның ... ... ... ... тану алға ... Бұны ... ... ұлттық құндылық ретінде көрсете білу керек. Өркениетті ұлт әлемдік мәдениеттің алтын қорына ... төл ... ... ... ... ... ... мүдденің салтанат құруына ықпал етеді деген сөз. Қазақы ұлттық руханиятты жаңғыртып, қайта түлету - ... ... ... ... ... ... ... оның күретамыры болып табылатын ұлттық ойларды дүниетанымдық деңгейге көтеруде ... ... ... ... ... ... ... әлімсақтан мұсылман қазақтың діні сол руханиятының ішінде тұнып тұрғанын түсіндіріп қалдырған аян. Ғылыми жұмыс барысында дәстүрлі қазақ отбасындағы салт-дәстүр, ... ... ... ұлттық кәде түрлері мен оның мән-мағынасын, ұрпақ өсіру ... ... ... ... ... Осы ... қазақы танымдағы атау ұғымдардың мазмұнын ашып, оның бүгінгі поэзияда бейнеленуінен көрініс берген.
Ғылыми тұрғыдан алып ... ... грек ... ... ... -- болмыс, логос - ілім, яғни болмыс ... ілім ... ... ... ұғымда болмыс -- тарихи қалыптасқан кең мағыналы, терең ауқымды философиялық ұғым. Әлемдік тәжірибеде мойындалған бір ... бар. Ол - ел ... биік ... ұғым ... Оның ... - ... анығырағы ұлттық мемлекет. Әділіне көшсек, тек мемлекет құрған ел ғана әлемдік көшке ... ... ... ... бар өркениет жасай алады, өз кезегінде өркениет жасай алған ел ғана басқа өркениетті елдермен терезесі теңеседі. Олай ... ... тап ... ... мен ... ... өз ... табуға ұмтылысын мемлекетшілдік бастаулары деп айтуға толық негіз бар. Ресейге отар ел болып ... - ны - ... , , , , , ... ... сөз ... ... ... Өйткені, бұл жайында сөз қозғау отарлаушы елдің "жасампаз" интернацио - налистік идеологиясына қарсы шыққандық деп есептелетін. Енді ұлттық биік ... ... ... - ... оны ... ... жолдары қандай деген мәселеге келейік. Қазір барлық ... мен ... ... ... ... өмір сүруге бейімделу үстінде. Негізгі кіндігі еркін таңдау және жеке бастама жасай алатын жеке адам ... ... ... Батыс өркениеті болып отыр. Соңғы жылдары жаһанданудың бір тетігі ... ... - бұл тек ... - тың ... - лық ... экономи - калық өндірісті ұйымдастыру тәжірибелері мен ... ... ... ғана ... ... ... әлеумет - тік реттеудің (адам құқығы, жеке адамның тұлғалық тұрпаты, діни сенімі, ұлттық ... - ... ... т.б.) ... ... ... де қабылдау екенін түсінген дәстүрлі қоғамды жақтаушылардың табанды қарсылығына тап болуда. Анығырақ айтқанда, жаһан - дану барысында Батыс мәдени құндылық - ... ... ... ... халықтың байырғы төл тумалық сипатының жоғалуына түрткі ... ... ... ... - ке ... ... ... өткен ғасырдың орта шенінен айтыла бастаған өркениет бәсекесі қазір шын мәнінде ақиқатқа айнала бастады. ... ... күні ... ... ... мә - дениетте, білімде, ақпаратта, технологияда, тағы басқа салалар - да қызу қарқынмен жүріп жатыр. Рас, Батыстың ... ... ... тех - нологиясы, біздер үшін өте қажет, алайда, Батыс өркениетінің қор - ... ... тек ... табу көзі деп қарау - ға үйретуі, оны технологиялық тұрғыдан бөлшектеп сату түрінде түсіндіруі, бұл мә - селеде бізге үлгі бола ... ... ... ... - тіне ... тыс ... - лік ... нышаны емес. Сондай-ақ, батыстың технологиялық жаңалығына ұмтылу, экономикалық өндіріс - ті ұйымдастырудағы жетістіктерін игеру - қажеттілік, ал одан ... ... ... ... тапшылыққа айналып отырған ізгілік, кісілік, адамгершілік, бауырмалдық, әдептілік, тәрбиелік мазмұн іздеу - бос ... ... ... ... ... бұл тұрғыда ешқандай жетістікке жеткен жоқ, қайта тоқырауға ұшырады. Мысалы, ... ... ... ... ... - тарды еш уақытта тауар деп қабылдамайды, негізгі ұстанымы бойынша қоғамның шаңырағын шайқалтпай ұстап тұруға тиіс тетік, өмірлік ... ... ... Ал ... ... бұл ... ұстаным мүлдем басқа, олар мәдени құндылықтарды тауар ретінде қабылдайды, мақсат - сату (сатылу) және ... ... ... аз ... ... ... пайдасы көп. Алайда басы ашық мәселенің бірі - қазақ қоғамы қазір қарқынды түрде ... ... ... үрдісінің ықпалынан, өзі қаламаса да, оқшау бола алмайды. Бұл шығар күндей анық ... ... ... ұлт, ... этнос, әрбір мемлекет өзінің болмысына бейімдеп сіңіре алғанда ғана осынау қауіптілеу болып көрінетін құбылыстың игілігін көреді. Егер ... ... ... болмысқа икемдей алмасақ, оның ықпалына түсіп алып, жалаң еліктеуге ... ... онда ... те, сол ... ... ... ұлт та ... тобырға айналып, рухани жаулаушы өркениеттің құлақкесті құлы болып қала береді. Оның ... бір ең ... ... - ұлттық тәрбиеге арқа сүйеу. Қазіргі кезеңде әлемнің әр ... ... ... ... ең ... ... бірі - осы ... тәрбие мәселесі болып отыр. Ол жайдан-жай емес, әрине. Ұлттық тәрбиенің ең ... тұсы ... ... ... Бұлай дегенде әрбір жеке адам ең алдымен өзінің белгілі бір ұлттың мүшесі ... ... ... сезініп, санада сілкініс жасауы керек екенін, содан кейін барып ... ... ... лайық орнын белгілеуі қажеттігін сіңіруі болса керек.
Ұлттық негіз, ұлттық болмыс хақындағы толғанымның бір көрінісін әсіресе поэзиядан ... ... ... сөз ... ... ... ... бері - ұлт ретіндегі таным-түсініктен, болмыс-бітімнен, тұтастықтан еш уақытта да ажырамаған-ды. Жыраулардың толғаулары, ... ... ... ... күйшілердің күмбір күйлерінің өзінде ұлттық нәр, ұлттық бояу, ұлттық мақам, ұлттық сарын, ұлттық ... ... бір ... ... ... ... Басқа ұлттардан Қазақ халқының бір ерекшелігі оның ішкі болмысымен тұрмыс-тіршілігі, ұлт ретіндегі салт-санасы, ... ... ... ... іс-әрекеті де бір-бірмен астасып, сабақтасып жататындығында болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... сөздер мен мақал-мәтелдер, даналықтар да, ұлттық сипатта құрылған. Осындай тұтас байланыстың бұзылмай, ыдырамай бір жүйеде болуы ... Ал, оның ... ... ... ... ... ... әдеби фактор - ақындар өлеңі. [1, 29], - ... ... ... ... ... ... ... рухани-мәдени қазынаның ішіндегі тарихы тереңнен келе жатқан ең молы, бағалысы. Прозалық жанрдан бұрын халықтың дәстүр-салтына, ... ... орай көп ... бойы ... жетекші өнер саласы болып келді. [1, 13], - дейді В.Г. Белинский. Өлең сөз қазақ халқының өмір, тіршілік, ... ... ... ... салт-дәстүр, батырлық өнеге мен тәлім-тәрбие туралы жинақталған көркем таным ... ... ... ... Одан халықтың сыншылдық-эстетикалық, философиялық-этикалық дүниетанымы көрінетінін аңғаруға ... ... Қай ... да, қара ... ... түсінген қазақ жұртшылығына етенеден таныс төрт жолдан ... ... ... қара ... берер әсері мол. Хакім Абай атамыз: дегенде де, осы қара өлеңнің өрісін түсірмей, өнегесін арттырыңдар дегенді меңзесе керек-ті. ... ... ... ... ... ... та, өлең-сөздің өшпес отты, өлмес жанды құбылыс екендігін жете байыптағандығынан десек, артық айтпаған болар едік. Қазақ халқының қанына біткен бұл ... өз ... жеке алып ... поэзияның өзі жылдамдық пен ұшқырлықты талап етіп, басқа жанрларға қарағанда шеңбері кең кеңістікке құрылғандығы - оның ... ... ... ... Бір ... ... ... поэзия өзі артқан тақырыбын жетер жеріне жеткізіп, адам санасына ұтымды-ұшқыр, әсерлігімен бірден ықпал етіп, насихатқа құрылған, оқырманы көп ... бір - ... ... жағынан алып қарағанда аз уақытты қамтымайтын бұл жанырдың бүгін де, жаңа бағытта дамып, ауқымы кеңейіп отырғандығы оның ... ие ... ... Осы ... сан алуан әлеуметтік желілер арқылы жас жазба ақындардың өлеңдері сиясы кеппеген күйінде оқырмандарымен жылдам қауышып отыр. ... аға буын ... ... ... өлең ... ... ... көрініс беріп, өз арнасын қалаптастырған болатын. Ал, бүгінгі ақындардың бағыты жас буынның ... ... ... ... көз ... Осы орайда, дәстүр мен жаңашылдықтың өзара астасқан, қарама-қайшы ... ... тап ... Жалпы алғанда, шеңберінде қарастырсақ, ұлттық қазақы болмыстағы көптеп қағаз бетіне түсуі, біріншіден идеология десек, екіншіден, тәрбиелік ықпалға ие. ... ... ... тақырыбын кең әрі өзекті етіп танып білуде, ақындар өлеңдерін кезең-кезеңге бөліп, тақырыптар бойынша топшалап, белгілі бір деңгейде ... ... ... мен міндеттері: Тәуелсіздік ақындарының шығармашылығына сараптама жүргізе отырып, ұлттық қазақы өлеңдерінің мағыналарын ашу. Сонымен қатар, сол өлеңдердің шығу ... ... ... ... ақын ... ... анықтау. Қазақ халқының дүниетанымында мыңдаған жылдар бойына қалыптасқан салт-дәстүрлеріміздің өлеңде берілу ... ... ... ... ... ... өз ... сараптамалық анықтама беру, сонымен бірге, өлеңдердің дерек пен дәйектілігін, айтылмақ түпкі ойдың мағыналылығын танып-білу мақсат ... Жас ... ... ... ... ... ақпарат беретін өлеңдерді бір жүйеге жинақтау болып табылады.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері : Зерттеуді жүргізу барысында бастамаға алған ... легі ... деп ... ... ... ... аясында қарастырылған ғылыми зерттеулер бүгінгі поэзия төңірегінде болғанымен, нақтылы ұлттық болмысты дәйектейтінін жоқтың қасы деп ... ... ... ... ... ... дисертациясының тақырыбы болса, Айтмұханбетова Жанат Әскербекқызы тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Сонымен ... ... ... атты ... ... ... тұрғыдан қарастырғанымен дәл бүгінгі поэзияны жеке алмай, жалпы өлеңнің сипатымен ұштастырған еңбек екендігін ескеріп, зерттеудегі ұлт пен ... ... ... ... ... ... ... талдамалы түрде қарастырылған Ақтаева Шұғыла Берікқызының атты еңбегін және де ұлттық таным мен болмыс, ... ... жеке ... жыр-жинақтары, әр жылдардағы кітап топтамалары негізге алынған.
Зерттеудің дереккөздері: Әрине, зерттеу жұмысын жазып шығу үшін, ... ... ... ... ... ... Бұл ретте менде бірқатар газет-журналдар мен ақпараттық-танымдық сайттарды қарап шықтым. Әсіресе, ел газетіне айналған газетінде ... ... ... ... сыни мақалалар бүгінгі поэзия төңірегіндегі ел ағаларының сұхбаттары қамтылған. Одан бөлек , , , газеттері, әдеби-танымдық , , ... , , , ... ... да . ... қатар, жоғарыда аталған, докторлық диссертациялар да, басшылыққа алынды.
Жұмыстың ... және ... ...
- ... ... ... өлеңдері арқылы келер жас ұрпақты ұлтжандылыққа тәрбиелеумен қоса, насихатқа құрылған өлең-жырлардың саны артуына ықпал ... ... ... ... талдау жасау арқылы олардың деңгейлік жүйесін анықтау;
- бүгінгі поэзия өкілдерінімен қоса, енді қалам тартып жүрген жас ақындар жайында көпшілік ... ... ... ... қазақи өлеңдердің авторларын анықтап, олардың қарқынына қорытынды жасау;
Диплом жұмысының құрылымы: рефераттан, кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... тұрады.
Рефератта аталмыш тақырыптың нақтылы құрылымы қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде жазылған. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі, жұмыс жүргізу барысындағы мақсаты мен міндеттері, ... ... ... ... ... ... жаңашылдығы, жұмыстың теориялық-практикалық маңызы, баяндалады.
Қорытындыда зерттеудің нәтижелері бойынша сараптамалар жасалынып, өзекті мәселе бойынша ... ... ... ... ...
1. ... ҚАЗАҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ БОЛМЫС ҰҒЫМДАРЫ
Бүгінгі поэзияның ауқымы, айтар сөзге саусақпен санарылықтай болып көрінбейтін, арысы мен берісі өлшемге сиятын, бөлшектелмейтін ... ... ... тиіс ... ... алып ... поэзиялық шығармаға сезім-әсер байлығы айрықша тән болып, сол бағытта жазылса, ал прозалық шығармаларда оқиғаны баяндау, бейнелеу жағы ... ... ... ... ерекшеліктері сыртқы ұсақ белгілер емес. Оның жанрлық-көркемдік тұрғыдан даралануында поэтикалық бейнелеу құралдарын қолдану өзгешіліктері, сөздің, тілдің ырғақтық, интонациялық байлығын кеңінен ... ... ... ерекшеліктер алдыңғы кезекте көрінеді. Сол себепті өлең-жырларда, дастан-поэмаларда өмір құбылыстарын терең эмоциялық-сезімталдықпен қабылдап, соған сәйкес әсерлі, тартымды көркем етіп бейнелеу ... ... ... ... ... сөз ... құрылысын, өлшем-өрнектерін, ырғақтың жүйесін, идеялық-көркемдік бітім-болмысын, сыр-сымбатын әлемдік әдебиет теориясы деңгейінде қарастырған ... Заки ... көп ... зерттеу тәжірбиесі негізінде: [4, 11], -деп ой қорытқан еді.
деп ... ... ... жаңа ... зерттемес бұрын, өткен кезеңдегі қазақ поэзиясындағы ұлттық болмыс қандай болғандығына көз жібергеніміз дұрыс. ... ... 60-80 - ... ... ... мазмұн, түр, дәстүр, жаңашылдық жағынан толысып, кемеліне келген поэзия болды. Сол жылдары қазақ әдебиетіндегі сыншылардың сыни мақалаларынан ... ... ... ... саралауға, сол арқылы әдеби процестің беталысын пайымдауға ... А. ... М. ... Ө. ... О. ... Қ. ... Т.Бердияров, М. Шаханов, Ж. Әбдірашев сынды қазақ өлеңін жаңа сапалық биікке көтерген, өзіндік таным-өлең өрнегімен дараланған қазақ поэзиясының ... ... ... ... мақалалары парасат-пайымының кеңдігімен, талдау тереңдігімен дараланады. Әр қаламгердің ... - ... ... ... ... дәл танып, өнер иесінің шығармашылық ішкі иірімдеріне, табиғатына тереңдеп ене ... және ... ... ой қорыту, жинақтау сипатының логикалық нанымдылығымен ерекшеленеді.
[3, 75], - дейді ғалым М. Қаратаев. ... ... әр ... әдебиеттанушы ғалым өзінше түйсініп, тарата айтып, жалғастыра беруі мүмкін. Шындығында, поэзия - кең ұғым. Оны тар ... ... ... қағидаға салып, шектеуге көнбейді. Аталған пікірде өзара үндестік бар. Ой мен ... ... ... ... жарасымы мен әсемділік, көріктілікке балайтын бейнелілік суреттеледі. Поэзиялық көркемдік әр тақырыпты әр ... ... Ал, ... ... ... бүгінгі поэзияның өз артқан жүгі мен жүйесі қалыптасқандығына көз жеткізуге болады. Басты ұғымдар деп ең әуелі қазақ халқының ... мен ... ... наным-сенімдері жалпы қазақ халқымен байланысты ұлттық құндылықтарды негізге аламыз. Оның ішіне бүгінгі қазақ поэзиясының жанрлық-тақырыптық ерекшеліктері мен ізденістері қамтылады. Жан-жақты ... ие бұл ... ... ... ... және болып отыр. Екеуін өзара ұштастырып, ... ... ... ұлттық болмыстан поэзияны таба білу міндеті жүктеліп отыр. Әрқилы аспектіде көрініс беретін, сан-салалы аспектідегі атауларды өзара топтасытырып, байланыстыру ... ... ... ... деген бетбұрыс қалыптасады. Соның негізінде ұлттық ұғымның шеңберін анықтауға негіз бар. Мысалы, И. Сапарбайдың өлеңдерінде тікелей де, жанамалай да, ... ... ... ... ... Ұлттың белгілі бір қасиетін я болмаса, құндылығын нысана ретінде алып, оны өлеңде жай ғана сипаттай кейде ... ... ... ... ... өзектілік танытатынын, оның бүгінгі таңда болып отырған өзекті мәселесін, тарихи көрсеткішін, ұлт өркениеті үшін мән-маңызын сыни көзқараспен сараптап, ... ... ... жан ... ... қана ... бетіне түсіреді. Ал, Ұ. Есдәулеттің жылдарындағы қазақ халқының оның ұлттық нақышының ... өлең ... ... өзінше ерекшелікпен көрініс алғандығын аңғаруға болады. Кейбір өлеңдерінде кеше мен бүгінді салыстыру арқылы ұлттың өткенін, бүгінін ... ... ... де ... ... дөп ... ... ұмытды тұстарына қарап, ақынның шеберлігін мойындайсың. Дәл осындай сипатта, М. Темірхан, Е. Раушанов, Ж. Бөдешұлы, Т. ... Ж. ... ... буын ішінен Н. Оразалин, Ғ. Жайлыбай, Б. Жақыптардың шығармашылығынан кездесіп жатты. Әр ақын, әр қаламгер ... ... ... ... ... тұрғысынан тұтастық, жаңашылдық әр кезеңде әрқилы беріліп отырғандығын көруге болады.
+ Бүгінгі қазақ ... ... - ... ... ... әдебиетінің дамуында өткен ғасырдың алпысыншы жылдардың орны айрықша. Себебі, осы мерзімде әдебиеттің барлық жанрларында дерлік ... өсу ... ... Әдебиетке келген талантты ұрпақтың бұл кезеңдегі үлкен ерекшелігі жан-жақты біліммен, үлкен дайындықпен келді. Олар кешегі бала ... ... ... мен ... ... ... ... ұрпақ болатын. Белгілі бір деңгейде оның да өз ықпалдастық ... ... ... қазақ поэзиясына интеллектуальдық-философиялық бағыттағы терең ой иірімдер, метафоралық тың образдар мен ізденістер тән.
Қазақ поэзиясының даму ... ... ... ... ... қадағалап, дереу үн қатып, басты жайларын айқындап, бағыт-бағдар бергендігін біз жоғарыда келтірілген мысалдардан анық ... ... өнер - өмір ... ... Ал өмір ... ... кең дүние. Әлеуметтік орта, саясат, халық тұрмысы - бәрі де өмір шындығының көріністері. Жалпы кез-келген көркем туынды ... ... ... ... ... ... Ал өмір ... жаңаша көзқараспен сұрыптап, көркем мазмұнға айналдыру ақындар мен жазушылардың ... ... ... ... өмір ... ой ... суреткерлік шеберлігі, көркемдік ізденісі үлкен маңызға ие болады.
Үшінші мыңжылдықтың басында әлемдік ... жаңа ... ... ... ... ... адам ... барлық салаларындағы өркениетті ғалымдану процесі қазіргі даму сатысының басты ерекшелігі болып табылады. Осы ... ... ... ... шығармашылық мәселелерін тереңірек зерттеудің мән-маңызы зор. Еліміздің қоғамдық өмірін ... ... ... мен ... ... ғаламдану жағдайында ұлттық әдебиеттану саласындағы тәуелсіздік талаптарына сай жаңа ғылыми ізденістердің нақты нәтижеге бағдарлану міндеттерін алға тартады.
Сан ғасырлық ... бар ... ... ... қайнар-бастауларын объективті түрде зерттеудің ғылыми принциптерінің бірі - ежелді әдебиет мұраларын ... ... озық ... ... байланысты түрде қарастыра отырып, көркемдік дәстүр жалғастық заңдылықтар ... ... ... ... ... ... ... тұстан бері төбе көрсетіп жүрген шығармаларына талдау ... ... ... ... аша ... төл ... ... өлең жолдарында қаншалықты бере алғандықтарын анықтау. Бұл міндеттерді іске асыруда ежелгі әдебиеттің белгілі бір даму кезеңінен ... ... ... ... ... жеткен дәстүр жалғастығының басты ерекшеліктерін анықтау, әдеби ағымдардың пайда болу жолдарын, әдеби жанрлар мен ... ... даму ... ... ... негізінде танып, білу қазіргі қазақ поэзиясы, көркем туындылардың тақырыбына, идеясына, сюжетіне, ... ... ... тіліне байланысты мәселелерді егжей-тегжейлі зерттеудің басты өлшемдерінен бастау алатыны сөзсіз.
Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымында тәуелсіздік ... ... он бес жыл ... ... ... ... ... ұлттық болмыстағы жыр қоржындарына талдау-сараптама жасай отырып, ұлттық бағыттағы туындылардың деңгейін анықтау басты мақсат болып отыр. Бүгінгі қазақ ақындарының шығармашылығына ... ... ... ... ... ... ақындық кітапханасының ауқымын айқындау арқылы тәуелсіздік ақындарының толғаныстарын бағамдауға негіз таба аламыз.
Талай ұрпақ аңсаған тәуелсіздік таңы атты да, ... ... жаңа ... ... бастады. Бұл ақындардың ішкі ойларының ұлттық болмыста көрініс беруінің бір қыры ғана деп қабылдауға болады. Яғни, ... ... ... ... ... ... қара қалам иелерінің әдебиеттен бөлек қоғам алдындағы маңызы замана қозғалыстарына, қыспақтарына қарамай артып отырғандығының басты көрсеткіші деп айтуға ... ... ... түрі ... ... және ... адамзаттық сипатының әдебиет теориясы мен эстетикалық жеке мәселесі, ерекше катигориясы ... ... ... ... ... кенжелеу болуы - адамзат қоғамында ұлттық сананың қалыптасуна ... ... ... пісіп-жетілмеуінен деп айтуға толық негіз бар. Тақырыптық-жанрлық ерекшеліктері -- әдебиеттің ... ... кей ... жалпылама топтастырылып жүр. Поэзияның ұлттық және көпұлттық ... ... ... тиіс тағы бір тұс - ... және ... ... ... қарсы қоюға болмайтындығымен байланысты. Кез-келген ұлттық әдебиеттің өмірінен таза ұлттық туындыларды табуға болғанымен, осындай шығармалардың негізінде әдебиеттің ұлттық сипатын ғана ... оның ... яғни ... адамзаттық сипатын жоққа шығаруға болмайды...
Ал, поэзияның көркемдік мәселесі, бейнелілік сипаты турасындағы жұмыстар қатарына Р. ... Т. ... М. ... Қ. ... М. ... Б. ... Қ. Өміралиев, Қ. Мәшһүр Жүсіп, Ө. Күмісбаев, Қ. Алпысбаева, С. ... Ж. ... және өзге ... ... ... атап өтуге болады. Олар қазақ өлеңі тарихында ерекше орны бар ... ... ... ерекшеліктерін танытумен бірге қазақ поэзиясына ортақ теориялық мәселелер туралы құнды пікірлермен танылды. ... ... ... ... ... ... ... "Тәуелсіздік жырларындағы қазақ поэзиясы (1991-2001): проблемалар, ізденістер" атты кандидаттық диссертация қорғағаны белгілі. Зерттеуші аталған еңбегінде тәуелсіздік жылдарындағы поэзиялық ... ... ... ... келе ... жас ... шығармашылық ізденістеріне, аға буын ақындардың өзіндік қолтаңбаларының сақталуы тұрғысына баса мән беріп, жаңа буынның әдебиетімізден алатын орнын анықтап беруге күш ... ... ... ... Г. ... Т. ... шығармаларына қатысты пікірлер Р. Мұқышеваның, Б. Қабоштың, Б. ... ... ... жеке де ... Әр ... мерзімді басылым беттерінде Т. Шапай, Ә. Бөпежанова, жастардан Т. Бағашар, Қ.Құрман сынды жас сыншылардаң ... ... ... ... ... ... ... қабылдау призмасы арқылы қарай отырып, әдебиеттің даму аумағындағы дәстүр мен ... ... ... кету мүмкін еместігін еріксіз мойындаймыз. Бүгінгі қазақ поэзиясының зерттелуіне ... ... ... ... ... бар. Оның ішінде тарихи кезеңнің атқарар рольі маңызды. Қалай ... те, ... ... ішкі ... да оған айтылған пікірлер мен сындар, ғылыми тұжырымдар да тарих қойнауына ене ... жоқ. ... орай ... аясы мен ... де енді ... ... ... жылдар бойы жан-жақтан анталған, даланы кезіп, тіпті мүлде қоныстанып, қойындасып кеткен ықпалдардың ... ... ... діл - ... ... ... қуатты ағыстарымен арындаған болмысынан айырмады. Ақындардың ауызша импровизация мен ... ... ... ... ... ... сымбаты арқылы қазіргі қазақ мәдениетінің байырғы дәстүрлі ұлттық мәдениеті де әлемде, ... ... ... ... Ақындық поэзияның ішінде тақырыптық-жанрлық ерекшелік аясында жеке қаламгердің стилі де қарастырылады. Соның негізінде халық тарихындағы өмір шындығын азаматтық-отаншылдық, ... ... ... болып табылады. Халықтың ұлттық мінез-құлық психологиясын өзіндік дүниетаным арқылы жеткізу ақындық поэзияның ... ... ...
1.2 ... кезеңіндегі ұлттық поэзиядағы жаңашыл ізденістер
Тәуелсіздікке қол жетіп, дербес мемлекет құру ақындардың шабытына тың ... ... ой ... ... береді. Ақындар осының алдыңғы бей-жай самарқау қалыптан тез арылып, азаматтық серпінді жылдар өмірге ... ... ... жылдам тіл қататын поэзияда сілкініс пайда болды. Ақындар тәуелсіздікті тың шабытпен жырға қосумен бірге ел ... қиын ... ... ... ... ... заңы ... бұл жағдайға бейтарап қарай алмайтынын сезінді. Санадағы сол сілкініс айбынды азаматтық жырлар жазуға итермелейді. Айқын азаматтық көзқарасымен ерекшеленіп,танылып ... ... ... ... ... ... бұл ... - деп нақты анықтама беріп, ақындық ойын турасынан тіліп айтты:
[5,11] деген өлең жолдары даму бағыты әлі ... ... ... күн ... ел ... қиын ... сыр шертіп, талан-таражға түскен халық тағдырын көз алдына елестетеді. Бұл ақын ... ... ... ... Өлең ... көркемдік түсінікті шешіммен құнды.
Тәуелсіздікпен бірге ел ішінде басқа да түбегейлі, күрмеуі қиын мәселелер туындайды. Қоғам дамуының алдыңғы шебінде жүретін ... тағы ... ... ел тағдырын шешуге жұмсап, үлкен азаматтық танытты, жер сатуға, қос тілділікке, қос азаматтыққа қазақтар басбұзарлығына ашық ... ... ... ... ... ... ... жырының жорықшыл ақындардың қалыптастырған дәстүрін қайта жаңғырту арқылы, оның ... ... топ ... ... ... келтіріп, қаһармандық рухын күшейту, адамдардың адамдығы, елдің елдігі үшін күресте азаттық жырды желбіретіп ... ... ... ... ... ... ... қасиетті борышы мен ақындық, азаматтық парызына айналды.
Дербес мемлекетке қол жеткізіп, тәуелсіз ел ... ... ... ... ... ... ... пайда болып, руһани құндылыққа, тіпті ұлт болып, халақ ... ... ... ... ... ... тағы да байыз таппады. Кеуделерін тәуелсіз ел азаматы ретінде қуаныш кернеген қалам иелері әлемтапырық мына беймағұл заман ағымына өз ... ашық ... ... ... жатқан ыза-кектерін, арман-тілектері мен қауіп-қатерлерін жыр жолдарымен өрнектеді. Зымырап бара жатқан уақыт ақын атаулының осындай ... ... ... ... ... ... үн ... Ақындар да тың шабытпен қайта сергіп, жыр қанатын қомдады.
Осы орайда, дәстүр сабақтастығын негізге алып, шығыстық ... мен діл, ... ... әр ... бір-бірінен үзбей, тұтас бір поэтикалық шығарма кейпін жасайды десек, Қ.А.Иассауи, Ж. Баласағұн шығармаларымен рухани үндестік Қ. ... Әли, М. ... Ғ. ... және ... да ... ақындар поэзиясында айқын байқалады. Мұхтар Шаханов өлеңінде:
[6, 27],- деп өз ойын ... сала ... ... ... ... жеткізді. Заманды да, ұлты да, ділді де, тереңнен меңзеп, құндылықтарымыздан құр қалып қалмайық деп менмұндалап тұрған ... ... ... сөз ... құрылысын, өлшем-өрнектерін, ырғақтық жүйесін, идеялық-көркемдік бітім-болмысын, сыр-сымбатын, әлемідік әдебиет теориясы деңгейінде қарастырған академик Зәки Ахметов көп жылғы ... ... ... , - деп ой ... еді. З. ... сөз ... жоғарғы талғаммен қарап, поэзияның терең, нәзік сезімнен туатындығына және көңілдің толқынын, жүректің лүпілін білдіретіндігіне баса назар аударады. ... ... мен ... ... ... жарды теңеу, шендестіру, бейнелеу, салыстыру, ұқсату, алмастыру сынды бейнелі сөздердің мол кездесетіндігін атап көрсетеді.
Тәуелсіздік жылдарындағы шығармалар ... ... ... бір ... ... ... ... болып қалыптасуына орасан зор ықпалдастық танытқан ақындардың қатарында: Қ. Мырза Әли, Ф. Оңғарсынова, М. Шаханов, Н. Оразалин, Иран-Ғайып, С. Ақсұңқарұлы, Б. ... М. ... Ә. ... Б. ... Н. ... Е. ... С. Нұржан, Н. Мәуленұлы, Т. Әбдікәкімов, Г. Салықбай, Ж. Әскербекқызы, Б. Шарахымбай, М. Райымбекұлы, Ж. Сәрсек, Ә.Балқыбек, Ә.Ыбырайымұлы, ... Д. ... ... әдебиетіндегі жаңашылдық рухтағы поэзия тудырған ақындар деп атай аламыз.
Санамыздың түкпірінде бұлқынып жатқан көзқарасымыз жұлқынып сыртқа ... ... ... ... ... біз үшін ... яғни ... көзі мен жаңа дәуірдің бастауы. Поэзия қай дәуірде де, қай заманда да, адам көңіл-күйінің буырқанған, босаңсыған, қайрат ... ... ... ... ... ... ... сәттерінің бәрінің де көркем шежіресі, бейнелі суреті, мың құбылған әуені. Өлеңнің бір тармағында яки бір шумағында ел ... ... қара ... ... ... ... ... сөз бас құрайтыны содан.
Бұл ретте біз тәуелсіз қоғамда туып еді деп ... ... ... шығармаларына тамсана қараудан аулақпыз. Біздің негізгі нысанымыз ата-бабамыздың ғасырлар бойы аңсаған егемендікті алғаннан кейін дүниеге келген рухы тәуелсіз, ... ... ... жаңа ... ... ... ... сипаттама жасау. Тәуелсіздікті жырлау басқа тақырып болғанда оны қандай деңгейде жырлау ... ... ... ... ... ... өзектің тұсынан қарап тұрып айтқанымыздай, қуана қарсы алған тәуелсіздік біздің әдебиетке, соның ішінде поэзия жанрына еркін ойлауды, сана ... ... ... алып ... ме ... оның ... ... субъектілерінің поэтикалық потенциялы қаншалықты деңгейде жарыққа шығарып бере алды?
Аталған мәселеге байланысты кандидаттық диссертация қорғаған Ә.Қайырбеков тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген кітаптарға шолу жасап өткен. Алдыңғы буын ағалардан Ә. Тәжібаев, Х. Ерғали, Д. Әбілев, С. Сейтов, Т. ... Ә. ... Ғ. ... Қ. ... Ш. ... К. Салықов, Е. Әукебаев, Қ. Мырза-Әли, Т. Молдағалиев, Ө. Нұрғалиев, С. Иманасов, М. Айтқожа, О. ... А. ... Д. ... Е. Дүйсенбай, М. Шаханов т.б жаңа өлеңдері мен, жаңа жыр ... мен ... орта буын ... арасынан Н. Оразалинның , , Т. Медетбектің , Иран-Ғайыптың , К. ... , И. ... , Қ. ... , А. ... , ... , С. ... , А. ... , С. Ақсұңқарұлының , М. Ақдаулетұлының , Т. Тұяқбаевтың , Б. Серікбайұлы Қошым- ... , Ұ. ... , , Е. ... , , Ш. ... , К. ... , С. ... , Б. Бекетованың , О. Асқардың , Н. Мәукенұлының , , С. Мұқтарұлының , сондай-ақ әдебиетке ... ... ... ... жаңа есімдер, жас толқындар Е. Алаштуғанның , Ж. ... , С. ... , А. ... , Ә. Шегебайдың , Б. Айболатұлының , А. Ақынбабаққызының , Б. Бабажанұлының , Б. Беделханұлының , Д. Берікқажыұлының т.б ... ... жыр ... ... ... ... ... танытатын кез-келген ғылыми тұжырымға негіз болатындай сипаттарымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, зерттеуші қазақ әдебиетіне тәуелсіздік жылдары келіп қосылған ақындардың ... - Ж. ... М. ... Р. ... Ж. ... Т. Толқынқызы, Н. Бердалы, А. Исаділ, Б. Айболатұлы, Ә. Шегебай, С. Қамшыгер, Е. Алаштуған, А.Ақынбабақызы, Ж. ... ... М. ... Д.Берікқажыұлы, А.Шамшидинова, М. Құнапияқызы, Т. Қамзиндерді атап өтуге болады. Тәуелсіздің жылдарының ... ... ... ... С.Б. Ержанованың атты диссертациясында берілген поэзияның сипатымен келісе отырып, кейінгі кездердегі Қанипа Бұғыбаеваның , Есләм Зікібаев , ... ... , ... ... , ... ... атты ... айтуға болады.
Сонымен қатар, негізінен алғанда, тәуелсіздік ... ... ... ... ... алып келгенін көруге болады. Әрбір ақын халі жеткенше қоғамшындығын жеткізіп жатты. Ол ... ... ... ... ... ... басқа әңгіме де, ол шындықтың айтылуы бұл жерде басқаша сөз ... ... ... ... ... де ... бастағаны белгілі. Бұл тәуелсіздіктің ең бірінші әрі басты жетістігі болатын.
Тағы бір ақындар жаңашылдығында сипат алған көнеден келе ... ... ... ішіндегі марқайыс толғауы: көңіл шын таза болып, марқайып өскен шақта шығатын сөз - марқайыс болады деген анықтама бар. ... шын өсіп ... ... ұлы ... ... ... Ұлы оқиғалар ұлы адамдардың яки бүкіл елдің, халықтың, таптың өмірінде де сирек болатындықтан, марқайыс түрлі тұлғаларда әдебиет ... ... ... ... ... ... ... шерін тарқататын ақындар көп болған. Сол дәстүрдің ... ... ... ... бірі Т. ... жырларынан да кездестіруге болады. Доспанбет жыраудың туындыларымен ... ... ... ... ... ... алып ...
[5, 15],-
Т. Медетбек өз Отанын, өз өскен өлкесін, айрықша толғайды, ол: ,- ... адам ... үшін өз елі, өз ... артық дүние жоқ екендігі анық байқалады.
Халқымыз қаншама азапты да, қиындықты да, ... да ... ... соның өзінде намысын жоғары бағалап: деп қаншама күрделі ойды ... ... ... ... Ақын залымдықты, надандықты көріп, күйінгенде қандай күйге түсіп толғанатынын көбіне көп хакім Абайдың өлеңдерінен кездестіріп жатамыз. Бүгінгі ақындарымыздың ... ... ... ойлы ... ел тыныштығын сақтауға, Отанын, жерін қорғауға арналғаны мәлім. Ұлттық қасиеттер мен мінезге бүгінгі күннің тарбиесімен емес ... арғы ата ... ... ... ... Ә. ... атты өлеңін мысал ете кеткен жөн:
[7, 68].
Халқымыздың дейтін еді ғой, өлең авторының бұл толғауы сол көнеден ... ... ... ... ... ... ... ол кісі биіктен сөйлейді. Жырларында алда болар қорқынышты еркере кетеді және де сол қиын кезді қашан келіп қалады деп күтіп ... оған тас ... ... әзір ... ... құптарлық іс.
Азатықты қай ақын жырламаған, бәрі де майын тамыза толғаған, сондай ақындардың бірі - Дүйсенбек Қанатбаев дер ... Ол атты ...
[11, ... ... ... ел! ... ... Елдің егеменді болған теңдесіз күйіне не жетсін?! Жаратқан иеміз қолдап ... ... ... ... Менің жерім! Менің Отаным! Деген сөздерді іркілмей қасқайып тұрып ... ... Бұл да ... ... ... ... Ұлттық болмыстың бір парасы.
Дүйсенбектің атты толғауы бізге көп дүниенің мәнін ... ... ... ... де аса қажет. Ол сәттің қуаныштың қадыр-қасиетін толық, жан-жақты ашып ... ... Бұл ... ақынның секілді жолдарынан түсініп байқаймыз. Азаттықтың қадыр-қасиетін бұлай сипаттау ерекше әсер қалдырады. Автордың деп ... ... бір ... ... Ту неге құлап бара жатты, оны басқа емес, Елбасының өзі көтеріп алды, жай ғана көтеріп алған жоқ, соншалықты тез, көз ... ... нық ... ұстады. Бұдан әрі қарай ақын өз ойын өрбітіп, терең ... ... , - десе бәрі де ... жай. Ақын ... ... ... ... ол сенімді де сергек жан, оған шүбәсіз сенуге болады деп тұр.
Бұдан әрі қарай бұл толғау қалай өрбиді, қалай ашылады, енді ... зер ... - ... ... және т.б. ... ... ... осындай қатынас, жылқыны дәріптеу, құрметтеу осы асыл жануардың қазақтардың көшпелі өмір салты мен тұрмысында ... ... ... ... Жылқымен байланысты әдет-ғұрып пен ырымдар тобы бар, олар адам өмірінің кезеңдерімен тығыз үйлеседі: (туу, балалық, ересектік, жастық, есею, үйлену, өлім мен ... Ер бала үш ... ... атты ерттеп, баланы салт жүріске үйретеді. Бұл жайындағы бүгінгі поэзияда сипат алған Р. Қайыртайұлының өлеңі де ерекше айта ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Ұлттық құндылық -тәрбие негізі4 бет
Қазақ халық мұрасындағы ұлттық өрнекпен реңдердің танымдық-эстетикалық, тәрбиелік концепциялары4 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
Адам болмысы мен ойлауының жалпы формалары29 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Антикалық философия12 бет
Антикалық философия тарихы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь