Тұлға аралық ортақтасу түрлері

1. Тұлға ұғымының педагогикалық.психологиялық негіздері
2. Тұлға дамуындағы әлеуметтік.экономикалық факторлар.
1. Тұлға ұғымының педагогикалық-психологиялық негіздері
Қазіргі кезеңде тәуелсіз еліміздің ертеңі - жастардың білімінің тереңдігімен өлшенеді. Білімді, жан-жақты қабілетті ұрпақ- ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Бүгінгі таңда педагогика ғылымының өзекті мәселелерінің бірі – жеке тұлғаны жетілдіруде, жан-жақты дамытуда, білім беруде ғылымның соңғы жетістіктерін қолданып, шығармашылық жұмыстарды жасауға қабілетті, дүниетанымдық көзқарасы кең, рухани бай азамат дайындау.
А.Н. Леонтьевтің [6,Б.11] пікірі бойынша “Жеке тұлғаның жетістіктері мен кемшіліктері, жақсы және әлсіз жақтарымен көрінетін тек өзіне ғана тән даралық белгілері оның өзгелермен қарым-қатынас жасауы, қайырымдылығы, мейірімділігі, тәкәппарлығы, жағымды және жағымсыз қасиеттерінің көрінуіне де байланысты. Олардың сыртқы ортамен қарым-қатынас жасауы, өмірдің алуан түрлі ерекшеліктерін тануға, танымдық қасиеттері мен рухани байлығын арттыра түседі” деп қарастырады.
Демек, жеке тұлға өзіне тән ерекшеліктері арқылы дараланады. Ондай ерекшеліктерге сенім, дүниетаным, мұрат, бейімділік, қызығу, түрткі, қабілет, талғам, көзқарас т.б. қасиеттер жатады
[14,Б.114]. Адам бойындағы танымдық қасиеттерін қарастырмас бұрын жеке тұлға ұғымына тоқталып өтейік.
Жеке тұлға атауын отандық ғалымдар “жеке адам”, “дара тұлға”, “даралық”,”жеке тұлға”, “адам”,”кісі” тағы басқа ұғым ретінде қарастырады. Біз ғылыми еңбегімізде “жеке тұлға” деп қарастыруды жөн көрдік. Өйткені, “жеке тұлға” ұғымы көп мағыналы, біріншіден даралық қасиеттердің бірлігі және әлеуметтік рольдегі іс-әрекеттің субъектісі, екіншіден басқа адамдармен қарым-қатынасқа түсу үрдісінде еңбектің, танымның, қатынастың субъектісі ретінде сипатталады.
Белгілі психолог Б.Г. Ананьевтің еңбегінде “Адам –физиологиялық, психологиялық жағынан қалыптасып келе жатқан тіршілік иесі. Адам еңбек ету нәтижесінде жануарлар дүниесінен бөлініп шығып, тілдің көмегімен бір-бірімен қарым-қатынас жасайтын, дүниені танып білетін оны өзгертетін және еңбек құралдарын жасайтын жағдайға біртіндеп ие болды. Оның өмірдегі көрінісі физиологиялық, психологиялық, әлеуметтік ерекшеліктеріне, даралық қасиеттеріне байланысты жеке адам немесе жеке тұлға екендігінен көрінеді”-деп қарастырады [18,Б. 8].
Тұлғаның дамуы мен жан-жақты қалыптасу мәселесі, оның тарихы болашағы туралы көптеген ғалымдардың еңбектерінде зерттелген.
Республикамызға танымал ғалымдарымыздың бірі Қ.Б. Жарықбаев: “жеке тұлға - тек адамзатқа арналған. Жеке тұлға - жеке даралық, психикалық қасиеті және әлеуметтік қызметі бар нақты қоғамның мүшесі” [5,Б.9].
Педагогикалық-психологиялық еңбектерді жүйелей келе жеке тұлғаның қалыптасу ерекшеліктерін төмендегідей бағыттарға бөлдік:
- психологиялық, яғни жеке тұлғаның белсенділігін, қалыптасу жағдайларына жауап іздейтін, белгілі бір нәрсеге ұмтылып, оны керек ететін, тіршілік етуде белсенділік танытатын бағыт;
- жеке тұлғаның іс-әрекетін зерттейтін бағыт;
- жеке тұлғаның ерекшеліктерін зерделейтін бағыт;
- жеке тұлғаның ішкі психологиялық құрылымын зерттеу бағыттары.
Бұл жөнінде, А.Н.Тугаринов: “Жеке тұлғаны жауапкершілік пен саналылықты ішкі қасиеттерімен сәйкес құқық пен еркіндікке сай қолданған адам”, - деп көрсетеді [5,Б.7]. Ал, зерттеуші Т.Тәжібаевтың еңбегінде: “Жеке адам әлеуметтік қатынастар мен саналы іс-әрекетті жүзеге асырушы, нақты қоғамның мүшесі, өзін басқалардан ажырата білетін, өзінің кім екенін түсінетін есі кірген ересек кісі” - деген түсінік беріледі [2,Б.3].
Ал, Ә. Алдамұратов “Адам - табиғатта кемелденіп жетілген, ақыл ойы дамыған қоғамдық тұлға” деп анықтама берсе [24,Б.7], зерттеуші К.К. Платонов: “Жеке тұлға - қоғам мүшесі ретіндегі адам. Әр адамның рухани байлығы оның басқа адамдармен байланысының алуан түрлігіне, өмірге белсене қатысуына байланысты болады”, - деп тұжырымдайды.
Жоғарыда аталған еңбектерді сараптай келе “жеке тұлға” ұғымына өзіндік тұрғыдан анықтама беруді жөн көрдік.
Жеке тұлға дегеніміз - сана сезімі, тұлғалық, ізгілік қасиеті қалыптасқан, өзіндік мақсаты мен өмір жолын таңдай білетін, тәрбиелі, білімді, іскер, танымдық қызығушылығы басым, барлық күш жігерін өзіндік игілігіне жұмсай алатын, саналы тіршілік иесі.
Осы тұрғыдан келгенде жеке тұлға мәселесін зерттеу жүйесінде сана-сезімін, адамзат психикасының күрделі мәселелерінің пайда болуын зерттеуде философия, психология, педагогика, этика, физиология, әлеуметтану, құқықтану, жаратылыстану, медицина т.б. ғылымдармен тығыз байланыстыруда өмір бойы әртүрлі өзгерістерге ұшырайтын жеке тұлғаның даму үрдістерінің заңдылықтарын педагогика ғылымдарымен тығыз байланыста зерттеуде әртүрлі ғылыми жаңалықтар енгізіліп отыр.
XX ғасырдағы психолог ғалым А.Н. Леонтьев: “Менің өмірімде нені меңгере алдым, я болмаса соны ұғына алдым ба, жоқ па, егер ұғынсам, меңгерсем, қаншалықты, қандай дәрежеде ұғындым, оның мен үшін, менің жеке тұлғам үшін, маңыздылығы қандай …” – деп “мән” мен “маңыз” ұғымдарының мағынасын зерттеген [9,Б.16]. Бұл арқылы біз, оқушылар мен студенттерге берілген білім мен тәрбиенің қаншалықты меңгерілгендігін үнемі бақылап отыруымыз қажеттігіне мән берілуі тиіс деп ұғынамыз.
Бірінші курс студенттерінің жас шамалары деңгейлес болғандықтан бір кезеңге тоғыстыруды жөн көрдік. Жоғары сынып оқушыларының жас кезеңі – жас өспірімдік шақтан жастық шаққа ауысудағы өмірлік кезең. Жастық шақ адам өміріндегі көптеген өзгерістермен анықталады. Өмірдің бұл кезеңінде физиологиялық жетілу процесі аяқталады. Адам қоғамдағы белгілі бір әлеуметтік статусты игереді. Бұл кезеңдегі жастардың негізгі проблемаларының бірі - өзіндік сана сезімнің дамуын айтуға болады. Құндылық бағдарлауы, мамандық таңдауы және ересектер өміріне аяқ басуы
Қолданылған әдебиеттер тізімі:

1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания.Л., ЛГУ,1968г.с 339
2. Т.Т. Тәжібаев. Абай жастарды тәрбиелеу туралы. Алматы, 1964.
3. Алдамұратов Ә.А. Қызықты психология. Алматы, “Қазақ университеті”, 1991-112 б
4. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Педучилищелерге арналған. Алматы,”мектеп”, 1982
        
        КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Тұлға аралық ортақтасу түрлрі
1. Тұлға ұғымының ... ... ... ... ... ... Тұлға ұғымының педагогикалық-психологиялық негіздері
Қазіргі кезеңде тәуелсіз еліміздің ертеңі - ... ... ... ... ... қабілетті ұрпақ- ұлтымыздың баға
жетпес қазынасы. Бүгінгі таңда педагогика ғылымының өзекті мәселелерінің
бірі – жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ғылымның
соңғы жетістіктерін қолданып, шығармашылық жұмыстарды жасауға ... ... кең, ... бай ... дайындау.
А.Н. Леонтьевтің [6,Б.11] пікірі бойынша “Жеке ... ... ... ... және ... ... ... тек өзіне ғана тән
даралық белгілері оның өзгелермен қарым-қатынас жасауы, қайырымдылығы,
мейірімділігі, тәкәппарлығы, ... және ... ... ... ... ... сыртқы ортамен қарым-қатынас жасауы, өмірдің алуан
түрлі ерекшеліктерін тануға, танымдық қасиеттері мен ... ... ... деп ... жеке тұлға өзіне тән ерекшеліктері арқылы дараланады. Ондай
ерекшеліктерге ... ... ... ... ... ... ... көзқарас т.б. қасиеттер жатады
[14,Б.114]. Адам бойындағы танымдық қасиеттерін қарастырмас бұрын жеке
тұлға ... ... ... тұлға атауын отандық ғалымдар “жеке адам”, “дара ... ... ... тағы ... ұғым ... ... ... еңбегімізде “жеке тұлға” деп қарастыруды жөн көрдік. Өйткені,
“жеке тұлға” ұғымы көп мағыналы, ... ... ... ... әлеуметтік рольдегі іс-әрекеттің субъектісі, екіншіден басқа
адамдармен қарым-қатынасқа түсу ... ... ... ... ... ... ... Б.Г. Ананьевтің еңбегінде “Адам –физиологиялық,
психологиялық жағынан қалыптасып келе жатқан тіршілік иесі. Адам ... ... ... ... ... ... тілдің көмегімен бір-
бірімен қарым-қатынас жасайтын, дүниені танып білетін оны өзгертетін ... ... ... ... ... ие ... Оның өмірдегі
көрінісі физиологиялық, психологиялық, әлеуметтік ... ... ... жеке адам ... жеке тұлға екендігінен көрінеді”-
деп қарастырады [18,Б. 8].
Тұлғаның дамуы мен жан-жақты қалыптасу мәселесі, оның тарихы ... ... ... еңбектерінде зерттелген.
Республикамызға танымал ғалымдарымыздың бірі Қ.Б. ... ... - тек ... ... Жеке ... - жеке даралық, психикалық
қасиеті және әлеуметтік қызметі бар нақты қоғамның мүшесі” [5,Б.9].
Педагогикалық-психологиялық еңбектерді ... келе жеке ... ... ... ... ... психологиялық, яғни жеке тұлғаның белсенділігін, қалыптасу жағдайларына
жауап іздейтін, белгілі бір нәрсеге ... оны ... ... ... белсенділік танытатын бағыт;
- жеке тұлғаның іс-әрекетін зерттейтін бағыт;
- жеке тұлғаның ерекшеліктерін зерделейтін ... жеке ... ішкі ... ... зерттеу бағыттары.
Бұл жөнінде, А.Н.Тугаринов: “Жеке тұлғаны жауапкершілік пен ... ... ... ... пен ... сай қолданған адам”, - деп
көрсетеді [5,Б.7]. Ал, зерттеуші Т.Тәжібаевтың ... ... ... ... мен ... ... ... асырушы, нақты қоғамның
мүшесі, өзін басқалардан ажырата білетін, өзінің кім ... ... ... ... ... - деген түсінік беріледі [2,Б.3].
Ал, Ә. Алдамұратов “Адам - табиғатта кемелденіп ... ақыл ... ... ... деп ... ... [24,Б.7], зерттеуші К.К.
Платонов: “Жеке тұлға - қоғам мүшесі ... ... Әр ... ... оның ... ... байланысының алуан түрлігіне, өмірге белсене
қатысуына байланысты болады”, - деп ... ... ... ... келе ... ... ... өзіндік
тұрғыдан анықтама беруді жөн көрдік.
Жеке тұлға дегеніміз - сана сезімі, тұлғалық, ... ... ... ... мен өмір жолын таңдай ... ... ... танымдық қызығушылығы басым, барлық күш жігерін ... ... ... ... ... иесі.
Осы тұрғыдан келгенде жеке тұлға мәселесін зерттеу жүйесінде сана-
сезімін, адамзат психикасының күрделі мәселелерінің пайда ... ... ... ... ... физиология, әлеуметтану,
құқықтану, жаратылыстану, медицина т.б. ... ... ... бойы ... ... ... жеке тұлғаның даму үрдістерінің
заңдылықтарын педагогика ғылымдарымен ... ... ... ... ... ... ... ғасырдағы психолог ғалым А.Н. Леонтьев: “Менің өмірімде нені
меңгере алдым, я ... соны ... ... ба, жоқ па, егер ... ... ... дәрежеде ұғындым, оның мен үшін, менің жеке
тұлғам үшін, маңыздылығы қандай …” – деп ... мен ... ... ... [9,Б.16]. Бұл арқылы біз, оқушылар мен студенттерге
берілген білім мен ... ... ... ... бақылап
отыруымыз қажеттігіне мән берілуі тиіс деп ұғынамыз.
Бірінші курс ... жас ... ... болғандықтан бір
кезеңге тоғыстыруды жөн көрдік. Жоғары сынып оқушыларының жас кезеңі – ... ... ... ... ... өмірлік кезең. Жастық шақ ... ... ... ... Өмірдің бұл кезеңінде
физиологиялық жетілу ... ... Адам ... ... бір
әлеуметтік статусты игереді. Бұл ... ... ... бірі - ... сана ... ... ... болады. Құндылық
бағдарлауы, мамандық таңдауы және ересектер өміріне аяқ басуы мен жеке өмір
сүруі ... Бір топ ... ... ... ... 16-
18 жас пен 22-25 жас аралығы болып есептелінген. Біз осы ... ... ... ... ... мен бірінші курс студенттерін осы топқа
енгіздік. Бұл ... ... жеке ... ... ... жанұясы,
қоршаған ортасы, тәрбие, салт-дәстүрлер әсер етеді.
ХІХ-ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы психологтардың шығарған ... ... ... ... ... болады. Оның жалпы
пішінін Жан Жак Руссо ұсынған болатын [6,Б. 22]. Психолог ... ... 11-21 ... ... ... жастық шақтың еншісінде, осы шақ
балалықтан үлкендікке өту ... ... ... 11-16 жас ... ... ... Гезелл он жасты “алтын жас“ деп ... ... ... өту ... бала ... қиыншылықтарын жеңіл
қабылдап, сыртқы жағдайларға аз көңіл бөледі. Ересек шаққа өту ... жас ... ... ... ... ... бастайды.
Философия ғылымы жеке адамның дамуын, ... ... ... ... ... ... зерттейді. Философия тілдің
танымдық қызметін санамен байланыстырады. Терең де орнықты ... ... ... ... ... ... негізін қалыптастырады.
Дүниетанымның түрлерін тоқталып өтелік:
- ағартушылық - ғылыми дүниетаным адам үшін қоғам мен табиғат ... ... ... ... философиялық принциптер
методологиясы мен таным тәсілдерімен қаруландырылады;
- тәрбиелік - ... ... мен ... нәтижесі адамнан
шындыққа негізделген моралдық-ерік бастамаларымен ... ... ... ... - ... қабылдау мазмұнын меңгеру арқылы, ішкі рухани
қозғалыс ... ... ... ... ... ... ... негізінде ойлаудың дамуына түрткі болатын және шығармашылыққа
ынталандыратын ... ... ... жатады;
- ұйымдастырушылық - адамдардың тәжірибелік іс-әрекеті барысында
қолайлы позиция болып табылады;
- ... - ... ... ... теория және тәжірибенің
меңгеру белгілерімен алға жылжуы;
- тәрбиелік мақсаты - баланың тұлғалық құрылымының тұрақтылығы ... ... ... ... ... да, ... ... және
ойлауға деген қатынастың негізінде мінез құлық пен ерік сезімдердің
санадағы ... ... ... өзіндік сана сезімінің әртүрлі себептері - адамның өз-
өзіне қарым-қатынас жасауы, яғни мұның ... ... ... ... танымдық қасиеттердің жеткілікті түрде қалыптасуына ... ... ... ... өзінің “Мен” туралы ұғымын, ... ... беру үшін және ... ... ажырата алуы үшін қажет
[65,Б. 12].
Жалпы айтқанда, әрбір жеке адам қоғам ... ... жеке ... жеке ... өмір ... жеке ... танымдық қасиетке,
жеке түрткі күшіне ие болатын жан. Адам ... бір ... ... ... да болмасын бір іспен айналысады, оның азды-көпті тәжірибесі, білімі
өзіне тән ерекшеліктері болады. Осы айтылғандардың жиынтығы оны ... ... Жеке ... ... ... оның дүниетанымынан, сенімінен,
талғам, мұратынан, бағытынан, қабілет қызығушылығынан ... ... ... ... ... ... ... отырғандықтан оның түрлі
ерекшеліктері, танымдық қызығушылықтарын да дамып өзгеріп отырады. Танымдық
іс-әрекеттер адам мақсаттарымен ... ... ... білімін
қалыптастыратын шығармашылық қызметінің тарихи үрдісі. Ой ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетін арттыруда жаңалық
ашушы мен тудырушы болып табылады.
Таным - рухани өндірістің (ғылым, ... ... ... ... ... ... кәсіби мамандардың ерекше қызметі ... ... - ... ... ... түрде әсер етуінен, табиғат
заттарын өңдеуден, зат ... ... ... ... алады
[66,Б.6].
Танымдық қасиеттер - оқушының тіл байлығының дамуынан, ойлау қызметінің
артуынан байқалады. Егер оқушылар өздерінің оқыту ... ... ... ... оның ... мен ... меңгеруге қажетті білім негіздерін игерсе, онда танымдық
қызығушылық пен танымдық ... ... ... ... ... деп ... онда ... маңыздылығы төмендейді.
Аталған тұжырымдарға орай отандық ... С.М. ... ... ... ... еңбегінде оқу-тәрбие
процесінің тиімділік, дәстүрлік оқыту жүйесімен жаңаша оқыту үрдісінде
танымдық іс-әрекеттің ... ... ... Ғылыми еңбектерді сараптай
келе танымдық ... ... ... ... ... - жеке ... маңызды қасиеті, адамның қоғамдық тірі ағза
ретінде дамуының динамикасы;
қажеттілік - ... ... бір ... немесе дамуда бір нәрсені
керек етуі;
мотивтер немесе түрткілер - бұл ... ... ... ... бір ... ... байланысты;
түрткілер - қажетті қанағаттандыра алатын қабілеттің материалдық немесе
идеалдық объектісі және оның ... ... ... ... - бұл ... біршама тұрақты және қайталанбайтын
жүйесі;
темперамент - индивидтің психикалық ... ... ... ... ... ... - ... да бір немесе бірнеше әрекетті жемісті атқарудағы
психикалық қасиет;
мінез-құлық - ... ... ... оның ... ... мен ... танылу ерекшеліктері немесе белгілері;
белсенділік - қоршаған ортадағы ақиқат шындық пен өзара ... ... ... ... ... орындалуындағы
өнімділігі және қарқындылығы;
өзін-өзі реттеу сферасы - жеке адам өзінің жүріс-тұрысы мен ... ... ... - мінез-құлықтың мотивициялық ... - ... ... ... ... - ... қажеттерін орындау үшін бар ... ... өтеу ... ... ... ... ... дейін барады.
Қажеттердің өтелуі, өтелмеуі адам психологиясына, оның күйініш-сүйінішіне
әсер етеді. Қажеттер орындалу ... ... ... ... ... ... ... не азап шегу сезімдерін туғызып, ... өтеу ... адам ... құралдарды іздестіріп солардың
күшімен мақсатқа жетуге тырысады [8,Б.12].
Ал, қажеттілік - адамның ойлану қызметін тудыратын ... ... Олай ... ... ... ... ... түрткілері,
яғни оның психологиясының қайнар көзі, бастамасы. Қажеттілік - ... ... ... ... Егер табиғи қажеттілік өтелмесе, өмір
сүру үшін ... ... ... адам да жануарлар да тіршілік ... Адам ... үшін ... қажеттердің өтелмеуінен адам көп қиыншылық
көреді, өйткені бұл оның сана сезімінің өсуіне ... ... ... - ... белгілі бір тіршілікке немесе дамуда бір нәрсені ... ... ... ... ... ... әртүрлі
мағынада түрткі, ниет, ынта, ықылас т.б. ұғымдар арқылы берілген. Біз
сараптай келе ... ... ... деп ... жөн ... түрткі бір әрекетке талаптанған немесе ... ... ... ... ... Түрткі орындалу барысында адамда
қызығушылық пайда болады [6,Б.17]. Өйткені, түрткі дегеніміз белгілі бір
қажеттілікті ... әсер ... ... ... ... ... өзі іс-әрекетте, қарым-қатынаста, мінез-құлықта көрінеді. Ал,
түрткінің сапасы мұратқа ... ... ... ... ... құндылықтардан көрінеді. Ізденуге себеп ... ... ... әрекетті мойындап, оны тауып, қажеттілікті өтеудегі ынта-ықылас.
Мұның мән-мағынасы қажеттілікпен байланысты деп білсек, ... өтеу ... ... ... ... күш деп түсінуге болады. Сонда
түрткі адамды ... ... оны ... ... ... ... ... тұлғаның мінез-құлқы мен әрекетіндегі белсенділігін
реттейтін жетекші фактор деп танимыз.
Түрткі ... және оған ... ... ... ұсынылған пікірлер
баршылық. Мысалы:
- түрткі психологиялық құбылыс, іс-әрекетке ... ... күш, ... түрткі әрекеттенуші тұлғаның таңдауына лайықты болған ... ... ... ... қажеттілігін өтеудегі бағдары және іс-әрекет пен қарым-
қатынастағы адамның ... ... ... ... ... ... ... түрткі - қажеттіліктің өзі емес,
оның құралы және тұлғаның ... жол ... ... ... ... ... деп білеміз.
Түрткі - қажеттілікті өтеудегі тұлғаның ізденуі, іс-әрекет, қарым-
қатынастағы ... ... үміт ... қызығушылықтың нәтижесіне
жетуге іс-әрекет жасауы. Қызығу - заттар мен ... ... ... бағыттылған адамның біршама тұрақты ... ... ... қызығуы - асыра зейін қоюдан, оған құмартудан, соны
үнемі ойланудан туындайды [7,Б.14-18]. Түрткілер мамандықты ... ... ... ... қызығушылығы, келешек мамандыққа байланысы жоқ
(сурет, ән, әдебиет, спорт т.б.). Бұл ... ... ... ... ... ... бір зат, оқиғалар, жағдайлар немесе іс-әрекет адамның
айқындалған белсенділігінің ... ... ... іс-
әрекеттің себептеріне айналады және оны үш категорияларға бөлуге болады:
1. Ішкі негіздер. Олар ... ... ... ... ... немесе қоғам ... ... ... жүре ... ... болуы мүмкін.
2. ыртқы негіздер. Олар ... ... ... жағдайларымен
анықталады. Мұндай негіздерге талаптану, үміт күту сияқты мүмкіндіктері
жатады.
3. Жеке ... ... Олар ... ... ... сенімімен, дүниеге, қоғамға көзқарастарымен, өзі туралы
түсінігімен ... ... ... ... ... қажеттіктерін
қалыптастыратын ықпалды жолдар, танымдық қажеттілік ынталандыруының негізгі
көзі, оқу материалдарының мазмұны, оқушыға әкелетін алдағы ақпараттардың
белгісіздігі, ... ... ... айқын құбылыстарға жаңаша
қарауға мүмкіндік беретін, білімді жаңа өлшемдерді ... ... ... ... ... мен даму тарихын айқындайтын, алған
білімдердің практикалық мәнін сипаттайтын мазмұны тұрғысында ... ... ... ... ... ... болып табылады.
К.Д.Ушинский еңбектерінде танымдық қызығушылық оқушының білімге, ... ... ... арттырып қана қоймайды сонымен қатар айналадағы
бізге белгісіз, жұмбақ, сырлаға жауап іздеуге ұмтылады.
Оқушылардың танымдық ... ... ең ... пән
мұғалімдерінің ықпалы зор. Ол үшін мұғалім ... ... ... ... жиі ... ... оқу ... пайдалануында екі маңызды
мақсаттарды ескергені жөн.
1. Танымдық қызығушылықты тек қана ... ... ... ... ... деп қарамай, сонымен қатар баланың ішкі психологиялық
жан-тербеністері, жекелік ішкі үрдістерін қалыптастыруда маңызы ... деп ... ... ... ... қалаған сабағын оқуына жағдай жасау немесе
сабақты ішкі сезіммен ұнату, ұнатпауын ... сол ... ... ... ... әсер |
|ететін факторлар ... | ... | ... ... дара | ... | |-ұнайтын ... ... | ... орта | ... ... ... | |- білім | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... ... даму ... ... | ... ... | |тұлғаның қалыптасуының |
|туындайтын | ... | ... ... | ... | ... мен жоспарына|
|алғашқы туындысы | | | ... ... ... ... |
|қызығушылықтың сипаты |
1сурет-Оқушылардың танымдық қызығушылығының дамуы
Жеке адамды тәрбиесіне ұжымның тигізер әсері орасан үлкен. Баланы ұжым
арқылы ... ... көне ... бері күн ... қойылып келеді.
Солардың ішінде балаларды ... ... ... ... ... іске асыру әрекетін жасаған швейцар педагогі И.Г.Песталоцин болды.
Ол балалар үйін ... оны ... ... ... ... онда
мейірбандық бірліккен әрекет және еңбек әуені орын алды.
Жалпы ... ... ... ... ...... ... тәрбиеге
баланың оқыған әдеби кітабына, ол қатынасқан әр түрлі кештерге, ол ... ... ... т.б. ...... ... Балалардың
бойына оқу орындарында, отбасында, қоғамдық орындарда өзін мәдениетті ұстай
білу дағдыларын қалыптастыруда мұғалімдердің, ... ... ... жұртшылықтың алдында тұрған аса жауапты міндет өсіп келе
жатқан ұрпақ алдында.
3. Жеке адам ... ... ... арқылы адамның дене бітімі,
адамгершілік, эстетикалық және ... ... ... жетіледі. Кәсіби
еңбектің әлеуметтік мәні және құндылығы арта ... ... ... ... және ... ... ... қажеттілігін қанағаттандыру
үшін адам материалдық және рухани құндылықты жасайды. Жеке адам өз күшінің
шамасын және қабілетін, творчествалық ... ... ... адам өз
еңбегінің қоғамдық маңызын терең түсінсе, соғұрлым оның жұмысы ... ... және ... ... ... ... маманның еңбекке тәрбиелеудің жалпы міндеттері:
1. психологиялық және практикалық тұрғыда даярлау;
2. ұжымдық еңбек дағдыларын қалыптастыру;
3. еңбек мәдениеті дағдыларын дарыту;
4. ынтасын және ... ... өз ... өз ... ... ... ... процесс екі фактордың ықпалымен жүзеге асырылады: объективтік
фактор қоғамның материалдық-техникалық ... және жаңа ... ... ... ... ... ... көрсеткіші: жұмысты
сапалы және тиімді істеу, уақытты ұтымды пайдалану, ... ... ... ... ... ... ... көрсете білу,
дербестік, алдағы жұмысының кезеңдерін белгілей білу, еңбек процесін талдау
және іс құжаттарын сауатты жасай білуі. ... ... ... ... бірі ... ... ... радиотехниканы,
компьютерлерді, автоматтарды, роботтарды т.б. қолдану барлық мамандардан
жоғары техникалық сауттылықты талап ... ... ... оқыту және
тәрбие жұмысының барысында оқушылардың ынтасын ғылыми-техникалық білімді
игеруге дамыту және ... ... ... ... ... ... ... – бұл әр түрлі мамандықтар және сол мамандықтардың
адамға қоятын талаптары ... ... мен ... Кәсіптік білім
берудің негізіг принципі оны ... ... ... ... ... оның салалары, мамандықтар туралы түсінігін еңбектен ұштастыру.
Болашақ маман тұлғасын қалыптасытруда олардың бейімділігін, ... ... еске алу ... ... диагностиканың
ролі, медицинадағы аурудың табумен теңдесе де ... егер ... ... ... және дұрыс ашылса, онда емдеудің қолайлы
аяқталуына үміт артуға болады.
Дамудағы жас ерекшеліктер мен тұлғаның дербес өзгешеліктері:
- тұлға ... ... және ... даму ... жас ... ... жас ... орай білім және тәрбие берудің бағдары;
Тәрбие теориясының және практикасының ... және ... бірі өсіп келе ... ұрпақтың даму проблемасы. Бұл
проблема көптеген аспектерден тұрады, ... ... ... анатомия, физиология, социология, бала және педагогикалық
психология, педагогика және ... ... ... ... жанжақты, дамуының тиімді шарттарын
зерттеп айқындайды. Бұл ... шешу үшін ... ... ... оның даму ... және ... ... қажет,
екіншіден, индивидтін даму процессіндегі кезеңдерін, яғни жас ... ... ... ... ... ... ... қалыптасу
процессіндегі тәрбие мен белсенділіктің ролін айқындап, білім мен тәрбие
берудің жолдарын көрсету керек.
2.Тұлға ... ... ... процесі - адамның организміндегі сандық және сапалық өзгерісте
болады. Мысалы, ... ... ... ... ... ер ... басқа. Баланың бұл жан көрністерінің әрқайсысының жеке-жеке алғанда
басқаша бұлардың бәрін тұтас ... да ... ... ... барлық жан әсері бір-біріне берік байланған болады,
бірімен-бірі бірге жүреді. Мысалы, баланың денесі мен ... ... ... ... бәрі ... іс ... ... бір-бірімен күресе білмейді,
бірін-бірі ... ... Бала бір ... ... сол нәрсеге
баланың денесі, жаны, ақылы, сезімі, қайраты бәрі бірге жұмсалады. Балалық
шақта алынған әсер ер ... ... ... ой-пікірінің, мінезінің
қандай дәрежеде болуына негіз болады. Балалықта жағымсыз әсер алса,қорлық,
зомбылық жоқшылық көрсе, ... ... ... адам өмір ... ... ... осыдан.
Екінші, бала ылғи іске ұмтылса, бірақ не ... ... ... ... ... ... не істегенін қалай істегенін өнеге
тұтады. Сондықтан бала еліктегіш келеді және бала өте ... ... ... өз ... өзін сендіріп үйрету керек. Қолыңнан ... дей ... бала ... ... ... қалады. Осыдан сақтану
керек. Мағжан ... ... ... ... ... жас бір шыбық
’’,тәрбиеші баланың қаһарлы қожасы болмасын, жұмсақ ... ... ... екен.
Сонымен адамның Биологиялық даму деп ... ... және ... тұрғыдан даму процесін ... ... даму ... ... ... тұрғыдан дамуы.
Адам тұлға болып тумайды, ол тек даму процесінің нәтижесінде ғана
тұлға деген атқа ие болады.
Егер адам ... бір ... ... жетік, өмірден алған
тәжірибесі мол болып, өз ... ... үшін өзі ... жанұясы үшін күрделі
жұмыстарды атқара алатын даму деңгейіне жететін болса, адамды ’’тұлға’’ ... ... ... ... ... асыл ... - ... Момышұлы, Нұрғиса Тілендиев т.б.
Б.Момышұлының, Н.Тілендиевтің бойындағы ізгі қасиеттердің қалыптасу
жолдары ... ... ... бал ... ... сан жылдар бойы
жинақтаған әдет-ғұрып, салт-сана, тәлім-тәрбие ... мен ... ... ... мәдениетінде жатыр.
Бауыржан, Нұрғиса ағалардың барлық өмір жолы халық ... ... ... шығар көзі.
’’Адам’’ деген түсініктің ’’тұлға’’ түсінігінен айырмашылығы бар, бұл
айырмашылық адамның әлеуметтік мінездемесі болып ... да ... ... және ... адамдармен жасалған ... ... ... ... адам ... бір ... тәрбие нәтижесінде ғана тұлға болып қалыптасады. Тұлға қоғамдық
тәжірибе алу деңгейімен және де қоғамға, материалды және ... ... ... деңгейімен анықталады.
Даму процесі - өте күрделі, ұзақ, ішкі және ... ... ... ... ... ... өзгерістер өмір бойы
болып жатады. Адамның рухани дүниетанымы мен физиологиялық тұрғыдан ... ... және ... ... ... ... ... Бұл өзгеріс
физиологиялық, психологиялық және рухани сипаттамалар ... ... өтіп ... Адам ... - өте күрделі және диалектикалық
процесс. Бала ... туа ... ... ... және ... ... ... мінез болмайды. Адамның бүкіл өмірі, оның ішіндегі баланың
өмірі, дамудың көрсеткіші болып ... Ол сан ... ... ... ... және ... ... ұшыраумен байланысты. Адамның
адамгершілік, әуестік, белсенділік және ... ... ... даму
процесінде қалыптасады. Дене күштері өзгерістеріне - сүйек және бұлшық ет
системасының, ішкі органдарының нерв ... өсуі және ... ... ... ең ... ақыл-ойының дамуына, жеке басының
қалыптасуымен қоғамда ... ету үшін ... ... ... оның мінезінде әртүрлі ерекшеліктер мен қасиеттер пайда болады.
Даму өмір жағдайына байланысты. Адамның өзінің өсіп ... ... өзі ... жасап, жағдай туғызады, еңбек етеді, өмірдің биік
шыңдары: білімге, ілімге талпынады. ... ... күші ... болып табылады. Қарама-қайшылықты адам іздеп немесе ойлап таппайды,
ол өзгерістің қажеттілігінің салдарынан ... ... ... қадамында
кездесіп отырады.
Қарама-қайшылықтың ішкі және сыртқы екі түрі болады. Ішкі ... ішкі ... ... болып табылады. Адам өзінің еркіне
қарсы іс әрекет жасаған ... ішкі ... ... болады. Мәселен,
қазіргі кезде С.Назарбаева Порфирии Ивановтың ... ел ... ... суық ... ... ’’стресс’’ адам организмінде, мұздай
су адам организмінде тітіркену, адамның үрейленуі, ... ... ... 1-2 ... соң адам ... бейімделу әсері
көбейеді, ’’антитела’’ бөлінеді, былайша организмнің қорғау қасиеті күшейіп
оның бейімделу қасиеті көбейеді. Адам организмнің ... бір- ... ... адам ... ... күшейеді.
Сол сияқты адам ауырғанда t көтерілуі адам ... ... t-ны ... ... болмайды, организм өзімен- өзі күреседі, сүйтіп
организм адамның сауығуына ... Ал, ... ... ... адамдармен, табиғатпен қарым-қатынасында байқалады.
Дамып келе жатқан жеке бастың тәрбиесі оны тек іс-әрекет процесінде
араластырғанда ғана ... ... Бұл ... ... ... ... ... адамға қоғамдық тәжірибені бергенде ғана жүзеге ... ... ... ... ... етіп ... үшін еңбекке
араластырмай, ұжымшыл ету үшін, ұжымның ісін шешуге араластырмай болмайды.
Ол тәрбиенің әр ... ... ... ... ... ... Тәрбие жеке басты қалыптастыруда оның белсенділігін қолдау іс-әрекетін
ұйымдастыру. Бұл ... жеке ... ... оның ... ... ... ... тәжірибеде біздің көзімізді
жеткізе түсетін бір нәрсе - тәрбиешінің, тәрбиеленушінің өз күшіне сүйенуі
оның ... ... ... ... ... ... даму барысында жеке адам қалыптасады.
Оның сыртқы қалпын тек ішкі орта ... сол жеке ... өз ... өз
белсенділігі арқылы іске асырады дейді.
Белсенділік дегеніміз не? Белсенді деп тегінде суъектінің іс- әрекет
үстіндегі күйін, іс-әрекетін айтады. ... ... ... ... ... ... қалайда жеке бастың белсенділігі. Адам еңбекке
берілгендігі емес, еңбек етуге ... ... ... ... ... ішкі ... ... әр адамда жетіспегендіктен туындайды. Соның нәтижесінде
адамның әрекетке ұмтылысын, ішкі қажеттілігін, ілгері ... ... ... жас және ... ... еске ... адамның дербес ерекшеліктері.
А) темперамент, оның типтері (сангвиник, холерик, флегматик, меланхолик);
Ә) мінез жеке адамның өзіне, өмір ... ... ... білдіретін
негізгі психикалық сипаттары;
Б) қабілет, оның түрлері: жалпы және арнайы қабілеттер. Қабілет - адамның
түрлі ... ... Ұжым ... жеке ... өзара байланысы. Жеке адамды қалыптастырудың
негізгі көзі ұжым ... ... жеке адам ... азғындайды, кері
кетеді.
Ұжымның басты борышы - әрбір ... ... ... ... ... Тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеудің ... Жеке ... ... ... белсенділіктің ролі өте зор. Іс-әрекетінің барысында
белсенділіктің бірнеше ... ... ... ... ... таным белсенділігі және өзін-өзі тәрбиелеу белсенділігі.
Қарым-қатынас белсенділігі арқылы адам ... ... ... ... ... нәтижесінде жеке адамның бойындағы
адамгершілік қасиеттері (қамқорлық, қайрымдылық, ілтипаттық, жауапкершілік
сезімі т.б.) қалыптасады.
Таным белсенділігі ... ... ... ... өз ... белсенділігі дамиды, заттың мәнін, ғылыми ұғымдары терең түсінуге,
іздену нәтижесінде пайда болған сұрақтарға жауаптарын табады.
Жеке адамның даму процесінде ... ... ... ... ішкі ... ... Ол ... өзін-өзі тәрбиелеудің аса
мейрімділік ынтықтығымен ... ... ... ... ... ... өзінің ішкі дүниенісіне үңіле қарай білуі қажет.
Сонымен бірге, өзін-өзі тәрбиелеудің жіктелген бағдарламасы ... ... ... Оны ... ең ... істерден басталуы
керек. Мысалы, басталуы былапыт сөзден арылу, жолдастардың атынан ойсыз ... ... ... ... ... ... ... әр кезде өз сөзіңде
тұру, өз орнын үнемі жұмыс жағдайында ұстау т.б. ... ... ... ... ... ... Мне үшін ең маңызды деген нәрсе,
өмір бойы үш ... ... ... ... ... ... - ... екен.
Өзін-өзі тәрбиелеу бағдарламасын жасай отырып, оны орындаудың әдістерінде
білу керек:
• өзін-өзі иландыру;
• өзін-өзі сендіру;
• өзін-өзі сынау;
• өзін-өзі ... ойша өзін ... ... қою арқылы өзгелермен санаса білу;
• өзіне-өзі бұйыру;
• өзін-өзі жазалау.
Адамның дамуы мен қалыптасуы жөнінде әр түрлі ... мен ... ... орын алады.
Адамның дамуы мен қалыптасуы жайында осы уақытқа дейін әр ... мен ... ... орын алып ... ... ... Платон және Аристотель адамның дамуын, тағдыр ... ... ... деп ... ... құл ... ... табиғаттың заңы дейді.
Америка психологы Эдуард Торндайк (1874-1949) баланың ... ... олар ... дене ... ақыл-ой ерекшеліктерін және
қабілетін белгілйді деп өз ойын дәлелдейді. Ол адам санасы да өзінің шыққан
тегіне байланысты де ... ... ... ... ... ... ... балада туа пайда болатын инстинкт және қабілеттермен дәлелдейді.
Дьюидің пікірі бойынша, адамда туысымен-ақ дайын талаптар мен ... ... ... ... Дьюи адам ... тәрбие арқылы өзгерту
мүмкін емес дейді. Рубинштейн, А.Р.Лурия., Л.Термен, Э. Теккель, Ю. ... Ең ... мына ... ... іздейік: неге әртүрлі адамдар
даму деңгейінің әртүрлі кезеңде жақсылыққа қол ... бұл ... ... қандай шарттарға байланысты. Ұзақ мерзім жүргізілген
зерттеулер жалпы заңдылықтың келіп ... ... ... ... ... шарттарға негізделген. Ішкі шарттарға организмнің физиологиялық және
психологиялық қасиеттері жатады.Сыртқы шарттарға адамды қоршаған қауым, ол
өмір ... ... келе ... орта ... ... сыртқы ортамен
жерлесуінің салдарынан оның ішкі ... ... ... ... ... ... отырады.
Табиғат шарттары мен адамның дамуының ... ... ... заң деп ... Бұл заң бойынша: онтогения(жеке
даму)- филогенияның (даму түрлері) қысқа және жылдам дамуы ... ... ... ... ... және нәтижесі қандай факторларғак
негізделген? Деген сұраққа жауап алатын ... біз ... ... ... ... ... ... Джон Локк (ХVІІІ ғ.) олар қоғамдағы
адам дамуының шешуші факторы, күші орта, ... ... ... ... және ... ... ... материалистері көрсеткендей адам –
жағдайлар мен тәрбиенің ғана ... Бұл ... ... де орта ... адам ... ... қоя отырып, қоғам мен адамды қайткенде қайта
құруға және өзгертуге болатындығын түсінбеді, оны ... ... ... ірі ... ... ... және педагог
Э.Торндайктің дәлелдеуінше қарапайым дене қасиеттері сияқты ... ақыл ... мен ... ... қуалаушылықпен анықталады деп пайымдаған екен
(бихевиоризм мінез-құлық деген мағынада). Ол ... ... ... ең ... ... ... секіру қабілетін, ол ... соң ... ... жеке ... қасиеттерін анықтайды деп есептейді.
Адам миының құрылымы тұқым қуалайды, қоғамда болып отырып, ол ... ... ... ... бұрынғы өткен ұрпақтардың тәжірибиесін
меңгеріп, оны жетілдіреді, жеке адам ... ... ... Сөйтіп, адам
өзінің іс-әрекеті мен жағдайын ... ... ... отырады, солармен
бірге өзі де өзгереді.
Экзистенциализм (лат. – тіршілік, күн ... ... ең кең ... ... бірі ... М.Хайдеггер, К.Эсперс, Г.Марсель
ерекшелігі: адамның қалыптасуындағы тәрбие мен білімнің мәнін жоққа шығару.
Осыған ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеуді нәтижелі
деп есептейді. Сөйтіп ... ... ... ... ... тәрбиелік ықпалына қарсы қояды, бұл ... ... ... ... – діни сипаттағы объективтік идеализмнің бір саласы. Олар:
Ж.Маритен (АҚШ), М.Казотти, М.Стефанини (Италия) ... ... дін ... апарып тірейді. Адам жаны құдай жаратқан болғандықтан, оның дамуы
да діни тәрбиенің әсерінен болады.
Осы заманғы ағылшын ... ... ... ... ... ... пайызы генетикалық себептерге және 20 пайызы ... ... деп ... ... ... орыс ... ... дүниеге келген
сәттен-ақ әлеуметтік, қоғамдық тіршілік иесі болып саналады деп көрсетеді.
Өсіп толысу үшін баланың ... ... ... ... ... бар. ... ... қажетті білім мен ... ... ... болу процесінде балада адамдарды қажет етіп
тұру тілегі ... ал ... өзі оның ... дамуының аса маңызды
қайнар көзі болып табылады.
Балаға қоғам мен ... ... ... әсер етуі ... бұл ... бола ... бұл ықпалдың арасында кейбір жеке
сәйкестіктер де, қарама-қайшылықтарда болуы мүмкін.
Қазақтың көрнекті ақыны, ұстазы ... адам ... ... ... ... ... "Жер ... басқа жан иелері мен салыстырғанда, адам
баласы ... өте ... осал ... ... ... төлі туа сала ... балапаны жұмыртқадан жарылысымен жүгіріп кетеді. Ал адам балдасы
туғанда іңгәләған ... мол бір ... ет. ... есі жоқ. ... ... ... ұлғаюы тым сараң, тым шабан. Мініеки адам баласы осылай, ... ... ... аса ... ... оның ... ... азық беріп,
өсуіне көмек көрсетпей, яғни оны тәрбие қылмай болмайды" – деген екен.
Қазақ ...... ... келе ... ... бар. Өзіндік - әдет-
ғұрып, салт-дәстүр, діни наным-сенімі бар халық. Біздің ... ... көп ... ... ... ... "шыр" етіп жерге түскеннен
бастап үлкен өнегелі азамат болғанша ұлттық ерекшеліктерімізге ... ... ... ... ... бесікке салу, тұсау кесер,т.б.-
лардың бала тәрбиесінде алатын орны зор. Әсіресе, ... ауыз ... ... жыры, мақал-мәтелдер баланың дүниеге көзқарасының
дамуына көп ықпалын ... ... ... ... ... батырларға
еліктесе, қазіргі кезде кинодағы боевик, ... ... ... ... ... өзі адам тәрбиесінде, жалпы алғанда қоғамның
дамуына кері әсерін тигізеді. Мәселен, ... ... ... сан ... ... да ... образдардың галериясын жасап берді.
Бұлардың арасында Павел Корчагин (Н.Островский ... ... ... ... ... "Нағыз адам") т.б. атауға болады. Бұл арада айта
кететін қазақ қыздары Мәншүк Маметова, Әлия ... ... ... ұрпаққа үлгі боларлықтай. Бүгінгі нарықтық экономика қиын
қыстау заманда бала тәрбиесін "Ұлы тұлға " ... ... ... Г.Итард: "Өркениет болмаса адам ең төмен, ең ... ... еді. Адам тек ... ... адам ... ... ... екен.
Әлеуметтік орта ықпалы ең ... ... ... ... ... орта ұғымына осы қоғамдағы қоғамдық қатынастар мен осы
қатынастарды реттеп ... ... ... Адам ... ... әсер
ететін, мейлінше сан алуан сыртқы құбылыстардың комплексі, ... ... ... ... ... ... ... Табиғи немесе географиялық, әлеуметтік
және үй-ішінгің ортасының ықпалы туралы сөз етуге болады. Әрбір орта адамға
ерекеше ... ... ... ... ... адамадар мен арласпайынша
адам өзі адам бола ... Адам ... - ... ... ... ... ... келтірейік. Мычсалы, Киплингтің "Маугли
туралы ертегісі" басынан аяғына дейін ойдан шығарылған деп айта аламаймыз.
Адам ... ... ... ... назар аударсаң, бұл
шындыққа ұласады. Жалпы, адам баласын хайуандар ... ... ... өте көп. ... ... шындық, қайсысы ертегі екенін біз ... ... ... ... таптардың саясаты бала талабының мұраттарының
қалыптасуына зор ықпал ... Оның ... оқып ... алатын отбасы, ұжымы,
сондай-ақ оның тұрмыс жағдайы: пәтері, тамақтануы, бала ... ... ... ... ... ... ... қызметі, өсіп
келе жатқан назрына ілінген әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... қатынастар, осының бәрі таным көздері. Ақпарат құралдары, ... мен оның ... ... ... ... ... ... бүкіл жер шарын кеңістікке айналдырады.
Адамды тікелей қоршайтын: отбасы, мектеп, жолдастарымен ... зор ... ... ... үлкен ықпал жасайтын, әсіресе, балалық ... ... ... ... ... ... ... ортасын,
көзқарастарын құнды бағдарын анықтайды.
Д.Писарев айтқандай ... ... ... ... ... ... ... – мекетптегі басты тұлға. ... бала ... ... ... ... ... Джон Локк баланың жан дүниесін тәрбиеші өзі
нені қажет деп санаса, соны жазуға ... таза ... ... Кез-
келген ортаның ықпал ету сипаты жеке адамның рухани байлығына, оның
тілектері мен ... ... ... адамның дамуы табиғи әлеуметтік орта мен іс-әрекеттері
арқылы тұрмыс-жағдайын, ... ... ... ... дамуы өте күрделі толып жатқан қайшылықтары бар ... ... орта әсер ... де, ішкі ... ... ... өтіп жатады.
Бұлар қандай да болсын тірі және өніп-өсіп келе ... ... ... да тән болып келеді. Сыртқы әсерлерген, әрине, ең ... ... ... ...... ... ... және әлеуметтік
орта бейімделуі мен оның қоғам өміріне қатынасуы.
Осы үш фактор адамның ... ... әсер ... ... ... ... ... бұлардың қайсысы және қашан жетекші
болып ... ... ... өте зор ... және ... ... ... осы үш факторлар өзара тығыз әрекеттестікте ... ... ... ... ... ... жеке ... тигізетін әсеорі әр
түрлі. Енді әр қайсысын жеке қарастырайық.
1.Тұқым қуалаушылық немесе биолгиялық фактор – ата-анасының ... ... ... ... ... берілуі. Тұқым қуалаушылықты
таситын "Ген" – грек тілінен аударғанда туа біту деп ... ... ... қасиеттері гендік кодпен шифрленетінін, олар ... ... ... ... оны ... жеткізіп
отыратындығын дәлелдейді. Тұқым қуалаушылық арқылы әртүрлі нышандар, ... ... ... ... ... ... сыртқы бейнелер: дене
бітім ерекшеліктері көздің, шаштың, терінің түрі беріледі. Қан ... қант ... ... мен наркоманияның тұқым қуалаушылық
сипаты бар.
Адамның орталық нерв жүйесіндегі туа біткен ерекшеліктері.
Адамда, туа біткен ... ... ... ... ... тік ... жүру, тілдің дамуы, ойлануы, еңбек етуге қабілеттілігі,
музыкаға бейімділігі тағы толып ... ... ... ... ... дамымайды, оны қозғаушы күші және дамыту тәрбиеге, әлеуметтік
жағдайға байланысты. Осыдан ... адам ... ... ... ... ... мен қоғамдық қатынастар.
Адам бүкіл өмір бойында оның дамуы жүріп жатады. Ол сан алуан дене ... ... ... ... және ... ... өзгерістерге ұшырайды.
Дене күштері өзгерістеріне – сүйек және ... ет ... ... нерв ... өсуі мен ... ... өзгерістер, ең алдымен, ақыл-ой жағынан дамуына, жеке ... ... ... ... мен ... тіршілік ету үшін
қажетті әлеуметтік салдарды алуына қатысты болып келеді.
Данышпан абай айтпақшы: ... ... ... десе, екіншісі, көрсем,
білсем” – дейді. Адам көп жағдайда өзін-өзі тәрбиелей білім өзінің деңгейін
көтеруі тиіс. Адамның әрқашанда ... ... ... ерік-жігері оны
жетістіктерге жетелейді.
Адам басқа адамдармен ... ... ... ... ... ... емес.
2.Сыртқы орта әсері: Адамның дамуына сыртқы орта ... ... ... ... Ол ... әлеуметтік, жанұядағы жағдайлар, мектеп,
достары, микроаудандар атауға болады.
Бала кезде адамға үй ішіндегі жағдайлар көп ... ... ... даму ... ... бағыт-бағдар алады. Жанұяда болатын ұрыс-
керіс қиындықтардың барлығы өсіп келе ... бала ... ... Адамға географиялық, климаттық ... әсер ... ... ... өзгеріп отырды. Ол қоршаған ортаға бейімделіп отырады.
Климат ауыстырған кезде, басқа климатқа кейбір адамдар тез ... ... өте ... ... ... ... өзі де адамның
түсінігіне ішкі дүниесіне әсер етеді, нәр береді.
Климат пен ... сан ... ... ... мен ... орта ... тіршілік ету салты мен оның ... ... ық пал ... ... ... ауылшаруашылығы дамыған ауданда
тұратын, әрі ыстық тропикалық климат жағдайлары ауыл шаруашылық өндірісіне
қатынасуға джайындалған тропикалық ... ... адам ... өмір ... ... бәрі ... ... еңбек қызметі бұғы мен балық
шаруашылығы мен шұғылданады.
Қазіргі кезде биологиялық және ... ... ... ... ең ... проблемалардың бірі болып отыр.
Биологиялық және социальды (әлеуметтік) бұл бір-біріне паралель ... ... ... екі ... Олар ... комплексті түрде
бюірдей әсер етеді. Әсер ете отырып, олардың қарқындылығы, ... әр ... де ... ... Осы орайда И.Шванцор схемасы ...... ... Бұл схема адам дамуындағы үш фактордың қарым-
қатынасын суреттейді.
|Биологиялық ... ... ...... тіршілік |Адам биологиялық тірі |Адам биологиялықта ... ... ... |жан ... ... де, |әлеуметтік те жан. |
|қасиеті биологиялық |өмір барысында ортаға ... ... ... болады: |бейімделіп кетеді. |психикалық процесі тән. ... пен даму туа ... ... ... |Ал бағытталуы ол ... ... |тік топ ... |әлеуметтік орта әсері. ... ... және ... – сыртқы орта | ... ... сырт ... реттеуші. | ... ... сай анық | | ... ...... | | ... ... процесс| | ... ... ... ... авторлар оның үш жағын
қарастырады - ақыл сезім, және ... ... ... ... ... ... ... береді!: тұлға - күрделі, тұтас құбылыс, бұнда
организм ретінде адамның биологиялық ... ... ... ... Тұтас, бүтін тұлғада оның ... ... ... ... байланысты (В.А. Слатенин). Жас кезені, денсаулық,
аурулар, жарақаттар адамның әрекетіне, барлық өміріне ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік өмірдің
нәтижиелері жетекші роль атқарып, ... ... ... күш ... (Н. Островский, Ольга Скороходова және т.б. ... ... ... ... және ... ... жеке адам,
тұлға болып тәрбиеленуі мүмкін емес. Сонымен қатар жаңа тұған бала, өзіндік
даму қабілеті бар, спондандық дамуға ішкі ... және ... тән ... ... ... ... ... рефлекстер, инстинктер, табиғи
қажетіліктер ... ... ... процесінде бірте-бірте
икемділіктер, қабілеттер қалыптасады, ... мен ... ... ... ... ... ойлау пайда болады. Әрекетінде ынталармен
қоятын талабы мен баланың өзбеттілікке ... ... ... кездеседі.
Л.С. Выготскийдің ойын жалғастырып Д.Б. ... әр бір ... ... ... ... ... ұсынады.
1. Дамудың әлеуметтік жағдайын. Әлеуметтік ортадағы
баланың қарым-қатынас жүйесі;
2. Кезендегі баланың негізгі немесе жетекші іс әрекеті;
11. Дамудың негізгі жанадан ... ... ... ... ... ... бұл ... даму қисығындағы бір жасты екінші жастан
бөлетін өзгерісті нүктелер.
Д.Б. Эльконин жас өспірімдер жасын мына кезендерге бөледі:
1) АЛҒАШҚЫ БАЛАЛЫҚ ШАҚ - ... жасы ... 1 ... ... ... шақ 1-ден 3 ... дейін;
2) БАЛАЛЫҚ ШАҚ - мектепке дейінгі жас - 3-тен 7-ге ... ... ... - 7-ден 11-ге ... ... - ... жасы - ... 15 жасқа дейін алғашқы ересек жасы -
15-тен 18-ге дейін және Д.Б. Эльконин жаңа туған кезендегі, 1 жастағы, ... 7 ... 11-12 ... 15 ... ... ... әр-бір кезенде пайда болатын жаңашылдықтарды қысқаша ... ... ... ... ... жағдайы іс әрекетін жаңа
түріне баламен анасының эмоционалды қарым ... ... ... ... ... ... тез ... жаңалыққа әсерленіп
талпынады, даус реакциялары дамиды, заттармен манипуляция ... ... ... ... болады.Бұл кезенде 2 жаңашылдық туады: а) жүру; ... ... ... ... ... ой және тіл әрі ... дамиды, жүруге,
қозғалуға, ойнауға үйренеді. Мектепке дейінгілердің негізгі ... ... ... ... негіздері пайда болады;
2) этикалық нормаларды ұғынуы қалыптасады;
3) түрткілердің өз-ара бағынуы;
4) еріксіз жүріс-тұрыстың пайда болуы;
5) ... ... ... ... ... ... ... бала-мұғалім жүйесі өтеді.
Бұл әлеуметтік жағдай баладан ерекше іс-әрекетті талап ... Бұл оқу ... Оқу іс ... ... оқу міндеттер оқушының игеретін
нәрсесі; оқу қимылдары - ... ... ... оқу ... ... қимылы - баланың қимылды дұрыс істеуіне сілтеу; бағалау
қимылы - баланың нәтижеге ... ... ... ... ... ... пайда болады:
1. барлық психикалық процесстердің саналығы және ... ... ... тәсілдерінің қалыптасуы , ерікті қабылдаудың мақсатқа бағытталған,
еріксіздік қабылдауға ... ... ... және ... ... оқу іс ... ... пайда болған өзінің өзгерістерін саналы
түрде ұғыну.
Жеткіншек ... ... ... Л.С. ... ... ... топтары кездеседі:
а) (эгоцентризм доминантасы( - жеткіншектің ... ... ... ... алыстық доминантасы - жеткіншектің алыстағы, үлкен, ... ... ... тырысу, күш салу доминантасы - жеткіншектің қарсыласуға ұмтылуы, ... ... ... ... ... ... ... (романтика (арманшыл) доминантасы( - жеткіншектің ... ... ... Осы ... ... ... іс-әрекеттің жоғарғы формасы пайда болады. ... ... ... ... пайда болады. Тағыда екі жаңашылдықтар осы жеткіншек
кезенінде қалыптасады - олар рефлексияның ... және ... ... ... қалыптасуы.
Алғашқы ересектер кезенінде тұлғаның қызығушылықтары, талаптары мен
ынталары өсіп, түрткілер аумағы көптеген өзгерістерге ұшырайды.
Дамуды кезеңдерге ... ... ... бар.
/Коменский, Штрау, Бюллер, Левитов, Эльконин, Ванек, Шванцарс және т.б./
Я.И.Коменский ... ... ... ... баланың жас
ерекшеліктерін сақтау туралы айтты. Ол табиғатқа ... ... оқу мен ... ... жас ... сай болуы
керектігін енгізген.
Жас ... ... алу - ... принциптерінің
негізгісі. Мұғалім оған сүйене ... оқу ... ... әр ... ... ... негізденді, дамуға тиімді
күн тәртібін анықтайды. Еңбек және ... оқу ... ... ... ... ... жас ... туралы шешуде көп
көмек етеді. Олар және оқу-тәрбие ісінің формалары мен ... ... ... ... ... "акселерацио" - ускорение деген мағынаны
білдіреді/ - бұл балалық шақ пен ... ... ... пен
психикалық дамудың жылдамдауы. Биологтардың айтуынша ... ... ... ... ... оны ... ... ал педагогтар - тұлғаның рухани дамуымен
және әлеуметтенуімен ... ... ... ... ... балалар мен жеткіншектердің физикалық және рухани ... ... ... /оны ... 1 ... ... Акселерацияның
нәтижесінде 70-ші жылдары организмнің пісуі /2 ... ... ... ... /3 ... ... ... Осы кезде
қайшылық туады. Интелектуалды, әлеуметтік, өнегелік қасиеттердің негізі
психикалық функцияға қарағанда орта ... дене тез ... ... орта ... тұратын қыздарда 13-15 жаста, ұл
балаларда 14-16 жаста организмнің физиологиялық дамуы негізінен бітеді де
үлкен адамның ... ... ... ... ... ... бұлай деп
айтуға болмайды.
Акселерация қарқыны туралы келесі салыстырмалы көрсеткіштерді айтады.
Соңғы үш он ... 50-ші ... ... ... бойының орташа көрсеткіші 13-15 сантиметрге, ал салмағы 10-12
кг ... 80-ші ... ... ... ... ... ... қарқыны тежеліп, біршама басылып қалды.
Даму мен оқыту екі ... ... Егер даму ... ... ... ... болса, оқыту - бұл баланың даму ... ... және ... кезең болып табылады. ... даму ... ... ... және ... ішкі процестерін қозғалысқа әкеледі.
Жақын арада даму зонасы дегеніміз - бұл баланың ... даму ... ... даму ... ... Дамудың өзекті деңгейі деген дамудың кешегі
күнде ... ... ... ал ... арада даму зонасы ол ертеңгі
күндегі ақыл-ойдың ... ... ... ... егер ... адамды барлық жағынан
тәрбиелегісі келсе, ол оны жанжақты білу ... ... ... табу және барлық шақтың кезенін белгілеуде оның анатомиялық
көрсеткіштерің, ... ... ... ... сапалы
өзгерістерін, психиканың дамуын, эмоционалды ерікті және ... ... ... ... еске ... ... ... дамуынын (онтогенездін) бірнеше
заңдарын тужырымдаған: (Баланың дамуы уақыт бойында күрделі ... ... бар. ... ... ... ырғағымен сәйкес келмейді және
өмірдің әр жылдарында өзгеріп тұрады. Мысалы; бөбек кезеніндегі бір ... ... бір жыл ... тен ... ... ... заңы даму ... өзгерістердің
тізбегі. Бала аз білетін үлкен емес, ол сапасы ерекше психикасы бар жан(.
(Баланың бір ... ... ... ... психикасының әр жақтарына
тән оптималды даму кезендері бар(. Бұл жас ... нерв ... ... да тез дамиды. ... ... ... ... 45 %, көру - 80 %, ... 50 % ... жылдамдығы, жаңа қасиеттерді туындатуға, баланың іс -әрекетін,
оқу-тәрбие процесін белгілі мақсатқа бағытталғандығын талап ... ... жас ... ... бір ... және ұйымдаспаған.
Бұл жастағылар 9 және 6 санын және ... ... ... ... ... ... ... оқушыларды
мақсат қойып тыңдауға, көруге үйретеді. Зейін бұл жаста әлі толығынан
тұрақты емес. ... оқу және ... ... ... бойында зейін
мәдениетін тәрбиелеуге бағытталған. Мектеп өмірі баладан ... ... ... ... ... ... ... яғни еріксіз зейін оқу
түрткісі мен оқу ... ... ... сезімінің дамуынан
туындайды.
Балалардың ойлауы эмоционалды-бейнеліктен абстрактілі болып дамиды.
Бастауыш мектептің негізгі ... ... жаңа ... ... ... ... байланыстарды ұғыну деңгейін
дамыту. Бұл жерде мектептің, мұғалімнің ролі ... ... ... оқу-тәрбие процестерін құрастыру, оқу ... ... ... ... ... ... әдістері кіші мектеп
оқушыларының ой ... ... ... көрсетеді.
Ой сөйлеу мен сөйлеумен бірге дамиды. Қазіргі 4-ші класс оқушыларының
артық ... ... ... ... ... тұрады. Егер мектепке
дейінгілері 15 берілген сөйлемнен 3-5 есте ... ал кіші ... 1-6-8 ... есте сақтайды.
Бұл жастағы балалардың есі көрнекі - бейнелілік болып келеді де,
қызықты, конкретті, жарық ... тез есте ... жас ... ... ... мен ... ... ретінде
қалыптасуы жаңа қатынастардың, іс-әрекеттің жаңа ... ... ... ... ... көнгіштігі мен иланушылығы, олардың
сенгіштігі, ... ... ... ... ... ... дамытуға ықпал етеді. Бастауыш мектеп өздерінің
тәрбиеленушілеріне дұрыс ... сай ... ... ... ойынмен араластырылғаны тиімді ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру әрекеттерінің әдеттерін
және жан-жақты белсенділік дамытуы керек.
Жеткіншектерге қарағанда бұл ... ... ... ... ... тез ... ... тапқыштықты
бағалайды. Моралды көзқарастар бағалау этикалық көзқарас ... ... ... ... толық, терең болады. Олар қандай әрекетпен болсын,
өздеріне ... ... ... ... ... ... назарын аударуға ықпал етсе,
осы кезеңде, өмір маңызды бақыт, парыз, ... ... ... ойланады.
Жүріс-тұрыстың саналы түрткілері күшейеді, тұлғаның ұжымда алатын орны,
қарым-қатынас ерекшеліктері терең мәнге ие ... ... ... таңдауы қызығушылықтары мен талаптарына жауап береді.
"Халықтық тәрбиенің тәжірибесінен тыс жерде педагогикада ... ... ... ұлы педагогы К.Д.Ушинский текке айтпаған,
тәрбиенің негізі отбасынан басталады дейміз. Патриоттық ... ана ... ... ... ... ... ... пен мақтаныш сезімін
ұялатып ұлттық рухты сіңіру, тіл мен әдебиеті, тарихы мен өнерін ... ... ... оны талап ету - әрбір ата-ананың міндеті,
өмірлік парызы. Халқымыздың күрескер ұлдары Кенесары, Махамбет пен ... ... ... Отан ... ... ... Момышұлының,
қазақтың қаһарман қыздары Әлия мен Мәншүктің ерліктері бүгінгі және ... ... ... ... ... ... ұжымның тигізер әсері орасан үлкен. Баланы ұжым
арқылы тәрбиелеу сонау көне заманнан бері күн ... ... ... ішінде балаларды ұжымдық негізде тәрбиелеу мәселесін ... іске ... ... ... ... ... И.Г.Песталоцин болды.
Ол балалар үйін ұйымдастырып, оны үлкен отбасына айналдыруға тырысты, онда
мейірбандық бірліккен әрекет және ... ... орын ... ... ... ... қызықтыру отбасы – мектепте берілетін тәрбиеге
баланың оқыған әдеби кітабына, ол қатынасқан әр түрлі кештерге, ол ... ... ... т.б. ... – жарыстарға байланысты. Балалардың
бойына оқу орындарында, отбасында, қоғамдық орындарда өзін мәдениетті ... ... ... ... ... ... ... жұртшылықтың алдында тұрған аса жауапты міндет өсіп келе
жатқан ұрпақ алдында.
3. Жеке адам еңбексіз дамымайды. Еңбек ... ... дене ... ... және ... деңгейі дамып, жетіледі. Кәсіби
еңбектің ... мәні және ... арта ... Кәсіби еңбек
процесінде өзінің және ... ... ... ... ... адам материалдық және рухани құндылықты жасайды. Жеке адам өз күшінің
шамасын және қабілетін, творчествалық ... ... ... адам ... ... ... терең түсінсе, соғұрлым оның жұмысы нәтижелі, ... және ... ... ... ... ... тізімі:
1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания.Л., ЛГУ,1968г.с 339
2. Т.Т. Тәжібаев. Абай жастарды ... ... ... ... ... Ә.А. ... ... Алматы, “Қазақ университеті”, 1991-
112 б
4. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Педучилищелерге арналған. Алматы,”мектеп”,
1982

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іскерлік қарым-қатынас этикасы3 бет
Бағалы қағаздар нарығының объектілері21 бет
Психологиялық қарым-қатынас және оның құрамы43 бет
Эмпатиялық қабілеттіліктерді өзіндік бағалау22 бет
Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері15 бет
Әлеуметтiк жұмыс жүйесiндегi қоғамдық және қайырымдылық ұйымдар4 бет
Оқытушылар мен студенттер арасындағы тұлға аралық қарым-қатынастың психологиялық ерекшеліктерін айқындау59 бет
Оқытушылар мен студенттердің тұлға аралық қатынасының психологиялық ерекшеліктері59 бет
Оқытушылар мен студенттердің тұлға аралық қатынасының психологиялық ерекшеліктері туралы92 бет
Педагогикадағы тұлғаның дамуына байланысты проблемалар 10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь