Ауыл аумақтарының мәселелерін шешу жолдары және дамыту

КІРІСПЕ
1 ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ АУЫЛ АУМАҚТАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Қазақстандағы ауыл аумақтардың қазіргі кездегі мәселелері
1.2 Облыс ауыл аумақтарының әлеуметтік.экономикалық және экологиялық жағдайы
1.3 Қызылорда облысының аудан ауылдарының әкономикалық.экономикалық деңгейі бойынша жіктеу әдістері
2 ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ АУЫЛ АУМАҚТАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ (АРАЛ АУДАНЫ МЫСАЛЫНДА)
2.1 Арал ауданы ауылдарының мәселелері
2.2 Аудандық ауылдардың мәселесін шешудің және дамытудың басымдықтары
3 АУЫЛ АУМАҚТАРЫНЫҢ МӘСЕЛЕЛЕРІН ШЕШУ ЖОЛДАРЫ ЖӘНЕ ДАМЫТУДЫҢ БАҒЫТТАРЫ
3.1 Қызылорда облыс ауылдарының мәселелерін шешуде қолданылған бағыттар
3.2 Ауыл аумақтарды дамытудың шетелдік тәжірибесі және оны отандық ауылдық аудандарды дамытуда қолдану
3.3 Ауыл аумақтарын әлеуметтік.экономикалық даму болашақтағы бағыттары
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ауыл республика экономикасы дамуындағы маңызды фактор болса, ауыл халқы еліміздің қоғамдық саяси, рухани тұрақтылығының да шешуші фокторы болып есептеледі. Ауылдық жерді дамыту ұғымы тек қана ауыл шаруашылығын дамыту мәселесінен әлдеқайда үлкен нәрсені көздейді. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл қатынастар кешенінің дамуы болып табылады. Демек, бүгінгі таңда ауылды жандандыру ауылдағы саяси, әлеуметтік, әрі экономикалық байланыстарды қалпына келтірудің біртұтас құрамдас бөлігі ретінде қарастыруымызға болады [45].
1 С.И. Карамендин редактор, Пролемы социально-экономического развития села, Казахский ордена трудого красного знамени сельскохозяййственный институт, (Тематический сборник научных трудов)Алма-ата, 1991 – 83 стр.
2 Ә.А. Мұханбет. Қазақ мәдениетіндегі ауыл мәселесі.- Алматы: 2010.- 122 б.
3 Айдосов А., Қалиев Ы., Асқаров Қ., Аңсатова М. Сыр өңірі тарихы (көне заманнан бүгінге дейін) – Алматы, «Атамұра» баспасы, 1998-288 бет.
4 Социальное развитие и уровень жизни населения в сельской местности Казахской ССР, Государственный комитет Казахской ССР по статистике - Алма-ата, 1990-153 жаз 6 бет
5 Қазақстандағы ауылдың дамуы: мәселелер мен келешек мүмкіндіктері.- Алматы, 2003.- 12-33б.
6 Ауыл (село) дамуының мониторингі 2011, 2012
7 Аубакиров Я.А. Национальная экономика: теоретико-методологические и практические проблемы развития: Сборник научных трудов. – Алматы: Раритет, 2209. – 512 стр 239-246
8 Оралбаева Айжан Қуантқановна, Ауыл шаруашылығы құрылымдарының динамикалық дамуының диагностикасы, экон. ғыл. канд.диссертацияҚызылорда, 2009 136
9 Шадрина Л., В моем селе – моя судьба//Библиополе, 2002-№3.-Б.29-32.
10 Хасанов А., Все мы родом из…аула//Страна и мир, 2007-№8.-Б.19
11 Тұяқбайұлы Жаныс., Ауыл асыраушымыз десек...//Ауыл, 1994-№ 18-197-Б.6
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ауыл республика экономикасы дамуындағы маңызды фактор болса, ауыл халқы еліміздің қоғамдық саяси, рухани тұрақтылығының да ... ... ... ... ... жерді дамыту ұғымы тек қана ауыл шаруашылығын дамыту мәселесінен әлдеқайда үлкен нәрсені көздейді. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда ауылды жандандыру ауылдағы саяси, әлеуметтік, әрі экономикалық байланыстарды қалпына келтірудің ... ... ... ... қарастыруымызға болады [45].
Елбасының Қазақстан халқына Жолдауларына сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылға дейінгі стратегиялық бағытында ауылды дамыту ... ... ... ... ... ... және ... аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 8 шілдедегі №66 Заңында деп ... ... ел ... ... ... ... ... үштен бірінің табысы күнкөріс деңгейінен төмен. Демек, қазіргі кезде еліміздің азық-түліктен қауіпсіздігін сақтау және оны нығайтумен қатар, ауылдық аумақтарды ... даму ... ... ... айтқанда, елді мекендер тұрғындарының табыс деңгейін көтеру, экономикалық қызмет салаларын кеңейту, ауыл халқының кәсіпкерлік белсенділігін ... ... ... ... ... айналып отыр.
2002-2005 жылдар аралығындағы бағдарламасын және БҰҰ ... ... ... ... ... 6500 ... ... [41]. Соған байланысты ауылдың экономикалық деңгейін анықтайтын әдістерді қолдана отырып, көптеген істер атқарылды. Бірақ бағдарламысынан ... ... ... ...
Ауылдық аудан деңгейінде экономиканы тұрақтандыру және дамыту мәселелерінің ... ... және даму ... ... ол ... шешім қабылдамай жоғары аймақтық деңгейлерде экономикалық дамуды қалыптастыру мүмкін емес. Ауылдық аудандарды кешенді әлеуметтік-экономикалық тұрақтандыру және ... ... ... ... ғылыми тұрғыда жеткіліксіз зерттелуі диссертация тақырыбын таңдауға негіз болып, зерттеудің мақсаты мен мәселелері анықтады.
Республикамызда ауыл халқының басым бөлігі ... ... ... ... ... ... ... қалада тұратын халықтың саны 301,5 және ауыл халқы 411,4 мың адамды құрайды. Қызылорда облысының аудандық ауылдарының ... ... ... ауыл ... ... ... ауданға жататын Арал аудан ауылдарының мәселелері және оны шешу диссертациялық жұмыстың өзектілігі ... ... ... дамыған елдерінде ауыл шаруашылығын дамыту - маңызды мемлекеттік ... бірі ... ... Өйткені ауыл шаруашылығы елдің экономикасы дамуында шешуші факторлардың бірі. Ауыл тұрғындарының басым көпшілігі ауыл шаруашылығымен айналысатыны белгілі. Бірақ та табиғи-климаты ... ... ауыл ... ... ... ... Яғни бұл аймақтың ауыл тұрғындары жұмыссыздыққа алып келеді.
Қазіргі жағдайда ... ... ... дамуын зерттеу басымды мәселенің біріне айналды. Себебі, ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің маңызды буыны, аймақтық ұйымдастырудың және басқарудың ерекше үлгісі.
Бұл мәселе бойынша ғылыми зертеулерді жүргізудің қажеттілігі нарықтық ... ... ... ... және заңдылықтарымен анықталады. Қазіргі жағдайда ауылдық аудан экономикасының дамуы нарықтық жүйенің даму үлгілеріне сәйкес күрт өзгереді. Мұндай ... ауыл ... ... ... ... және ... ... түбегейлі өзгеруінен алып шығады. Меншік қатынастары, шаруашылықтардың ұйымдастыру-құқықтық нысандары, шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметін үйлестіру және реттеудің экономикалық тетіктері, экономикалық және ... ... ... ... етуінің экономикалық ұйымдастыру тетіктері өзгереді. Осының барлығы әлеуметтік бағытталған нарықтық экономика жағдайында ауылдық ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін олардың кешенді экономикалық дамуының теориялық негізін құру ... ... ... ... ... ... ... шешуде, ауылдың әлеуметтік-экономикалық даму теориясын зерттеп, тұжырымдамасын әзірлеуге дамыған елдердің ғалым-экономистері өз ... ... ... осы ... Д.А. ... ... Н., ... Н., Гатаулин А., Горюшин О., Долятовский В., Кожурин В., ... Е., ... Т., ... И., ... А. және т.б. ... ТМД ... ғалымдарының да еңбектері арналған.
Жалпы Қазақстандағы ауылдық аумақтардың әлеуметтік және ... ... ... ... Байзақов С., Жусупов С.Е., Айткалиев Р.А., И.Ш.Шәмшәтов, Аубакиров Я.А., Спектор Михайл Давидович, Гаркушина Валентина Васильевна, Байбугина М.К., Хосыбаев Б.Т, ... Ю.П. және т.б. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты ауылдық аудандардың әлеуметтік-экономикалық мәселелерін, оны реттеу тетіктері мен тиімді зерттеу мәселелері, ауыл шаруашылығында шағын кәсіпкерлікті ... ... ... мен ... ... толық зерттеуді қажет етеді.
Жоғарыда көрсетілген зерттеулерде Қызылорда облысына қатысты деректер жалпылама түрде кездеседі. Ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуында кәсіпкерлік қызметті ... ... ... ... ... тақырыбында, А.Е. Мұханованың кандидаттық диссертациясының маңызы зор.
Сонымен қатар, Ж.Е. Абилгазиеваның ұлттық шаруашылық жүйесіндегі ауылдық ... ... ... және ... ... атты ... және әлеуметтік-экономикалық жағдайы ерекше аймақтарында еңбек нарығын ... ... оның ... Қызылорда облысы мысалында қорғалған Д.А.Бекешованың диссертациялық жұмыстарының орны ерекше.
Көрсетілген мәселелердің ... ... ... ... және тәжірибедегі пайдаланушылық дәрежесі және өмірлік мәнділігі жұмыстың тақырыбының маңыздылығын, сонымен бірге, зерттеу мақсатын, міндеттерін және нысанын ... ... ... ... ... ... мен ... Қойылған мақсатқа қол жеткізу үшін келесі негізгі мәселелерді шешу қажет:
* Қызылорда облысының ауылдарының өзекті мәелелерін анықтау;
* ... ... ... ... тәжірибесі ерекшеліктерін зерттеу және оны отандық ауылдық аудандарды дамытуда қолдану мүмкіндіктерін ... ... және орта ... ... ... әлеуметтік-экономикалық тұрақтануы мен дамуының негізі ретінде агроөнеркәсіп өндірісін қалыптастыруды зерттеу;
* Ауыл аумақтарды дамытудың басымдықтарын қарастыру;
Зерттеу ... ... ... ауыл аумақтарының мәселелерін және оны шешу жолдарын қарастыру.
Зерттеу нысаны. Қызылорда облысының ауыл округтері және ауыл аумақтарындағы ауыл шаруашылығы ... және ... мен ... ... теориялық және әдістемелік негіздері.
Отандық және шетелдік ғалым-экономистердің аграрлық мәселелрге арналған еңбектері, Қазақстан Республикасы заңдары, Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... мен ... ... шешімдері және қаулылары, ғылыми-тәжірибелік конференциялардың құжаттары, аграрлық сипаттағы бағдарламалар диссертациялық зерттеу ... ... ... зерттеудің әдістемелік негізі: абстракты - логикалық әдіс - жұмыстың теориялық және әдістемелік ... ... ... ... және өңдеудің жүйелік және кешендік тұжырымдамасы, талдау және синтез, салыстыру және факторлық талдау және т.б. әдістері.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... статистика басқармасының, Арал ауданы әкімшілігінің статистика бөлімі, Ауыл шаруашылығы Министрлігінің, сондай-ақ, Біріккен Ұлттар Ұйымы ауылды дамытуға арналған бағдарламасы ... ... ... ауыл ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік баспа материалдары зерттеу жұмысының негізгі ақпараттық көзі болып саналады.
Зерттеу нәтижелерінің ғылыми жаңалығы. Жүргізілген зерттеулер қорытындысында жұмыстың ғылыми жаңалығын айқындайтын мына ... ... ... қол ... ... ... ауыл ... әлеуметтік-экономикалықдаму барысы кешенді түрде талданып, өзекті мәселелерді шешудің нақты бағыттары анықталды;
* Арал аудан ауылдарының қазіргі кезде орын алған ... ... Ауыл ... ... мен ... ... ... және оны отандық ауылдық аудандарда дамытуда қолдану бағыттары ұсынылды;
* Ауылдың әлеуметтік экономикалық жағдайын жақсартуда кәсіпкерліктің ... ... ... ... тарту негізінде, оның перспективалық даму бағыттары анықталды;
* Қызылорда облысының аудандары бойынша өсімдік ... ... ... ... облыс аудандық ауылдарының экономикалық көрсеткіштері бойынша жіктелінді;
Зерттеу жұмысының ғылыми және тәжірибелік маңызыдылығы. Ғылыми зерттеудің негізгі жағдайларын ... ... ауыл ... ... шешу ... ... және оны әлеуметтік-экономикалық дамуын жүзеге асыратын әдістер мен құралдарын жетілдіруге, оларды реттеудің кешенді ... ... ... беретін қолдану мүмкіндіктері айқындалды.
Зерттеу материалдарын облыстық және аудандық әкімшіліктерде ауылдың әлеуметтік жағдайын жақсартуда, ауыл экономикасының ... баға ... және оның даму ... ... ... ... қолдануға болады.
Диссертациялық жұмыста ауыл аумақтарының мәселелерін шешу жолдарын анықтау негізінде, ... мен ... ... бойынша жарияланған еңбектер. Диссертациялық тақырыбы бойынша ғылыми еңбек, 2012 ж 23-26 сәуірдегі атты халықаралық ғылыми конференциясының материалдарында ... және ҚР ... және ... ... Қ. ... атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті, Гуманитарлық зерттеу институты - атты журналының № 13санында жарық көрді.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы мен көлемі. Диссертациялық ... ... үш ... ... қорытындыдан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Жұмыста кесте, диаграмма және сурет, картадан құралған.
1 ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ АУЫЛ АУМАҚТАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ... ... ...
+ ... ауыл ... ... кездегі мәселелері
Қоғамның дамуында ауыл шаруашылық саясат, аграрлық сұрақтар ауылдың дамуындағы өзекті мәселелердің бірі болып отыр және сол жағдайда ... ... ... ... пен ... ... кешенді мәселе. Бұл жерде ауылдың мәселелері экономикалық, әлеуметтік және рухани үдерістер бір-бірімен байланысты [1].
Қазақстан Республикасы өзінің географиялық орналасуына және кең ... ... болу ... ... ауыл шаруашылығын атап айтқанда, өсімдік шаруашылығы мен мал ... ... ... ... экономикасы дамуындағы маңызды фактор болса, ауыл халқы еліміздің қоғамдық саяси, рухани тұрақтылығының да шешуші фокторы болып есептеледі. Ауылдық жерді ... ... тек қана ауыл ... ... мәселесінен әлдеқайда үлкен нәрсені көздейді. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл қатынастар кешенінің дамуы болып табылады[2]. Демек, бүгінгі таңда ... ... ... ... ... әрі ... ... қалпына келтірудің біртұтас құрамдас бөлігі ретінде қарастыруымызға болады.
Ауылда бұрын кеңес шаруашылығы, ... күні бұл ... ... ... ал ... не ... ешкім білмейді. Кеңес дәуірінде ұйымдастырылған түрінде ұйым болды, яғни жоспар бойынша жұмыс істеді. Жоспарда қанша ет, ... ... ... ... ... ... ... Өте қиын табиғи жағдайда және тұрғындар жұмыс істеп өмір ... ... ... тек ... ... басқа шаруа қожалықтарына ешкім жоспар жіберілмейді және ешкім қызықпайды. Спектор Михайл Давидович,. Жетпісінші жылдарда халық шаруашылығында қиыншылықтар көбейіп, ... өсу ... ... ... ... салдарынан сексеніші жылдардың бас кезінде елімізде коммунизмнің материалдық-техникалық базасы құрылады деген болжамдар орындалмай қалды. Ал, Қызылорда ... ... ... 1985 жылы қайта құру басталды [3]. Бұл ... ... ауыл ... дамуына кері әсерін тигізгені дәлел.
Республикамыздың тәуелсіздігіне дейінгі уақыттарда ауыл ... ... оның ... ауыл шаруашылығының өнімі(кесте 1) және ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылуы (кесте 2) туралы төмендегі кестелерде келтірілген. ... ... 1) ... өнім ... ... облыстарда 1980 жылдардың басында Ақмола және Шымкент облыстарынан басқа облыстарда 1989 жылдарға дейінгі ... ... ... ... қарағанда едәуір төмендегені байқалады. Бірақ өнім көлемі орташа облыстарда керсінше көрсеткіштер ... Яғни ... ... 1989 жылдар аралығы көрсеткіштер көлемі анағұрлым көтерілгенін көреміз. Дәл сондай жағдай өнім ... ... ... да қалыптасқан. Қорытындылай келе, ауыл аумақтарында ауыл шаруашылығының бұрынғы жылдарда қалай қалыптасқанына қарай қазіргі кезде де сол жағдайда ... ... 1 - Ауыл ... ... ... ... (1983 жылғы бағамен есептелінген, шаруашылықтың барлық категориясы бойынша, млн рубл.)*
млн рубль
Өнім көлемі ... ... ... ... Қазақстан
1032,2
971,9
991,1
835,7
973,4
798,2
Өнім көлемі орташа облыстар
Облыстар
1980
1985
1986
1987
1988
1989
1
Алматы
998,1
966,6
1167,2
1223,6
1182,4
1115,4
2
Павлодар
868,2
908,2
952,7
932,7
919,1
862,3
3
Семей
770,3
737,2
832,6
873,2
372,9
877,6
4
Талдықорған
760,4
718,2
852,2
916,5
921,1
905,7
5
Шығыс Қазақстан
746,8
793,2
796,1
840,6
895,1
856,3
6
Жамбыл
671,8
658,0
770,5
866,9
818,1
786,2
7
Ақтөбе
671,4
566,1
727,0
680,7
816,7
797,7
8
Орал
658,6
675,7
827,2
671,3
732,4
817,4
Өнім көлемі төмен ... ... ... ... ССР ... ... негізінде автормен құрастырылған
*Дерек көзі: Қазақ ССР статистика мәліметі.-1990.-7 б [4].
Соған сәйкес 1980-1989 жылдар аралығындағы облыстар ... ауыл ... ... ... ... орташа жылдық санына да байланысты екенін дәлел ретінде төмендегі кестеде көрсетілген. Яғни,ауыл шаруашылық өнім көрсеткіші қаншалықты жоғары облыстар соншалықты ауыл ... ... ... ... (кесте-). Ауыл шаруашылығындағы жұмысшының саны жоғары облыстарға Қостанай, Целиноград (қазіргі Ақмола) және Шымкентоблыстары жатады (кесте 2).
Кесте 2 - ... ... ауыл ... ... ... жұмысшы саны
мың адам
Жұмысшы саны жоғары
Облыстар
1980
1985
1986
1987
1988
1989
1
Қостанай
136,8
147,8
144,0
154,9
145,2
139,8
2
Целиноград
(қазіргі Ақмола)
115,8
122,8
121,3
111,9
117,0
112,9
3
Шымкент
107,1
120,0
122,4
120,1
116,2
108,3
Жұмысшы саны орташа
1
Көкшетау
86,1
90,4
89,9
91,6
90,8
85,8
2
Алматы
84,2
91,3
93,1
99,3
98,5
92,5
3
Солтүстік Қазақстан
76,8
79,5
79,8
79,1
77,2
73,9
4
Павдолар
74,3
80,0
78,4
80,0
81,3
73,4
5
Орал
65,4
72,7
72,7
70,1
69,9
66,3
6
Семей
65,0
72,2
72,5
70,7
70,9
67,6
7
Талдықорған
60,5
64,2
62,4
65,1
63,4
60,7
Жұмысшы саны ... ... ... ... ... Қазақ ССР статистика мәліметі.-1990.-7 б [4].
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарда ауыл аумақтарында ауыл ... ... ... ... Ауыл туралы түсінік Қазақстанда ауыл, елді мекендер түсінігі және ауыл атануының негізгі шарттары туралы Қазақстан Республикасының ... ... Атап ... 1993 ... 8 ... № 572- ХІІ ҚР заңының ауылға (селоға) ... ... - ауыл ... ... ... ... тұрғындар мен олардың жанұяларының мүшелері халқының жартысынан ... ... 50 ... кем емес халқы бар елді мекен деп танылды.
Қазақстан Республикасының заңында белгіленген ұғымының ... ... бар. ... ... ... ... ауылдың (селоның) белгілері төмендегідей:
* елді мекеннің белгіленген тәртіппен есепке алынуы және тіркелуі;
* оның жергілікті өкілетті және атқарушы органдар арқылы басқарылуы;
* 50 ... кем емес адам ... ... ... ауыл ... ... шұғылданатын жұмыскерлер мен олардың отбасыларының мүшелері тұрғындардың кемінде жартысын құрайды[5].
Сол заңнамаларға сәйкес ауылдар деңгейі есепке алынып, қазіргі кезде оның саны ... ... Атап ... ... Республикасында 175 аудан, 87 қала, елді мекендер оның ішінде кенттер 35, ауылдар 6982 ... ... саны 16 441 959 ... оның ішінде ауыл халқының саны 74 80623 құрайды.
Қазақстан Республикасында халықтың 35-40 % ауылдық жерлерде тұрып, ауыл ... ... ... Нарық дамыған көптеген елдерде бұл көрсеткіш 10%-дан аспайды, ал АҚШ-та небері 4-5% қана[7].
Қазіргі кезде Қазақстанда күрделі жағдайлар аграрлық ... ... ... ... Қаламен салыстырғанда ауылдық жерде жұмыссыздық қарқыны өсіп отыр және ауыл шаруашылығы өндірісінен босаған жұмысшы күші бұл ... ... ... таба ... ... өзгерістер еңбек ресурсының сапалық құрамында болып отыр. Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында 1 класты механизаторлар мүлдем қалмады, ауыл шаруашылығы ... ... ... мен реттеуді өз еркімен жүргізу етек алған. Еңбек ... мен ... ... ... ... төмендеді [61].
Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша реформа жылдарында пайдаланатын ауыл шаруашылығы жерлері сандық және сапалық жағынан нашарлады. Ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... және ... өңдеу үшін материалдық ресурстардың болмауы әсер етті. Біздің ... ... ... ... ... ... және оның орнықтылығын арттырумен бірқатар жетістіктерге қол ... ... да ... елді ауыл шаруашылығы шикізатымен тұрақты қамтамасыз ету мәселесі толығымен ... ... ... Бұл біздің Республикамыздағы ауыл шаруашылығы ерекшеліктерінің белгілі объективтік жағдайымен түсіндіріліп қана қоймайды, мұнда ауыл шаруашылық ... көп ... ... ... ... ... ... және де егінді жинау техникаларының кейбір түрлері мен өнімді сақтау үшін қажетті ... ... ... әлі де ... ... ... ... істейтін адамдар санының әрдайым азайып отыруы объективті ... Бұл - ... ... көшкен барлық елдердің басынан кешкен оқиға. Ол үшін ауыл ... жаңа ... ... ... ... жасалуы керек. Бұл бір-екі жылда оңай шешілген мәселе емес екендігі түсініңті. Әрине, бұл салада қыруар еңбек қажет[8].
Ал енді ... ... ... ... ... жеке меншікке сату қажеттілігі туралы ұсыныс жасады. Осы ұсынысты бұрын да кейбір мамандар жақтаған. Осы ұсыныстың теориялық негізі ... ... ... ... ... ... тауар айналысында болуы керек екендігін көрсетті. Сол себептен жер ... де ... ... сатып алуға, нарық айналысына түсуі керек. Жер сатуға түспесе, толық, нарық қатынасы болмайды деген тұжырымар ұсынылды. Осы ... де ... ... бар, ... ... ... ... дәстүріне, қазіргі тірлігіне тікелей қатысты мәселе жөнінде ... ... ... бар. ... ... теория бойынша жерге жеке меншік абсолюттік және монополиялық рентаның пайда болуына әкелді. Бұл ренталық қоғам мүшелеріне қосымша ... жер иесі оны ... ... ... ... ... ... етілмесе, ауыл тұрғындарының ауылды дамытуға үлес қоспайтын болса, ауылдың қысқаша тарихы болмаса, ауыл ... ... ... - ауылдың мүлдем құрып кетуіне алып келеді [9].
Қазіргі кезде ауыл аумақтарының өзекті мәселелерінің бірі ... ... ... жас мамандардың жұмыссыз қалып қалаға қоныс аударуы орын толтырып келеді. Ауылдың әлеуметтік және мәдени деңгейі жеткіліксіз ... ... ... жас ... оны ... ... ... жастар қауымы жұмыссыздықты және ақысы аз жұмыспен орын алған.
Біздің жастар бірлестігі ауыл жастарының ... мен ... ... ... ... мен ... дамытуға арналған мемлекеттік бағдарламалар қарастырылғанымен ауыл мәселелер ... жоқ [10]. ... ... ауыл ... ... ... хал-жайы, тіршілігі туралы аз айтылып та, жазылып та келе ... жоқ. ... да, ... де ... ... ... ... Осынау байлықтың өндіріп, өсіруші игіліктің иесі солар болса да өз ... ... ... көре ... ... [11]. Яғни ауыл ... нақты баға индикаторлары белгіленбеген немесе ауыл шаруашылығының кейбір салаларында ... ... тұз ... тұздың бағасы төмен, оның адам денсаулығына немесе еңбек нақты бағаланбаған. Халықтың табыстары елдің ... ... және ... ... өсуінің анағұрлым жалпы көрсеткіші болып табылады. Табыстардың нақты ... ... ... ... ... ... мен ... сатып алу қабілеттілігінің өсуімен, республикадағы кедейлік сақталуда. ... өмір сүру ... ... жағдайларға, демографиялық факторларға және өндірістің орналасуына қарай әр ... ... ... ... ... де бір ... ... Тұрғындардың кедейлік көрсеткішінің деңгейі бойынша халықтың анағұрлым көп ... бар ... ... ... (37,5%), ... (26,5%), Ақмола (25,4%) және Атырау (23,8%) облыстары жатады. Кедейлер саны индексінің ... ... және ... ... болсын оның тұрақты түрде төмендегенін айқындады.
Қазақстандағы ауыл аумақтарға экономикалық ... ... ... ... ... 5 ... ... бөлінеді. Атап айтқанда, Солтүстік, Оңтүстік, Орталық, Шығыс және Батыс ... ... ... ... ішінде Сотүстік қазақстан облысына тоқталсақ -
Солтүстік Қазақстан экономикалық ауданындағы ауылдық аудандар үлесінің ең жоғарғысы Солтүстік-Қазақстан облысында - 65,5%, ... ... 52,4%, ... және Павлодар облыстарында сәйкесінше 44,3% және 33,7 [65].
Аймақ бойынша тұрғындардың тығыздығы 1 шаршы ... 5,4 адам ... ... ... ... 2,6 адам. Ауыл тұрғындарының аса жоғары тығыздығы Ақмола және ... ... ... тән - 2,7; 4,4, ... - ... және ... ... сәйкесінше, 1 шаршы шақырымға 2,0 адамнан келеді. ... ... ... ... ... дәнді бұршақтар тұқымдас және көкөніс, бақша дақылдары өсіріледі.
Қарағанды облысында Орталық аймақ бойынша тұрғындардың тығыздығы 1 шаршы шақырымға 3,3 адам, ал ... ... - 1 ... ... 0,5 адам болды. Ауыл шаруашылық жерлерінің басым көпшілігінде суармалы астық ... ... ... мал ... айналысады.
Батыс Қазақстан республикада халық сирек қоныстанған шөлді ауданы. Ақтөбе, Атырау және Маңғыстау облыстарының ауыл аудандарында тұрғындардың тығыздығы республика бойынша ең ... ... ... (1 ... ... ... 1,1, 1,8, 0,6). ... ауданддарда ауыл тұрғындар тығыздығының төмен болуы ауыл шаруашылығы айналымына пайдалануға жарамсыз шөл және тастақ жерлердің болуымен түсіндіріледі. ... ... ... ... тән, жылы ол адам құрады.
Шығыс Қазақстанда аймақ бойынша тұрғындардың ... ... ... ... ... ... аудандар бойынша - адам. Аса төмен тұрғындардың тығыздығы Абай, Күршім, Бесқарағай, Жарма, Тарбағатай аудандарында байқалып ... ... ... ... өсімдік шаруашылығын жүргізуге жарамсыз жерлерге тән.
Оңтүстік Қазақстандағы облыстар республикадағы ең ... ... ... ... мұнда барлық Қазақстан тұрғындарының тұрады. Ауыл тұрғындарының ең жоғарғы үлесі де осы ауданға тиесілі. ... ... ... ... аса ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының ауылдың аудандарында 1 шаршы шақырымға 11,4 адам, ең ... ... ... ... 1 ... шақырымға 1,0 адам [66].
Республикада халық тұрмайтын 136 ауылдық елді мекендер бар, Маңғыстау, Атырау, Ақтөбе және Жамбыл ... ... ... елді ... жоқ. Халық мекендемейтін ауылдық елді мекендердің ең ... ... ... - 51 АЕМ ... ... ауылдық елді мекендердің дамуындағы ең үлкен мәселе - онда тек қана халықтың меншік ауласында ғана ... ... ... ... маңдағы шаруа (фермер) шаруашылықтарында көп мал басының ... ... ... Бұл, елді ... ... ... ... нашарлауына және жайылым жерлерінің тозуына әкеліп соғады.
1.2 Облыс ауыл аумақтарының әлеуметтік-экономикалық және экологиялық жағдайы
Қызылорда облысы - ... ... ... - ... бөлік. 1938 жылы 15 қаңтарда құрылған [59]. Жер аумағы 226,0 мың км2. ... 607,1 мың ... ... - ... қаласы. Солтүстігінде Қарағанды, солтүстік батысында Ақтөбе облыстарымен, оңтүстік батысы мен оңтүстігінде Өзбекстан Республикасымен, шығысында Оңтүстік Қазақстан облысымен шектеседі. 1997 ... ... ... 8 ... әкімшіліктен тұратын [58]. Соңғы уақытта әкімшілік бөлу немесе қосу ... ... ... ... ... ... қаржысын үнемдеу мақсатында жүргізілуде. Ол сонымен бірге ... ... ... ... өзгеріп отыр. Әкімішілік құрылымына келетін болсақ облыста 7 ... бар ... 1). ... ... ... шығысқа қарай: Арал ауданы, орталығы - Арал қаласы, Қазалы ауданы, орталығы - ... ... ... ауданы, орталығы - Жосалы кенті, Жалағаш ауданы, орталығы - Жалағаш кенті, Сырдария ауданы, орталығы - ... ... ... ... ... - Шиелі кенті, Жаңақорған ауданы, орталығы - ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауына сәйкес Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003-2006 жылдардағы стратегиялық бағытында ауыл мәселелеріне баса назар ... ... ... асыру Қазақстан Республикасы Президентінің 2003 жылғы 10 шілдедегі №1149 жарлығымен бекітілген бойынша мемлекеттік бағдарламада қарастырылған [12]. ... ... ... ... қала ... ауыл ... ... қарауға болмайтынын көрсетіп отыр. Өйткені, қаланың шашетектен келетін шешімін таппай жүрген мәселелерінің көбі ... ... ... ... ... ... Бұл ... тосқауыл болу қазір мүмкін де емес. Cонымен қатар, ауылдың әлеуметтік көсеткіштері ... ... есеп ... орташа есеппен қарастырады. Мысалы, айына 20 000 теңге еңбекақы алатын адам мен 200 000 теңге табатын адамды алып айына жұрт орта ... 110 000 ... ... ... ... ... керек. Бұл жерде байып жатқан жұртқа деген кері пікір қалыптастырғалы отырған жоқпыз [13].
Сырдария (Тереңөзек) ... ... ... ... ... мал шаруашылығына маманданған. Ауыл шаруашылық өнімінің негізгі бөлігін мал ... ... ... ... ... санының көбеюі Сырдария ауданына қарасты туберкулез ауруханасының ашылуымен байланысты. Ауылдық жерлердегі ауруханалардың саны көбейгенімен онда ... ... ... мамандардың жеткіліксіздігі белгілі. Ауылдық жерлердегі тұрғынға шаққанда норматив бойынша 18 дәрігер, 80 ... ... ... керек болса, бұл көрсеткіш қазіргі таңда нормативтерге сай келмейді. Қызылорда облысының ауылдық жерлері облыстық және аудандық орталықтан қашық орналасқандықтан, дер ... ... ... ... ... туындайды. Облыстың барлық ауылды мекендерінде ашық су немесе ... суды ... ол ... сай залалсыздандырылмағандықтан вирусты аурулардың тудыруға себепкер болы отыр.
Ауыл тұрғындарының денсаулығына кері ықпалын тигізетін факторлар:
* Ауыл аумақтарды арнайы ... және ... ... көмек көрсету орталықтарының алшақ орналасуы;
* Жағымсыз экологиялық ... Ауыл ... көп ... өмір сүру ... ... ... және жеткілікті түрде тамақтанбауы.
Әлеуметтік жағдайы.
Облыстағы халықтың саны 2002 жылы 603,8 ... ... ... заң ... он жыл ... ... санақ негізінде келтіретін болсақ, халықтың саны 2012 жылдың наурыз айында қызылордалықтардың жалпы саны (алдын-ала деректер бойынша) - 712,9 мың ... ... оның ... қалалықтардың саны - 301,5 мың адам және ауылдықтардың саны - 411,4 мың ... ... ... ... ... ... әйелдер саны арасында жоғары көрсеткіш Арал ауданында байқалып 49,8, ерлер ... ... ... ... жеткен. Әйелдер арасында 50,2, ерлер 49,8 мыңды құрады [57].
2003-2005 Ауыл халқының өсуі төмендегі мәселелерге тікелей ... Бала туу ... ... ... ... саның көбеюі, некеге тұру санының көбеюі, ажырасудың төмендеуі;
* ... өмір сүру ... ... ... ... тұрғындарының санының өсуі көбіне табиғи өсім және ... ... ... ... ауыл ... саны 2006 жылдарға дейін (кесте 3) ауыл халқының саны ... ... өсіп ... ал 2009 ... ... ... ... қарағанда екі есе жылдам өскенін байқауға болады. Cоның ішінде әсіресе, өте жоғары ауыл халқының көтерілуі Жаңақорған, Қазалы, Шиелі ... ... ... ал т ... ... ... және ... ауданының ауылдары төмен көрсеткішке ие. Қызылорда облысы халқының саны кейінгі көрсеткіштермен салыстырғанда дәл осындай қарқынмен алда екендігін көрсетті. Қызылорда облысы ... ... ... ... ... қарамастан жоғары көрсеткіштерге ие болып отыр.
Кесте 3 - Қызылорда облысы ауыл ... ... мың ... ... ... ... Ауыл ... дамуының мониторингі статистикалық анықтамасы Қызылорда облысы бойынша[68]
Сурет 1 - Қызылорда облысының әкімшілік-аумақтық картасы
Қызылорда облысының қаладан қарағанда ауыл халқының саны ... ... 2). ... себебі көп болуы мүмкін, соның ішінде жалпы Қызылорда облысы аграрлы аймақ болғаннан кейін ... 2 - ... ... қала мен ауыл халқы саны
мың адам [6]
Көп жағдайда қала тұрғындарына қарағанда ауыл тұрғындарының әл-ауқаты төмен ... ... ... ... ... ... күші аз, ... істейтін техникалар істен шыққан. Ал ауылдық тұрғындар табысының маңызды көзінің бірі-меншікті шаруашылықта өндірілген өнімді сату ... ... ... ... ... ең басты тұлға, маңызды субьект. Оның саны, құрылымы, өмір сүру деңгейі ... және ... ... сол ... әлеуметтік-экономикалық даму мазмұнын сипаттайды.
Кесте 3 - Облыстағы жұмыссыз халықты жынысы және білімі бойынша
бөлу, мың адам [6]
2004
2009
Барлығы
оның ішінде:
Барлығы
оның ... ... ... ... кәсіптік
бастауыш кәсіптік
жалпы негізгі
жалпы бастауыш
30,3
2,2
4,7
6,3
1,2
0,1
17,5
0,7
2,4
4,4
0,5
0,1
12,6
1,5
2,3
1,9
0,7
-
20, 4
2,2
4,1
3,5
0,6
0,1
8,1
0,4
1,9
1,7
0,2
0,0
12,3
1,8
2,2
1,8
0,4
0,1
*Дерек көзі: Қызылорда облысының аумақтық әлеуметтік-демографиялық жылнамасы. - Қызылорда.2010.-41 б.
Соңғы кездері ... оқу ... ... жұмысқа орналаса алмай жүрген жастардың саны да аз ... ... ... ... 2003 ж. 16 мен 24 жастағылардың арасында басым болса, 2005 ж. ең жоғары көрсеткіш 25-34 ... ... ... ауыл халқының орта кәсіптік арнаулы білімі барларының үлесі 11-12%-дан аспайды, ал жоғары және аяқталмаған ... ... 2,5-3% ... ... 24-29 жастағылар бойынша ауылдағы жұмыссыздық 14%, қалада-20%. Мұндай жағдайдың басты себептерінің бірі-ауыл ... ... ... ... әрі ... ... ... орта мектепті бітіре сала еңбек рыногін толтырады. Мәселен, ауыл тұрғындары табыстарының жылдық орташа мөлшері қала тұрғындарымен салыстырғанда екі есе ... ... ... жағдай ел жастарының арнайы кәсіптік орта немесе жоғары білім ... ... бере ... ... өз ... жұмыспен қамтылмай отырған ауыл (село) жастарының еңбек рыногінде ... ... ... Ауыл ... ... мен ... ... өнім неғұрлым аз өндірілсе, жұмыс күшінің ұсынысы соғұрлым артады. Мұндай жағдайда, жұмыскерлер мен ... ... ... ... ... ... ... аз жастарға жұмыс берушілер жағынан сұраныс азаяды. ... ... ауыл ... қала ... ... бос жұмыс орындары туралы ақпараттық хабардар дәрежесі ... ... ... ... жағдайда, жұмыстың қолдың күшімен орындалатын түрлерімен айналысады, мәселен, тракторшы-машинист мамандығы ... ... ... ... үлесі 30-35 пайыздан аспайды. Елді мекен жастарының арасында шофер, ... ... газ ... т.б. осы ... ... ... ... жұмыстарға қызығушылық басым. Алайда, осы мамандықтар бойынша жұмысқа тұру оңай шаруа емес, өйткені жұмыс жасап ... ... ... ... жеткіліксіз, көпшілігінде техникалық шеберхана, автогараждар, қоймалар жоқ, қажетті мөлшерде көмекші құрал-саймандарда жетіспейді.
Кестеде ... 4) ... ... ... ... ... тұрмыстылардың үлесі бойынша аймақтардың көрсеткіштерін көріп отырғандай кедейлік ең жоғары облыстар ішінде Қызылорда облысы орын алады. Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... болмауымен түсіндірілеі.
Республика бойынша халықтың ақшалай табыстарының серпіні орташа жан басына шаққанда, 2005 ж. 15787 мың теңге, атаулы ақшалай ... ... [63], 123,2%, ... жан ... ... ... ... 11724 мың теңгені құраған. Табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамасынан төмен халықтың үлесі 28,5%, зейнетақы 11,5%, жәрдемақы 3,8%, ... 0,2, ... ... ... ... көмек, алимент және басқа кірістен 4,3% үлесіне тиген.
Атаулы ақшалай табыстарының индексі 2006 ж. 19152 мың теңгені ... 2007 жылы жан ... ... халықтың атаулы табыстары 25226 мың теңге жеткен.
Кесте 4 - Аймақ халқының санына қатысты кедей тұрмыстылардың ... ... ... топтастыру*
Кедейліктің деңгейі (аймақ халқының санындағы кедей тұрмысты адамдардың ... (1,1-2,8 ... ... ... (14-18,3 ... Солтүстік Қазақстан, Алматы, Ақмола, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Батыс Қазақстан, Қарағанды және Павлодар облыстары.
Жоғары (21-29 %)
Атырау, Маңғыстау, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстары.
* ... ... ... даму ... 2005 ... ... есеп ... 5 - 2001 -2010 жж. Қызылорда облысындағы халықтың ақшалай табысын (бағалау)*
Жылдар
Орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табыс, ... ... ... ... ... және оның ... ... дамуының статистикалық көрсеткіштері.-Қызылорда.-2011.-7 б.
Осы жылы Қызылорда облысында айына жан ... ... 2006 ... ... салыстыра келе 18889 мың теңгеге өскен. 2008 жылмен 2009 жылды салыстырсақ, 30781 мыңнан 34736 мыңға ... ... ... 2009 ж. ... ... ... жан басына шаққанда 32776 мыңды құраса 2010 жылы 40781 мың ... ... ... ... ... ... нашар бөлігіне төленетін жәрдемақының қысқартылғаны белгілі.
Ауылдағы жұмыссыздар биржаға тіркелмеген. Көбі құжат жинаудың қыр сырын да білмейтин болып шықты. Үгіт ... ... ... ... жас ... ... ... шие сатып күнелтуде.
Орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табыстың мөлшері 2001 ж. 5618 ... ... ... ... табыс 120,1%, ал нақтысы 111,1%-ды құрады. 2009 ж. өткен жылдың ... ... ... ... ... ... ... 123,7%-ға көтерілсе, республикада бұл көрсеткіш 110,7%, ал нақты жалақының мөлшері 103,2%-ды ... ... ... жаңа ... қатынастарының қалыптасуы мен дамуы маңызды экономикалық категория-еңбек ресурстарына тікелей байланысты.
Сауалнама әдісімен ауылдық жерлерді қоныстанған ... 210 ... ... ... ... ... көрсетті. Жұмыссыздардың 70%-ы, яғни басым көпшілігі экономикалық белсенді еңбек жасындағылар (21 жастан 50 жасқа ... 50 ... ... 25%-ы ... 21%-ы ... Жұмыссыздардың 40%-ы бұған дейін еңбек еткен мерзімдері 5 ... 20 ... ... ... ... мәртебесін алу үшін тиісті тіркеуден өткендердің арасында белсенді еңбекке тартуға қабілеттілердің саны аз емес. Олай болса міндет-керегінше жаңа ... ... ашу, ... ... ... шеберлікті арттыруға бағытталған шараларды іске асыру.
Жұмыспен қамтылудың төмен дәрежесін айқындаудың ... ... - ... да ... ... ... жоқтығы үлесі - 52,8%, оның ішінде ер ... ... ... бір оқу орнын аяқтағаннан кейін жұмысқа орналаса алмаудың үлесі -23,1%, жұмыс орнының қысқаруы -8,7%, жұмыс берушімен ... ... ... ... ... ... ... 8,7%. Жұмыссыздар қатарының көпшілігі бұрынғы ауыл шаруашылығының жұмыскерлері, сонымен қатар әлеуметтік сақтау, көлік, байланыс, сауда, қоғамдық ... ... ... ... ... ... облысы бойынша қазіргі кезде 650-ден астам ауыл шаруашылығына керекті мамандар жетіспейді. Себебі, нарықтық экономикаға көшу ... ... бар ... ... ... ... жұмыссыздық тек өндірістік кадрларға ғана емес, сонымен қатар, жоғары деңгейдегі ауыл шаруашылығы мамандарына да ... ... [56]. ... ... Облыстық экономика және бюджетті жоспарлау департаментінің мәліметіне қарағанда, әсіресе, селолық жерлерде жұмыс қолының жетіспеуі ... ... ... ... жаңадан шаруашылық нысандары пайда болды немесе бұрынғылары ірілендірілді. ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы фермерлер мектебі жұмыс жасайды. Онда фермердер даярлау, қайта дайрлау ... және ... ... ... ... Бұл ... ... ұстанатын басты міндеті - интеллектуалды, мәдениетті, адамгершілік пен имандылықты бойын жиған парасатты ... ... ... [17]. Ауыл ... осындай тұлғаға зәру. Жүрдек уақыттың талабына сай ұдайы өзін ... ... ... ... ... ... маман ретінде қалыптастыру ерекше маңызды.
Сонымен қатар, жалпы білім беретін оқу ... ... әлі де ... ... жәй, әсіресе, ауылдық мектептерде қатты сезілуде. Осы орайда ағылшын тіл, математика, информатика, дене тәрбиесі, бастауыш ... ... және тағы ... ... ... педагогтар тапшы. Олардың орнына өзге мұғалімдер дәріс бергендіктен, сайып келгенде, ауыл мектептерінде білім сапасы төмендеу. Бұл жағдай бұрынғы кезде де ... ... ... да ... ... ... шейін бірде-бір орта дәрежелі оқу орны болған жоқ. Бұратана ... ... ... төрт ... ... ... келгендердің бәрін қамти алмады. Дәулетті қазақтар балаларын молдаларға берді.
Қазіргі уақытта бос ... ... ... бас ... ... ... жоқ. ... басшылары ауыл-ауылда бір мәдениет қызметкерін, бір спорт әдіскерін ұстау мәселесін шешсе, бюджеттің бүйірі солып қалмас еді. ... ... ... Рас, мал ... егін ... ... Алайда несиені дәулетті адамдар ғана ала алады. Жастарда мұндай мүмкіндік жоқ. ... ... ... әлде ... ... үшін жеңілдік негізінде несие беруді атқару органдарының ойланғаны жөн ... ... ... ... түрі тек ғана дүкен ұстау. Олай болса, кәсіпкерліктің басқа да ... неге ... ... ... тұрмыстық қызмет көрсету саласын қайта тірілту. Тұрғындар қазір бұрынғыдай қит етсе үкіметке қолын жайып, сұрамасақтанатын мінезден ... ... ... ... ... ... ... жол салынған. Әуелде биік көтерілгендіктен, жолды қар онша баспайтын және оны жол кәсіпорны уақытылы ретке келтіріп отыратын. Кейінгі ... жол ... ... ... ... ой-шұңқыры көбейген жол азапқа айналып, ауылдықтар қыс бойы көп бейнет көрген.
Ауыз су мәселесіне келсек, бұрын әр ... ... ... ... су ... ... ... заманымен бірге келмеске кеткен. Ауыл тұрғындарының қарап отырғаны ауыл шетіндегі жалғыз құдық.
Облыстағы мәселелердің бірі - көші-қон сальдосының көрсеткіші айырмасы ... тең ... 6,7). ... ... ... 2012 жылға қарағанда 2009 жылы халықтың басым көпшілігі қоныс аударған, нақтырақ айтсақ, ... ... -2699 ... тең, ал 2012 жылы ... ... саны -400 ... 2010 жылы ... теріс сальдосының көрсеткіші 2012 жылға қарағанда біршама аз болды.
Көші-қон үрдістеріне көптеген жағдайлар әсер етуі ... ... ... көшу ... ... жұмыссыздықтан пайда болған. Ауылдардың жағдйының төмендігіне байланысты, ауыл тұрғындарына жағдай жасалмағандқтан, ... ... көзі ... ... ... ... ... халқыны ынталандыратын шаралар жоқтың қасы [69]. Одан кейін жалпы ... ауыл ... ... ... үлес қоспайды.
Еңбек көші-қонының мәселесі қашанда өзекті мәселе болды, ал біздің еліміз үшін ... ... ... да ... ... ... Көпшілігінде шетел мемлекеттерінің аумағына тосқауылсыз өтуге мүмкіндіктері бар. Көп жағдайда ... ... ... ... уақытша немесе жоғары еңбек ақы төлейтін жұмыс табу мақсатында өтіп келеді [20].
, ... ... ... ... ... байланыссыз.
көші-қон легін тәртіпке келтіру, реттелуі бойынша шаралар қалалардың дамыту бағдарламасында қарастырылмаған ... ... ... ... ... әкімшілікте) деңгейде көші-қон және экономикалық саясатына келіспейді (қалаларды ... ... және ... ... ... ... келіспейді); қалаларды дамыту бағдарламасында көші-қон мән біріне ... ... ... саясаты бағдарламасында көші-қон легін тәртіпке келтіру, білім жолымен қалаға шоғырландыру қарастырылмаған, болжамды, алдағы көші-қонның өсуі, ... және ұзақ ... ... ... орындарын құру;
2002-2007 жылдар аралығында облыс аумағында 39290 адам көшіп келген, ал ... саны - 64503 ... ... ... сальдосы - 25213[49].
2001 ж. келгендер саны 4319 адам ... ... ... 880 мың адам, Қазалы ауданына 631 мың, Арал ауданына - 274, Шиеліге - 216, Жалағаш ауданына-84 адам келіп ... ... ... ... алып ... болсақ, Қармақшы ауданына келіп қоныстанатындар мен көшіп кеткендер айырмасы бірдей көрсеткішке ие болып ... 2003 ж. ... саны 6310 мың ... ... Қармақшы ауданында бұл көрсеткіш 1453, кеткендер-1418 болған. Қазалы ауданында қоныс тепкендер саны 936 мыңға жетіп, ТМД-дан 1 адам келіп, 13 адам ... 6 - 2010 ... 1 ... ... ... ішкі ... үрдісі*
Ішкі көшіқон
Ауыл тұрғындары
Қала тұрғындары
Келгендер
Кеткендер
Айырма
Келгендер
Кеткендер
Айырма
Келгендер
Кеткендер
Айырма
ҚР
375390
300725
4665
121623
162666
-41043
253767
208059
45708
Ақмола облысы
14241
22118
-7877
6105
11577
-5472
8136
10541
-2405
Ақтөбе облысы
10253
13102
-2849
4023
5397
-1374
6230
7705
-1475
Алматы облысы
39646
36657
2989
2192
27645
2192
12001
11204
797
Атырау облысы ... ... ... ... ... облысы
14678
17119
-2441
4516
8263
-3747
10162
8856
1306
С-Қазақстан облысы
12146
17646
-5500
6838
12313
-5475
5308
5333
-25
О-Қазақстан облысы
31427
37367
-5940
14046
19552
-5506
17381
17815
-434
Алматы қ.
47402
16864
30538
0
0
0
47402
16864
30538
Астана қ.
60866
47588
13278
0
0
0
60866
47588
13278
*Статистикалық мәліметтер негізінде автормен құрастырылған
Көші-қон-барлығы
келді
кетті
Көші-қон сальдосы (+,-)
келді
кетті
Көші-қон сальдосы (+,-)
2009
2010
2009
2010
2009
2010
2011
2012
2011
2012
2011
2012
Кызылорда облысы
5 574
5 295
8 273
7 ... ... ... ... ... ...
620
613
1 030
915
-410
-302
169
153
261
289
-92
-136
Жаңақорған
1 291
1 288
1 ... ... ...
1 ... ... ... 271
-32
47
330
275
332
355
-2
-80
Сырдария
251
581
1 046
755
-795
-174
146
203
213
231
-67
-28
Шиелі
360
410
1 589
1 336
-1 229
-926
64
293
421
341
-357
-48
Қызылорда қ.ә.
0
26
88
88
-88
-62
4
45
21
27
-17
18
Кесте 7 - 2010 жылдың 1 қаңтарына Қызылорда облысының аудандық ауылдардың ішкі ... ... ... Қызылорда облысының аумақтық әлеуметтік-демографиялық жылнамасы. - Қызылорда.2010.-41 б.
Экономикалық жағдайы.
Қызылорда облысының нарықтық экономикаға бастапқы кіруі жағдайы оның негізінде артта ... ... ... Қызылорда облысы - өндірістік өнеркәсіптің салалық құрылымының рационалды емес жері. Өндіру өнеркәсібінің үлес салмағы 90% жоғары. Бұдан басқа ... ... ... арасында технологиялық қарым-қатынастың жоқтығымен сипатталады, ол салалық және сала аралық капитал құюлуын қиындатады; экономикалық үдерістерден, технологиялық, ... ... ... ... төмен инновациялық белсенділік [21].
Ауыл шаруашылық. Ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң басқа салалардан айырмашылығы және оның ерекшелігі ауыл шаруашылығы - тек ... ... ғана ... ел халқының ауқымды тобының өмір сүру аясы да болып табылады. Ауыл экономикасы және ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда ауыл шаруашылығы қызметiнiң негiзiнде қалыптасып, өзiнiң тіршілігін оның тоқтатылуымен қатар доғарып отырды. Бұл үдерiс бүгiнгi ... да ... Тек қана ... ... 300-ге жуық елдi мекен өзiнен-өзi тарап кеттi. Әкiмдiктердiң деректерi бойынша бүгінгі таңда 136 таратылмаған, тұрғын халқы жоқ ауылдық елдi ... ... ... ауа райы ... ... қолайлы соңғы жылдарға қарамастан экономиканың жоғары тәуекелдi және пайдасы төмен саласы болып қалып отыр. Сыртқы және ішкі ... ... ... отырып, ауыл шаруашылығы өнiмдерiнiң болжамды өсімі оптимистік көзқарас бойынша 2006 жылдың соңына қарай 10%-дан сәл артықты ... ... ... 612 ... тг). Аграрлық секторда табыстың өсуiн арттыру үшiн ... ... деп ... ... ... ... қайта өңдеудiң агротехнологиялары мен технологияларының төмен деңгейi отандық өнiмдердiң әлемдiк және iшкi нарықтардағы ... ... ... ... ... ... ... ықтимал табысты қысқартады. Сондықтан Қазақстан Республикасы Президентiнiң Жарлығымен ... ... ... арналған Мемлекеттік агроазық-түлік бағдарламасында аграрлық экономиканы интенсивтендiру, ғылыми негізделген агротехнологияларды пайдалану есебiнен шығындарды қысқарту жөнiндегi ... ... ... өзі ... салада жұмыс iстейтiн адамдарды қосымша босатуға алып келерi сөзсiз.
Осы тұрғыда ауылдағы шамадан артық қоныстану мен ауылдық қауымдастықтардың өмір-тiршiлiгiне лайықты ... ... ету ... ... болмақ.
Ауылды көтеру проблемасы мемлекеттiк реттеудiң жекелеген мәселелеріне жауапты әрбір ведомство немесе жергiлiктi билiк органы оларды өзiндiк ... ... ... әрекеттенген, ескірген шығынды әдiстермен шешiлуге тиiс емес. Проблеманы тұтас алғанда тиісінше түсінбей, ағымдағы мiндеттердi шешуге ... ... ... ... ... ... ахуал тұмшаланып қала бердi, ал қолдағы қаражат тиiмсiз пайдаланып келдi [50].
Президент Жолдауында адамның өмiр-тiршiлiгi және ... ... ... ... ... бар ауыл ... қолдауға бағытталған мемлекеттiк саясаттың қажеттігі ерекше атап өтіледі.
Ауылдық аумақтарды ... ... ... ... ... ... ... ауыл өңiрлерiн дамытуды мемлекеттiк реттеуi негiзiнде ауылдық аумақтардың экономикасымен ... ... ... ... ... ... ... (халықтың жан басына шаққандағы IЖӨ, жан басылық табыс, жұмыссыздардың үлесi) [51].
Баяндалғанның негiзiнде ауыл аумақтарын дамытудың мемлекеттік саясатының тұжырымдамалық негiзi оның ауыл ... ... ... байланысты болып табылатындығы жөнінде қорытынды жасалды.
Күріш өндіруде әлі де артта қалушылықтың негізігі себебі облыстың көптеген күріш өсіретін шаруашылықтары өз ... ... мен ... ... ... көңіл бөлмейді, осының салдарынан өндірілген әрбір центнер күріштің өзіндік құны жоспардағыдан едәуір жоғары болып келеді [22].
Инженерлік жүйенің және ... ... ... күріш өнімін арттыру мен күріш жерлерінің мелиоративтік жағдайын ... ... ... ... биылғы жылы ЖШС-гі қаражаты есебінен көлемдері 1 гектар ... ... 20 ... ... салу ... ... ... АҚ Қызылорда филиалы арқылы салынатын 50 дана жылыжай кешенін салу үшін 5 гектар жер ... ... Осы ... жер ... ... (газ, су, ... және кіреберіс жолмен) қамтамасыз ету жұмыстарын жүргізу және ... ... ... ... үшін ... бюджет есебінен қаражат бөлуге жұмыстар жасалуында [60].
Қала ауыл шаруашылығына бет бұрған 14 жыл ... егін ... ... қойылғанымен мал өсіру, оның тұқымын асылдандыру мәселесіне жете мән берілмей келеді. Бүгінгі күні ауылдық және кент ... ... ауыл ... ... 12362 бас ... ірі қара, 52458 бас қой мен ешкі, 1556 бас жылқы, 674 бас түйе, 1067 бас шошқа, 19259 бас құс ... ... ... әрі ... ... ... мүлде тоқтап қалмайтыны белгілі, бірақта бұл мақсатқа жету үшін,қолданылатын қазіргі кезеңдегі әдістерді экологиялық тұрғыдан қарастыратын болсақ, олар ... ... ... аса ... ауылдық елді мекендер бойынша жалпы баллы нөлге тең осы топтың ішіне халқының саны 9611 адамды құрайтын 22 ауылдық елді ... ... ... 3 - ... облысының өсімдік шараушылық картасы.
Табиғат пайдаланудың егесіз орындары. Қазақстан Республикасы қоршаған ортаны қорғау министрлігінің экологиялық ... және ... ... ... 25.06.08 жылдың № 10-02-1/774 облыс аймағында орналасқан егесіз қалдықтарды түгендеу өткізілді, ... ... ... ... 7 орын ... [54].
Оның ішінде:
- Арал қаласының батыс аймағында орналасқан және ... ... ... ауданы 40 га, құрылыс қалдықтарының көлемі 80 мың м3;
- Арал қаласының шығыс аймағында орналасқан әскери аулындағы қалдықтары, ауданы 50 га, ... ... ... 100 мың м3;
- Арал ... ... орналасқан бұрынғы биологиялық полигонның қалдықтары. 2003 жылы Алматы қаласындағы М.Айқынбаева атындағы карантиндік және жұқпалы зоонозды ... ... ... ... бір ... ... ... жүргізген, бұрынғы полигонның Қазақстанға тиесілі бөлігінде эпидемиологиялық ... және оның ... ... ... ... ... ... жанындағы автотрассасының маңайында орналасқан әскери бөлімнің тұрмыстық және құрылыс қалдықтары, ... 50 га, ... ... ... 70 мың ... Қазалы ауданындағы Айтеке би ауылының жанындағы егесіз тұрмыстық қалдықтары, жалпы ... 3,5 га, ... 3,6 мың ... ... ... ... 2354,98 ... құрайтын магистралды және шаруашылықаралық каналдар, ұзындығы 995,8 шақырым ... ... ... 644 дана гидротехникалық құрылыстар және сыйымдылығы 25 млн.м3 болатын 2 су ... бар. ... ... ... ... ... 5756,8 ... ішкі су жүйелері және 2510 шақырым құрайтын ішкі шаруашылық қашыртқылар, 162 дана тік дренажды скважиналары бар ... ... ... ... 8 ... және ... ... қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемелері бар. Жалпы мемлекеттік орман қорының жері 6519,1 мың га құрайды, оның ішінде 3037,0 мың гектары ... ... ... ... ... ... халықаралық балық шаруашылығы маңызы бар су айдындарына Кіші Арал теңізі жалпы көлемі 320,0 мың гектар және Сырдария өзені ... ... 8 - ... ... ... заттардың атмосфераға шығарылуы*
тонна
2003
2004
2005
2006
2007
2008
Қызылорда облысы
18823
22371
40015
35907
36310
34666
Арал
440
379
351
457
385
375
Жалағаш
101
216
261
323
385
364
Жаңақорған
292
313
635
828
1051
1067
Қазалы
1721
404
863
817
803
692
Қармақшы
375
324
355
392
336
339
Сырдария ... ... ... ... ... облысының статистикалық департаментінің 2008 жылғы жинақтама
Кесте 9 - Ластандыратын заттардың мөлшері*
тонна
2003
2004
2005
2006
2007
2008
Қызылорда ... ... ...
292
313
635
898
1051
1 067
Қазалы
1721
404
863
817
803
691
Қармақшы
375
324
355
392
336
339
Сырдария
96
124
119
141
221
181
Шиелі
253
344
782
817
877
1 259
Қызылорда қ.
16764
21562
37280
32657
32 680
30 908
* Дерек көзі: Қызылорда облысының статистикалық департаментінің 2008 жылғы жинақтама
Сурет 4 - ... ... ... ... Қызылорда облысының аудан ауылдарының әкономикалық-экономикалық деңгейі бойынша жіктеу әдістері
Ауылды елді мекендердің жіктелуі ... даму ... ... ... ... ... ... олардың ішінде экономикалық әлеуетінің бағалануына, және ең ... ауыл ... ... ... ... ... ететін жоғары даму әлеуеті бар ауылдық елді мекендерге басымдылық беріледі. Инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылыммен қамтамасыз ету және де ... ... ... де ... зор [52].
... ... БҰҰ-мы қатысумен ауылдық жылдарды дамыту мақсатында ауылдарды депрессивті деп атап ... Ол ... ... ... ... ... зерттелген бағдарлама бойынша айтатын болсақ, республикада депрессивті ... ... ... ... ... тән: ... бойынша бірінші орында көліктік байланыстың қанағаттанарлықсыздығы мәселесі. Жолсыздық депрессивті аудандардың өзекті мәселенің бірі және депрессивті аудандардың - да ... аса ... ... тұр. ... ... ... облысы), Ырғыз (Ақтөбе облысы), Ақсу (Алматы облысы), Абай ... ... ... Жәнібек (Батыс Қазақстан облысы), Ұлытау (Қарағанды облысы), Жангелді (Қостанай облысы), Ақтоғай, Май (Павлодар облысы), ... ... ... ... ... ... ... депрессивті ауданның 16-да (59,2%) ауыз мәселесі маңызды мәселелердің бірі болып, сонымен қатар бұл ... ... ... Қазақстанның барлық аймақтарын қамтиды.
Елдің барлық аудандары үшін бұл мәселенің табиғаты да ... ... ... ету жүйелерінің қанағаттанарлықсыз жағдайы немесе ауыз судың ... ... ... аса ... ... ... ... аудандардың үштен бір бөлігіне тән (25,9%).
Депрессивті аудандар үшін экологияы мәселелер де үлкен орын алдаы. Бұл ... ... және ... ... ... орналасқан, экологиялық зардап шеккен 4 аудан үшін (15%) (Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы, Батыс Қазақстан облысы ... ... ... облысының бейнеу ауданы, Қызылорда облысы Арал ауданы ) аса ... ... ... ... ... 63%-ы үшін жастар болашағы мәселесі өзекті болып тұр, ... ... 41%-ы бұл ... ... деп ... Бұл Абай ... Қазақстан облысы), Еңбекшілер (Ақмола облысы), Ырғыз (Ақтөбе облысыс), Ақсу, Райымбек (Алматы олысы), Ақтоғай, Май ... ... ... ... ... аудандары (Солтүстік Қазақстан облысы), Мойынқұм (Жамбыл облысы) аудандары [41].
Депрессивті аудандағы мәселелердің жіктелуі бойынша ... ... 3 ... ... 28 депрессивті ауданның 13 салыстырмалы түрде болашағы бар деп тұжырым жасауға болады, себебі тек бір ғана ... ... ... ... ауыз су) іске ... ... ... мәселелердің ретімен шешілуіне ыпал етеді. Жүйелі түрде басқарушы ... жоқ ... ... 28 ... 6-ы, соның ішінде 4-не шекаралас аудандар жатады [25].
Депрессивті аудандар қатарына Оңтүстік ... ... ... Созақ және Отырар аудандары жатқызылған. Осы аудандардың ... ... ... ... ... шалғай жерде орналасқан, суару үшін су және ауыз су мәселелері шешімін таппай жүрген, жастардың ... ... ... ... ... болады.
Тікелей сыртқы факторды қосу, егер бұл фактор бір ғана ... ... тек ... аудандар үшін міндетті. Болашағы жоқ деп табылған аудандар үшін ... ... ... қосу мүмкіндігі болмаған жағдайда ерікті шешімдер абылдау оңтайлы деп есептеледі.
Депрессивті аудандардың негізіг шешуін ... ... ... ... ... ... ... жатады:
* Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі, соның ішінде жастардың болашақ жоспарларының болмауы;
* Автожолдар желісінің әлсіз дамуы, өндірілген өнімді өткізу ... ... ... ... төмен деңгейде қамтамасыз етілуі және оның санитарлық-гигиеналық нормаларға сәйкес келмейтін сапасы;
* Қолайсыз табиғи, климаттық және экологиялық ... ... ... ... ... дамуы;
* Тұрғындардың кетуі;
Кесте-10 Қазақстанда депрессивті аудандардың негізгі өзекті мәселелері
Облыс,
аудан
Олардың мәндерінің дәрежесі бойынша өзекті мәселелер
1
2
3
Ақмола
Еңбекшілдер
Жолдар
Ауыз су
Экология, дәрігерлік қызметтің жеткіліксіздігі
Жарқайын
Ауыз су
Жолдар
Экология, дәрігерлік ... ... ... ... ... қуатының тапшылығы
Алматы
Ақсу
Жолдар
Ауыз су
Жастардың келешегі жоқтығы
Райымбек
Суару үшін су
Жолдар
Жастардың келешегі жоқтығы, қылмыстың өсуі, ауыз су
Атырау
Қызылқоға
Жолдар
Ауыз су
дәрігерлік қызметтің жеткіліксіздігі, экология
Шығыс ... ... ... ... ... су
Жолдар
Ұржар
Жолдар
Ауыз су
Жастардың келешегі жоқтығы, қылмыстың өсуі, суару үшін су
Жамбыл
Мойынқұм
Ауыз су
Жолдар
Суару үшін су, жастардың келешегі жоқтығы,
жалғасы
Сарысу
Ауыз ... ... ... суару үшін су
Батыс Қазақстан
Бөкейорда
Экология
Жолдар
Ауыз су, қылмыстың өсуі
Жаныбек
Жолдар
Ауыз су
Қылмыстың өсуі, экология
Қарағанды
Қарқаралы
Электр энергия тапшылығы, экология
Ауыз су
Жолдар, жастардың ... ... ... ... ... үшін ... су
Жолдар
дәрігерлік қызметтің жеткіліксіздігі, экология
Жангелді
Жолдар
Ауыз су
дәрігерлік қызметтің жеткіліксіздігі, экология
Қызылдорда
Арал
Экология
Қылмыстың өсуі
Ауыз су, жастардың келешегі жоқтығы, дәрігерлік қызметтің жеткіліксіздігі
Қазалы
Ауыз су
Экология
Суару үшін су, қылмыстың ... ... ... ... су
Жолдар, суару үшін су
Павлодар
Ақтоғай
Жолдар
Жастардың келешегі жоқтығы
қылмыстың өсуі, дәрігерлік қызметтің ... ... ... су, ... ... жеткіліксіздігі
Солтүстік Қазақстан
Жамбыл
Ауыз су
Жолдар
Жастардың келешегі жоқтығы, экология
жалғасы
Уәлиханов
Жолдар
Ауыз су
Жастардың келешегі жоқтығы, қылмыстың өсуі
Оңтүстік Қазақстан
Отырар
Суару үшін су
Экология
Ауыз су, ... үшін ... су, ... Ауыл ... ... мониторингі, 2-бөлім. - Алматы 2007. - 132б.[35]
Жүргізілген ... ... ... ... ... ... береді: депрессивті аудандар олардың мәселелерін шешу мүмкіндігі дәрежесі бойынша едәуір ерекшеленеді. Олардың жартысында (28 ауданның 13) басқа ... ... ... ... ... факторлардың болуынан елулі шығындарды талап етпейтін экономикалық белсенділіктің жандану ... бар; ... ... ... және ... ... шешуді талап ететін аудандарға 6 ауданды жатқызуға болады. Олардың үштен екі ... ... ... ... бар, яғни ... ... аса маңызды; тұрғындардың депрессивті аудандардан көшу мүмкіндігіне көзқарастары салыстырмалы оң болуда, көшу мүмкіндіктері мемлекеттік басқару мекемелері тарапынан нақты ... ... ... ... ... мәселелері болашақта зерттеуді талап етеді. Шағын және орта кәсіп ауылдық аудандардың ... ... ... жолы ... ауыл ... ... ... дамуын қалыптастыру және ауыл тұрғындарын ұтымды түрде жұмыспен қамтуды шешу мәселесі орта және ... ... ... ... ... қажет етеді. Жұмыс күшін тиімді де ұтымды ... және ауыл ... ... ... ... ... ашылатын жұмыс орындарын көбейту негізінде іске асады.
Қызылорда облысының аудан ауылдары туралы жалпы ауыл туралы үш ... ... ... ... ... ... ... уақытта ауыл мәселелерін шешудің жаңа әдістері мен ауылдарды деңгейі бойынша жіктеу әдістері жоқтың қасы. Нақты әдістер кезінде ... және бұл ... ... ауыл мәселесін шешуде сәйкес келмейді. Өйткені дейін ауылдардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар болған, ауыл ... ... ... ... ... асқан болатын. бағдарламасы ауылдағы біршама мәселелер қолға алынып, шешімін тапты. Бірақ сонда да ауылдың ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайы жақсарғанымен, оның мәселелеріде басқаша бола береді.
Қызылорда облысы бойынша ауылды аймақтардың ... ... даму ... және оның ... ... ... бағалауға мүмкіндік беретін ең маңызды параметрлер ретінде инженерлі ... даму ... ... ... экологиялық қауіпсіздігін әлеуметтік обьектілермен қамсыздану деңгейі бойынша критерийін 4 тобына негізделіп анықталған. Экономикалық даму ... ... ... ... елді-мекендердің потенциалын бағалау барысында әрбір көрсеткіштерге тән ... ... яғни ... ... ... ... ескеріледі. Ең маңыздысы 60 балдан жоғары экономикалық потенциал көрсеткіші, инженерлік ифрақұрылым көрсеткіштері 30 балдық құраса, ал ... ... ... ету ... 10 ... ... Осы жерге әлеуметтік- экономикалық даму деңгейі бойынша бағалау ... ... ... ... потенциал мынадай көрсеткіштердң сипаттайды: топырақ өнімділігін, өткізу нарығынан алыс орналасу деңгейі, кәсіпкерлік белсенділік ауылшаруашылық өнімдерін өңдеудің ... ... ... ... ... ... ... егістік жайылым;
* Инженерлік инфрақұрылым көрсеткіштерге сумен қамту, жол, газбен қамту, электр жарағы, байланыс ... ... ... ... ... көрсеткіштер: денсаулық сақтау, білім беру, тұрғын үймен қамту, жұмыспен қамту, кедейшілік деңгейі.
* Ауылдың экологиялық қауіпсіздігі радияцалиялық фон, ... ... су ... ... ... бағаланады [26].
Барлық топтастырылған факторлар бойынша көрсеткіштер жиынтығы, әрбір жеке ... ... ... ... ... көрсеткіштері, әлеуметтік-экономиалық даму деңгейінің жиынтық балын бейнелеумен ... ... ... ... ... ауыл перспектвалары бағыттарының ықпалына қарай 4 топқа бөлінеді.
Балдардың жиынтық деңгейіне қарай ауылы аймақтарына қарай 4 ... ... Даму ... ... - 70 балдан жоғары;
* Даму потенциалы - 35-69 балл;
* Даму потенциалы ... 1-34 ... Даму ... ... ауыл ... - 0 ... ... 274 ауылдық елді-мекендерді әлеуметтік экономикалық даму деңгейі бойынша бағалау әдістемесінің негізінде топтарға бөлетін болсақ. (15-кесте)
Ауылды аймақтарды әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... ... 274 ... елді ... тұрғындар саны 360359 адамды құрайды. Топтастыру нәтижесінен 11871 тұрғыны бар 6 ... ... даму ... ... ... 320831 ... бар 154 ... аймақ (56,2%) даму потенциалы орташа топқа, 24054 тұрғыны бар 105 ауылды аймақ (38,3%) даму ... ... ... 3494 ... бар 5 ... ... ... жоқ топқа жатқызылады [26].
Экономикалық потенциалы жоғары топқа Жалағаш ауданында 4 ауылдық аймақты жатқызамыз. Экономикалық потенциалы орташа ... ... - 193 ... ... ... ... аудандары мен Қызылорда қаласының шет жақтарындағы елді мекендер есепке алынған.
Экономикалық потенциалы нашар ауылды аймақтарға 77 елді мекен жатады. Мұндай аймақтарға ... ... ... және ... аудандарын айтамыз. Экономикалық потенциалы бойынша облыстағы елді мекендердің даму ... ... ... (5 ... 5 - Экономикалық потенциалы бойынша елді мекендердің даму деңгейі
Инженерлің инфрақұрылым деңгейі бойынша топтастыру 74 нәтижесінде ауыл аймақтар (27%-ы) ... ... ... 132 ауылдық елді мекендер (48,2%-ы) орташа топқа, ал 68 ауыл ... ... ... елді ... ... ...
Әлеуметтік даму деңгейі бойынша топтастыру нәтижесінде 274 ауылдық елді мекендердің 13 ... ... ... ... жатқызылған, ал 169 немесе 1,7%-ын әлеуметтік даму деңгейі орташа топқа жатқызамыз. 92 ауыл 33,6%-ын ... ... елді ... ... ... ... ... қолайсыз топтарға 5 ауылды аймақ жатқызылады. Олардың топырағыгың тұздануы, өте жоғарғы және су құрамындағы тұз мөлшері 3гр/л. Оған ... ... ... ... ... ... Мәдениет ауылдары жатады [26]..
Эволюция үрдістерінің ауданның ұдайы дамуына әсерін негіздеуге ерекше көңіл бөлініп отыр, себебі соңғысы дамудың төменгі ... ... ... өте ... ... ... ... кешенге айналып заңды түрде қайта құрылады [25].
Кесте 11 - Қызылорда облысының елді-мекендерін әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... ... ... ... ...
даму
потенциалдық
даму
потенциалдық даму
потенциалдық даму
төмен
орташа
жоғары
төмен
орташа
жоғары
төмен
орташа
жоғары
Арал
37845
57
27
30
0
13
41
3
17
35
5
Қазалы
35954
57
19
38
0
22
21
14
32
25
0
Қармақшы
49148
30
15
15
0
15
8
7
15
15
0
Жалағаш
38593
18
1
13
4
1
4
13
2
16
0
Сырдария
39100
15
1
14
0
2
11
2
0
10
5
Шиелі
75263
40
8
32
0
9
21
10
12
28
0
Жаңақорған
68008
93
5
34
0
2
18
19
7
30
2
Қызылорда қаласы
16450
18
1
17
0
4
8
6
7
10
1
Облыс бойынша
360359
274
77
193
4
68
132
74
92
169
13
Ескертпе*- Қызылорда 2004-2010 жылдарға арналған ауыл аумақтарды ... ... ... ... ... даму ... бір мезгілде зерттеліп отырған мәселелерді түсінудің нақты тәсілі ретінде және ғылым мен ... ... ... ғылыми-тәжірибелік, шаруашылық және құқықтық шешімдердің тетік құралы ретінде ұсыныларды. Яғни, оның ... ... және ... тәжірибе үшін аймақтық экономиканы дамытуға өз үлесін қосады [28].
Қалған елді мекендер номадан ауытқымаған экологиялық ... ... ... пен ... ауылдарында 3155 адам тұрғылықтанған және ондағыы өндірістік пен әлеуметтік инфрақұрылым осы тұрғындарға шақталған, сонымен бірге осы ауыл тұрғындарының ауыз су ... ... ... ... мәселелерін ескере отырып бұл ауылдардағы өмір сүру жағдайы қанағаттанарлықтопқа жатқызылады.
Даму потенциалы ... ... 70 және одан да ... балл жинаған даму потенциалы жоғары 4 ауылды аймақ жатқызылған. Жалағаш ауданының Ақарақ, Еңбек, Мәдениет, Аққұм ... ... ... ... орташа категорияға жиынтық 35-69 балы аралағындағы ауылды аймақтар кіреді. Бұл топтың ауылды аймақтар саны ... ... ... ... ... ... ... салмағы 56,2%-ды құрайды.
Даму потенциалы нашар ауылды аймақтар категориясына жиынтық баллы мен 34 аралығындағы аймақтар кіреді. Бұндай аймақтар Арал және ... ... ... ... ... ... Арал ауданында 68,4% құрайды. Жиынтық балы болып келетін ауылды аймақтың экологиялық жағдайы қолайсыз.
Ауылдық аумақтарды әлеуметтік-экономикалық жағдайларымен өндірістік потенциалына қарай, ... ... ... ... отырып, топтарға бөлу, салалар мен ауылдардың болашағын, дамытуға қажетті инвестициялық қаржылар мен ... ... ... ... ... ... олардың көлемін нақтылауға, елді мекендердің статусы және шаруашылықтың түрлі меншік нысандарын тұрғындардың санын болжамдауға мүмкіндіктер береді.
Мәселен, экономикалық потенциалы жоғары және орта ... ауыл ... ... ... ішкі резервтерін мейлінше толық пайдалану, агробизнес субьектілері мен ... және орта ... ... ... ... дамытумен, адам ресурстарының нарыққа бейімделу қабілетін жетілдіру жолымен қамтамасыз етіледі.
Орта дәрежедегі мекендердің ... ... ... ... ... ... және басқа да ресурстары тапшы топтағы ауыл аумақтарын ... ... ... ролі зор. Елді мекендерде әлеуметтік-экономикалық жағдайды жақсартып, ауыл ... ... өмір сүру ... мен ... ... ең ... ... секторды индустриалды-инновациялық жолмен кластерлік жүйені тиімді пайдалану арқылы қарқынды игеруге ... ... ... ... ... сала ... ауыл ... өндірістік құрылымдарды жетілдіру, тұрғындарды қамтамасыз етуді оның барлық түрлері бойынша мейлінше жақсарту міндеті ... ... ... - ... мен жобаларда белгіленген шараларды қажетті көлемде қаржыландыру, бұл үшін ... ... ... ... бюджет, агроқұрылымдардың қаржысы, 2-ші деңгейдегі банктер мен шетелдік несие, тұрғындардың жеке қаржылары және т.б.) инвестициялар тарту.
Ұйымдастыру-экономикалық және қаржыландыру ... елді ... ауыл ... ... 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік Бағдарламасында анықталған жіктемелерінің негізінде атқарылған.
Міне осы жіктемеге сәйкес, ауыл аумақтардың бұрынғыдай мемлекет тарапынан түрлі бағытта көрсетілетін ... пен ... ... ... ... ... елді ... әлеуметтік-экономикалық даму барысына, әлеуметтік болмысына, оның келешегіне сәйкес көрсетілетін болды.
Ғылыми зерттеу институтының мәліметтері бойынша Агроөнеркәсіп кешенін дамытуға бөлінген инвестиция ... ... ... ал ... ... бөлігінде 5,0-10,8ға дейін өседі.
Жоғарыдағы аталған мәселелерді шешу мақсатында өмір сүру деңгейінің ... ... ... және ... қауіпсіз елді мекендерге орналастыру арқылы ҚР Ауылшаруашылығы министрлігінде жасалып, ... ... ... ... ... ауыл ... ... мемлекеттік бағдарламасында жазылған. Мемлекеттік бағдарламада 7,мыңн6 ан аса ауылдық елді мекендерді паспорттандыру негізінде 130 ... ... ... даму ... ... ... типтер анықталды. Олардың қатарына:
* Жоғары потенциалды дамыған - 1062 ... ... ... - 5664 ... ... ... - 776 ауыл жатқызылған.
Осы жіктеулерге сәйкес мемлекеттік бағдарламада жоғары экономикалық потенциалды ауылдық елді мекендер үшін ... ... ... ... ... ... АЕМ ... жағынан қосымша шаралар қаралған, төменгі дамыған АЕМ-дер үшін ... ... ... шаралары қарастырылған.
Ауылдық аумақтарды әлеуметтік-экономикалық жағдайлармен өндірістік потенциалына қарай, олардағы экологиялық өзгерістерді ескере отырып, ... ... ... бөлу ... ... мен дамуына қажетті инвестицялық қаржылар мен материалды-техникалық ресурстардың тиімді бағытта жұмсалуын қадағалауға, олардың көлемін нақтылауға, елді мекендердің статусын, ... ... ... мүмкіндік береді.
Мәселен, экономикалық потенциалы жоғары және орта ... ауыл ... ... ... ішкі резервтерін мейлінше толық пайдалану, агробизнес субьектілері мен шағын және орта кәсіпкерлікті интенсивтік, индустриалды-инновациялық ... ... адам ... нарыққа бейімделу қабілетін жетілдіру жолымен қамтамасыз етіледі. Орта ... ... ... ... табиғи және басқа да ресурстары тапшы топтағы ауыл аумақтарын ... ... ... ролі ... ... ... ... ІІ - сатысының тапсырмалары ауылды қоныстандыру жобаларын дайындауды, тұрғындардың қолайсыз экономикалық және ... ... ... ... көшіру, ол үшін АЕМ сыйымдылығын реттеу қажет, яғни ... ең көп ... ... ... ... ... санын анықтау қажет.
Ауылды әлеуметтік-экономикалық дамуын аумақтық жағдайда 4 сатыға ... ... ... сатысы - Бұл кезде жекелеген елді мекендер түрінде экономикалық дамудың алғашқы ошақтары пайда болды, халық ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі) еңбектене бастады.
Дамудың агроөнекәсіптік сатысы - экономиканың дамуына қолайлы жағдай туындады. Еңбектің аумақтық бөлінуінің және содан туындайтын ... мен ... ... аймақтық рынок, ең алдымен өндіріс құралы рыногы қалыптасты.
Кешенді әлеуметтік-экономикалық даму сатысы - бұл саты ... ... ... ... ... дамудың алғы шарттары осыған дейін аймақта жиналған экономикалық және мәдениәлеует, өндірістің жоғары ... ... ... және хабарламалық дамыған жүйе[29].
Кесте 12 - 2010 ж Қызылорда ... ... ... негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері
өнеркәсіп өнімінің (тауарлар, қызмет) көлемі
мың, теңге
ауыл шаруашылығының
жалпы өнімі
млн.теңге
негізгі капиталға ... ... ... ... шағын кәсіпорындар саны, бірлік
жұмыссыздық деңгейі %
Кызылорда облысы
753 089 825
44 157,3
56 679 105
780
6,0
Қызылорда ... 458 ... ... 667 ...
2 106 ... 796,1
3 347 103
55
5,8
Жалағаш
1 493 962
7 905,0
4 750 668
70
6,2
Жаңақорған
9 236 684
6 352,2
9 411 474
154
6,0
Қазалы
4 719 967
5 ... 908 ...
965 ... ... 101 ...
1 199 ... 733,6
17 498 786
53
6,3
Шиелі
15 909 598
6 655,4
7 993 ... ... ... облысының ауыл (село) даму мониторингі. - Қызылорда.2010.-41 ... 6 - 2010 ж ... ... ауылдарының әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері бойынша жіктеу
* ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ АУЫЛ АУМАҚТАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... Арал ... ... мәселелері
Арал өңірі 1938 жылы құрылып, Қызылорда облысының әкімшілік аумағында орналасқан.
Жер көлемі 228,1 мың шаршы шақырымды құрайтын Қызылорда ... ... ірі ... аумағының бірі болып табылады.
Экономикасы аграрлық салаға негізделген Қызылорда облысында егін мен ... ... күрт ... ... ... ... базасының қалыптасуы халықтың мұқтажын толық өтейтін деңгейден едәуір төмен болып тұр. Кез келген аймақта азық-түлік ... ... ... ... ... ... ұлттық-мәдени тағы басқа факторларға байланысты қалыптасады. Соған сәйкес азық-түлік рыногының даму бағыты мен көздері, жергілікті халықтың азық тұтынуы ... ... ... ... оның түрлік құрамына қарай бағалау объективті мәлімет береді.
Арал өңірінде осы көрсеткіштің динамикасын халықтың жан ... ... ... ... 90-шы ... азық-түлік тауарларын тұтыну едәуір азайғаны байқалады.
Ауыл тұрғындарына мәдени және тұрмыстық қызмет көрсететін, жеке адамдардың ... ... ... туғызатын, соның арқасында еңбек өнімділігін арттырып, қоғамдық өндірістің тиімділігін жоғарылататын өзекті проблемалардың бірі болып ... ... ... ... басты назардағы мәселелердің бірі болып отыр [43].
Арал ауданы ... саны 1932 ... 55280 мың ... 44780 ауыл ... ... ... колхоздарда 24674 мың адам.Шаруашылығы Аралда бірінші кезекте балық шаруашылығы болған [30].
Қызылорда Нарықтық өзгерістердің басталуымен және Қазақстан Республикасының ... ... Арал ... өмір ... ... ... Арал ... кебу көлемі мен оның тұрғындар денсаулығына, қоршаған ортаға жағымсыз әсер етуі ... ... ірі ... апат ... ... ... ... шаруашылығынан және көліктік мәнінен айрылды. Арал қаласының теңіз порты жабылды, Арал вагонжөндеу зауыт мен әуежай ... ... ... ... [21].
Ауа сферасының және жердің ластануына байланысты ауыз ... ... ... Осы ... ... байланысты ауыл шаруашылық жерлердің жағдайы нашарлауда, олардың өнімділігі төмендеуде. Су арқылы тарайтын асқазан және іш ... ... ... ... ... ... күрт төмендеді. Балық шаруашылығының, ауыл шаруашылығының және қызмет көрсетудің ондаған мың жұмысшы орындары ... ... ... мен ауыл ... жағдайы бір-бірімен тығыз байланыста. Өйткені ауыл шаруашылығымен айналысатын халықтың басым көпшілігі ауыл тұрғындары болып табылады.
Сурет 7 - 2010 ж ... ... ауыл ... ... ... ... Арал ... өзгерістерін ландсат космостық түсірілген суреттерді ERDAS бағдарламасы ... ... екі ... ... бір ... көр ... 8 - Арал ... көлемі өзгеуі [70]
Қоршаған ортада тұздың көп болуы тірі организмнің клеткаларына гиперосмостық қысым ... ... ... ... функционалдық күйін өзгертіп, сол себепті организм әртүрлі ауруларға тез шалдығатынын көрсетеді [31].
Тұрғындардың өмір сүру ... ... ... ... үшін ... тапшы. Еңбек ресурстарын тиімді пайдалану келешегі өзекті проблемалардың бірі. Осының барлығы қаланың ендігі жердегі өндірістік күштерінің өсу мәселелерін күшейте түседі және де ... ... даму және ... ... ... материалды жағдайын көтеру тұрғысындағы тауқыметтерді тереңдетеді.
Бірақ, бүгін Арал және Қазалы қалаларында экономиканың қуатты және осал тұстары бар( кесте 13).
Егерде ... ... ... және материалды ресурстарды тартса онда жақын арада инвесторлар пайдасының тиімділігімен бірге қаланың және жалпы ауданның мәселелерін толықтай шешуге ... ... ... ... ие. ... ... ... керекті дәрежеде дамымаған. Негізінен азық-түлік және азық-түлік емес тауарлар сырттан алынып ... ... бұл ... Кеме ... ... Электртехника зауыты, Арал балық өндірісі, нан өнімдерінің нақты базасы және басқа да өндірістер ... ... ... ... ... кезеңі барысында олардың көбі өзінің қызметін тоқтатты. АҚ , АҚ , АҚ , АҚ банкрот ... ... ... Арал ... зауыты, ЖШС (балық өнімін өндейтін), АҚ (ЖШС), АҚ Қызылорда облыстық резервтер бар. ... бар ... ... ... ... болса бұрынғы мәнін қайта құруына болады [47].
Ауданның ауыл шаруашылығы (оған қоса қаланың) дәстүрлі түрде мал жағдайы ... ... Ауыл ... ... ... ... ауыспалы проблемалар да бар. Иелікте бар кіші цехтар жұмыс істемейді.
Кесте 13 Арал және Қазалы ... ... ... және осал ... ... ... осал тұстары
* Географиялық және геополитикалық жағынан тиімді орналасуы.
* Аймақта бәселес болатын тауарларды өндіретін бір-бірімен байланысты кәсіпорындардың құру ... ... ... ... бар.
* Өнеркәсіп және ауыл шаруашлығындағы дағдарысқа ұшыраған өндіріс орындарын ... ... ... ұйымдастыру механизмі бар.
* Қаржы көзін тартуға арналған нормативті-құқықтық база бар
* Аймақтың әлеуметтік қорғау саласындағы нормативті-құқықтық база бар.
* ... ... даму ... ... Шағын қалалардың бір қатар салаларда бәсекелестік деңгейін көтеру мәселесін ... ... ... ... емес, әрі түсініксіз. Оның ішінде шағын қалалардың қаржылық тұрғыда дербес болу мәселесі де бар.
* Тәжірибелі мамандардың ірі ... ... ... ... басым бөлігінде құрал-жабдықтар ескіріп қалған.
* Қызмет көрсету сапасы төмен, дамымаған.
* Тіршілікпен камтамасыз ету нысандары тозған.
* Жергілікті тұрғындардың басым ... ... ... ... ... ... ... деңгейі төмен.
* Әлеуметтік саланы қаржыландыруға шағын қалалардың бюджеті ... ... ... ... ... ... біткен.
*Дерек көзі: Автор Мұқанова А.Е. [24]
Қаланы сумен қамтамасыз етілуінің көзі - жер асты ... ... ... олар ... су құбыры, одан кейін қалалық ішкі желістері бойынша ... ... су ... ауыз ... ... ... үшін қол ... ауыз суының дотациясы проблемасын шешу маңызды. Қала ішіндегі үлестіру жүйесі ... ... таза жер асты ... ... бар. ... ... ... көп. Ауылдарымыз аудан орталығынан өте шалғай орналасқан. 250-300 шақырым қашықтықта жатқан ... да бар. ... ... бар ... бұл ауылдар теңізді жағалап қоныстана берген, кейін ... ... ... бұл ауылдар шалғай жерлерде қалып қойды. Ауыл халқы теңіз бар кезде су ... - ... ... ... ... су ... кейін ауыл - дардағы жол қатынасы мүлдем нашарлап кетті. Қазіргі таңда ауылдық округтердің ең басты мәселесі - жол ... осы ... таза ... ... де ең өзекті мәселелердің бірі. Оларға таза ауызсу тарту үлкен қаржыны талап етеді. Қазіргі таңда ауылдардың осындай әлеуметтік мә - ... шешу ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мә - селесі шешілсе, тұрғындардың ауылдың ертеңіне деген сенімі де артар еді.
Арал теңізін апаттан сақтау үшін ... ... ... ... ... ... көпшілігі тенізді толтыруды емес, оны тек бүгінгі деңгейде ... ... ... Ол ұсыныстар мынандай болатын: 1. Сыр және Амудария өзендерінің суларын тиімлі ... 2. ... ... ... ... ... ... дамба салу. Кіші Аралдан тұз өндіріледі, ал Үлкен Арал Сыр және Амудария есебінен сақталады; 3. Жел ... ... тұз ... үшін ... ... т.б. жасыл желек ағаштарды отырғызу; 4. Арал аймағын Иран еліндегідей жер асты суларымен камтамасыз ету; 5. ... ... бір ... ... бұру. Бұл шаралардың теңізді бұрынғы қалпына келтіре алмайтыны анық. Әрине Сібір өзендерінің бір бөлігін Аралға ... ... еді, ... ол ... ... түседі, екіншіден Ресей оған келісе коймайды. АҚШ, Жапония, Канада ғалымдарының Арал теңізінің суын бұрынғы деңгейіне жеткізу үшін 200 миллиард доллар ... ... ... ... ... ... ... үшін іргелі зерттеу жолымен Каспий-Арал каналының ғылыми-техникалық дәлелдемесі жасалынады. Сол жоба бойынша Арал апатын шешу үшін 300 млн доллар ... ... көз ... Каспий теңізінен деңгейі бір кезде көтеріліп, бір кезде төмендеп кететіні, яғни ғасырлық тербелісі бұрыннан ... ... ... ... теңіз деңгейі 214 см-ге өсіпті. Каспиймен шекарасы жанасқан мемлекетттердің (Ресей, ... ... ... Әзірбайжан) біраз жағалық жерлері судың астында қалды. Кәзірдің өзінде де бұл елдердің ... ... ... ... кен орындары мен халық орналасқан жерлері су астына кету қаупі бар [46].
2.2 Аудандық ауылдардың мәселесін шешудің және ... ... ... ... ... ... ... әр жылғы су тасқынан сақтандыру мақсатында 100 миллионнан астам қаржы бөлінді.
Дүниежүзілік сауда ұйымыныа кіру үшін деген атты алып ... ... ... ... апат ... ... саудаға алынбасын деген қаулысы бар.
Теңіз жағалауында егіншілікті және ... ... ... үшін ... ...
Аграрлық бизнес нарықтық экономиканың белді бөлігі. Ол еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуының, қазіргі, қиыншылықтарға толы өтпелі кезеңінде қалыптасып келеді. Ауыл шаруашылығындағы бизнесті ... және оны ... ... дамытудың оңай шаруа емес екенін республикамыздың әр түрлі аймақтарында соңғы 3-4 жыл ішінде атқарылған жұмыстардың барысы көрсетіп ... ... ... ... қою, ... ... әртүрлі саласында оның үлес салмағын оның үстіне салмағын арттыру нарықтың нақты бәсекелестік ортасын жасау, меншік ... ... ... ... ... ету көптеген оң жағдайлардың қалыптасуын қажет етеді [21].
Аграрлық реформаның нәтижесінде қалыптасып келе жатқан біздің агроқұрылымдарға (өндірістік кооперативтер, серіктестіктер, шаруа қожалықтары) ... тағы бір ... ... айта ... Ол ... ... жылдары АҚШ-та жас піскен жеміс-жидекті, көкөніс дақылдарын фермер шаруашылықтарының ... ... сату ... дами ... ... кезде бұл елде бес мыңнан аса фермерлердің өндірген өнімін тұтынушылар, делдалсыз, тиісті ақысын төлеп, өздері жинап ... ... ... ... бойынша құлпынай рыногының қалыптасуы үшін барлығы отыз мың адам ... елді ... ең ... ара ... 30-35 ... шамасында.
Аграрлық бизнес қозғалысы қоғамдық еңбек өніміділігін арттырудың, тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын жақсартудың дүние жүзі мемлекеттерінің ... ... ... ... ... Олай ... ... қазіргі жекешеленген шаруашылықтарымыздың табиғи, экономикалық жағдайларына барынша сәйкес келетін, ... ... ... көзіне айналатын формаларын жете білуіміз, оларды дәйекті дамыта беруіміз қажет. Міне осы тұрғыдан ... ... ... орта ... ... ірі ... ал ... бизнесті жекелеген кәсіпорындарда ұйымдастырған талапқа сай келеді. Сонымен қатар, аграрлық бизнестің кішігірім түрімен айналыса ... ... ... ... кәсіпорындарға болғанынша қорғау көрсету қажет-ақ. Ал бұл ... ауыл ... ... ... ... жүргізудің қажетті шарты, бірден-бір кепіл [44].
Қазіргі кезеді Арал өңірінде қалыптасып отырған экологиялық жағдайда халықтың ... ... ... үшін ең алдымен өңірдің барлық елді мекендерін сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету керек. Ол үшін Қазалыға дейін келіп тұрған ... су ... ... ... жеткізе құбыр желісінің бойында бойында орналасқан Қармақшы - Жалағаш - ... ... мен ... қаласының тұрғындары сапалы суды алатын болады. Сонымен бірге облыс халқының азық-түлік тұтыну нормасын қайта қаралуы тиіс. Кезінде Қазақстан ... ... ... Арал ... тұрғындарына белгіленген азық-түлік тұтыну нормасы қайта
Қазақстанда жылына мыңдаған тонна өндірістік және ауыл ... ... ... ... Бұл қалдықтар топырақты, су көздерін ластап, әртүрлі аурулардың тарауына ықпал жасап, қоршаған ортаға қауіп төндіруде ... осы ... ... ... ... ... аса ... проблемаларының бірі болып табылады. Бұл проблеманы шешу экологияны ғана жақсартып қоймайды, ол көптеген өндірістік және ауыл шаруашылық мәселерінің ... үлес ... АУЫЛ ... ... ШЕШУ ... ЖӘНЕ ... ...
3.1 Қызылорда облыс ауылдарының мәселелерін шешуде қолданылған бағыттар
Тыңайтқыш, су ... ... асыл ... мал ... қолдау жасау пайызға дейін арзандатылды. Ауыл шаруашылығын дамыту үшін салық жеңілдетілді.
Ауылдық аумақтарды дамыту бойынша ... ... ... ... ... үш жылдың ішінде ауылды дамытуға айтарлықтай материалдық ресурстар бөлінді, ол көптеген мәселелерді шешуге, ауылдық елді мекендердің (АЕМ) экономикалық ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасы жүзеге асырылуының басында республикада 7660 АЕМ болған, ... ... 1,6 млн. ... бар 1062 бірлігі (14%) жоғары даму әлеуеті бар ауылдық елді мекендерге жатқызылды, даму әлеуеті орташа - ... 5664 ... (74%) және 5,3 млн. ... ... - 776 ... (10%) және ... адам, және 10 мың халқы бар 22 бірлігі (0,3%) - ... ... ... АЕМ. Оған ... ... ... ... көшіп кетіп, бос қалған 136 АЕМ болған [42].
Халықты ауыз сумен қамтамасыз ету мәселесі жылдан жылға жақсарып келеді. 2005 жылдың өзінде ... ... ... кең ... ... атқарылды. Бюджеттен 725,5 млн теңге қаржы бөлініп, ол толық игерілді [33].
Аймақтың солтүстігінде орналасқан Арал өңірінде халықты сапалы ауыз сумен ... ... ... істер қолға алынды. Ақбай елді мекенінде су ... ... ... мен 1,5 ... ішкі су ... жүйелері қайта қалпына келтірілді. Қосжар елді мекенінде екі су сақтау қоймасы мен су ... ... ... ... өткізілді. Мұндай жұмыстар Аралқұм, Қамбаш және Ақбасты елді мекендерінде де жүзеге асырылды.
Қазалы ауданындағы Тасырық, Шәкен елді ... ... ... ... ... да ... қазылып, 1,5 шақырымдық ішкі су құбыры салынды. Реті келгенде айта кету керек, көрші орналасқан Арал және Қазалы аудандарының тұрғындары ... ... ... су ... ... пайдаланады. Оның қалыпты жұмыс істеуі ұдайы бақылауға алынып келеді.
Негізгі бағдарламаға сәйкес Қазалы ауданының 22 елді мекені ... аыз су ... ... ... қатар мұнда ауыз суды пайдаланудың балама көзі ... ... ... ... ... бас су ... ... күрделі жөндеуден өткізілмек. Бұл жұмысқа немістің KFW банкі ... ... 643,1 млн ... ... бөліп отыр. Сонымен қатар Әйтеке би кентіндегі ішкі су ... ... ... ... би елді мекенінде екінші көтерме насос стансасын ... мен ішкі су ... ... салу жүргізілген. Алдашбай ахун ауылында ұнғыны тазалау, су мұнарасын жаңадан салу, темір бетонмен қоршау мен ішкі су ... ... ... ... ... ... ауылдарында да атқарылған. Төретам және Ақай елді мекендерінің бұған ... ауыз су ... ... ... ... ... белгілі. Облыстық бюджеттен қаржы бөлінуінің нәтижесінде Ақай ауылында бас су өндіру қоймасы салынып, скважине арқылы жер асты суын ... қол ... Ауыл ... 4 ... су ... ... ... Сонымен қатар Төретамдағы ішкі су тарту жүйелерін кеңейту жұмысына 60 млн ... ... ... 17 елді ... бар. ... 15-і скважина және ішкі су құбырлары арқылы ауыз ... ... ... Өткен жылы Аламесек, Жүргенов, Шәменов ауылдарының әрқайсысында екі шақырымдық ішкі су құбырлары қайта жөндеуден өткізілсе, Аққырда скважинаны тазарту мен су ... ... ... Бұл ... бір ерекшелігі елді мекендердегі су көздерінің нысандары коммуналдық меншікке
2005 жылы Сырдария ауданында бағдарламасына орай 34087 мың ... ... Бұл ... ... ... елді ... ішкі су құбыры жүйелері күрделі жөндеуден өткізіліп, Қоғалыкөл, Бесарық және Айдарлының бас су өндіру қоймасына ... ... ... ... Ал ... елді мекенінде скважина қазылып, Н.Ілиясов ауылында сумен қамтамасыз етудің жобалау-сметалық құжаты ... Енді ... ... осы ... онға жуық ... су құбырларының жобалау-сметалық құжатын дайындау қажеттігі туындауда.
2005 жылы Шиелі ауданында да халықты таза сумен ... ету ... ... ... атқарылды. Бұл жылы ауданға облыстық бюджеттен 14080 мың теңгпе ... ... ... ортаылығы мен елді мекендердегі ішкі су құбырлары жүргізіліп, Жиделі топтық му құбырын қайта жаңғырту жұмыстарына ... ... ... Және де бұл ... ... алдағы уақытта да өз жалғасын таппақшы.
Жаңақорған ауданы бойынша 13650 2,5 мың ... ... ... ... ... ... 2,5 шақырымдық ішкі су құбыры қайта жаңартылса, Байкенже ауылында бас су қоймасы қалпына келтірілді.
Жиделі топтық су ... ... ... алты ... ... ... ... мемлекеттік сараптамадан өткізілген.
Бір айта кететін жәйт, су құбырлары жүргізіліп жатқан ... ... ... ... елді ... ... ... ауыз сумен қамтамасыз етуді жеңілдету мақсатында өткен жылы ... ... 278,0 млн ... ... оған су ... ... 21 авто көлік алынды. Қазір олар облысымыздың шалғайдағы ауыл тұрғындарына қызмет көрсетіп жүр.
Қызылорда қаласында да сапалы ауыз сумен қамтамасыз ету ... кең ... ... ... ... ішінде 142,5 млн теңгеге он бір скважина іске ... ... ... бағдаралмасына орай 91,5 мың теңге қаржы бөлініп, ол тұрғындарға ауыз суды жеткізіп беру мақсатына жұмсалған.2005 жылы ауыз су ... ... ... ... ... 872,8 млн теңге бөлінді. Бұл қаржыға Тасбөгет ... мен ... және ... ... орталықтарындағы ішкі су құбырларын қайта жөндеу мен Жалағаш ауданы орталығындағыису құбырын кеңейтуге, ... ... су ... ... оның тармақтарына Қазалы ауданының елді мекендерін қосу, топтық су құбырларының ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар үстіміздегі жылы жалғасын табады. Қазірдің өзінде облыстық бюджеттен 211,4 млн ... ... оны ... ... жұмыстар жүргізілуде.
Осылайша қаладағы қалыптасқан қиын жағдайдың себептері мыналар ... ... ... ... өндірістік өнеркәсіптер бөлігінің көп болуы;
* приципі бойынша технологиялық ... ... ... Ауыл ... шикізатты өңдеу бойынша кіші өндірістердің жоқтығы (балық өнімдерін ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп отырғандай жедел шаралардың қолға алынбауы қала ... ... ... ... ... яғни бұл ... шешуге одан да көп салымдарға алып келеді [21]. Әлеуметтік-экологиялық мәселелерге қарамастан Арал қаласын шағын қалалардың инвестициялық потенциалы барларына жатқызуға ... ... ... ... ... негізінен экологиялық жағдайды түзеуге бағыталған. Бірақ біздің ойымызша ол тек қана ... ... ... ғана емес оған қоса Арал ... экономикасын көтеруге бағытталуы тиіс. Қаланың белгілі бір өндірістік-экономикалық потенциалы бар болуы бұны жеңілдетеді .
Теміржол. Техника-экономикалық сипаты жағынан Арал теңізі ... ТМД ... ... ... ірі теміржол торабы болып табылады. Оған қоса бұл жерде керекті қабылдау және жүк тасу вагондарын өңдеу ... ... ... РМК ... ... әуе ... қызмет-көрсету Арал аудандық учаскесі бар, ол әуе қозғалысына қызмет көрсетудің ұзындығы 400 км ... ... ... ұшу ... ТМД және алыс шетел ұшақтарының қозғалысының басқару жұмыстарымен айналысады.
Электрэнергетика. Аудандағы электрқуатымен ... ... ... ... алу және ... арасында таратумен айналысатын ЖШС және аудандық энергия жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Қоныстанған пунктердің ... ... ... ... алып ... ... ... нөмірлерінің саны 3 мың бірлік, радионүктелер саны 3,6 мың бірлік. Телекоммуникация ... ... ... және ... ... ... етеді.
Автомобильді жолдар. Аудан аймағы бойынша ұзындығы 211 км республикалық және халықаралық мәндегі автожолдар өтеді. Ал ... ... жол ... 291 ... ... ... ... көлік арқылы 250 шақырым жерде орналасқан. Байқоңыр қаласынан алынып келеді. Бұл газ қажеттілігін ... ... ... ... көпсалалы коммуналды шаруашылығы жұмыс істеуде. Алайда материалды-техникалық базаның нашарлығынан Арал қаласының ... ... ... Қала ... ... ... ... 27 топанды көлшік бар.
Арал қаласына қарасты аймақтарда (Арал ... ... ... күні ... ... ... ... кен орындары жоқ, бірақ оның болашағы зор (түрлі ақпарат көздерінің мәліметтері бойынша 1 млрд. тонна). Қала маңында АҚ (Жақсықылыш ... ... ас тұзы қоры бар. ... ... ... натрийдің қоры, араласқан сульфаттар қоры бар. Аралдан шақырым жерде кварцты-құм Алты-құдық кен орны және оңтүстік-шығысында 40 ... ... мен кен ... бар. ... бар ... базасы Қазақстан Республикасының қажеттілігін түгелімен қамти алады. ... ... ... ... мақсатта 2003-ші жылы оларды дамытуға арналған мемлекеттік ... ... Ол ... ... ... [48].
Аталмыш бағдарламаның мақсаты - қалашықтардың экономикалық-әлеуметтік және мәдени тұрғыдан дамуына сол қалалардың ... ... ... ... және ... ... қалаларды қорғау саясатын пайдаланып жағдай жасау.
Бағдарлама іске асса шағын қалалардың әрі қарай экономикалық әлеуметтік және мәдени ... жол ... ... өркендеп, өндіріс орындарында техникалық және технологиялық негізінде құрылымдық өзгерістер болуы ... ... ... ... ... ... ... бағытталған аймақтық бағдарламада олардың әр қайсысының мүмкіндігіне байланысты тиімді әрі ... ... ... ... ...
* ... жағдайдың қала тұрғындары денсаулығына,оларлың тіршілігіне, қала эконоикасына келтіріп жатқан қиындығын жұмсартады;
* Сумен қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... ... ... дамуын қайта жандандыру;
* Орта мектеп бағдарламасы бойынша балалардың 100 пайыз қамту, оған қоса ... ... ... ... ... да қамтиды;
* Туберкулезді жұқтыруды 60 пайызға дейін қысқарту;
* ... ... ... ... қамтамасыз ету;
* 500 жұмыс орнын жаңғырту;
* 500 жаңа жұмыс орнын ... ... ... ... ... ... ... 3-4 пайыз төмендету;
* Мекендік көмекті талап ететін адамдар санын 2 есе азайту;
* Әлеуметтік кернеуді азайту, әлеуметтік және саяси ... ... ... өнімнің бәсекелес нарығын өсіру;
* Мал басының өсуі;
* ... ... мен ... көлемінің өсуі: камбала және частикті түрлерін 500 тоннаға дейін;
* Балық аулау бригадалары үшін жағымды жағдай жасау;
* ... пен ... ... ... ету.
Кесте 15 - Арал қаласының әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері
Көрсеткіштер атауы
Өлшем. бірл.
2002 ж.
2003 ж.
2004 ж.
2005 ... Қала ... саны ... ... сальдосы (+.-)
адам
-52
-378
-360
-375
* Заңды тұлғалар саны, барлығы
бірлік
237
266
306
312
Оның ішінде өнеркәсіптік өндірістер
бірлік
6
6
5
5
* Өнеркәсіптік өнімнің көлемі
млн.
теңге
368,8
417,6
639,4
745,6
* Өнеркәсіп өнімнің физикалық көлемінің ... Бір ... жеке ... ... ... табыс
теңге
27300
28430
29662
29770
* Бір қызметкердің орташа айлық еңбекақысы
теңге
8700
9330
9900
10400
* Өндірісте жұмыс ... ... ... ... ... ... Экономикалық белсенді тұрғындар санына орай жұмыссыздар
деңгейі
%
4,8
4,5
4,7
4,5
жалғасы
* Жаңа ... ... ... Өмір ... қажетті деңгейден төмен табыс табатын тұрғындар саны
%
35,1
35,2
34,5
43,8
* Бюджет табысы
мың.теңге
125512
165139
171371
198760
* Бюджет шығысы
мың.теңге
478736
459148
593632
744860
* Жоғарыдағы бюджеттен трансферттер
мың.теңге
53224
294009
461222
546100
* Негізігі капиталға ақша құю
мың.теңге
5143
17200
46929
150000
* ... ... ... ... ... ... саламағы
%
31,2
28
25
21
* Электржүйесімен дұрыстап қамтамасыз етілмеген тұрғындар
%
-
-
-
-
* Қоғамдық көлікке қолдары ... ... ... ... орташа тарифтері - барлығы
теңге
Оның ішінде өндірістер
-
57,10
59,0
64,90
69,55
Тұрғындар үшін
-
57,10
59,0
64,90
69,55
* ... ... ... - ... ... ... ... үшін
-
4,13
4,17
4,41
4,63
жалғасы
* Денсаулық сақтау жүйесі ұйымдарының саны
бірлік
8
8
8
8
* Медициналық ... ... ... ... ... ... ... пайызы
%
-
-
-
-
* Білім беру жүйесінің ұйымдарының саны
бірлік
10
10
10
10
* Кіші бизнес өндірістерінің саны
бірлік
7
8
6
6
* Кіші ... ... ... ... - ... ... жалпы көлеміндегі кіші бизнес саласының өнімдерінің алатын үлесі
%
10,4
10
24
27
*Дерек көзі: Қызылорда облысының ауыл (село) дамуының мониторингі. - Қызылорда.
Ел ... 2010 ... ... ... ... ауыл ... еңбек өнімділігі ең төменгі салалардың бірі екенін көрсетіп, экономиканың тұрақты өсуіне қол жеткізу үшін жедел индустрияландыру және ... ... ... алға ... ... ... халқының 46%-дан астамы орналасқан ауыл тұрғындарының сапалы өмір сүруіне ... ... ... ... физикалық тозуы мен заманауи талаптарға сай болмауының себебінен ауылдық жерлердегі ... ... ... ... салалары республикалық деңгейден біршама кенже қалған, сонымен бірге маман ... ... ... өз ... дамытуға деген ынтасы мен белсенділігінің төмен болуынан айқын байқалады [52].
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі аумақтық даму стратегиясында - деп ... ... ... ... бұл ... ауылдық жерлерде әлі де болса сақталып отырғанын және ... ... ... дәлелдейді.
Ел экономикасының басекеге қабілеттілігін сипаттайтын негізгі көрсеткіш - еңбек ресурстарының сапалық құрамы. Адам капиталының бәсекелестік қабілеттілігін арттыруға, ... ... ... ... ... ... инфроқұрылым обьектілерінің қызметтік сапасы қазіргі талаптарды қанағаттандырмайды. Сол себепті ... ... ... дамуы, ауыл тұрғындарының қолайлы тыныс-тіршілігі және қалыптасқан ресурстық ... ... ... міндеті жүйелілікті қамтамасыз ететін инновациялық негіздегі механизмнің керек екендігін дәлелдейді. Ол үшін: ауылдық жердегі ... ... ... ... ... ... бағыты бойынша кооперация ретінде құру, олардың өзіндік дамуының механизімін жасау үлкен маңызға ие. Білім және өндіріс арасындағы тікелей ... ... ... ... ... ... ... беретін жалпы мектеп ретінде құруға баса назар аудару, соның есебінен басқа да әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... тұр.
3.2 Ауыл аумақтарды дамытудың шетелдік тәжірибесі және оны отандық ауылдық аудандарды дамытуда қолдану
Шетелдіктердің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... біздің пайымдауымызша төмендегідей жағдайлар бойынша түсіндіріледі: 1) экономиканы мемлекеттік реттеудің ... мен ... ... ... түбipiн аньқтауға мүмкіндік туғызады, 2) аралас экономиканың жалпы заңдылықтарын аныктау мүмкіндігі ... және де бұл ... ... ... ... ... құруға жағдай жасайды, 3) мұндай толықтыру мемлекеттік реттеудің нәтижелерін салыстырып талдауға мүмкіндік береді және де ... ... ... ... қайта қалыптастыруды, әлемдік шаруашылык үрдіске республиканың араласу ... ... ... ... ... ... жолмен жүргізуге мүмкіндік береді.
Осыған байланысты, шетелдіктердің жоспарды құру және оны ... ... ... өте ... Экономикасы қарқынды дамыған мемлекеттерде (АКД1, Франция, Ұлыбритания, Германия, Қытай т.б.) индикативті жоспарлау - нарықтық ... ... ... тәсілінің бipi болып жоғары нәтижесін дәлелдеді және осы елдердің тәжірибесі баска елдер үшін белгілі бip қызығушылық, туғызады ... ... шет ... ... ... ... экономиканы басқарудың салааралық қағидасы қолданылды. Францияда дайындалған салааралық ... ... ... ... ... ... ... олардың дамуына маңызды және тұтастай болжауда үлкен роль аткарып, орталықтандырылған әдіспен ерекшеленді. Мәселен, Францияда жүргізілген қайта қалыптастырудың нәтижесінде аймактық ... ... ... иерархиясының үш деңгейінің қызметтері ажыратылған (коммуналдар, департаменттер жэне аймактар). ... ... ... бағыт, жергілікті билік - мекемелері өзінің әлеуметтік-экономикалық саясатын жүргізе отырып ... ... және ... ... жету көзделген. Германияда аймақтық саясатты жүргізу жауапкершілігі жүктелген, ал Италияда бұл жүйенің ... ... ... ... ... саясат мәселелері, мәселен Бельгияда аймактық деңгейлер бойынша қарастырылады. Ipi жобаларга көмек керсету ... ... ... қабылданады, ал қалған шешімдер аймақтық экономика министрімен қабылданады.
Америкалық маркетинг ... ... ... ... ... ... ... қорытындылай келе, маркетинг кызметін дамытудың бірнеше қолайлы жақтарын белгілейді. Сонын ішінде жоспарлау: 1) басшылардың үнемі болашақты ойлауын ынталандыруға ... ... 2) ... және ... ... адамдар қолданатын шараларды үйлестіреді; 3) көрсеткіштерді анықтау және олардың орындалуын қадағалауға жол ашады; алдағы мәселелердің жэне саяси ұстанымдардың ... ... ... етеді; 4)шұғыл өзгерістерге дайындықты күшейтеді; 5) барлық қызметкерлердің ... ... ... қарым-қатынаста екенін көрсетеді.
Қарастырылып отырған мемлекеттердің тәжірибесінен елдердің экономикасын реттеуден куитп тетжтершщ 6ipi каржы-бюджет ресурстарын пайдалану жэне салык жинау ... ... ... ... қаржыландыру арқылы (субсидиялар, дотациялар, субвенциялар, бюджет шыіындарын жоспарлау) макроэкономика салаларының басымдылықтарын және білімді көп қажет ... ... ... дамыту мэселелері шешіледі. Италияда, Норвегияда, Данияда, Швецияда мемлекеттік бюджет арқылы ұлттық табыстын ... 50 ... ... ал ... 50 ... ... Екіншіден, құрылымдық-инвестициялық саясатты жүзеге асыру үшін салық салу тeтiri үлкен рөлді атқарады. Бұл тетік арқылы шаруашылық ... ... ... ... болады, Өйткені олар өндіріс және өнepкәciп салаларының тез дамуына алып келеді. Ол деген ... ... ... және ... гүсе ... ... тауарларды шығару. Үшіншіден, мемлекет әлеуметтік және ғылым салаларына шығындарын азайтпауы кажет [авторлық құқықты жазу].
Австрия, Италия, Франция үкіметтерінің баға ... ... АҚШ ... ... өте ... тәртіппен және арнаулы экономиканы басқару мекемелерімен жүзеге асырылады [34].
Мемлекеттік баға ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзі тәжірибе ретінде көрсетіп отыр.
Екіншіден, тұрғындардың тамақ өнімдеріне қажеттілігін уакытында қамтамасыз етілуіне ауылшаруашылық өнімдерін ... ... ... негізін көңіл бөлінеді. Әлеуметтік сипаттағы міндеттерді шешуде және тұргындардыц өмірін ... ... ... ... баға құру ... ... ... басқару мекемелері қарап тұра алмайды. Осындай объективті араласу әртүрлі басымдылықтарды, оның ішінде әкімшілік, экономикалық, ... ... ... жэне ... ... ... орын алады.
Кесте 16 - ... ... ... ... ... шетел үлгілер мен сипаттамалары
Аймактарды дамыту үлгілері
Аймақтарды дамыту үлгілерінің ... ... ... ... Швеция, Англия
Индикативті жоспарлау, құрылымдық қор құру және үйлестіру; баскарудың салааралы қағидасы, бағаны ... ... ... арқылы жүрігізіледі; салалык экономикамен үйлесімді байланыстыратын үкіметтік шешімдер, жобаларды каржыландыру көлемін ... және ... етуш ... ... ... ... саясаты.
Аймактарда дағдарыс кезеңінде жұмыссыздықтың өcyi, еңбек нарығына жастардың кipy ... ... ақы ... ... ... ... ... Норвегия, Дания, Швеция
Мемлекеттік бюджет арқылы ұлттық табыстын үлесі жоғары, салык салу аркылы ... ... ... асыру.
Аймақтарда дағдарыс кезінде жұмыссыздықтың өcyi, еңбек нарығына жастардың кіру қиындығы.
Қытай үлгісі
Директивтік жоспарлау, салалык және аймақтық ... ... ... ... несие-салык және бага саясатын жүйемен жүргізу.
Еңбек ресурстарының ... ... ... ... және ... ... жүргізбейді
Қазақстан үлгici
Аймактарда бағаны реттеу механизмі, жеңілдетілген несиелендіруді қолдау, төменгі пайызбен несие беру; инвесторлардың мүліктік мүдделерін сақтандыру үшін ... ... ... куйылуын ынталандыру; шетелдік капитал салымын тарту, салықтық жеңілдіктер орнату, лизингтік механизмдерді пайдалану.
Тікелей ауыл шаруашылығы өндірісінде тауар өндіруші білікті ... ... ... ... жүргізуінің төменділігі, өндірісті ұйымдастыру түсініктерінің болмауы, аграрлық протекционизм ... ... ... ... ... ... ... болмауы.
Ескерту - Құрастырған автор Абилгазиева Жанат Е [40]
Қытай Халық Республикасында экономиканы мемлекеттік реттеу тәжірибесі ... бip ... ... ... экономикалық қайта қалыптастырудың стратегиясы ұйымдық аспектіде болғанымен деген ... ... ... ... ... қайта қалыптастыруларды бастан кешкен басқа елдерге қараганда,

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Информатика пәніне кіріспе. ЭЕМ жұмысының математикалық негіздері.11 бет
Мекемедегі Педагогикалық кеңес7 бет
Психология ғылымы туралы13 бет
Психология ғылымының салалары6 бет
Адамзаттың келелі мәселелерін шешудегі мемлекеттің функциясы178 бет
Азаматтық бірегейлік мәселелерін зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері27 бет
Азаматтық қорғаныс мәселелерінің шешілу деңгейлері9 бет
Ахмет байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер- ген қоғам қайраткері18 бет
Басқару мәселелерін шешудің ақпараттық технологиясын эскизді жобалау4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь