Алаш зиялыларының өмірі мен қызметі

1. Кіріспе. Алаш жолы. Алаш туралы түсінік.
2. Негізгі бөлім. ● Ахмет Байтұрсынов
● Міржақып Дулатов
● Жүсіпбек Аймауытов
3. Қорытынды. Алаш зиялыларының қазақ сахнасында алатын орны.
Қазақтың сан ғасырлық тарихының ең жарқын беттерін жазған Алаш қозғалысы - тарихи-саяси, айрықша құбылыс ретінде ұлтымыздың мәдени- рухани даму жолын жаңа арнаға бұрғаны сөзсіз. Өйткені ол Қазақ баласының саясат, мәдениет сатысына көтерілгендігін айғақтай отырып, ендігі жерде ұлт ретінде дербес өмір сүруге, өзге елдермен терезесі тең халық ретінде азат күн кешуге болатындығына әлеуметті сендіре алған жаңашыл козғалыс еді. Қозғалыстың қарқындылығы мен жаңашылдығы - қазақ қоғамы үшін қиын-қыстау сол бір дүбірлі шақта азаттық ұранын салып, іс жүзінде бытыраңқылык пен мемлекеттік институттар қалыптаспаған сахара төсінде дербес мемлекет құруға бел шешіп кірісуінде еді. Алмағайып кезеңде амал тауып, халқының басын қосып, ертеңіне сендірген осындай ұлы топ бұғанға дейін болмағаны тарихтан белгілі.
        
        ӘЛЬ  -  ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАҚЫРЫБЫ: Алаш ... ... мен ... САРЖАНОВА С.С
ОРЫНДАҒАНДАР: БАЛТАБЕКОВА А.Б
ДАНИЯРОВА Ж.Б
МЫРЗАКУЛОВА С.Б
ЖОСПАРЫ:
* Кіріспе. Алаш жолы. Алаш ... ... ... ... ● Ахмет Байтұрсынов
● Міржақып Дулатов
● Жүсіпбек Аймауытов
3. Қорытынды. Алаш зиялыларының қазақ сахнасында алатын ... ... ... сан ... ... ең ... ... жазған Алаш қозғалысы - тарихи-саяси, айрықша құбылыс ретінде ... ... ... даму ... жаңа арнаға бұрғаны сөзсіз. Өйткені ол Қазақ баласының ... ... ... ... ... отырып, ендігі жерде ұлт ретінде дербес өмір сүруге, өзге елдермен терезесі тең халық ретінде азат күн кешуге ... ... ... ... ... козғалыс еді. Қозғалыстың қарқындылығы мен жаңашылдығы - қазақ қоғамы үшін қиын-қыстау сол бір ... ... ... ... салып, іс жүзінде бытыраңқылык пен мемлекеттік институттар қалыптаспаған сахара төсінде ... ... ... бел ... кірісуінде еді. Алмағайып кезеңде амал тауып, халқының басын қосып, ертеңіне сендірген осындай ұлы топ бұғанға дейін болмағаны тарихтан белгілі. Олар сол ... ... ... ... жеңе ... ... мақсатқа жету үшін, қандай да болмасын, замана сауалының оңтайлы шешімдерін таба ... Алаш ... ... ... ... ... оның ... ұлтжанды азаматтардың жүрегі мен санасында өмір сүріп келді. Оның ... әрі бұл ... ... - ... ... Алаш идеясының қайтадан жаңа күшпен жаңғыруы.
Ес жиып, етек жапқан бүгінгі күнде алаштық идея саналы қазақ баласын, елжанды Қазақ ... ... ... алу ... ... ... ... Алаш қозғалысының ең ұлы мақсаты - ұлттық тәуелсіз мемлекет құру идеясымен сабақтасып жатқанында еді. XX ... ... ... ... үшін ... де, ... де, ... де күреске түскен Алаш қайраткерлерінің пәрменді еңбегі Алаш баласының есінен еш ... ... Оның ... - тәуелсіз Қазақстанның барлық түкпіріндегі қазақ зиялы қауымының ісіндегі, ойындағы алашшылдық сана. Бұл алашшылдық сана ... ... ... ... ... ... тереңдей түссе, халқымыздың ұлттық өресі де биіктей ... Алаш ... ... ... ұлттық идеяны негіздегені жөнінде Елбасы Н.Назарбаев өзінің кітабының атты ... - деп ... ... ... Алаш туралы ой-толғаулар
Тәуелсіздік алған жылдардан бері қазақ қоғамында ұлттық идея ... ... ... ол толастар емес. Бұл заңды да. Заңды болатын себебі, үзақ уақыт отарлық құрсауында қамалған, егемендігін енді орнықтырған, жаһандану ... ... ... есті ... ... ... идея іздемек. Бұл жөнінде қазіргі қоғамда әрқилы көзқарастар өріс алып отырғаны мәлім. Осы орайда бұл мәселеге ... ... ... ... мына бір ... ... ... жөн. Ғалым былай деп жазады: .
Әлбетте, Алаш қозғалысы кезеңі мен бүгінгі кезеңнің өзіндік ... бар ... ... ... ... Алаш қайраткерлері ту еткен ұлттық сананы көтеру, одан туындайтын қазақтың тілі мен тарихын, өнері мен мәдениетін қазақ ... ... ... сияқты іргелі мәселеде Алаш зиялыларының сан-салалы мұрасынан, олардың ерш іс-қимылдарынан алар тағылым мол. Сондықтан да Алаш ... ... ... ... ... ғана ... оны бүгінгі заманымызбен үндес өміршең көзқарастар жиынтығы ретінде бағалап, яғни ... ... ... ... ... мөн ... одан өрісті өнеге, ғұмырлы ғибрат алғанымыз ләзім. Бұған мемлекеттік деңгейде де, зиялы қауым тарапынан да ерекше көңіл бөлінуі тиіс деп ... ... Алаш ... қарқынды жүруіне ерекше еңбек сіңірген, тіпті оның дүниеге келуіне атсалысқан бірқатар тұлғалардың ... ... ... өз ... ... да, бағаланбай да келе жатқанына назар аударуымыз қажет. Өйткені Алаш қозғалысы дегенде, көбінесе, біздің есімізге бірнеше белгілі қайраткерлер ғана түседі.
Көрнекті ... ... ... ... оның ... ... ... Танашевтың, Жанша Сейдалиннің, Айдархан Тұрлыбаевтың, Ыбырайым Жайнақовтың, Асылбек Сейітовтің, Тел Жаманмұрыновтың, Аспандияр Кенжиннің, Базарбай Мәметовтің, Иман ... ... ... Садық Аманжоловтың, Мұқыш Боштаевтың, Дәулетше Күсепқалиевтің, Ережеп Итбаевтың, Хамит Тоқтамышевтың, Сейілбек Жанайдаровтың, Нұрғали ... ... ... ... ... да ұлт пен ... ... еңбектеріне лайықты баға беру, құрмет көрсету -- біздің тарихи жадымыздың беріктігі мен азаматтық адалдығымыздың айғағы ... ... ... ... ... XX ... ... отаршылдық қамытындагы халқы үшін бастарын бәйгеге тікті. Олар сол ерен істері не ... ... ... жеке ... ... ... ... Советтің зымиян саясаты бастапқыда ыдырату мақсатында Алаш қайраткерлерін бауырына тартқан болып, диктатурасы күшейгенде оларды қуғын-сүргінге ұшыратты. Алаштың атымен ұлы іс ... оның қай ... да ... пен ... ... ... ... құрметіміз бен марапатымыздың белгісі - олардың ұлт алдындағы еңбектерін бағалау, оны ... ... ... ... Бұл, ... келгенде, өзіміздің ұлттың санамызды қалыптастыру, ел алдындағы перзенттік парызымызды орындау, ұрпағымызға ұлағат дарыту болмақ.
Қазақ ренессансы
Қандай да болмасын ... ... ... тарихында гуманизм идеялары бір кезеңде алдыңғы қатарға шығып, ұлттың жаңғыру ... ... Бұл - ... ... ... ... мойындалған құбылыс. Оны Еуропада деп атап, азаматтық тарихта да, әдебиет, өнер, мәдениет тарихында да ... ... ... ... ... ... ... ХIV ғасырда Италияда, ХV-ХVI ғасырларда Испанияда, Францияда, Голландияда, Португалияда т.б. Еуропа елдерінде кең канат жайған Ренессанс Батысты жарық пен ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттелінген емес. Бұл Жаңғыру немесе Қайта өрлеу құбылысының ... ... ... ... ... ... ... осы құбылыстың туу негіздері, өрістеу арналары, дәстүрлері мәселелерін жіліктеуден гөрі, ренессанстық сыбағаны жекелеген тұлғаларға сыйлау жағы ... ... ... ... жеке бір адам ... ... емес, ол - тұтас шоғыр еңбегінің табысты нәтижесі. Қазақ Ренессансының басы Абай ... ... ... атты ... ... ... ... Ең данышпан қазақ бастауында тұрған ұлы гуманистік аңсарды дамытқан, нағыз ренессанстық деңгейге жеткізген - Алаш қайраткерлері. Қазақ баласына ... ең ... ... да Алаш ... ... ... Ахметі, Міржақыбы. Елі мен жерінің тәуелсіздігі жолында іздене отырып, сол күрес жолында Алаш зиялылары өздерін де, өз замандастарын да, ... ... де ... ... да, ... ... да ... жетілдірді деуге болады.
Алаштың ренессанстық сипаты Ұлы ұлтшылдық дәуір ғана туғыза алатын Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мұстафа, Халел, ... ... ... Әлімхан т.б. қайраткерлерді, Жүсіпбек, Мағжан, Сұлтанмахмұт, Мұхтар сияқты алып ... ... ... Бұл ... ... ... сезімдерінен ой мен іске айналған табиғи талпыныс болатын. Яғни, Алаш қайраткерлерінің ұлтшылдығы өз дәуірі туғызған, қазақ ұлтының ... сол ... өзі ... ... ... ... де, әрекет барысында да берген жауабы еді. Бұл жөнінде Мәннан Тұрғанбайұлы былай деп осы ... ... ... ... ... . Осы тұста жазылған көркемдік бағыты жағынан ағартушылық, ... ... ... ... шегінде туған өлеңдер мен поэмалар, әңгімелер, алғашқы қазақ романдары Абайдың деген ұлы ... ... ... оны жаңа ... мазмұнмен өрістеткен көркем дүниелер болды. Олардың негізгі арқауында адамның ішкі жан дүниесі бейнелене отырып, оның күйзелісіне рақыммен қараған шынайы адамсүйгіштік ... ... Алаш ... гуманизмі - олардың қайраткерлік әрекеттерінің де өзегі еді. Мұндай гуманизм ... олар ұлт ... ... ... ... де бармас еді. Алаш қайраткерлерінің осы тұстағы ұлт мүддесі жолындағы өрекеті мен мақсатына беріктігін шынайы өрі терең көрсеткен мақаласында ... ... ... ... ... деп ... . ... айтып отырғаны адам баласының өз ұлтының тағдырына деген табиғи жанашырлығы, адамгершілігі. ... ... ... ... бейнебір адамға тән емес теріс әрекет ретінде бағалады. Ар білімін насихаттаған Шәкәрім қажының, болған Ахаңдар тобының ұлы ... ... ... саяз ... ... де ... ... да келіспеді.
Алаш қозғалысының қазақтың Жаңғыру дәуірі болғандығын, оның елім ... ... ... ... басын қосқандығымен де дәлелдеуге болады. Абылай заманында сыртқы жаудың ... басы ... ... ... ... Абай дәуірінде қазақ Алаш тұсында бас біріктірді, ой біріктірді, қимыл біріктірді. Оның негізінде ... сол ... ... ... ұлы ... жатты. Бұл нағыз Ренессанстың тамыры боларлық гуманизм еді. Алаш ... ... ... ... бұл ... ... ... адам ғана келіспейді. Алаш қозғалысын Ренессанс ету - біздің қалауымыз бен еркіміз емес. Ақиқаты солай. Алаш қозғалысын ренессанстық құбылыс ... ... ... ... ... болатын. Қазіргі кезеңде Алаш қозғалысының ренессанстық сипаты қазақ ғылымы шұғылданатын іргелі мәселеге айналуы тиіс деп ойлаймыз.
Алаш ұраны
Алаш жетекшілерінің ұлт-азаттық ... сол ... ... ... ... ... ... алды. Туған халқының халін сезіп, біліп өскен өрелі жас буын өкілдері ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің идеяларын қолдап, солармен бірге қимыл жасады. ... ... ... Алаш қайраткерлерінің оларды іске жұмылдырып, қажет жерінде тиісті тапсырмалар беріп отырғандығын байқауға болады. Алаш ... ... 17-25 жас ... ... ... кейін көптеген мемлекет, қоғам кайраткерлері, ақын-жазушылар, ғалымдар шыққаны белгілі. Айталық, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, ... ... ... ... ... аса көрнекті есімдердің азаматтық, шығармашылық тұлғасы Алаш қозғалысы тұсында қалыптасканы белгілі.
Алаш ұранды ... ... ... ... ... өркен жая бастаған жазба әдебиеттің нағыз бағбаншылары Алаш ұранды әдебиет өкілдері болды. А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, Ғ.Қараш, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, ... ... ... т.б. Алаш ... ... белсшді мүшелері Қазақтың жазба әдебиетін тақырыптық-идеялық, жанрлық, көркемдік тұрғыдан байытты, ... ... ... ... ... ... жүрген көркем сөз үлгілері хатқа түсіп, жазу түрінде газет, ... ... көше ... Бұл ... өмір ... ... ... ғана өзгертіп қоймай, ең бастысы, жазудың мәдениетін арттырды. Көркем ойды ... ... ... ... ... ... орай жаңа көркем түрлер пайда болды, тың сөз тіркестері мен сөйлемдер жасалды. Жазба әдебиет үлгілері дайындықпен, қажетті материалдар жинаумен, ұзақ ... ... ... ... ... ұлт ... ... байлығы мен бейнелілігін сарқа пайдалануға зор мүмкіншіліктер туды. Туған тілінің осы мүмкіншіліктерін тумысынан талантты, ұлтына ұлы махаббаттары табиғи Алаш ... ... ... алды. Сөйтіп қандай да бір қасаңдыктан ада, адами ... ту ... ... халіне, ұлтының ұйысуына зерек ой, адал ниетпен көмкерілген көркем туындылар дүниеге келді. Бұл деп аталатын жаңа әдеби дәуірдің бастапқы ... ... ... ... ... ... жас ... Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Әуезовтердің шығармалары жазыла, жарық көре бастаған тұстан бері карай көркемдігі кемел дүниелер бой көрсете баетады. Осы ... жол - Алаш ... тез ... ... ... ... ... Оның мысалы, пен , , аралықтары.
Қозғаластың бастау алуы
Алаш қозғалысы - бір жылдың немесе екі-үш жылдың жемісі ... ... ... ... 1917 ... ... бұрын алатын ішкі эволюциялык жолы бар дайындалған, пісіп-жетілген ұлы қозғалыс еді. Оны Алаш тарихын зерттеген зиялы ... ... ... жүр. Алаш ... ... кезеңі жөнінде әңгіме болғанда, көбінесе, 1905 жылы Қоянды жәрмеңкесінде дүниеге келген ... ... ... ... ... да, Алаш ... өріс алуы осы ... басталады. Оның саяси-тарихи себептері ретінде, ең алдымен, осы ... ... ұлт ... ... алатын, оны қалың бұқараға жеткізе алатын ұлттық зиялы қауымның қалыптаса бастағандығын айтамыз. Сондай-ақ оған ... ... ... патша манифесін қосып айтуға болады. Ал жалпы Қазақтың басын қосу, сол үшін сиез ашу, ... бір ұйым құру ... ... онда бұл ... қазақ өкілдері қатысқан 1905-1906 жылдардағы Бүкілресейлік бірінші-үшінші мұсылман сиездерін, 1906-1907 жылдары Реcейдің бірінші-екінші мемлекеттік думаларына ... ... ... ... ... ... ... т.б. қазақтардың сайланғандығын айтуға болады. Міне, осы топ жәш оған қосылған алдыңғы қатарлы қазақ оқығандары қауымдасып, ортақ мүдде төңірегіне ... Осы ... 1905 ... ... ... Орал ... ... Ж.Сейдалин, Б.Қаратаев, Б.Сыртанов, Х.Досмүхамедұлы , М.Тынышбаевтардың қатысуымен болған бес ... ... ... ... ... жөн. ... бұл сиез ... өткен сиездер сияқты, іргелі мәселелер көтермесе де, қазақ зиялыларының топтаса алатын ... ... ... ең ... ... болатын. Ал елдің басын қосып, халықтың мұң-мұқтажын айтуға тиісті және оны шешудің ... ... сиез ашу ... ... 1913 ... бастап жүйелі түрде көтеріле бастағандығын байқаймыз. Тарихи деректерге сүйенсек, патша жандармериясының ақпарат хаттарында сиез өткізудің бастамашылары ретінде Жанша Сейдалин, Райымжан ... ... ... ... ... ... Осындай бірнеше құжатта сиезді ұйымдастырушы ретінде Жанша Сейдалиннің есімі жиі кездеседі. 1913 жылы журналында сиез шақыру жөнінде Ж.Сейдалин атты ... ... ... жариялайды. Бұл хатта сиез шакыру мәселесінде Б.Қаратаевтан, Б.Құлмановтан, Ә.Бөкейханнан, А.Байтұрсынұлынан, Р.Марсековтен, М.Тынышбаевтан, С.Лагіиннен, Х.Досмұхамедұлынан, Ә.Алдияровтан, М.Сералиннен, ... ... ... З.Сейдалиннен, Б.Сыртановтан, Ж.Ақпаевтан хат күтетінін жазады.
Ж.Сейдалиннің бұл хатына Ә.Бөкейхан ашық хат ... ... ... Ол ... - деп ... сиездің қажеттілігін дәлелдей келе: деген сертті сөздерімен хатын аяқтайды. Міне, осы ... ... ... ... ... бастаған жалпықазақ сиезін ашу мәселесі 1917 жылға дейін жалғасты. Өйткені патшалық ... ... ... ... ... зиялыларының бұл мақсатын іске асырмай келді. Оны жүзеге асырудың сәті Ақпан төңкерісінен кейін ғана ... ... Орыс ... ... ... ... кейін Қазақстанның әр түкпірінде қазақ азаматтық комитеттері құрыла бастады. Оның жұмыс істеуіне Уақытша ... ... оң ... ... Мәселен, Ә.Бөкейханның Уақытша үкіметтің Торғай облыстық комиссары болуы, М.Тынышбаевтың Уақытша ... ... ... мүшесі болуы. Аталған жылдың сәуір-мамыр айларында Торғай, Жетісу, ... ... ... ... ... ... сиездері өтті. Бұл облыстық сиездер ұлт-азаттық қозғалыстың қарқын ... ... ете ... шілде айында өткен бірінші жалпықазақ сиезін дайындады. 1917 жылдың 21- 26 шілдесі аралығында өткен бұл сиез мемлекеттік құрылыс, саяси партия, ... ... ... ... депутаттар сайлау, партия бағдарламасын дайындау мәселелерін көтерді. Біздің ойымызша, сиездің басты маңыздылығы - ... ... ... барша қазақтың бас көтерер көрнекті тұлғаларын біріктіріп, ірі елдік мәселелерді шешуде олардың бірлік ... ... ... ... ... ... да еді.
Алаш зиялылары және театр өнері
Қандай ұлттың болмасын мәдени деңгейін көрсететін факторлардың бірі - театр өнерімен байланысты екендігі ... Бұл ... да Алаш ... ... атаққа ие. Айталық, Б.Серкебаев, М.Әуезов, Ж.Аймауытов қазақтың алғашқы драмалық шығармаларын жазса, ... ... ... ... болғаны белгілі. Ал, Қ.Кемеңгерұлы ның пьесасымен мемлекеттік ұлт ... ... ... ... ... ... өз ... Алаш өкілдері ұлт мәдениетін, өнерін танытуға, насихаттауға ... ... ... ... ... дамуы
Қазақтың жазба әдеби тіліндегі публицистикалык стильдің қалыптасуы 1905-1918 жылдар аралығында баспасөз құралдарының көбейе түсуімен түсіндірілетіндігі ... Осы ... ... ... ... ... стильдің қалыптаса бастағанын көреміз. , , , , газеттерінен және журналынан т.б. ... ... ... ... ... ... әртүрін көрсететін лексиканың стильдік реңктерге ие бола ... ... Осы ... беттерінде саяси-қоғамдық лексикамен бірге, мәселен, жаңа мазмұндағы салтанатты стильдің де ерекше үлгілерін аңғарамыз.
Алаш қозғалысы Қазақтың жазба тіліндегі құжат ... де ... бір ... ... ... уездік, облыстық, жалпықазақ сиездерінің хаттамалары, қаулылары, партиясының бағдарламасы, қатынас хаттары ... ... жаңа ... ... ... Бүған қоса, Алаш қозғалысы дәуірінде эпистолярлық жанрдың қауырт ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлының, М.Шоқайдың, М.Тынышбаевтың, Ж.Сейдалиннің, Х.Досмұхамедұлының, М.Дулатовтың т.б. хаттары осы жанрдың тарихындағы үздік үлгілер. Жазба әдебиетіміздің тарихындағы алаштық ... ... ... ... зор ... ... мысалдар жеткілікті. Сөз қолдану, ұғымды беру, тың сөз тіркестерін жасау - олардың ұлттық ойлау ... ... ... пен ... ... ізденгіштікпен зерделегенін байқатады. Алаш қайраткерлері мен қаламгерлерінің бұл жоралы жолы із-түссіз кеткен жоқ. Оның тамаша дәстүрлері ... ... ... советшіл әдебиеттен көрініс тауып жатты. Бұл да зерттелуін қалап тұрған үлкен тақырыптың бірі. Алаш қозғалысын ... ... ... ... ... ... ... соның бір парасы - қазақ әдеби тілінің жаңа сатыға көтерілуімен сабақтас.
Кезінде репрессияға ұшырап, мерт болған боздақтар ... ... ... ... ... ... ... қайта оралды. Тұтас буынның төлбасы, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ... ... ... ... ... ірі ... әдебиет зерттеуші, түрколог, дарынды ақын-аудармашы Ахмет Байтұрсынов қалыптасқан дәстүрлі құжаттар бойынша ... ... ... ... ... ... ... деген жерде ел арасында беделді, қайратты кісі Шошақұлы Байтұрсын шаңырағында 1873 жылы 18 ... ... ... ... ... ... ... жылы, 1872 жылы туған, № 5 ауыл, Тосын болысы Торғай уезі. Қалың қазақ ... ... ... ... тұрмысы табиғатынан дарынды туған баланың сезім дүниесін, ой әлемін тербеп толқытады. Әділетсіз өмірдің улы зары бала ... он ... ... ... ... мен оның інісі Ақтас қорлық-зорлыққа шыдамай, 1885 жылы 12 қазанда ояз начальнигі Яковлевтің басын жарып ... ... арты - ... тартып алу, түрме, абақты, Сібірге 15 жылға жер аударылу.
Табиғатынан аса ... ... ... бала Ахмет 1882-1884 жылдары әуелі көзіқарақты адамдардан өз үйінде хат танып, ... ... ... ауыл ... ... ... да, ... жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық орысша-қазақша училищеде, 1891-1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдік мектепте оқып, білім алады. 1895 жылдың 1 маусымынан бастап ... ... ... Қостанай, Қарқаралы атырабында бала оқытады, өмір, тіршілік күресіне араласады, әділет үшін күреседі, жуандарға, байларға қарсылық білдіреді, патшаның отаршылдық саясатын айыптайды. ... екі ... ... ... бола ... 1901 жылдан бастап қолы бос кездерде өзі ізденіп, сан ... ... ... ... ... оқу ... жинайды. Ел ішінде оқыған, еркін мінезді батыл ойшылдың бедел-атағы өсе бастайды. Полиция тыңшыларының жаласымен күйе ... ... ... ... ... ... екі ... училищінің меңгерушісі Ахмет 1909 жылы 1 шілде күні Семей абақтысына алынып, ... ... ... ... 8 ай бойы ... ... ... қиналып ширайды, күреске белді бекем буады. Бостандық аңсаған, күреске шақырған өлеңдер жазады. Ақыры ... тұру ... ... 1910 жылы 21 ... ... шығып, наурыз айында Орынбор қаласына келеді. Бұдан кейін Ахмет Байтұрсынов өміріндегі ең ... ... ... ... ... ... ... жылдар арасында "Қазақ" газетінде редактор болып, орасан зор әлеуметтік-тарихи ... ... ... ... ... ... ... көтереді, елді прогреске, өнер-білімге үндейді.
Алаш қозғалысы тұсында (1918-1919 жылдың басы) Ахмет Байтұрсынов жаңа өткел, соны өріс іздейді. Ұлт ... ... ... ... бірі болады. Азапты толғаныс, күрес эволюциясынан өтіп барып, 1919 жылдың наурыз айында бұрынғы ұлт интеллигенциясының кейбір ... ... ... алып, қазақ халқының мүддесі үшін қызмет етеді деген үмітпен Кеңес өкіметі жағына өтеді - Қазақ өлкесін ... ... ... ... ... ... ретінде оның жұмысына белсене араласады. Республика халық ағарту комиссары, Бүкілодақтық Орталық Атқару комитетінің ... ... ... ... (1920-1926 жылдар), Қазақстан академиялық орталығының жетекшісі, Ташкент, Алматы жоғары оқу орындарында профессор ... ... жаңа ... үшін ... ... ... ... өкіметі патшаның отаршылық саясатын жалғастырады. Алаш зиялылары қуғынға түседі. Осылайша большевизм қылышынан қан тамған ... ... ... ... 1929 жылы бір ұсталып, абақтыға қамалып, лагерь тепкісіне түсіп, ұзақ азап көріп, 1936 жылы ... ... 1937 жылы тағы ... ... 1938 жылы ... Ұлы ... ауыр ... осындай, ал толық өмірбаянын жазу үшін көптеген архив деректері, замандас ... ... ... ... ... ... ... бар дүниелердің ішінде оның өзі орысша жазған "Жизнеописание" (1929, 8 ... ... (1929, 21 ... ... ... ... ... Бұлар Алматы университеті архивінде сақталған.
Ахмет Байтұрсыновтың ғалымдық, ақындық, публицистік, қайраткерлік істері өз заманында аса жоғары бағаланған. Қазақ ортасы, ... ... ғана ... орыс ... ... тарихи тұжырымдардың орны ерекше. Кезінде Ахмет Байтұрсынов, оның ғылыми ... ... орыс ... ... ... ... бағалы пікірлер айтқан болатын.
Ақын, публицист, ғалым, ... ... ... ... әлеуметтік қызметіне байланысты маңызды еңбектер, негізінен, оның туғанына елу жыл толу мерейтойы тұсында жарияланды. "Қырғыз (қазақ) өлкесін зерттеу қоғамы ... ... 1922) орыс ... екі ... ... ... ... Байтұрсынұлы (биографиялық очерк)" мақаласындағы тарихи фактілер, деректер күні бүгінге дейін өз ... ... жоқ. ... ... ... ... уақыттарда А.Байтұрсынов өмірбаяны туралы жазған авторлардың бәрі де осы еңбектің материалдарын пайдаланғанын көреміз. Мақалада тұңғыш рет ақын, ғалым, публицист, ... ... ... уақыты, кіндік қаны тамған жері, ол ортаның басты сипаттары, ... ... ... ... еткен орындары, әлеуметтік қызметтері, саяси-қоғамдық көзқарастарының өзгеруі, сан алуан эволюциясы жан-жақты ашылып берілген. Ал екінші мақалада А.Байтұрсыновтың ғылыми еңбектерін, әсіресе тіл ... ... ... ... арналған.
Мәскеуде 1929 жылы "Коммунистік академия" баспасынан шыққан "Әдебиет энциклопедиясының" 1-томында А.Байтұрсынов: "Аса ... ... ... ... және ... Ол - ... тілі емлесінің реформаторы, грамматиканың және қазақ әдебиеті теориясының негізін салушы" деп бағаланып, ... ... ... ... ... ... ... аласапыран құбылыстарын бағалау, болашақ алыс өрістерді көруге келгенде жас Мұхтар Әуезов даналығына таң қалмасқа болмайды. Алмағайып ағыстарға ... ... ... ... ... ... ... орнына қатысты дәл бүгінгі күнмен үндес, орайлас пікір-тұжырымды жігіт-желең, 25-26-лардағы балғын ойшыл ... ... ... екен деп таң ... ... ... қазақ мектебі, Ақаң түрлеген ана тілі, Ақаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны, "Қырық мысал", "Маса" еңбегі, "Қазақ" газетінің 1916 жылдағы қан ... ... ... ... ... ... саясат жолындағы қажымаған қайраты біз ұмытқанда да тарих ұмытпайтын істер болатын. Оны жұрттың бәрі де ... ... ... ... ... ("Ақжол", 1923, 4 ақпан), - деп жазады ол.
Ахмет ... ... ... оның ... ... ... ерекшеліктерін өз кезінде дұрыс көрсетіп, әділін айтқан адамның бірі - Сәкен Сейфуллин. Ол "Еңбекші қазақ" газетіне (1923 жыл, 30 ... ... ... ... ... ... ... мақала жазып, онда былай дейді: "А.Байтұрсынұлы қарапайым кісі емес, оқыған кісі. Оқығандардың арасынан шыққан өз заманында ... арам ... ... ... мазағына түскен халықтың намысын жыртып, дауысын шығарған кісі. Өзге оқыған ... шен ... ... ... шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттың арын ... ... ... ... ... еді. ... ол ... кейбір оқығандары уез, губернатор, соттарға күшін сатып, тілмаш болып, кейбір оқығандары арларын ... ... ... ... Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызметтерін қылды". "Қырық мысал", "Маса" кітаптарын, "Қазақ" ... ... ... ... Алаш кезеңін, артынан компартияға кіргенін түгел шолып айта келіп, мынандай түйін түйеді: "Қалай болса да жазушы аз ғана, әдебиеті нашар ... ... оқу һәм тіл ... ... қызметі таудай... Елуге келген Ақаңды шын көңілден құттықтап, өмірінің ұзақ болуын тілеймін".
Түркістан ... ... ... ... мен ... Орталық партия комитетінің газеті "Ақжол" 1923 жылғы 4 ақпанында ... ... ... ... ... арнап әліппе мен әріп, тіл һәм оқу құралдарын ... ... ... ... ... үйреткен Ақаң еді. Ұлт қамы дегенді көксеген адам болмай, қазақ құлшылыққа кез болғанда бостандыққа жол көрсеткен Ақаң еді", -- деп ... ... ... әділет принциптері бұзылып, адамшылықты таптаған зұлмат жылдар, нәубет, ... қан ... - ... ... ... көп ... мүлде бұрмаланды, "байтал түгіл бас қайғы" дейтін күндер туған. Ол шақта Ахмет Байтұрсыновтың еңбектерін талдап, тарихтағы орнын көрсетпек түгіл, атын ... өзі - ... ... ... ... ... апарар жолға айналды.
Бірақ сонда да ескі газет-журналдарды, архивтерді ақтарған, көне ... ... ... ... ... ... тау сілеміндей болып Ахмет Байтұрсынов мұрасы шығар еді; көзі - ... ... ... ... аға буынның кейбір есті өкілдері, кейде оңашада, алды-артына бір қарап қойып: "Ақаң былай деген ғой" деп ... ... еді. ... ... ... сынды жуас, момын көрінгенмен, іштей берік, қазақ әдебиеттану ғылымында тарихи мектепті негіздеген батыр ойлы ғалым өз шәкірттерінің біріне: "Мынау Ақаң ... ... ... ... ... Мен 40 жыл ... ... диссертацияңа байғазы болсын. Қалған уақытта сен сақта. Бірақ байқа. Уақыты жетпей айқайласаң, таяқ жейсің. Аруақтың киесі ұрып, кесапаты тиюі ... ... ... ... келер. Ол күнді мен көрмеспін. Сендер көресіңдер. Мықты жерге тығып қой" ... ... Жас, өр ... ... тас ... ... өмірде талай теперіш көріп, таяқ жеген, дана ұстаз тілін алды дейсіз бе. Ақаң ... ... ... ой-тұжырым, жаңалық - табыс туралы айтып та, жазып та жіберген. Жұрт білмей ме, ... ме, ... ме, ... ... ... Сонда тұмсығы тасқа тиген шәкіртіне ұстазы айтқан сөз: "Ескерттім ғой, - болмадың. Енді оқасы жоқ. Шыда! Мұндайда ... ... ғана ... ... ... ... ... алуға да, жазуға да тыйым салынған уақыттарда түркологтар тарапынан оқта-текте ол ... ... ... ... ... ... Әсіресе академик А.Кононов еңбегі қалың көпшілікті елең еткізді. Аты шартарапқа мәлім, беделді тілші ғалымның ... және ... ... 1974 жылы ... ... түркологтардың библиографиялық сөздігі" кітабында Ахмет Байтұрсыновтың туған жылы, өскен ортасы, ата-бабасы, білім алған ... ... ... ... ... ... басты еңбектері нақты айтылып, ол "араб алфавиті негізінде жетілдірілген қазақ әліппесінің авторы, ... ... ... ... ... сол ... әдебиет теориясы мен мәдениет тарихы оқулықтарын жазды" деп тарихи ... әділ ... ... қазақтың "қырағы" оқымыстылары бұл пікірлермен келіспей өз ұлтшылымызды өзіміз әшкерелейміз" деген пікір айтты.
Қазақстан азаттық алғанға дейінгі Ахмет ... ... ... ... ... ... Күрделі тұлғаның өмірі, ғылыми, әдеби мұрасы жайлы тілшілер -- ... ... ... ... ... - Қ.Мұқамедқанов, Р.Нұрғалиев, тарихшылар - К.Нұрпейісов, М.Қойгелдиев, С.Өзбеков, жас ғалымдар - ... ... ... т.б. ... шыға ... Бір ... шығармалары, үлкен көлемді "Ақ жол" (құрастырған Р.Нұрғали), "Тіл тағылымы" (құрастырған Р.Сыздықова) кітаптары басылды.
қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайреткері, ақын, ... ... ... ... жері -- ... ... ... облысының үшінші ауылы (қaзipri Қостанай облысының Жанкелдин ауданына ... ... ... Әкесі -- Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі ... ер ... ... етік, мәсі тіккен. Шешесі -- Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. ... ... ... оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан ... хат ... ... екі жыл ... ... 1897-1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, азамат ... ... да аса зор ... ... ... ... ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік ... ... ... ... Өз ... де ол осы ... тәлім-тәрбие, терең білім береді.
Міржақып анасынан екі жасында, әкесінен он екі ... ... ... ... қолында тәрбиеленеді. Асқар әкесі Дулаттың Міржақыптың оқып, білімді азамат болып, өсуін армандаған тілегіне сай, інісінің оқуын әрі ... ... ... ... ... бөледі. Ауылда туып, ауылда өскен, ауылда оқып, ауылда қызмет етіп, атанған зерделі жас ауыл ... ауыр ... ... жоқ ... ... ... ... түршігіп, тебірене толқиды.
Бұл кезең патша өкіметінің отаршылдықты қазақ даласында күрт ... ... елге ... ... ... тұрған шағы болатын. Бұл жағдай сол кездегі қазақтың көзі ашық, оқыған, зиялы азаматтарына қозғау салды. Наразылық туды. Күресудің жолдары ... ... Оның ... жолы ретінде оқуға, білім алуға ұмтылыс күшейді. Бірте-бірте халық саяси құбылысқа айналып, ел ішінде отаршыл саясатқа қарсы ұлт-азаттық ... ... ... ... де ... ... ... қарсаңында болатын.
Езілген еліне ес болуға, жоғын жоқтап, мұңын ... серт ... ... ... бар ... бүтіндей беріліп, деп бар даусымен жар салады.
Өз бетінше ... ... ... орыс тілін жетік меңгерген Міржақып орыстың озық ойлы азаматтарының еңбектерімен танысуы арқасында замана тозаңын суырып, дүниені дүр ... ... ... ... келе ... ... бұрын сезеді.
Міне, осындай күрделі кезеңде, 1904 жылы Міржақып Омбы қаласына келеді. Осында ұлт зиялыларының ұстазы Ахмет Байтұрсыновпен ... ... ... ... біpi -- ұстаз, бipi -- ... ... ... жазбайды. 1905 жылы Міржақып А. Байтұрсыновпен бipre Қарқаралыдағы саяси-бұқаралық жұмыстарға қатысады. 1905 жылы патша өкіметіне қазақ халкының атынан ... ... ... болады.
Кең даласында алаңсыз өмір сүріп, мал бағып жатқан бейқам халқын: деп жырымен жұлқылап оятып, оларды білімге, ел үшін ... іс ... ... ... ... еркіндікке жетуінің басты шарты түнек болып торлаған қараңғылық ұйқысынан ояну, дүр сілкініп, надандықтан арылу деп білген ол: деп ... ... жоқ. ... да оның үні ... ... ... құлағының түбінен болып, маза бермей ызыңдап оятуды мұрат тұтқан өзінен он екі жас ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың үнімен қатар естіліп, қазақ даласын қатар шарлады. Сол егіз үн тарих мінбесінен қатар көрінген екі алыптың қашан соңғы ... ... ... ... екеуі екі жақта жүрсе де, қуғынға түсіп, қамауға алынса да үзілмей, ... ... ... Ол екеуі екі атадан туса да, бір ... ... еді, екі ... ... да, ... ойы бір еді, екі ... ... де, шығар сөзі бір еді. Өйткені оларды ... ... ... ойландырған халқының қамы, сөйлеткен халқының мұң зары болатын. Сондықтан да халқы оларды жанашыр жақыным деп ... ... ... жазбай, деп бірге атады. Пенделік бар қазақтан бас тартап, халқының бақыты үшін күрескен есіл ... өз ... жауы ... ... күні ... ... жендеттері екеуін еріксіз айырып, екі жерде атып өлтіріп, атын ... ... де ... ... асыл ... ... ... жоқ, аялап жүрегінде сақтады, ардақ тұтты.
1906 жылы Петербургке барып қайтады. Бұл ... ол ... ... ғана емес, шабытты ақын болып оралады. 1907 жылы ... ... ... газетіне "Жастарға" деген өлеңін, бүркенпік атпен "Біздің мақсатымыз" деген мақала жариялайды. Мақалада Міржақып қазақ ... ... қиын ... анық ... ... ... саясатты әшкерелейді. Патша өкіметі мақала авторын тұтқындамақ болғанмен, бүркеншік аттың иесін таба ... 1909 жылы ... М. ... "Оян, ... атты ... ... ... көреді. Бұл кітап та патша әкімшілігінің қуғындауына ұшырайды.
1913 жылы ол Ахмет Байтұрсыновпен бipre "Қазақ" газетін шығарып, ... ... ... ... ... араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы "Ақ жол" газетінде қызмет атқарады. 1922 жылы жазықсыз қамауға алынады. ... ... соң, ... жылы ... ... институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он ... ... 1935 жылы ... ... ... ... Дулатов -- әдебиеттің әр түрлі жанрына қалам тартқан ... ... ... -- "Оян, қазақ!" деген атпен Петербург қаласындағы жарық көрген өлең жинағы. Одан кейін 1913 жылы Орьнборда "Азамат", ал 1915 жылы ... атты ... ... ... шығады. Ақын өлеңдерінің басты такырыбы -- ел тағдыры болды. Алғашқы кітабы "Оян, қазақ!" жұртшылық арасында ... ... тез ... ... Қайта басылады. Кітаптың нeriзгi мазмұньн халықты оятуға, әділетсіздікпен күресуге ... ... ... Сол ... де ... ... авторы қуғынға ұшырайды.
Өзінің шығармашылық жолын ә дегеннен өлеңнен бастаған Міржақып проза жанрына да ... ... 1910 жылы оның осы ... ... ... Жамал" романы Қазан қаласында басылыш шықты. Бұл - қазақ әдебиетіндегі таза көркем проза үлгісінде туған тұңгыш ... еді. ... 1914 жылы ... peт ... ... ... бірқатар мақалалар мен фельетондар жазады. 1922 жылы Ташкентте екі бөлімнен тұратын "Есеп кұралы" ... ... ... пьесасын жазады.
М. Дулатовтың шығармалары қазақ елінің тәуелсіздік алған кезінен бастап ... ... ... 1991 жылы ... бip ... ал ... ... екі томдық жинақтары жарык көрді. М. Дулатов шығармашылығы жөнінде ғылыми зерттеулер жүргізіліп, бірқатар кітаптар мен мақалалар жарияланды.
Қазақтың көрнекті жазушысы, ... ... ... бірі.Туып өскен жері Павлодар облысының Баянауыл ауданына қарасты бұрынғы , қазіргі Жүсіпбек ... ... ... ... ... арғы ... Дәндебай мен Қуан атақ-абыройлы, бай, ел арасында білікті кісілер екен.
Жүсіпбек жастайынан арабша хат тану, оқу үйренген. 1907 ж. ... ... ... екі ... ... ... (Павлодар) қазыналық ауыл шаруашылық мектебінде, Керекудегі екі класты орыс ... ... ... оқиды. Бір жағынан бала оқытып, қаражат табады.
1911 -- 1914 жж. ауылда мұғалім болып істейді.1914 жылы Семейдегі оқытушылар семинариясына ... Оны 1918 жылы ... ... соң ... ... ... Семейде журналын шығарысып, Қ. Сәтбаевпен, М. Әуезовпен танысады.
Кейін Алашордадан бөлініп, Коммунистік партия қатарына өтеді (1919). ... ... ... съезіне делегат болып қатысып, Қазақ АҚСР Халық ағарту комиссариаты комиссарының орынбасары болып тағайындалады (1920). Мұнан соң Семей губерниялық оқу ... ... (1921), ... ... ... мұғалімі (1922 -- 1924), Ташкентте шығатын газетінің бөлім меңгерушісі (1924 -- 1926), Шымкент педагогикалық техникумының директоры (1926 -- 1929) ... ... ж. ... ... ... кезінде Қазақстандағы ұлтшылдық ұйыммен байланысы бар деген жаламен тұтқындалып, ұзақ тергеуден кейін 1931 жылы ату жазасына сырттай үкім ... ... ... мол ... М.О. ... атындағы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары жинастырып, ғылыми зердеден өткізіп, ... ... бес том етіп ... ... Сөйтіп, қазақ оқырманы әйгілі суреткердің шығармаларымен арада 60 ... ... ... ... қайта табысты.
Жүсіпбек аз ғана ғұмырында әдебиеттің әр түрлі жанрларында өнімді еңбек ... ... ... ... Бес ... ... жинағында оның өлеңдері мен поэмасы, , , , , , атты пьесалары, көптеген әңгімелері мен , ... ... ... ... ... сын мақалалары мен аудармалары енген.
Бұлардың сыртында (1924 ж.), (1926 ж.), (1926 ж.), т.б. ірі ... ... ... Аймауытов қаламынан туған мұралардың қай қайсысы да оның ... ... иесі ... ... ... ... ... жарқын айғағы. Оның шығармалары өзі ғұмыр кешкен ... өзі ... ... ... ... оның ақ ... ... арналған. Сөйте тұра көркемдік тегеуріннің қуаттылығы, идеялық ұстанымдарының сонылығы, сөз қолданудағы шеберлігі Жүсіпбек шығармаларының өміршеңдігіне кепіл болмақ.
Жүсіпбек Аймауытов (1889ж., ... обл., ... ауд., ... мекені, - 1913) - аса көрнекті қазақ жазушы. ... ... ... ... ... 1914-1919ж. Семей мұғалімдер семинариясын оқыған. 1920-1921ж. ҚазССР халық ағарту комиссариатында бөлім ... ... ... ... ... губерниялық оқу бөлімінің меңгерушісі, Семейдегі газетінің редакторы болып істеген. 1922-1923ж. Қарқаралыда мектеп ... ... ... ... ... ... ... Ташкент институтында мұғалім, 1926-1929ж. Шымкент пед.техникумында директор. 1929ж. ... ... ... 1931ж. ... ... әдебиетпен әуестенуі 1910ж. басталады. Оның алғашқы өлеңдері мен әңгімелері, мақалалары , газеттерінде, ... ... ... 20-жылдар ішінде респ. Газет-журналдар бетінде шығармалары көп басылған. ... (1926), (1925), (1925), (1926), (1926) ... ... (1929) және бір топ ... кітаптары жарық көрген. Аймауытовтың жаңа дәуірдегі қазақ прозасын, әсіресе, роман жанрын бастаушы есебіндегі орны ...
- ... ... романының басы, онда 20 ғасырдың басындағы әлеум.революциялар кезінде тартыс жолыннан өтіп, қоғамдық шындықты түсінуге ұмтылған қазақ жасының өмірі ... ... ... ... ... болып басылып үлгермеді. Үзінділері журналында жарияланған ... ... ... ... ... ... жаңа қоғамдық жағдайда азаттық жолына шыққан қазақ жасын көрсетсе, соңғы романда осы әлеум.өзгерістер легінде қазақ әйелінің ... ... ... ... Аймауытовтың үлкен проза саласындағы тағы бір елеулі еңбегі - повесі.
Ол ... ... ... ... ... ... Бұл шығарманың тақырыбы да әйел теңдігі, негізі кейіпкерлері - кедей қызы Күнікей. Аймауытовтың ырғақты прозасы - ... ... ақ өлең ... ... жол ... ... драмалық шығармалар жазұға ерте талпынған. Ол Семейде ... ... ... ... ... белсене қатысып, домбыра тартып, ән салып, спектакльдер қойған, өзі басты рольдерде ойнаған. Аймауытовтың пьесаларының негізгі тақырыбы да халықтың азаттағы идеясы. Ол ескі ... ... ... ... ... ... ... өнерге, білімге үндейді.
Ел адамдарын оятып, жаңа ... ... , , , . ... ... ең елеулісі - . Мұнда жазушы қайшылықты қоғамдық ортада күрделі өмір кешкен өнер адамдарының ... ... ... - ... ... өлең жазудан бастаса да, кезінде жинақ бастырмаған. Оның өлеғдері күнделікті баспасөз бетінде сақталған. Өлең - үлкен проза мен ... ден ... ... ... ... ... Бұлардың көбі ескі өмірдің келеңсіз суреттері мен жаңару идеясын жырлайды.
поэмасында анасынан соқыр боп тұған баланың өнерпаз, күйші ... ... ... ... ... жазылуы суреттеледі. Аймауытов , сияқты революция дәуірінде кең тараған ... ... ... ... ... балаларға арнап жазған , , , атты суретті кітапша ертегілері бар. Өмірінің көбін баспасөз маңында өткізген жазушы үлкен публицист ... де ... Сол ... ... ... беттерінде ол жазған мақалалар, оқшау-фельетондар, хат-хабарлар көп.
ХХ ғасырдың басында ұлттық әдебиеттің барлық жанрында бірдей өнімді еңбек ... ... ... ақын әрі ... ... әрі ... ... әрі публицист Жүсіпбек Аймауытовтың есімі айрықша орын алады. ... әр ... ... қалам сілтей жүріп, ол қазақ әдебиетінің жаңа өріске шығуына мол ... ... ... ... ... 1889 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында ... ... Он бес ... ... ... ... болған ол әуелі ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Бұдан кейін де әр түрлі молдалардың алдын көріп, ескіше едәуір білім ... ... ... ауыл ... өзі де ... ... ... 1907 жылы молдалықты тастап, Баянауылға барып орыс-қазақ мектебіне түседі. 1911 жылы ... екі ... ... ... ... ... ... 1914-1919 жылдары Семейдегі мұғалімдер семинариясында оқиды. Семейде жүріп алаш қозғалысына қатысады," ... ... ... ат салысады.
1919 жылдан бастап Жүсіпбек Семейде, Павлодарда кеңес өкіметінің жұмыстарына араласады. Семей губерниялық оқу ... ... ... ... ... ... ... 1922-1924 жылдары Қарқаралыда мектеп мұғалімі болады. 1924-1926 жылдары Ташкентте шығатын "Ақ жол" газетінің ... ... ... ... ... ... техникумға директор болады. Ара-арасында әр түрлі саяси жұмыстарға араласады. 1929 жылы жазықсыз тұтқынға алынып, "халық жауы" деген жаламен 1931 жылы өлім ... ...
Ж. ... өмірі мен шығармашылығы бұдан кейінгі алпыс жыл бойы ... ... ... ... ... ол ... ... да, жазуға да тыйым салынды. Тек кеңес өкіметі ыдырап, коммунистік идеологияның құрсауы босағаннан қейін ғана ... ... ... жете бастады. 1989 жылы бір томдық кітабы жарық көрді. Зерттеу жұмыстары қолға алынды. 1997 жылдан бастап Жүсіпбек шығармаларының бес ... ... ... ... ... Сан ... талант иесі Жүсіпбек Аймауытовтың артында қалған шығармашылық мұрасы аса бай. Оның ... ... ... ... "Ақбілек" романдары, "Күнікейдің жазығы" хикаяты мен "Әнші" секілді бірқатар көркем әңгімелері, "Рәбиға", "Мансапқорлар", "Қанапия мен Шәрбану", "Ел қорғаны", "Шернияз" пьесалары, "Нұр ... ... ... ... сын мақалалар мен аудармалары бар. Газет беттерінде жарияланған публицистикалық мақалаларының өзі бір ... ... ... әуел ... өлең ... ... Өзінің деректері бойынша ол тұңғыш өлеңін 13 жасында жазған. Оның ... ... ... "Жазушыларға", "Неғып отыр?", "Ах-ха-ха-хау", "Ұран", "Еңбекшілер ұраны" секілді ... мен "Нұр ... ... ақын ... ... ... жақтары мен өз дәуірінің көріністерін ақындық сезімталдықпен жырлайды. Ол ... ... да ... суреттер арқылы көрсетуге ұмтылады. Мәселен, "Көшу" өлеңінде қазақ ауылындағы көш суреттері, көштің сән-салтанаты көрінсе, "Ұршық" өлеңіндегі ұршық ... ... ... ... ... өмір ... ...
"Нұр күйі" поэмасы 1929 жылы Қызылордада жеке кітап болып басылады. Онда адамның көңіл күйі, қуанышы мен мұңы ... ... ... ... ... қиындыққа қарсы тұра білуге шақырады.
Жүсіпбек Аймауытовтың әдеби ... ең ... ... -- ... ... ... ... бастап жазушы қаламынан "Қартқожа", "Ақбілек" романдары туды.
"Қартқожа" романы 1926 жылы Қызылордада кітап болып басылып шықты. ... ... ... ... ... еңбекшілерінің, олардың әлеуметтік аласапыран тұсындағы тағдырын бейнелеген алғашқы күрделі шығармалардың бірі болды. Онда 1916 жылғы Ресей патшасының қазақ жастарын ... қара ... алу ... ... ... аласапыран, патшаның тақтан құлауы алдындағы қазақ ауылының көрінісі, адамдар психологиясы көркем бейнеленген. Жазушы осы тартыстар арқылы қазақ кедейінің қоғамдағы теңсіздіктің ... ... ... ... ... түсінуі секілді ояну процесін көрсетуге ұмтылады.
Романдағы оқиғалар бас кейіпкер Қартқожаның басынан өткен ... ... ... Сол ... ... 1916 ... ұлт-азаттық қозғалысының басталуы мен оның патшаны тақтан құлатқан 1917 жылғы ақпан төңкерісіне ұласуы, қазақ азаматтарының ел ішіндегі әлеуметтік тартысқа араласуы, алаш ... ... ... ... мен ... ... қазан төңкерісі, азамат соғысы тұсындағы жайларды баяндайды. Осы оқиғалар тұсында роман кейіпкері ... да ... ес ... алға ... ... бет алады.
Ж. Аймауытовтың "Ақбілек" романы кезінде кітап болып шыкпаған. 1927 -- 1928 жылдары баспасөзде жарияланған. Тақырыбы жағынан ол ... ... ... "Қартқожада" көтерілетін күрес, азаттық идеясы "Ақбілекте" одан әрі жалғасады.
Романда ескі ортадағы жікшіл тартыстардан қорлық көрген қазақ қызының төңкерістен ... жаңа ... ... ... сай өз ... үшін ... жолы ... Шығарманың бас кейіпкері Ақбілек өшіккен адамдардың кесірінен ақ әскерлерінің тұтқынына түсіп, неше қилы ... ... ... де ... қиындыққа жолығады. Кейін төңкерістен соң қалаға кетіп, оқу оқып, өз бақытын ... ... ... ... осы ... ... Жүсіпбек сол бір қилы-қыстау кезеңдегі қазақ ауылдарындағы өмір шындығын, адамдардың ... ... кең ... ... ... заман өзгерістерімен ілеседі, қоғамдағы өз орындарын іздейді. Түптің түбінде дегендеріне жетеді.
Қысқасын ... ... ... -- бір ғана ... қызының күрделі тағдыры негізінде әлеуметтік төңкерістер тұсындағы қазақ ауылының өзгеру процесін суреттеген алғашқы қазақ ... ... ... кезеңдегі әлеуметтік әділетсіздік пен қазақ әйелінің трагедиялық тағдыры Ж. Аймауытовтың 1928 жылы ... ... ... атты ... да ... ... ... бас кейіпкері Күнікейдің тағдыры арқылы жазушы ел өмірін, көшпелі жұрттың еш нәрсеге бас қатырмай, ... ... ... ... ... елестетеді. Шарасыздықтан, әрекетсіздіктен сақтандырады. Ескіге қарсы күресу идеясын көтереді. ... бас ... ... ... қызы ... да, еті ... ... ПІығарманың басында оның ұсқынсыз күйін, қараңғы үйде жатқанын көреміз. Маңында адам жоқ. Өзі ... ... осы ... ... ... ... өткен өміріне үңіледі. Қыздың өскен ортасы, отбасының жұпыны тіршілігі ... ... ... -- ... малын баққан момын адам. Шешесі Шекер -- үй тұрмысын ... ... ... ... Күнікейдің жаратылысы да ешкімнен кем емес. Өрелі, өнерлі жас болып өседі. Тұрмыстың ұсақ-түйек ... өзін ... ... Арын таза ... ... ... арам ойлы қаскүнемдердің қастандығына тап болып, кеудесін ашу мен ыза, намыс пен кек кернейді. Өзі үшін күресе жүріп, ... ... ... ... ... жігітіне қосылады. Бақытына енді қолым жетті дегенде, сүйген жігіті ... да ... ... ... ауру ... осы ... болатын.
Күнікейдің басынан өткен бұл жайларды жазушы сол дәуірдің тарихи-әлеуметтік шындығымен сабақтастыра ... ... ... бұзып, қыздың ұзатылған жерінен қашып шығуын, сүйгені Байманға қосылуын баяндау арқылы ... сол ... ... ... оянған азаттық, бостандық идеясын жеткізуге тырысады. Бірақ әлі де болса шын бостандық жоқ, қазақ ауылына шынайы азат өмір ... жоқ еді. ... ... ... ... опасыздығы осыны аңғартады.
Өзін осылайша талантты прозашы ретінде танытқан ... ... ... бірқатар көркем әңгімелер де туды. 1918 жылы жазалған "Бетім-ау, құдағи ғой" атты әңгімесінен бастап, 1927 жылы ... ... ... дейінгі аралықта өмірге келген "Елес" (1924), "Әнші" (1925), ... ... ... (1926) ... әңімелерінің қай-қайсысынан да өзі өмір сүрген дәуірдегі елдің тұрмысын, ой-арманын, ... ... ... ... әрі оны ... тілмен, парасатты оймен өрнектеп жеткізе алатын тамаша прозашының қолтаңбасы айқын байқалады. ... ... ... әңгімесінде қазақ ауылының қыстың бір боранды күніндегі өмірі суреттеледі.
... Сақылдаған сары аяз. ... ... ... бірдеме шарт ете түседі. Не терезенің шынысы шатынайды, не жер, не мұз қақ ... ... ... ... бірге мұздақ қар да жарылып кетеді. Ақырында сары аяз ... ... ... ... қолың илікпей, тас боп қалады. Түнде пешке қойып кептіріп алған етік, биенің бір сауымында ағаштай қақиып, таяқпен қақсаң сақ-сұқ етеді. ... ... біз мал ... ... ... ... ... осылайша дәл әрі көркем тілмен суреттейді. Бұдан әрі ұйтқып соққан боран, ... мал, ... ... ... баяндайды. Сол боранда бірқатар мал қырылады. Әңгіме кейіпкері: "Шіркін, бұлай ... ... ала ... ... -- деп ... ... қалаға барып барометр туралы естиді. Соған қолым жетсе деген арманға беріледі.
Шағын ғана әңгімеде ... өмір ... ... ... ... ... ... ұсынып отырған суреттер тура өмірдегідей қарапайым әрі түсінікті. Шын таланттың қаламынан туғаны байқалады.
Жазушының "Әнші" әңгімесі де дәл осындай нақты ... ... ... ... адамның төңірегінде құрылған.
...Жетішатыр -- жақсы ... ... ... ... ... -- ... ойын-сауық -- "кататься". Айт, той, құдалық, ат жарыс, күрес. Маскүнем. Төбелес. Үй қыдырған көлең-көлең ақ жаулық... Жаз ... -- ... ... ... ... ... ... орман... Көкке шыққан, гуләйт соққан, масайраған шат көңіл... Сырнай-керней... Қызық думан... Қайткенмен сергек қала.
Әңгіме Ертістің ... ... ... ... ... осы суреттермен басталады. Қала тұрғындарының күнделікті тіршілігі осындай қысқа-қысқа образды ұғымдармен берілген. Адам туралы бір ауыз сөз ... да, қала ... ... ... ... тұр. ... әрі қымыз дастарқаны. Қымыз құюшы қыз Шекет, қымызға құмартқан қалалықтар. Осындай бір сәтте дастарқанға әңгіменің бас ... әнші ... ... ... Ән ... ... Әмірқан қала жастары дайындаған спектакль-концертке қатысып, көпшіліктің қошеметіне бөленеді.
Оқиға желісі әңгімені баяндаушы мен ... ... ... ... Екеуінің сырласуы, Әмірқан мен сұлу қыз Ақтамақтың арасындағы ғашықтық хикаясы, жігіттің қызды алып қашуы, орта жолда қолға түсіп, ... көз ... ... ... көз жасы, жабырқаған сәті баяндалады.
Әңгіме оқиғасы өтетін Жетішатыр қаласы -- ... ал әнші ... -- ... ... ... ... ... Қашаубаев еді. Жазушынын көркем бейнелеу шеберлігі Әмірқан -- Әміренің ... ... ән ... ... ... ... келгенде аса ғажайыптанып көрінеді. ...Ұшатын құстай қымтанып, қомданып алды, Отырғандар аузын ашып ... Әнші ... Бір ... ән ... Азда ... ... ...
Сүмірейте, қылмита соқты; желдете құтырта соқты. Лебізі құлаққа жағып кетті, жүректі тербетті, тамырды желпіндірді; бойды шымырлатты.
Бұл -- ән ... ... ... ... ... ... әсем сурет жасайды. Әншіні асыра мақтамайды, дәл бағасын береді. Ж. Аймауытовтың суреттеуіндегі Әмірқан елден ... ... ... адам ... ... ... ... айналасына өнерін сыйлап, ойын-сауық құрып жүрген қарапайым жандардың бірі. Оның ... да ... ... ... ... өзіне жетерлік арман-мұңы да бар.
Тұтастай алғанда, Жүсіпбек Аймауытовтың көркем әңгіме жанрындағы еңбегі қазақ әдебиетінін көркемдік-эстетикалық көкжиегін ... ... ... ...
Драмашы ретінде Жүсіпбек Аймауытов ерте танылды. Семейде оқып жүргенде жастардың ойын-сауық ... ... өнер ... ... ... ойнаған. 1917 жылдың аяғында оның "Ескі тәртіппен бала оқыту", "Рәбиға" атты тұңғыш пьесалары ... ... ... ... 1925 жылы "Ел ... ... 1926 жылы ... мен Шәрбану", "Шернияз" атты драмалық шығармалар жазады. Жүсіпбектін драмалық шығармаларына қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтар негіз етіп алынады. ... ... ... -- азаттық, бостандық идеясы. Халықты оқу-өнерге шақырады. Ел азаматтарын ... ... ... ... ... ...
Жүсіпбек Аймауытов -- өз дәуірінің келелі мәселелерін көтерген көптеген мәнді мақалалардың авторы. Кезінде "Абай" ... ... да ... ... ... ол ... ... заманының шындығын насихаттауға ұмтылды. Сонымен бірге, әдебиет мәселелері ... ... ... ... ... мақалалар жазды. 1918 жылы М. Әуезовпен бірігіп жазған "Абайдан соңғы ақындар", 1923 жылы жазған "Мағжанның ақындығы туралы", 1925 жылы ... ... ... "Аударма туралы" атты мақалалары арқылы ол әдебиет сыншысы ретінде танылды. Оларда Жүсіпбектің әдеби шығарманы ... өмір ... ... ... ... ... ... отырып талдау шеберлігі айқын байқалады.
Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... ... ... ... де ... Оның халыққа білім беру орындарында ұстаздық, жетекшілік қызмет атқара жүріп жазған жас ... ... ... жаңаша білім беру мақсатын көздеген "Тәрбиеге жетекші" (1924), "Психология" (1926), "Жан жүйесі және өнер таңдау" (1926) атты ... ... мен оқу ... кезінде халық тағдыры үшін ерекше рөл атқарған еңбектер болды.
Жүсіпбек Аймауытов кезінде аудармашы ретінде де танылды. Ол аударған А.С. ... Н.В. ... А. ... ... Г. ... В. ... К. Берковичтің, С. Чуйковтың шығармалары жаңа қалыптасып келе жатқан ... ... ... ... ... ... жазушының әлем әдебиетінің көрнекті туындыларын қазақ тіліне аударудағы тамаша аудармашылық талантын да соншалықты айқын танытты.
Қорытынды
Алаш ... ... ... ... ... әкелді. Өткенді аршу, бағзы өмірдің даму түстарын санадан өткізу сияқты еңбектер - ұлттың есейе бастағандығының белгісі. ... көз ... оны ... ... ... - оқуы мен ... өскен елдің белгісі. Міне осындай ұлттық рухани жаңғырудың басында Алаш ... ... ... ... Ә.Бөкейханның, М.Тынышбаевтың, Х.Досмүхамедұлының, Қ.Кемеңгерұлының, С.Асфендияровтың жазғандары куә. Халқымыздың өткен тарихына үңілгенде олар ең алдымен ... ... ... ... ... Ал өз заманының тұлғаларын бағалауға келеек, мәдениет көзімен Карағанда Әлиханды Семей жұртшылығының қарсы ... ... елу ... ... ... ... арнайы атап өтуі - Алаш қайраткерлерінің жаңа өркениеттік ... бет ... ... ... ... Алаш қозғалысы дәуірінің - қазақтың өткенін бағалаудың, өз заманын зерделеудің ұлт тарихындағы алғашқы кезеңі болды деп ... ... ... ... қозғалысының тарихы - отандық ғылым үшін қазақпен бірге жасайтын мәңгілік тарих. ... ... ... ұлы азаматтардың жүріп өткен жолын, ерлікке татырлық еңбектерін бағалау - есі бар ұрпақтың жадынан шықпайтын қастерлі борышы деп ... Бұл ... осы ... ... бірқатар үлкенді-кішілі ізденістер жасалды. Әсіресе К.Нүрпейісовтің, Ғ.Ахмедовтің, Р.Нұрғалидың, М.Қойгелдиевтің, Т.Омарбековтің, Ү.Субханбердинаның, Т.Жұртбайдың, М.Әбдешевтің, М.Құл-Мұхамедтің, Ө.Әбдиманұлының, Ғ.Әнестің, Д.Қамзабекұлының, М.Төж-Мұраттың, ... ... ... А.Махаеваның, Д.Сүлейменованың, К.Ілиясованың, Қ.Сақтың т.б. еңбектері - ... ... ... ... Алаш ... ... сан ... зерттеулерді қажет етеді десек те, біздің ойымызша, ... ... Алаш ... ... ... халық санасына сіңіру - қазақ қоғамы үшін аса көкейкесті мәселелердің бірі. Өйткені Алаш ... ... - ... үшін ең ... ең ... ... - тәуелсіздігімізді нығайтумен сабақтасып жатыр.
Ата-бабаларымыздың қазақ елінің тәуелсіздігі мен азаттығы жолындағы күрестері, істері, ... - ... ... үлгі һәм ... Қазіргі қол жеткен еркін шағымызды баянды ету үшін біз ... жолы ... ... ата ... аманатына берік болуды борышқа айналдыруымыз қажет. Ал бүкіл қазақ даласын осыдан бір ғасырдай уақыт бұрын Алаш рухына бөлеген ұлы ... ... жөні ... ... ата рухы ... ... бен ... парызымыз Алаштың аманатын санамызға сіңіру, соған лайык еңбек ету, ... ... ... Ал құрметтің көкесі - Алаш идеясын ұрпақ бойына сіңіру. Алаш идеясы - ұлтты біріктіруші, ... идея ... ... да қазақпен бірге жасайды десек, онда сол орасан мақсатты орындау үшін қазақтың тілі мен мәдениеті, өнері мен ... ... мен ... ... айналып келгенде, қазақты ел ететін, мемлекет ететін рухани олжасы Қазақстанда ... ... ие болу ... ... ғана ... әлемге әйгілейтін, жасампаздығымызды жаһанға жариялайтын тұрпатымыз бен тұлғамыз айқын көрінбек. Тағылымды істі аманат ретінде қабылдау - алаш баласының әуелгі ... ... ... ... ... жолы, Алаш кайраткерлері қалыптастырған ұлттық санамызды жаңғырту сапары - бүгінгі тәуелсіздігімізді тұғырлы етер берік ұстындардың ... ... ... ... ... ұлттық мұраттан шыға отырып, Алаш қозғалысының басты болмысын көрсетуге жәрдемі тиер деген мақсатпен анықтамалықты құрастыруды жөн санадық. ... Алаш ... Алаш ... ... ... ... ... деректерді қамтиды. Анықтамалықта алғаш рет Алаш қайраткерлерінің өмірбаяндары жинақталып берілді. Алаш ... ... деп ... алты ... жуық ... ... ... Олардың Алаш қозғалысына қатыстылығы деректермен дәйектеліп берілді. Қозғалыс тарихына байланысты құжаттарды, сол кезеңдегі ... ... ... ... тарихшы ғалымдардың зерттеулеріндегі, энңиклопедиялық басылымдардағы ақпараттарды сараптай отырып, қозғал ысқа тікелей қатысы бар ... ғана ... ... ... ... ... қосқан сол бір тарихи кезенде Алаш идеясын қазақтың басым көпшілігі қолдағаны анық. Бірақ ... ... ... ... беру, әрине, мүмкін емес. Бұл тізім бүдан үзағырақ болуы әбден мүмкін, бірақ тізімге ойдан бірде-бір адам қоспадық. Алаш қозғалысының ... ... ... ... еш ... емес сияқты. Өйткені облыстарда, уездерде, болыстарда, Алаш әскерінде болған адамдардың толық тізімі еш ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген тұлғалардың есімдері ғана бүгінге жетсе керек. Тізімге енгізген алаштықтардың барлығының өмірбаян деректерін табу ... ... ... аетам тұлғаның өмірбаяндарын бердік. Анықтамалықпен танысқан азаматтар ішінеп кейбір алаштықтардың өмірбаянын білетін адамдардың шығатыны еөзсіз. Біздің анықтамалық шығарудағы мақсатымыздың бір ... - ... ... ... дерегі бар адамдарға қозғау салу, сөйтіп Алаш тарихын толықтыра түсу. Кітаптың бөлімінде қозғалысқа қатысты деректер мен оқиғалар, ұйымдар мен ... ... ... Алаш ... ... ... ... қамтылды. Анықтамалықтың келесі бөлімі деп аталынып, оған 1905-1930 жылдар ... Алаш ... ... ... енгізілді. Кітап соңында берілгш қосымшада Алаш қозғалысының болмысын байқатуға тиісті әртүрлі аса маңызды құжаттар топтастырылды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық терминқор қалыптастырудың алаш кезеңі және қазіргі қазақ терминологиясы12 бет
Меншік түрлері17 бет
Пихология гылымының қалыптасуы мен дамуы25 бет
Салт-дәстүрлерді орнықтырудағы мұғалімдердің қызметі16 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау72 бет
ХХ ғасыр Қазақстандағы саяси – құқықтық ойлар10 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь