Тілдік норма

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Тілдік норма. Тіл мәдениеті
1.1. Тілдік норманың қалыптануы
Қазақтың бүгінгі ұлттық жазба әдеби тілінің әлеуметтік қызмет өрісі кеңейе түсті, функционалдық стильдері сараланып, әрқайсысы өзінің белгілерімен айқындалды, қоғамға қызмет етуінің ауызша да, жазбаша да түрі жанданды. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл статусына ие болуы ұлттық сананы тәрбиелеуде, ұлттық намысты қорғауда, ұлттық мәдениетті көтеруде үлкен мәні бар факторға айналды. Осылардың баршасы тілдің өзіне әлеумет назарын аудартып, оның дұрыс, жемісті қызмет етуіне қойылатын талаптарды күшейтті. Солардың бірі – «тіл мәдениеті» деген білім-ғылым тармағы дүниеге келді.
        
        Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Тілдік норма. Тіл мәдениеті
+ Тілдік норманың қалыптануы
Қазақтың бүгінгі ұлттық жазба әдеби тілінің әлеуметтік қызмет өрісі кеңейе түсті, функционалдық стильдері ... ... ... ... ... қоғамға қызмет етуінің ауызша да, жазбаша да түрі жанданды. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ие ... ... ... тәрбиелеуде, ұлттық намысты қорғауда, ұлттық мәдениетті көтеруде үлкен мәні бар ... ... ... ... тілдің өзіне әлеумет назарын аудартып, оның дұрыс, жемісті қызмет етуіне ... ... ... ... бірі - ... білім-ғылым тармағы дүниеге келді.
Тіл мәдениеті - әдеби тілдің нормасы мен оның дамуын, сөйлеу тілімен ... ... тіл ... ... Тіл ... тіл ... ... салаларынан айырмашылығы - оның күнделікті ... ... ... жазу, сөйлеу мәдениетімен тығыз байланыста болатындығында. Тіл мәдениеті дегеніміз - ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір тәртіппен жүйелі қолдану.
Тіл мәдениеті тілдік норманың 3 түрін қамтиды:
* ... ... ... ... ... ... ... этика - сөз нормалары (сөйлеу этикасының ережелері);
* коммуникативті норма (сөйлеу ... ... ... ... ең ... ... - ... норма. Тіл білімінің тармағы болып саналатын көптеген ғылыми-практикалық проблемаларды қамтиды. Ол тек тілдің қолданысындағы ағаттықтары мен жазудағы ... ... ... ... ғана көздемейді. Тіл қолданысындағы қателерді көрсету үшін олардың дұрыс ... тиіс ... тану ... ... тілдік жүйені, ол жүйеге сай қалыптасқан нормаларды айқындап алуы шарт. Сондай-ақ тіл тіршілігінде ... ғана ... ... ол дыбыстардың айтылу сазы дегендердің мәні зор, бүгінгі тілдердің қызметі жазумен қоян-қолтық астарласып жатыр, бұл ... тіл ... ... ете ... ... да емле ... де , яғни ... да дұрыстықты, жүйелілікті, қолайлылықты талап етуі заңды.
Тіл мәдениетінің өзегі - норма туралы ұғым. Норма тілдің жүйесі мен ... иек ... ... жүйе дегеніміз тілде бар үлгілердің, қолданыс типтерінің ... бір ... ... ал ... ... ... осы ... іске асқан материалдық мүмкіндіктері. Тіл элементтері: дыбыс, сөз, сөйлем қолданыста тілдік ... иек ... ал ... ... ... ... ... Орыс тіл білімпаздары бұл ретте үш сатыны атайды, біріншісі - тілдік мүмкіндіктер жүйесі, екіншіт сатыда осы жүйенің ... ... ... ... ... ... - сол материалдың қолданысы.
Тіл мәдениеті - ... тіл ... ... ... ... кейінірек қолға алынған саласының бірі. Бұл слаланың өзге нысандардан айырмасы - оның ... ... ... ... ... ... ұштасып жататындығында. Сондықтан тіл мәдениетін ғылыми-практикалық тұрғыдан сөз ... ... ... ... ... ... гөрі, статикалық тұрғыдан қарастыру бірінші кезекте тұрады, яғни тіл ... ... ... әр кезеңдердегі сипаты дегеннен гөрі, дәл бүгінгі жай-күйі, проблемалары, даму ... ... ... ... алдымен көңіл аударылады. Мұны тіл қолданысының өзі сұрайды, бұл бүгінгі әлеуметтік сұраныс.
Тіл мәдениетінің өзге салалардан кешірек, кейінірек қолға алынуының ... ... бар. ... ... ... ... ету ... норманың, яғни қолданыс заңдылықтарының қалыптасып, едәуір тұрақталған әдеби ... ... оның ... да, ... да ... ... жұртшылық тұтас пайдалана бастаған кезіне тікелей байланысты. ... ... ... пен ... ... мен телевидениенің, ұлт театры мен киносының дамыған кезінде тіл мәдениетіне, яғни тілді дұрыс, әдемі қолдануға, жазу ... ... азар ... ... ... ... ететін құбылыстың өзі әбден күшіне енгенше, тіл түралы ғылым-танымның бұл тармағының кешендеп қолға алынуы ... да ... ... ... ... ... орыс тіл мамандары, бұл проблема жазба әдеби тіл кезеңінің сұранысы дегенді айтады. Мұның да қисыны бар. Тіл ... ... ... ... ... біршама тұрақталуында, заңдастырылып хатқа түсуінде жатса, бұлар ... ... ... ... қам-қарекеттері.
Тіл мәдениеті, ең алдымен, әдеби норма дегенге тікелей қатысты. Жалпы тіл білімінде бршама қалыптасқан ... иек ... тіл ... ... - ... ... оның ... әдеби тіл нормаларын дұрыс сақтау әрекеті болып табылады. Кейбір зерттеушілер бұл ... ... ... артып, тілдің көріктеу құралдарын, яғни стилистикалық заңдылықтарды дұрыс пайдалануды да сөз ... ... деп ... тіл ... дегеніміз - сөздерді дұрыс, орнымен қолдану (лексикалық), дұрыс құрастыру (синтаксистік), дұрыс қиюластыру (морфологиялық), дұрыс дыбыстау ... ... жазу ... тілді әсерлі етіп жұмсау (стилистикалық) нормаларын ұстану, орнықтыру, жетілдіру. Осылардың брін қосып, тіл мәдениеті деген ғылыми-таным саласын деп ... бар, яғни ... - ... ... ... ... ілім.
Тіл мәденитеі атқаратын міндеттердің бірі - қай қолданыс бұл ... ... ... табылады, қайсысы - жоқ деген мәселелерді түбегейлі зерттеу. Өйткені тілдің мәдениетін танытатын шарт - тек ... ... ... ... ... қана қою емес, ол нормалардың өздерінің дұрыстығын, сындарлылығын тап басып тану және ... деп ... ... ... өзі деп бағалануы үшін ол тілдің құрылымдық заңдылықтарына сай келуі керек.
атты білім-ғылым саласының ... ... бірі - ... ... ... ... айқындау, әдеби тілдік бүгінгі нормаларды бөлек көрсету, олардың сақталу және бұзылу сәттерін қадағалау, қысқасы, бұл саладағы жұмыстарды ғылыми негізде жүргізу. ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... тіл тәжірибесіндері реттеуші әрекеттерді жеке ғалымдардың немесе өзге де белгілі жазушы, журналистердің беделіне қарай жүргізбей, ... ... ... яғни ол ... қазақ тілінің құрылымдық заңдылықтарына сай келетін-келмейтіндігіне, жүйелік ... ... ... дәлелдеп барып реттеп отыру қажет. Демек, алдымызда қазақ тіл ... ... ... ... ... тұр. Ол үшін, біздіңше, бірінші кезектегі ізденістеріміз бен ... ... ... ... ... Лексикалық нормаларды таныту, яғни сөз қолданыс регламентациясында әр алуан варианттылық проблемасын шешу. Варианттылық, яғни жарыспа қатарлар - сөз ... ... ... Тіл ... әр кезеңінде әр түрлі салада, әр түрлі дәрежеде және әр қилы сипатта жарыспалылықтың орын алуы - табиғи құбылыс. ... ... тіл өмір ... Егер ... ... ... тілдің нормалану процесі де жүрмес еді, тіл мәдениеті үшін күрес те күн тәртібінде тұрмас еді. Варианттылық тек лексикалық қана ... ... ... қазіргі даму сатысында әр алуан лексика-семантикалық, ішінара грамматикалық, әсіресе синтаксистік, орфографиялық орфоэпиялық, стильдік вариант қатарлары бар. Жарыспалылық ... ... ... ... мен жергілікті сөздерді, арготизмдер мен жаргонизмдерді ажыратып алу қажет. Осы ... ... ... ... ... ... диалектизмдердің лексикалық, стильдік статусы айқындалады.
Норма регламентациясына келгенде жасанды тұлғалардың да, оның ішінде тек ... ... ғана ... ... ... ... де жасау әлдеқайда жандана түскеніне назар аудару және оларды реттеу - бойынша жүргізілетін шаралардың бірі және ... ... Тіл ... ... ... кезек күттірмес маңызды шаруа орфоэпияға, яғни сөйлеу актісінде сөздерді дұрыс дыбыстай білуге қатысты. Бұл орайда орфоэпия ... ... ... ... ... ескеруге тура келеді. Бұл күнде орфоэпия нормаларының жазудың құлдығына ... ... бар. ... ... бір ... ... ережелерінің нормалану процесінің әлсіздігінен, екінші жағынан, жазу дәстүріміздің күшті дамуы салдарынан сөздер қалай жазылса, солай оқу салты етек алып бара ... да, сөз ... о,е ... айтуда орыс тілінің әсері байқалатындығы да тіл ... ... ... алаңдатады.
Үшінші. Радио, теледидар және баспасөз сияқты бұқаралық ақпарат құралдарының тіліне арнайы ... ... да тіл ... ... ... Бұқаралық ақпарат құралдарының тілі дегенде, олардың сөз таңдап жұмсау әрекеттерінен бастап, орфографиялық, орфоэпиялық нормаларды дұрыс қолдануларына назар аударылады. Бұлар ... екі есе көп жүк ... бірі - ... ... ... ... ... мен теледидар қызметкерлері тіл мәдениеті проблемаларын көтеру, тілдік нормаларды берік сақтау сияқты мәселерді өздерінің тікелей насихаттауы, түсіндіруі, ... ... ... ... - сахна мен радио, теледидар қызметкерлері орфоэпиялық нормаларды қалың көпшілікке үйретуші ұстаз болуға міндетті, ал баспасөз ... ... ... ... ... жазу ... көтеруге мейлінше зор қызмет етуге міндетті.
- екі салада қолданылатын термин: біір - осы ... ... ... жалпы мағынада, атап айтсақ, әдеби тілді жазбаша және ауызша қолданғанда оның ... ... ... ... ... ... ... - бұл терминмен тіл білімінің бір ... ... ол - ... ... ... мен ... мәдениеттің қаруы ретінде дамыта түсу үшін, оның нормалануын ғылыми негізде зерттейтін ... Тіл ... ... ... ... ... оның қолданыстағы нормаларын сөз дұрыстығы, яғни тіл бірліктерін дұрыс жұмсау және әсерлі, әсем етіп жұмсау деп бөліп қарастырылады. ... ... тек ... ... қана ... тіл ... эстетикалық тұрғыдан да әсерлі етіп жұмсай білу адамның жалпы кісілік мәдениетін, ой-парасатының дәрежесін, тілге деген ықылас-құрметін танытады.
дегенді ғылым ... ... сөз ... әңгіме тіл мәдениеті проблемаларын теориялық негіздерге сүйеніп зерттеу болып ... ... тіл ... - ... және практикалық іс-қарекеттерді қажет ететін сала, яғни ғылымның тәжірибемен ... ... ... ... ... ... ... көріністер мен құбылыстар оларды ғылыми тұрғыдан талдап-танытуды талап етсе, ғылыми түйіндер мен тұжырымдар қолданыс заңдылықтарын дәлелдеуге, дұрыс-бұрыстығын негіздеуге мүмкіндік береді. ... тіл ... ... ... ... ... ... біраз бұрын жүріп жатады да, жеке бір құбылыс ретінде әлеумет назарына ілінуі оны ғылыми негізде зерттей бастаған кезбен ... ... ... ... ... ең бастысы - тілдік норманы тану, ... ... ... Тіл ... тіл ... тармағы нормативтік грамматикамен, нормативтік фонетикамен және нормативтік стилистикамен ұштасып жатады, яғни қазіргі күнде ... деп ... ... фонетикалық заңдылықтар мен олардың қолданыстағы көрінісінің ұштастығы және ... ... ... ... ... мәдениеті теорияларының ішіне ұлттық әдеби тілге, көркес әдебиет тіліне қатысты ізденістер мен тұжырымдар да ... Тіл ... ... ... ие ... ... мәдени өмірінен орын алуы тіл дамуының барлық кезеңінде бірдей, біркелкі болмайды. Зерттеушілер дұрыс танығандай, тіл ... ... ... ... ... қалыптаса бастаған кезінде күн тәртібіне қойылды. Ұлттық тіл біршама дамыған кезеңдерінде де тіл мәдениеті проблемалары көтеріліп, ... ... ... ... тұстары да болады, ол - қоғамның әлеуметтік, саяси, мәдени тіршілігінде ірі өзгерістер, толқулар пайда болған тұсқа тура ... ... ... әр түрлі революциялық дүмпулер, демократиялық қозғалыстың бел алуы, соғыстар, техниканың күрт дамуы сияқтылар туғызады. ... ... сөз ету үшін бұл ... ... ... аударсақ. Алдымен, норма, нормалану (нормализация) және кодификация терминдерін білдіретін ұғымдар ... ... ... ... - ... тілдің өзі ұсынған тәртіп, нормалану - сол тәртіптерді тілдің өзінің ... ... ... мен ол ... кодификациясы бір әрекет емес, соңғысы тіл процестеріне адамдардың араласуы, яғни ... ... ... ... дұрысын бекіту, қалыптанғандарын хатқа тіркеу сияқты іс-әрекетті білдіреді. Кодификация - әдеби тілдің дамуына әлеумет тарапынан ықпал ... ... ... ... дегендерге қатысты бар терминдердің және бірі - узус. Орыс тіл білімінде деген түсініктеме береді, узустың ... ... ... яғни әдеттегі мағынадан бөлек, тек сол контексте келтірілген ... ... ... ... Узус пен оккозионализмдер - оппозитивтік дүниелер. Сірә, дұрыс қолданыстағы бірлікті дейтін болсақ, оның дегеннен қандай айырмасы ... ... біз узус деп ... ... ... ... ... дағдыға айналған қолданысты атағанды дұрыс деп санаймыз.бұған зерттеуші Н.Уәлиев жақсы мысалдар келтіреді. Мысалы ... ... ... ... ер (атқа салатын) деген зат есімнен етістік тудырғанда ерле болуға тиіс, бірақ қолданыста ертте тұлғасы жиірек ... сол ... қозы ... ... ... деп ... ... бірақ қазақ тілінде қоздады түрі қолданылады. Ал біздің байқауымызша бұл күнде ... ... ... ... ... пікір таласын тудырып келеді. Пәленше пәлен жылы туды деп айтылып келген сөйлемді туылды деп жазу ... ... Егер ... ... ... қуаласақ, туылды тұлғасы дұрыс: туатын-ана, туылатын-бала. Туылу - ырықсыз етіс. Бірақ қолданыста туды тұлғасының ... - ... ... Узустық тұлғаның тілден берік орын алғандығы сондай, ол - ... ... ... ... туған ағасы (бірге туылған ағасы емес), туған жері ... жері ... ... ... ... ... сияқты қолданыстарды қалыптастырған.
Узустық құбылыс мақал-мәтелдерде тіпті көбірек кездеседі. Мысалы ішкен асын жерге ... ... ... мағыналық алогизм сезіледі, бұл мәтел деген мағынаны береді, ... ... ... ... асты ... енді ... деп ... асын жерге қоюы (ұмытуы, ескермеуі) керек қой, бірақ мәтел дәл осы тұлғада ... ... ... Бұл да ... ... узус пен ... ... қараған жөн. Нормативтік бірліктер де қолданылып кеткендер, олай ... узус ... ... ... ... ... ... емес, тілдік дағды, тіпті узустың бір айырым белгісі - оның тілдік жүйеге қайшы келетіндігі деп танимыз.
Узустық ... ... ... белгілі бір жүйе түзетін бірліктер болып шықпайды. Айталық, әйел адамдарды азаматша, мұғалима, комсомолка, төрайым деп ... ... ... бар. Бұл, бір ... орыс ... ... болса, екіншіден, араб тілінен енген мұғалима сияқтв кейбір сөздердің, әсіресе адам аттарының жынысқа қарай ажыратылатын үлгісі (Ғазиз - ... ... - ... ... - Фарида), үшіншіден, қазақ тілінің өзінде аға-апа, әке-шеше, апа-жезде, аға-қарындас сияқты ... ... әсер ... ... ... ... ... емес, лексикалық қатарлар. Дегенмен бұл қазақ тілінің жүйесі мен құрылымына қайшы қолданыстар: қазақ тілінде ... жоқ: ақын ... ол ер адам да, әйел адам да ... егер ... ... әйел адам екенін атау керек болса, ақын қыз, ақын әйел, ақын апа деп аналитикалық жолмен атаймыз.
Тұтас алғанда тілдік норамалар, ... ... сөз ... ... ... құбылыс емес. Уақыт өткен сайын тілдің өзі сияқты, оның әр алуан тұстарындағы ... да ... ... ... бұл ... ... ... яғни тілдің барлық нормасы түн-тамырымен өзгермейді, жеке сәттері өзгереді және олардың өзі бір сәттік, кенет ... ... ... ұзақ уақытты алатын қозғалыс болады.
Әдеби тілдің нормативтік базаларын анықтаудың да мәні зор. Өзге тілдер сияқты қазақ ... ... ... - жалпы халыөтық сөйлеу тілі. Тілдік нормалар сол тілдің құрылымдық жүйесінен шығады, яғни тілдік ... сай ... ... - ... ... ... түзеді. Бұл нормаларды ұрпақтан-ұрпаққа ұластырып отыратын комулятивтік қызметі ауызша сөйлеу тілі, ауыз әдебиеті, жазу пайда болған кезеңдерден бастап жазба ... ... ... дамуының кейінгі кезеңдерінде тілді пайдаланушылардың, зерттеушілердіңғ негізінен ғалымдардың өздері реттеп, көрсеткен, хатқа тіркеп, тұрақтандырған нормалары да ... Сан ... ... ... ... жөнінен, әрине, табиғи нормалар басым болады, олар өзгеріске көп түспейді. Жаңадан ... ... ... ... тіл ... ... ... танимыз, яғни тілдік жүйеге сәйкес келу-келмеуіне қарап, таңдаймыз.
Бүгінгі таңда қазақ тілін зерттеушілердің де, ана тілінің ... ... ... ... ... да ... тіл ... нормаларына қатысты назарын аударып отырған мәселелер мынадай:
1) Тілдің графикалық құралы, яғни ең ... ... ... дыбыстық жүйесіне сай келетін әліпби таңдау, бұл проблема қазақ жұртшылығының жазу таңбасын өзгертіп, ... ... көшу ... ... ... туып ... Емле мәселелері, қазіргі қолданылып отырған жазуымыз бойынша түзілген емлеміздің қырнайтын, толықтыратын, ықшамдайтын тұстары барына назар аудару және ... емле ... ... латын жазуына сәйкестендіріп жасалатын емле ережелерін дұрыс ...
3) ... ... нормаларды қолдануға және оларды қалыптастыруға қатысты оң және ... ... яғни ... ... мен орфоэпиялық заңдылықтардың бір-біріне қайшы тұстары, оларды реттеу жолдары;
4) Ғылыми және басқа да терминология жайы; төл тілдік және ... ... ... ... ... принциптерін тұрақтандыру; кірме терминдердің тұлғалануы;
5) бексикалық қазынанаы байыта түсу мақсатын жалау етіп, қазіргі қазақ тілін әдеби нормадан тысқары тұратын ... оның ... ... ... ... ... уәжсіз қолданудан сақтандыру, көне, сирек сөздердің де қолданысына қатаң қарау, олардың мағынасын дәл біліп, орнымен жұмсауды, көпшілкке түсініктілігін ... ... Тіл ... ... ... ... түсіндіретін, үйрететін ғылыми-практикалық, анықтамалық құралдардың өте аздығы, барлығының араларына 5-10 жыл салып келесі басылымдары әрең жарық көретіндігі;
7) Мектептер мен ... оқу ... оқу ... тіл мәдениетіне арналған сағаттардың не жоқтығы, не жеткіліксіздігі.
Бұл - жалпы түрде алынған ... ... ... жеке ... ... ... та, ... да, практикалық та іс-қарекеттер тұрғанын айтуға болады.
Тіл мәдениетіне тілдің құрылымдық ... ... ... ... ... нормалар қамтылып, олардың коммуникативтік эстетикалық қызметі толық ... ... ... ... жүзеге асады. Стилистикалық норма сөйлеушінің тілдік сөйлеу тәртібін қалыптастырады. Сөз мәдениеті көркем сөйлеуде, ғылыми-көпшілік немесе ресми ортада, ... ... ... ... ... барлық салаларымен тамырлас келеді. Сөйлеу мәдениеті топ ... ... ... оның ... ... ... ... озық үлгілерін меңгерудің жолдарын, нақты қасиеттерін ұғыну сияқты мәселелермен тығыз байланысты.
Қазіргі уақыт ... сай ... тіл ... Тіл ... деп ... әсер ету мен әрекеттестік бағытында зерттелуде.
Қазақ тілінің сөз мәдениетін көтеру - ұлттық ... ... ... Қазақ Тіл мәдениетінің үлкен бір саласы - сөйлеу мәдениеті, оны жоғары ... ... ... заңдылығы - дұрыс айту нормасы. Жазу және сөйлеу мәдениетінің қазақ әдеби тілін қалыптастырудағы орны және оның ... ... ... ... ... ... тіл білімінде жан-жақты зерттеліп келеді. Сөйлеу мәдениетін ұлттық мүдде ретінде тану; сөз мәдениетіне әлеуметтік көзқарасты қалыптастыру, сөз ... ... ... мен ұлттық мәдениеттің ең басты тірегі ретінде ... сөз ... ұлт ... ... насихаттау, лингвистикалық болжау орталықтарын ашу, сөз мәдениетіне қарама-қарсы құбылыс - лингвистикалық экологияны жеке сала ретінде қарастыру, ... ... сөз ... ... т.б. ... дұрыс жолға қою негізінде Тіл мәдениеті дамиды.
Тілдік норма деп тану үшін оған қойылатын шарттар болуы керек. Бұл щарттарды ... ... ... ... ... те ... бірі - ... сол тілдің табиғи, құрылымдық өзіндік заңдылықтарына сәйкес болуы керек, яғни тілдің грамматикалық құрылысының, сөз ... сөз ... ... құбылтуының, сөз сазының табиғи заңдарына қайшы келмейтін тұлға-тәсілдер норма болып саналады. Мысалы бұл ... ... ... ... ... ... сөздердің норма болып танылуы - осы модельдің тілдік жүйеде бұрыннан бар екендігіне қатысты. Айталық, адамның қызмет түрін, кәсібін, ... ... - шы ... тек ... араб, парсы сөздерінен емес, орыс тілінен енген сөздерден де жаңа тұлғалар жасайды: тракторшы, комбайншы, футболшы дегендерді ... ... бұл ... ... парламентші, газетші сияқты ондаған туынды сөздердің еркін жасалуына жалпы ... ... ... болған, яғни бұл сөздерді қазақ тілі табиғатын бұзбайтын ... ... деп табу ... ... сай ... ... ... сөзжасамдық құбылыстардың орын алу себептері де әр үрлі болып келеді. Олардың басым ... өзге ... ... ... ... байқаймыз. Айталық, көптік жалғауының жалғанбайтын жерде келтірілуі - орыс тілінің, әсіресе, орыс тілінен аударылған үлгілердің әсері десе болады. Ал ... ... ... ... ... жаңа ... жасалуына қазақ тіліне күні кеше ғана - XIX ... II ... ... ... ... ... атарман, шабарман сияқты бірді-екілі қолданыстар сияқты. Дегенмен бұл екі сөздің жағымсыз мәндік ... ... ... ... ... ... бұзылған жүйе әрі қарай бұзыла түскен. Мұндай негізі осал, яғни тілдік құрылымына сәйкеспейтін нормалар кодификацияланбай, бірақ жарыса қолданылып жүре ... ... ... ... ... шығып кететін нормалартілдік бүкіл жүйені қамтымайды, жеке тұстарының ғана . Сондықтан норманың басты белгісі - ... ... ... ... ... ... отыруы деген қағида әрдайым күшін сақтайды.
Норманың екінші шарты - ... ... ... ... қалың жұртшылықтың әрдайым қолданысында болатындығы, яғни әлеумет дұрыс деп тауып, көпшілік болып әрдайым қолданып отыратын сөздер, ... ... ... ... ... дұрыс дыбыстау үлгілері норма болып табылады. Бұл жерде нормалық ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... әдеби тіліміздің нормалары - осы ... ... ... бұл ... ... ... , одан соң ... мағынаны білдіру үшін адамды жынысқа бөлгендегі атауы ретінде сөзін ... бұл - осы ... ... ... оның деген синонимі белгілі бір стильдік реңкпен ғана жұмсалатын сөз. Ал қатын сөзі күні кешеге дейін, Абайдың өзінде ... ... ... яғни ... 60-70 жыл бұрын қазақ жұртшылығы қатын сөзінен тұрпайылық көрмеген. ... ... ... тілінде біреудің әйелі, қосағы, жұбайы мағынасы үшін де, ... ... үшін де ... кең ... сөз - , ... бұл - ... ... дегенді жиі, актив қолданыс дегенмен шатастырмаған жөн. Сирек қолднылатын сөздер де әдеби нормадағы элементтер болуы мүмкін. Айталық, көнерген ... ... ... ... тар ... кәсіби сөздер сияқтылар сирек жұмсалады, олардың өзге ... ... ... реті келіп жұмсала қалса, барлық жұрттың аузына түсетін, яғни жаппай қолданылатын тілдік элементтер болып саналады. ... ... ... ... ... бірі - ... топ ... сөйлеу бел алған кезде, оның ішінде теледидар мен ... ... мен ... ... ... ... ... жұмыс істей бастаған тұстарда сөйлеу актісінде сөздерді қиюластырып, үндестіріп, сазды етіп айтылуына үлкен мән ... ... деп ... ... ... - оның ... қолдау табуы, яғни қалың жұршылықтың белгілі бір сөздің, тіркестің, грамматикалық тұлғаның, жаңадан жасалған не өзге ... ... ... осы ... қолданысы, оыс тұлғада айтылуы дұрыс, сөздердің сөйлеу үстінде осылайша дыбысталуы жөн деп мақұлдауы. Әрине, бұл - тілдік ... ... ... Сол ... сөйлейтін қалың жұртшылықтың деген бағасы дүниеге референдуммен келмейді, бұл бағаны бергізетін - ... бір ... тіл ... ... келетіндігі, әрдайым қолданыста болатындығы, яғни нормалылықтың алдыңғы екі шарты соңғы ... ... алып ... ... ... ... ... дұрыстықты сезетін қасиет болады, ол дұрыстықты теория жүзінде талдап-танымай-ақ, неліктен осы қолданыс дұрыс дегеннің дәлелін ... ... ... интуициясы - сезіп отырады. Дегемен ... ... ... ... оның ... ... сондай-ақ орфографиялық, орфоэпиялық нормаларды кодификация арқылы тұрақтандырып, көгшіліктің қолдануын қамтамасыз етуге тура келеді.
Жалпы әдеби тіл нормаларының ауытқып қолданылатын, яғни осы ... ... ... ... ... ... топтарға бөледі:
1) диалектизмдер, қарапайым сөздер, жай, дөрекі сөздер, жаргондар т.б. Бұл топтағы сөздердің кейіпкерлер тілінде жұмсалуына уәжді ауытқу болып ... ... лоар ... ... қолданылса, уәжсіз ауытқу болады);
2) сөздердің ... ... ... яғни олар ... ... ... ыңғайда жұмсалады;
3) сөздердің өзара тіркесу заңдылығын бұзу арқылы ауытқу. Иініне ... ... ... ... ... ... болып та келіп отырады. Авторлық баяндаулар бөлімінде белгілі бір стильдік ... ... ... да осы ... қосуға болады.
+ Норма және варианттылық (әдеби тіл нормасы)
Тіл біліміндегі вариант, варианттылық терминдерінің ... ... ... ... ... ... жатқанымен, өзіндік ерешеліктері бар. Әсіресе , дегендерге қабчстчра қолданғанда, ... ... ... ... ... да ... ... сонымен қатар шектеулі терминдік мән беріп жұмсау керектігін де айтамыз.
Тіл байлықтарын тегіс жіпке тізіп, әрқайсысын бөлек алып, ол былай айтылсын, ... ... деп өкім ... ... ... Ол - ... тілдің ілгері даму барысында біздің тіл жұмсау тәжірибеміз шығарады. Тілді де - дейді ... ... , ... ... ... ... болу ... арттырып, оның қалаулы, таңдамалы байлықтарын орнықты, біршама тұрақты етуді көздеуге тиіс. Сондай іске тіл мамандары, әдебиетшілер, жазушылар, журналистер, актерлер және ... ... ... ... халықтың жазу мәдениетін бір ізге салу, орфография, терминология, пунктуацияны реттеу, грамматика жазу, сөздіктер құрастыру арқылы бұл жағынан көп табысқа жетуге ... ... ... ғана ... сөз қолдануда да, сөздің айтылуынан да, грамматикалық тұлғаларды ... да, ... ... да, қысқасы, тілдің өн бойында болуға тиіс. Әрине ... ... ... ... деп ... ... рецепт беру мүмкін емес.
Тілдің нормалану үдерісі үздіксіз жүріп отырады. Бірақ ол үдерісті жеделдететін кез - ... ... ... жан-жақты даму жолына түскен кезі. Әдеби тіл пайда болғанда, халық тілінде бар анархияға, дөрекілікке, қара ... ... ... ... ... да, ... ... Соның нәтижесінде әдеби тіл белгілі жүйеге түскен тіл болып табылады. Мысалы, ХVІІІ ғасырда араб-парсы тілінен енген сөздердің ... ... ... ... ... Соның өзінде сол кездегі әдеби тілде өазіргі - болып, - ... - ... - ... ... Мұндай сөздердің бұрынғы нұсқасын сақтау діни зиялылар арасында күшті болғанымен, ... ... ... ... ... ... бағындырып, өзгертіп айтатын еді. Осы күні солар әдеби тілдің нормасына айналып кетті.
Қазақ әдеби тілінің әр түрлі даму кезеңінде әр ... ... ... ... ... ғасырлардағы әдеби тілде түрік халықтарының біразына ортақ ескі өзбек (Чагатай) әдеби тілінің нұсқалары ... ... ... ... барадұр, айтылмаш, үшбу, міллат, хақихат, уағда, һам, ғмал), Абайлар тұсында әдеби тілдің өлең-жырлардан басқа да нұсқалары халықтық қасиетке ие болғанда, ... ... ... ... ... ... ... дыбыс заңына лайықтап қолдану бағыты күшті болды. Ескі норма бірден жойылып, жаңа норма аз күннің ішінде орнай ... Абай ... ... ... оның алғашқы жылдарындағы шығармаларында, әсіресе қара сөздерінде, араб сөздерін бойынша жазғны байқалды. Мысалы: хаким (әкім), ... ... ... ... ... ... ... (әдет), ғанимат (ғанибет), ғамал (амал), ғайып (айып). Бірақ Абай өзінен бұрынғы әдебиеттің ондай нормаларын кейін бұзып, ... ... ... тіліне жатық нұсқаларын жиі қолданды. Сол кейін нормаға айналды.
Қазіргі терминдер жүйесінің тиянақтай бастаған, жаңа ... ... ... ... еді. Сонда осы күнгі терминдер жүйесінің саралануы тек жеке ... сол ... бұл ... көп ... ... Қ.Жұбанов, С.Баишов т.б. болды[18,92].
Әдеби тілді нормалау қалам қайраткерінің, ғылым қызметкерінің күшімен баспасөз, ... ... ... ... іске ... ... ... дегеніміз - бір жағынан, тілде барды сол күйінде қалыптастыру болса, екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... бірақ әдеби тіл үшін керекті жаңадан енгізіп қалыптастыру болады.
Қатынас құралы болып қалыптасқан тілге реформа жасау мүмкін ... ... оны ... ... ... ... икемді етуге болады. ... ... ... маман-теоритиктердің пайымдауынша, варианттылық жалпы тілге, тілдік жүйеге тән қасиет, екінші сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ... ... Мұны ... үшін алдымен, вариант пен инвариант деген терминдердің мағыналарын біліп алған жөн. Вариант - деректі ... ... ал ... сол ... ... ... , біркелкі ұқсас объектілердің ұғымдық . Айталық, т фонемасының қолданыста бірнеше варианты бар: қатаң айтылатын (ат дегендегі), жіңішке айтылатын (ет ... Бұл ... т ... - ... ал оның ... ... жіңішке, келте , созылыңқы деген сияқты көріністері - варианттар. Вариант/инвариант деген танымдар о ... ... атты тіл ... ... ... келген. Бұл таным бірте-бірте тілдің грамматика, лексика сияқты өзге қаттауларына көшті.
Варианттылық ( орыс. вариантность ) ( лат. varians - ... ) - ... әр ... ... қолданылуына және әлеуметтік, территориялық сипатына байланысты анықталатын түрлері мен өзгерістері. Варианттылық - тілдің, тіл ... ... ... ... ... және ... ... бірі. Оның мәні "вариант", "инвариант" ұғымдары арқылы ашылады. Әрбір лексикалық бірлік өзінің мағыналық бірлігін сақтай отырып, көптеген ... ... ... Кен ... ... ... ... стилистикалық, функционалдық, ұлттық тағы басқа формаларда өмір сүруі де Варианттылықтың көрінісі болып табылады.
Варианттылық алғашында фонология ... ... Бір ... әр ... ... ... (сөз вариант/пары), ал фонеманың өзі негізгі мәні өзгермейтін инвариант деп түсіндірілген. Кейін осы тәсіл тілдің басқа деңгейлерінде (морфема-морф) ... ... ... ... мен ... тіл жүйесінің әр түрлі деңгейін тудырмайды. Бір тіл деңгейінің көлемінде варианттық және инварианттық бірліктер мол кездеседі. Фонема және фон, морфема және морф - ... өз ... тән бола ... соған сай топтарды білдіреді [1] .
Варианттылық - ... фаза ... ... ... бір ... ... болатын термодинамикалық жүйенің еркіндік дәрежесінің саны.[2] .
"'Варианттылық, ... ... (лат. varians, ... -- ... бiр ... әр түрi) -- ... ... қолданылатын лексико-семантикалық сөздер тобының айрықша түрi.[3] .
Лексикалық бiрлiктердiң мағыналық дәлдiгiн сақтай отырып, өзiнiң әдеттегi тұлғасынан ... ... ... ... ... ... (ештеме, ештеңе, ештеңке). Сөз тұлғаларының бiрнеше варианттылық қатарының болуы -- әсiресе ... ... ... ... кезiне тән құбылыс. Ертеректе пайым, ғибрат, iлтипат, кәусар, ... ... ... сөздердiң оншақты варианттары жарыса қолданылған. Мұндай жарыспа тұлғаларды тiл нормасы тұрғысынан реттеп, бiр жүйеге келтiру -- тiл ... ең ... ... бiрi. ... ... ... дыбыстық құрылымына сай жазу дәстүрiнiң, орфографиясының жоқ кезiнде ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтың нақты сөз қолдану тәжiрбиесiнде үздiксiз қалыптасып келген. Айырым белгiсiнiң бiрлiгiне қарамастан, басқа тiлдермен ... ... ... ... ... ерекшелiгi бар.[4] .
Қазақ тiлiндегi варианттылықтың фонетика, ... ... ... ... ... ... фразеологияға қатысты түрлерi бар:
* 1) Дублет дегенiмiз -- мағыналық тепе-теңдiктегi екi не одан да көп лексикалық варианттар ... ... -- ... ... әр басқа сөздер. Көптеген дублеттiң артық сыңарлары жергiлiктi ерекшелiкке жатады {көршi/қошна, сым/шалбар, әкпiш/күйенте). Мұндай жарыспа тұлғалардың бiр ... ... ... ... ... сөз ... (дәке/мәрлi, қауын/дiңке). Дублеттердiң қолданыла келе синонимдiк қатар құрауы {қораз/әтеш) немесе мағынасы дараланып, әр басқа сөздерге айналуы мүмкiн (көйлек-жейде, апа-әпке).
* 2) ... ... мен ... ... ... ... варианттар түзiледi (ащы/ашты, уақыты/уақтысы). Қазақ тiлiндегi морфологиялық варианттар ... ... ... а) түбiрге әр алуан қосымшаның жалғануы арқылы (дауқор/даугер, жастық/жасшылық);
* ә) сөздiң ... ... ... ... ... ... б) сөз тiркесiнiң кiрiккен түлғаға айналуы арқылы (қалай етесiң/ қайтесiң, солай еткенi/сөйткенi). Әр түрлi жұрнақтың жалғауынан морфологиялық варианттар түзiлсе, жалғаудың ... ... ... ... құралады (келемiн/келем, сөйлеймiн/сөйлейм, жүредi/жүред). Жеке сөйлемдердiң де варианттар қатары кездеседi (жасым елуде/елу жастамын/елудемiн). Жарыспа тұлғалардың iшiндегi сан ... ең ... ... ... ... ең ... -- ... варианттар. Бiр сөздiң дыбыстық варианты болу үшiн тiкелей ... ... ... бiр ... не бiр ғана ... ... өзгерiске түсуiнен түзiлуi шарт (гауһар/жауһар, ғарiп/кәрiп, саудагер/сәудегер). Фонетикалық варианттардың орфоэпиялық және орфографиялық түрлерi бар. Орфографиялық варианттарға жазуда еленбейтiн, жалаң сөйлеу ... тән ... ... ... ... Олар ... заңымен (өзен/өзөн, жүгiр/ жүгүр, керек/герек), жергiлiктi ерекшелiкпен (жыл/джыл, шара/чара), стильмен (әкелерiм/әкемдер) байланысты айтылады. Бiр сөздiң баспасезде әрқалай жазылуынан ... ... ... ... даусы/дауысы, рахмет/рақмет, жина/жыйна). Жарыспа варианттар - жалпы тiл ... ... ... отыратын, әлденеше қырынан көрiне алатын, оралымдық, икемдiлiк мүмкiндiгі мол тiлдiк категория. Оларды әдеби тiл ... ... ... ... ... фактi, тәжiрибе ескерiлмек.
Сөз теориясында вариант проблемасы елеулі орын алады. Сөздердің тепе-теңдігі вариантқа ... ... ... сөз ... ... - тіл мәдениетінің ең басты проблемаларының бірі.
Сөз варианттары ұғымдық мазмұнды тепе-тең мағыналарда белгілейді. Ұғым логикалық мазмұнға, ал ... ... ... ... Әдеби тілдің нормаларын жүйе деп танысақ, сөз варианттары да ... ... ... ... ... әдеби тіл нормаларының варианттары болмақ.
(Ұйқыбаев Қ)Сөз мағыналарының тепе-теңдігі варианттылықтың ... ... ... ... ... ... жуықтығы синонимдерге тән қасиет. Сондықтан да сөз варианттары абсолюттік синонимдер немесе толық синонимдер деп аталады. Сөз ... ... және ... ... ... сөздердің мағыналарын тапжылтпай, дәлме-дәл сол сөздердің өздерімен түсіндіру үшін қолданылатын сөздер жатады: мал - мал, мал ... мал, ... аты - өрт, тіл ... ... ... ... олардың құрылымдық, семантикалық және стильдік айырмашылықтары арқылы жасалады: әйел - айал, болыпты - ... ... - ... ... - дарбыз - қарбыз, діңке - ... ... ... бір ... жатады. Қатыстық синонимдерге мағыналары бір-біріне жақын, жуық сөздер жатады да, ал ... ... сөз ... сөз ... сөз параллелизмдері жатады.
Синонимдік сөздердің мағыналары тнң болғанымен, олардың ... ... бола ... ... ... яғни сөз ... ... сөздерде, сөз параллелизмдерінде мағыналық дәлдік басым болып отырады. Әрине, олардың қолданылуының стильдік аялары ... ... бола ... да ... тән ... ... бар. Сонымен, сөз варианттары мәселесі синонимияның бір проблемасы болып саналады. Сөз варианттары да ішінен ... ... ... ... сөздегі дыбыс өзгерістеріне байланысты болады (ылғал - ығал, мүсәтір - мұсатыр - ... таяз - ... ... - сайыз, шуалщаң - шұбалшаң).
Факультативтік вариант - сөйлеушінің еркінше айтатын, не жазатын ... ... ... - ... ... - көмекей).
Сөздің индивидуалдық варианты жеке адамның сөйлеу ерекшеліктеріне байланысты болып келеді. Стильдік вариант және жеке адамның сөз ... ... ... ... (аллографалар) терминдерде кездеседі (доңғалақ - доғалақ, шыл - шіл, қызылща - ... ... - ... ... Сөз ... Сөздердің дұрыс қолданылуы
Сөз мәдниеті - көп ... ... Сөз ... ... нормаларға иек артып, соның аясында ғана қарастыру оның басқа көкейкесті мәселелерін назардан тыс қалдыру болып ... Сөз ... ... ... ... ... оның ... өмірмен, тілді қолдану, жазу, сөйлеуімен тығыз байланыстылығында.
Сөз ... ... ... ... бар. Сөз ... басты сапалық қасиеттеріне мыналарды жатқызуға болады: сөздің тазалығы, ... ... ... ... сөздің көркемдігі.
Нақты бір жағдайда және алға қойған мақсатқа жетуді көздеп, сол жолда дұрыс тіл ... ... ... әсер ... қажетті мінездер жиынтығын сөйлеу мәдениетіне жатқызамыз. Олар:
Сөз қорының молдығы әрі әр алуандығы;
Тіл тазалығы;
Тіл көркемдігі ... ... ... ... ... ... мен ... дұрыстығы;
Сөз мағыналылығы мен әсерлілігі;
Сөзді сәтімен айта білу қабілеті.
Сөйлеу мәдениетіне қажетті шарттардың бірі - тіл тазалығы. Бұл дегеніміз сөйлеуші ... ... ... ... ... әрі ... ... болмауы. Ал бұл сөздерді өз орнында қолданбаудың немесе қажетсіз ... ... ... ... және ... ... жиі ... нәтижесінде пайда болады. Мысалға алсақ, адамдар сөз арасында не ғой, не ше, солай, былай айтқанда, анау ше ... ... ... жиі қолданады.
Паразит сөздер, балдыр сөздер ешқандай ... ... ... ... ... ... Олар тек сөз арасын былғайды, оның қабылдануын ауырлатады, ... ... ... ... ... тудырып, тыңдаушының көңілін бөледі, тыңдаушыларға психологиялық жағынан кері әсер етеді. ... ... ... ... ... ғана ... ... елестету қабілетіне әсер етуі керек. Сөздің бейнелілігі, эмоциялылығы оның әсер ету ... ... ... ... ... ... мәдениеті алдымен әдеби тілдің грамматикалық, лексикалық, стилистикалық, ... ... ... меңгеру, сонымен бірге бейнелеуіш, көріктеуіш амал-тәсілдерді қарым-қатынас жасаудың мақсаты мен ... сай етіп ... білу ... ... сөйлеп, дұрыс жаза білуге дағдыланған, әдеби тіл нормасына төселген адамның сөйлеген сөзі де, ... да ... ... ... ... ... Тіл ... дұрыс қолданып, әдеби тіл нормасын сақтап, одан ... ... сөз ... деп ... болады. Тіл амал-тәсілдерін дұрыс жұмсауға, сөз жатықтығына ғана қанағат етіп қою жеткіліксіз. Сөйлеушінің сөзі ... ... ... сай, ... ... және , ой мен ... дәл ... алатындай әсерлі болуы да қажет.
Әдеби тіл дамыған сайын оның сымбаттылық қасиеті арта түседі. Тілдегі олпы-солпылық - ... ... ... Тіл өнеріне жаны құмар жандар ондай зәрулікке құмар болмаса керек. Олар тілді өткір ... ... ойын дәл ... оның ... ... ... білуге тиіс. Талғампаздар сарабына салатыдай тіліміздің сондай асыл қорларын қазақ халқы ұрпақтан-ұрпаққа мұра етіп ... ... ... бойы ... ... қалпына келген қазақ тілін кемсітуге болмайды. Оның орасан көп байлықтары - халық даналығының туындылары. Халық тілінің сол байлықтарының ... ... да, ол ... ... түсетін де - әр салалы жазба әдебиет.
Жазба әдебиеттің түскен тіл байлықтары сөз ... ... ... әр ... ... безенеді, сымбаттылық қасиетке ие болады, ықшамдалады, байй түседі. Осылардың нәтижесінде тілдік норма жасалады.
Әдеби тілдің даму процесінде ... ... екі ... ... байқалады. Бір жағынан тіл қоғам өмірімен (ғылымның, мәдениеттің, әдебиеттің, экономиканың т.б. дамуымен) тікелей байланысты болатындықтан, ол ... ... сол даму ... ... ... ішкі ... ... пайдаланылып, тіл мен тілдің қарым-қатынасы күшейіп, өзгеріске ұшырап отырады. Екінші ... ... ... іс ... ... ... ... баспасөз, әдебиет, экономика, ғылым, мәдениет дамыған сайын тілде бар ала-құла қыруар ... ... ... ... әрі ... кісінің ой-пікірін, сезімін, дәл, айқын айтуға жарамдылары сұрыпталып, жалпыға ортақ қалыпқа ... ... ... Осы процестерге жол ашатын объективті жағдайлар жасалып отырған біздің елімізде, әдеби ... ... ... ... ... ... ...
Тілдік дегеніміз деген ұғыммен тайталас айтылады. Әдеби тілге сіңіскен, әдеби тілде орныққан тіл байлықтары - ... ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің ерекшеліктері болып есептеледі. Сондықтан , дегенді халықтың тілінің нормалану нысаналарына қарап ... ... ... дегенді уағыздағанда, тілдің икемділік қасиетін жойып, сірідей сірестіріп қоюды көздемейміз, тілдің икемділік қасиетін арттыруды ... Тіл ... ... бүкіл халыққа тегіс түсінікті, әрі ұтымды, дәл, анық ету ... ғана ... ... ... ... Сол ... тілдік норма үшін күресудің маңызы зор.
Тілдік норма жазуда ғана емес, сөз қолдануда да, сөздің айтылуында да, ... ... ... да, ... ... да, қысқасы, тілдің өн бойында болуы тиіс. Әрине ... ... ... ... деп ... ... рецепт беру мүмкін емес, сонда да осы мәселер ... осы ... ... ... ... ... ... танып, көптесіп-көмектесіп, тілдік нормаларды баянды ете түсуге әбден болады. Сонымен ... ... ... ... ... әрбір сауатты азамат әдеби тілдің нормаларын жақсы біліп, соларды сақтап жазуға, сақтап сөйлеуге ... ... ... ... сөзін , деп түрліше айтады. Ал, әдеби тілде сөйлеуші оны қалай түрлендіріп айтуды да, ... ... да ... деп ... ар ...
Тілдің нормалану процесі үздіксіз жүріп отырады. Бірақ ол процесті ... кез - ... ... ... ... даму ... түскен кезі. Әдеби тіл пайда болғанда, халық тілінде бар анархия, дөрекілікке, қара дүрсін ала-құлалыққа тыйым салына басталады да, таңдау, ... ... ... ... ... тіл ... бір ... түскен тіл болып табылады. Мысалы, XVIII ғасырда араб-парсы ... ... ... ... ... ... тиянақ болмайтын. Соның өзінде сол кездегі әдеби тілде қазіргі әдет - ... ... өмір - ... ... күна - ғұна ... кітап - китап болып жазылатын. Мұндай сөздердің бұрынғы нұсқасын сақтау діни зиялылар арасында күшті болғанымен, қарапайым қазақтар оларды ... ... ... ... өзгертіп айтатын еді. Осы күні олар әдеби ... ... ... кетті. Керісінше, орыс тілінен енген сөздердің көбісі ол кезде қазақыланып айтылып, солай жазылатын. Бұл күнде орыс тілінен енген сөздердің ... ... ... ... ... ... айту ... тұрпат алып отыр.
Тілдің таңдамалы, қолайлы, ой-пікірді дәл беруге жарамды, жалпыға ортақ жүйелерін әдеби тілдің нормасы ... Ол ... ... ... ... ... ... өткізу негізінде және де тілге енген жаңалықтарды үйлесімді бір арнаға салу негізінде қалыптасады. Әдеби ... ... ... сол ... ... ... ... Олар да өзгеріске ұшырауы мүмкін. Ондайды нормадан ауытқу дейміз. Әдеби тілді жұмсаушылар тәрбиесінде нормадан ауытқу екі түрлі болады:
1. Жөнімен ... 2. ... ... ... ... бір ... стильдік өңі болғандықтан өзгертіп қолдану - жөнімен ауытқу ... ... ... ... бұзып, естіген-білгенін қалай болса солай талғамай қолдану жөнсіз ... ... ... әр ... ... ... отыру керек.
Қазақтың әдеби тілін нормалаудың үш түрлі жолы болады:
1. тілдегі ілгері даму процесінде оның ішкі заңдарына негізделген ... ... ... ... ... тілінің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық қағидаларынан анық көруге болады. ... ... тіл ... ... ... тілінің дыбыстар жүйесінде тиянақты орын алатын, морфологияда септеулер жүйесі негізінен бір ізге ... ... ... ... даму ... ... деп ... Сондай тілдік дәстүрлерді әдеби тіл бекемдей түсті де, сөйлеу тілінде бар шашыраңқылықты, алауыздықты жою, тілдік нормаларды ... ... ... ... Ол үшін әдеби тілді пайдаланушылар арасында тілді нормалауға бейімделген жалпы бағыт, дұрыс бағдар болды.
3. Халық тілдері мен ұлт ... ... ... ... ... мен ... ... дұрыс саясаты негізінде әдеби тілді нормалауға бағытталған көптеген жұмыстар жүргізілді: графика, орфография, пунктуация, терминология мәселелері шешілді; түрлі-түрлі ... ... ... және ... ... ... баспа орындарында редакторлар жұмысы жақсарды. Бұлардың бәрі - тілді ресми түрде, әдейілеп ... ... ... сөздің айтылуын, жазылуын, жұмсалуын, тілдің грамматикалық құрылысын мүмкін болғанша бір қалыпқа түсірудің, тұрақты етудің мәні зор: ... ... ... ... ... ... тілдің икемділік қасиеті артады.
Тіл мәдениетінің басты мәселесі - тілдік құралдардың көмегімен қарым-қатынас жасау барысында адамға ... ... ... ... ... ... ... жағынан әсер етуі басты назарға алынады. Демек, әркімнің жүріс-тұрысында, жалпы болмысында мәдениетті болудың қажеттілігі ... ... жазу ... де адамның әр сөзді, сөз тіркесі мен сөйлемді тиісті мағынасында ғана ... ... ... ... әсерлі қолдана білуі кең мағынадағы рухани мәдениеттіліктің бір саласы ретінде қаралуға тиіс.
Тіл мәдениетінің ерекшелігін айқындайтын негізгі белгілер мен сапалар ... ... ... мыналар: дұрыстық, дәлдік, логикалық, тазалық, мәнерлілік, сөздің байлығы және қисындылығы.
Сөздің ... ... ... ... - ... ... ... заттар мен құбылыстардың атауларына барынша дәлме-дәл келуі.
Сөздің дәлдігі, бір қарағанда, сөздің дұрыстығына ұқсас көрінеді. ... ... ... ... ... ... мәні бар. ... бір адам екіншісінің хал-жағдайын сұрағанда, деген ... алуы ... ... Бұл жауап - сөз дұрыстығы тұрғысынан ... сай ... ... олар - ... тіл нормасына сай айтылып тұр және дағдыда оны айтуға үйреніп қалғанбыз. Демек, жауап берушінің халінің жағымды екеніне ... ... Ал ... ... ... ... болсақ, бұл жауап қанағаттандырмайды, өйткені сол -тің мағынасы көп: оған , , ... ... ... да сыяды. Объективті баға беру ыңғайында әлгі -тің не ... не ... не өте ... ... ... ... сөйлеу мәдениетіндегі дәлдікті, айқындықты пайдаланғанымыз болып шығады.
Логикалық деп ойдың қайшылыққа ұрынбауын айтамыз.
Бұл сапа ... ... бола ... ... ... ... ... болып келеді. Сөз арқыры қарым-қатынас жасағанда, формальдық логиканы заңдарының сақталуы талап етіледі. Ал мұндай қателер көп ... ... ... тілінде кездеседі. Жазба тілде де логикалық қателердің ұшырасып отыратыны бар. Ол қателіктердің орын алуының бір ... ... ... қай ... ... сөз тіркесіне түсіп тұрғанына тиісінше мән бермеушіліктен болып жатады. Айталық, бір таныс екінші біреуден: Қаладан келдіңіз бе? деп ... ... деп ... ... ол жауапқа қанағаттанбауы мүмкін, өйткені сұраушы адам жауап берушінің келгенін біліп, ... ... тұр; оған ... - ... ... ... ... қимыл-әрекеті емес, қайдан келгенін жауап берушінің түсінуі ... еді. ... ... ... ... өз сөзінде ұлттық тілдің табиғи таза болмыс табиғатын сақтап сөйлеуі болып табылады. Сөз ... ... ... ... ... де, ... де ... тарылтап, ұлттық тілдің қадір-қасиетін, көркемдік сипатын жоғалтып жатады. Сөз тазалығы сөз ... ... ... ... ... ... керек екендігін міндеттейді.
Сөздің анықтығы дегеніміз - тыңдаушыға түсінікті сөз мазмұны. Сөз ... ... болу үшін ... ... ... ақпараты туралы толық мәліметі болу керек. Сөздің анықтығы адам ... ... ... де ... ... дұрыстығы. Айтушы сөзінің дұрыстығы - сөз сөйлеуде, ... ... ... ... ... дұрыстығы, сөздің коммуникативтік сапасының басты межесін анықтайды. Коммуникативтік сапаның нәтижелі ... ... ... ... тіл ... мен стилистикалық нормаларының түйіскен сәтінде толық анықталып жатады. ... ... ... өнер ... сөйлеу тәжірибесінде адам сөзінің көркемдік қуаты қабылдаушыға әртүрлі ықпал етеді. Сөздің көркемдігі ... ... ... ... атқарады.
Әдеби тіл нормасы - сөзді ... ... ... ... ... ... ... таныған, тіл тәжірибесінде сыннан өткен қағидалары.
Бастапқыда әдеби тіл нормасы ... ... ... ... ... ... де шындық. Бертінде әдеби тіл нормасының динамикалық қасиеті ашылды. Тілдік норма алғаш сөз бола бастаған тұста ол алдымен тілдік жүйемен ... ... ... ... ... - ... жүйе.
Тіл - жүйелі құбылыс. Қазақ тілінде сөз жасау жүйесінде - ла, -ле, ... ... аса ... қосымшалар есім сөздерден етістік тудырады: аяқ-та, бас-та, көз-де, су-ла, ау-ла т.б. сөз тудырудың дәл осы ... ... - ... зат ... жалғануға тиіс. Бұл жүйе бойынша кез келген зат ... ... ... жалғауға болады. Бірақ жүйе бойынша баула, жүкте, сыйла деп айтқанымызбен, кірпікте, соғымда, ... деп ... ... ... бұлай деу жүйеге қайшы болмағанмен, норма емес. Осыған байланысты белгілі бір тіл қолданысты норма деп тану үшін оның ... ... ... ... ... қоса ... қолданыс дәстүр болуы, сондай-ақ дағдыға енуі қажет.
Кей сөздерді тілдік жүйе бойынша тізгінде, шылбырла, арқанда деп қолданып ... ... ... ... ... жүйеге сай қолданғанымызбен, сөз жұмсауымызда ара-тұра нормадан ауытқу кездесіп те ... Оның ... ... ондай қолданыстың дәстүрде бар не жоғын елеп-ескермеуден туып жатады. Мысалы ат тұсады ... ат ... қой ... ... қой қозылады деу - тілдік ... ... ... ... ... ... ... енген қолданыс емес. Кейбір сөддерді қолдануда тілдік жүйе мен тілдік дағды қайшы келіп те жатады. Қозылады деп ... ... ... ... әсер-ықпалы екендігін байқау қиын емес. Ат ертте дегендегі ерттені ерле деп қолдану да соған ұқсас: . Тілдік жүйе ... ... ерле ... ... Кей жағдайда тілдік жүйе мен тілдік дағды айнымас бірлікте болса, кейде өзара қайшылықта болып күреске түседі. Мұндайда бірде жүйе ... ... ... ... да, ... ... ... бірлікке айналады. Кейде тілдік жүйеден тілдік дағды басым түсіп, қайшылық ... ... ... жүйе ... ерле болуға тиіс сөздің ертте болуы жүйеге қарағанда дағдының басым түсуінен деп түсіну керек.
Жүйе бойынша реттік сан есімдерге қосымша ... ... -нші) ... ... бірінші, екінші, үшінші, төртінші... Олай болса, жиырмасыншы емес ... ... тиіс қой? ... уақыт есептеуде сан есімдер тәуелдік тұлғада қолданылған: қараша жұлдызының бесі, қазақ жұлдызының он алтысы. Кейіннен күнде реттік сан есіммен айту ... ... ... деп жүйе ... ... ... деп қолданудан да тілдік жүйеден тілдік дағдының басым түсіп жатқандығын байқаймыз.
Дағды ... ... ... ... түсе ... ... даму ... кейде екі түрлі жүйе қатарласа қолданыла келіп, оның ішінде тілдің даму тенденциясына сәйкес келген біреуі жалпы халықтық сипат ... ... ... ... ... да, ... тіл ... ығыстырыла бастайды. Тіл қолданысынан ығысқан жүйенің кейбір көріністері ... ... ... ... ... ... ... та отыруы ықтимал. Бірақ оларды белгілі бір мақсатсыз жұмсау - ... тіл ... ... тіл ... өзгешелеу бір түрі бар. Кейде тілдегі сан алуан варианттарды талғап-таңдауда аса қатаң талап қойылмайды. Ондай варианттардың қай түрін қолдану ... өз ... ... тірідеі - тірілей, айқай - айғай, азар - ... ... - ... ... тіл номасының мұндай түрі босаң норма деп аталады. Тілдегі бұл тәрізді варианттар кейбіреулерге тілдегі мүкістіктей болып та көрінеді. Шындығында, олай ... Бұл - ... ... дүниеден түлеп, өзгеріп отыруының белгісі. ғана ... ... ... ... сан ... варианттардың жарыса қолданылу себебі мен , мен ұластыру қызметіне байланысты болып жатады. Бірақ осыған қарап босаң ... ... ... ... ... саралау деген мүлде жоқ деуге болмайды. Босаң номаға қатысты вариантты қолданудың, таңдаудың өз ерекшелігі мен қиындығы бар.
Варианттардың ... даму ... ... түрін өрістете жұмсап, артықшылық беріп отыру, олардағы нәзік айырма, реңдерді дер кезінде тап басып тани білу т.б. мәселелер тіл ... оңай ... ... ... варианттар құбылысына лингвистикалық барлау жасап көруге де болады. Жарыспалы жүйенің мынадай түрін газет - журналдардан жиі кездестіріп ... ... - ... ... - ... ... - ескідей, екіншілей - ... ... - ... ... ... сөздердің көптік қосымшамен түрленуі - аса өнімді әрі көне модельдердің бірі. Осы қосымша ... ... ... ... ... көрейік. Бұл қосымша дауыстылар мен р,й,у дыбыстарынан соң -лар,-лер, ... мен ... соң ... ... соң -тар,-тер түрінде жалғанатындығы белгілі. Әрі сөз тудырушы, әрі форма тудырушы ... ... ... ... жалғану жүйесі де осы тәрізді. Бұлар да аса өнімді, абстракциялау қасиеті өте ... ... ... ... қосымшалардың вариантв және де варианты түрінде саралануы, ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл - тілдегі ең бір ықпалды жүйе. Ол алдымен көптік категориясы көрсеткішінде, өнімді қосымшалардың сөзге жалғануында ... ... осы ... ... өрісі шектеулі аффикстерге аналогия заңы бойынша ықпалын тигізе бастаған.
Лингвистика ғылымында аналогия заңының айрықша мәні бар. Бұл заңдылық бойынша ... аса ... ... өнімсізге ықпал етіп, теңестіріп отырады.
Ассимиляцияның бұл түрі қосымшалардың жалғану жүйесіндегі негізгі ... ... Осы ... ... ... л/д ... алмасуына байланысты екі түрлі жүйенің әдеби тіл нормасына лайықтысын былайша көрсетуге болады: ақшалай (ақшадай емес), жылылай (жылыдай емес), бірлі-жарым ... ... ... ... ... т,б,
Осылайша тілдің өзгеру, даму бағытына сай тенденцияны арқау ете отырып норманың кейбір босаң түрінен ... ... ... ... ... ... ... қатаң нормаға ауысу -шы,-ші қосымшасы жалғанған белгілі бір сөздер тобына да қатысы бар. Қаза ... сөз ... ... ... айрықша қосымшалардың бірі - -шы,-ші. Бұл қосымша арқылы ... ... ... ... ... ... болмасын қиналмай-ақ ондаған сөзді тізбегімен айтып бере аламыз: егінші, малшы, суретші, әнші, биші, қойшы, бұзаушы, ... т.б. ал ... ... деп ... ма? ... ... - ... дағдыда жоқ. Тілдік дәстүрде болмайтыны - шаруашылық өмірде жоқ. Ал ... ... ... жөні бір басқа.
2.2. Қазақ тілі емлесіндегі қиындықтар
Тұлға жағынан алып қарағанда, ... ... ... бес ... тұлғада қолданылады (негізгі түбір, туынды түбір, қос сөз, біріккен сөз, қысқарған сөз), олардың әрқайсысының өзіндік тұлғалық ... ... ... әр ... тән ... ... де бар. Сөздердің жазылуындағы морфологиялық өлшем негізгі түбір болмақ. ... ... ... жалғануы арқылы сөз түрленеді, өзгереді немесе грамматикалық қарым-қатынасқа түседі.
Түбір сөздің ... да ... ... бар. Қазақ ітіліндегі түбір сөздерге тән қасиет олардың кілең жуан дауыстыдан немесе жіңішке дыбыстардан тұратындығы (жұмысшы, мемлекет т.б.). Бұл ... ... ... ретінде үйретуі керек. Ескерту ретінде кейбір санаулы сөздерге жуан және жіңішке дыбыстар араласа келетіндігі айтылдады (қызмет, кітап т.б.).
Туынды түбір ... ... да ... сөз бен ... ... ... атқаратын қосымша да (жалғау) түбір сөздің жуан я жіңішкелігіне қарай үйлесе қосылады (оқы+ған, өнер+лі, бала+ға, іні+ден т.б.). Бұл ... ... ... ... фонетикаға байланысты айтылған. Сонымен бірге қосымшаның басты дыбысы түбір сөздің соңғы дыбысына үндесе ыңғайласады. Орфографиялық бұл ерекшеліктерді үйрету барысында грамматикалық ... мен ... ... ... ... ... Арагідік оқушылардың өздеріне мысал ойлантып отырған да жақсы нәтижеге жеткізетін тәсіл.
Қос ... ... ... ... деп қана өте шығу жетімсіз. Алдымен қос сөздердің мағыналық ерекшлеіктерін түсіндіріп алу керек. Қосарланып тұрған ... ... қоса ... та талдау жасалуы жөн. Өйткені қосымшалар қосарланған сөздердің соңғысына ғана қосылмайды, алғашқы сыңарына да қосыла береді {қолма-қол, ... ... ... ... ... ... күрделі сөзге жатады. Сөздер қосарланған жағдайда мағыналық өзгерістер болады. Кейбір қос сөзде мүлде жаңа мағына туса, кейбір қос сөзде ... ... я ... ... қос ... сияқты дефис арқылы жазылатын, сырт қарағанда қос ... ... ... тең мағыналас күрделі сөздер де бар: орысша-қазақша (сөздік), ... ... ... екі сөз де өз ... ... ... осы ... күрделі сөздер мен қос сөздерді салыстыра оқыту материалды түсініп меңгеруге көмектеседі.
Біріккен сөздерді оқыту ... ... қоса ... 10-15, 15-20 ... ... жаздырып, сондағы біріккен сөздерді тапқызу және олардың қандай-қандай түбірден бірігіп тұрғанын айтқызу сияқты жұмыстар жүргізіледі. Оқушылардың сөздік дәптерлеріне жазылуы қиын ... ... ... ... оқытуда бас әріппен және кіші әріппен жазылатын ... ара жігі ... да, ... ... ... ... қысқарып тұрғандығы айтқызылады. Белгілі бір күрделі атауларды жаздырып, сол күрделі атауларды ... ... Бас ... ... ... ... ... қосымша қосылу ретінде молырак жаттығу жүргізілуі керек. Әріптерден қысқарған сөздерге қосымша соңғы әріптің айтылу әуеніне қарай қосылады және ... ... ... ... ... бөлек жазылады. Мысалы: СССР-дың (әс-әс-әс-әр-дің), КасПИ-ге т.б.
Тілдегі дыбыстық ... әр ... ... дыбыстар сөйлеу кезінде акустикалық, артикуляциялық жақтан бір-біріне әсер-ықпалын тигізіп отыратындықтан, әртүрлі реңктер пайда болады. Бір дыбыс ... бір ... ... ... ... ... жаңғырып отырады. Дыбыс құбылыстарының бұдан өзге де бірнеше түрі бар. ... ... ... ... емес: қайсыбірі жазуда еленсе, қайсыбірі жазуда елене ... ... ... деп ... бір ... қатысты сөздердің жазылуы әртүрлі деуге болады. Мысалы, қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде (1963) тепкі, текпі, тепкіршек - текпіршек ... ... де, ... ... ... шақпыла нүсқасы берілмеген.
Әдетте сөз ішіндегі дыбыстардың өзара орын алмасуы метатеза деп ... ... ... қакпан-қапқан, кақпак-капқақ, қакпа-қапқа. Тіліміздегі кейбір сөз варианттарының (дублет, синоним, ... ... т.б.) ... ... ... ... метатезамен байланысты қарауға болады. Мысалы, ләкпе - ... ... ... ... ... ... (М. Әуезов. Қилы заман).
Метатеза өзінің фонологиялық табиғаты жағынан негізінен күрделі туынды түбірлерде үшырайды: тепкі-кекпі, тебрен-тербе т.б.
Метатеза құбылысына орай пайда ... сөз ... басы ... ... деп ... жақ ... болмайды. Метатеза ұшыраған сөздердің тіл қолданысында алатын орны әр қилы. Олардың түрлерін, шамамен, мынадай ... ... ... ... ... ... әуелде жарыса жұмсала келіп, тілде тек бір ғана вариант түрінде орныты. Мысалы: қақпан, қақпақ, қақпа, өкпе, т.б. Бұлар ... ... ... ... ... өпке делініп, әуелдегі күйіндегідей қолданылмайды деуге болады. Себеп сөзі де осы тәрізді, бастапқы түрі әсбәб (араб сөзі). Малақай ... ... ... ... ... әтимология жасай отырып айқындауға болады. Салыстырыңыз: малақай (Замахшари. Мукаддимат) < маңқалай > мақалай> қазақша ... ... сөзі ... ... маңқа атауларымен тектес түбірлер болуы ықтимал.
Метатезалық варианттар мағыналық жақтан сараланып дербес сөзге айналған: уақ ... ... ... ... ... ... (зат ... тебірен (әсерлен) -- тербе -- (шайқа), айнал-(су буға айналады) -- айлан-(айланып - толғану).
Ш мен қ ... орын ... ... ... а/ы ... ... және балқаш варианттары пайда болған. Кейбір түркі тілдерінде балғаш деген мағынаны білдіреді. Қазақ тілінде Балқаш сөзі гидроном ретінде ғана ... ... ... ... ... ... аға буын ... жалпы есім мәнінде жұмсалады. Балқаш, балшық (балшақ) әуелде мағыналық ... ... ... ... семантикалық дербестікке ие болған. Балшық , деген мағынаны білдірсе, ... ... ... ... орып мал жеген Аралас үйрек, аз жеген (Қашаган Күржіманүлы)
Метатезалық варианттардың кейбірінде стильдік айырым барлығы байқалады: үшпақ - жұмақ. Қазақ тілін де ... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне тән. Сондай-ақ тыпыр етпе - тырп етпе; үлпіл-лүпіл, шықырлату-қышырлату параллельдерінің әмоционалдық, семантикалық реңкі бірдей емес.
Метатезалық варианттардың барлығы бірдей ... ... ... тұрғыдан айқын сараланбаған. Оны мынадай салыстырудан байқауға болады:
Айналсоқта-айналқоста, жыпқыл-жықпыл
Алпарыс-арпалыс, ... - ... ... тіл ... мұндай дублет сыңарының біріне артықшылық беріп отыруды қажет етеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... деп айқындауда сөздің түбір тұлғасын таяныш етіп алуға болады. Нормалаушы ... ... ... ... ... ... түбір нүсқасын беру тиімді. Мысалы: түпкір (түкпір емес), шапқы ... ... ... ... емес), әкпел емес< т.б. Мұндай екі үдай қолданыстардың түбір ... ... ... ... вариантын анықтаудың тиімді жағы мынадан да байқалады: түп-, теп-, шап- т.б. түбір сөздерге ... ... ... жаңа сөз ... үйтқы болады (түпсіз, теперіш, шабуыл т.б.). Ал метатеза үшыраған варианттарда (түк-, шақ-, т.б.) мұндай қасиет жоқ. ... ... ... бір ... жағдайындағы транспозициялануы жазуда ескерілмеуге тиіс.
Жарыспалы өздердің біріне артықшылық беруде, яғни жазуда ескеріп отыруға, ек түбір сөзге ... ... ... үшін ... Мұндайда дыбыстардьщ транспозициялану бағытына сүйену тиіді деуге болады. А.А. ... пен Ф.Г. ... ... ... ... В.В. Радловтың деген пікіріне аназар аударады. Сепкіл, тепкі, әпке, түпкі сөздерінің секпіл, ... ... ... ... ... ... В.В. ... осы пікірне байланысты қарастыруға блады.
Яғни еріннің түйісуі ... ... ... (п, б) ... ... ... бөлшегінің түйісуі арқылы жасалатын дыбыстардың (қ, к) ... ... ... ... ... жеңілдеу болуға тиіс. Сөз шенінде (п,к) дыбыстары тіркесіп келгенде, сөйлеу кезіндегі физилологиялық қолайлыққа ... [к] ... [].п -дан ... ... ... ягни ... орын алмасуы [п]-дан [к] дыбысна қарай бағытталған деуге болады. Сөйлеу кезіндегі (в речи) мұндай спонтандық ... ... ... еленуі шарт емес. Секпіл, өрекпі, жықпыл тәрізділер - сепкіл, ... ... ... ... варианты. Бұларды мағыналық жүк, стильдік реңк алған айнал-айлан, деме-меде параллельдерімен бір деңгейде қарауға болмайды. Дыбыстардың транспозициялану ... ... ... жоғарыда айтылған жарыспалы сөздердің жазу-сызуда еленетін нұсқасын былайша көрсетуге болады: өрекпі ... ... ... (жықпыл емес), шыпқырт (шықпырт емес), әпке (әкпе емес). Іргелес келген жағдайда жасалу орны ілері дыбыстар жасалу орны ... ... соң ... ... ... жорамалдауымызша тек [к] мен [п] ғана емес, өзге де дыбыстарға қатысты тәрізді. Мысалы: қүптан -- қүтпан, ... ... ... т.б. ... [п] дыбысы [т]-ға [6] дыбысының [ж]-ға қарағанда жасалу орны ілгері. ... ... ... ... сүйене отырып, бұлардың жазылуда ескерілетін варианты қүптан, бопса, күбжеңде, шыжбалақта деуге болады.
Герминацияланған дауыссыздармен келетін түбір сөздердің саны ... ... ... ... мына тәрізді сөздер жатады: мүдде, күллі, махаббат, әккі, ләззәт, жаппа, ... ... ... ... ... ... (жер жаннаты), лоққы, жаббар (жаппар), әттең, ыссы, мұттайым, қисса, ... ... ... ... ... ... т.б. гемината дауыссыздардың тіліміздегі бір алуыан сөздердің құрамынан орын тебуі бір сөзбен екінші сөзді ажырату ... ... ... ... оппа ... қар) - опа (опа ... жаннат (жер жаннаты) - жанат (жанат ішік), жаппа (баспана мағынасында) - жапа (жапа шегу), қисса ... ... -- қиса ... ... ... ... ... байланысты молла, әмме, кәззап, алла тәрізді сөздер молда, әмбе, кезеп, алда түрінде игерілгендігі ... ... ... ащы - ... ыссы ... ... әуелде жарыса жұмсалуы да осы ерекшелікке байланысты деуге болады.
Бірсыпыра сөздердің геминаталар арқылы қолданылуы дыбыстардың созылыңқы айтылуында болатын әкспрессилық ... ... ... ... махаббат, ләззат, мәссаған (модаль сөз), жаннат (жер жаннаты), құдды, әуппай (одағай) т.б. сөздер дауыссыздардың әмфатикалық созылыңқылығына байланысты әкспрессияға ие ... ... ... ... ... ... деп ... да болады. Қазақ орфографиясында шш геминатасының арнайы щ ... ... ... бар. ... ... саны ... тұщы кеще, шщ-ай (одағай) тәрізді үш-төрт сөзбен шектеледі.
Кейбір сөздердің геминаталарға қатысты әліптемесі жазу тәжірибесінде әртүрлі беріліп жүр: жаппар-жаббар, тәкаппар-тәкаббар, ... ... - ... түттықпа-түтықпа, қүттықтау - қүтықтау; молла-модлда; алла-алда т.б.
Тіпті Орфографиялық сөздікте (1978 ж) ләббай- ләппай, жаппар -жаббар варианттарының жаббар, ләббай нүсқасы ... ... дәл осы ... ... - ... вариантының осы сөздікте тәкаппар нүсқасы негізге алынған. Осы сөздердің орфографиялық сөздікте бұлай берілуі негізсіз емес. Бір жағынан, үяң вариант ... ... ... сөздері, олардың қатаң Тұріне қарағанда, Тұрақты колданылатын орны, әрі жиірек ... жері ... ... контекст деуге болады. Екінші жағынан, олар пассив лексикаға жататын көне ... ие ... Ал ... ... ... ... ... жатады. Тәкаппар - тәкаббар варианттарының реңктерін бейтараптық, әкспрессия, көнелік т.б. Тұрғыдан қарағанда, біріне-бірі ... ... ... ... Ал молла-молда, біссімілла-біссімілда варианттары бұл жағынан қарама-қарсы сипатта: молда-бейтарап ... ... көне ... ... , алла, біссімілла, кітаби реңкте, ал біссімілда, алда -сөйлеу тіліне тән реңкте.
[т] дауыссызының ... ... ... ... ... ... ... жазылуы да әртүрлі. Мысалы: құттықтау (орфографиялық сөздікте) - құтықтау (орфографиялық сөздікте берілмеген), ... ... ... - түттығу (орфографиялық сөздікте берілмеген). Мұндағы күттықтау - ... ... ... саралап қолдану фактісін кездестіруге болады: қүттықтау (приветственная речь - құттықтау сөз), қүлықтау . Ал тұттығу ... ... ... геминақиямен айтылатын нұсқасын (әкспрессиялық өң, көне реңк т.б. мақсатта жұмсауды қажетсінбеуге байланысты) сөз қолданыстан бірте-бірте ығыса бастаған деуге болоады. ... ... ... бұл сөз ... т ... берілген.
Қорытынды

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Кеңселік іс қағаздары тілінің даму, қалыптасу үдерісі108 бет
Мәтіндердің ғылыми, ресми іс- қағаздар, публицистикалық стильдері6 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
Мәулен Балақаев Тіл мәдениетінің теориялық негізін қалаушы126 бет
Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері78 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Xx ғасыр лингвистикасындағы бағыттар мен мектептер15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь