Балалар прозасы

КІРІСПЕ
1 БАЛАЛАР ПРОЗАСЫНЫҢ ДАМУ АРНАЛАРЫ
2 БАЛАЛАР ПРОЗАСЫНДАҒЫ ТАҚЫРЫПТАР МЕН ОБРАЗДАР
3 ТӘУЕЛСІЗДІК КЕЗЕҢІНДЕГІ БАЛАЛАР ПРОЗАСЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.Еліміз тәуелсіздік алғалы қазақ әдебиетінің әр саласы өзінің шынайы даму жолына түсті. Әдебиет түрлі жанрлар мен жаңалықтармен жаңартылып, әдеби үдеріс те жаңа заманның жаңашыл талаптарына қарай бет бұра бастады. Соның негізінде балалар әдебиеті, оның ішінде балалар прозасы да жаңа сипат алып, жаңа сүрлеуге түсті деп айтсақ болады. Балалар әдебиетіне бұрынғыдай партияның саясатын дәріптеу, бай мен кедейдің арасын ашып көрсету, байшылдар деп топқа бөлу секілді құбылыстардан ада күде арылдық. Еліміз егемендік алуымен сөздің де бостандық алғаны жасырын емес. Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы жыл санап өркендеп, туған әдебиетімізді дамытып, көркейтуге өзіндік үлесін қосып келеді.
1. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1974. – 175 б.
2. Ергөбек. Қ Арыстар мен ағыстар. – Алматы: Өркениет, 2003. – 368 б.
3. Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. (Киргизская хрестоматия). – Алматы: Білім, 2003. – 112 б.
4. С.Сарғасқаев, Қ.Қайсенов. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы. – Алматы: Жалын, 1990. 464 б.
5. Бегалин С. Бала Шоқан. Повестер. / Көп томдық шығармалар жинағы/ Сапарғали Бегалин. – Алматы: Балалар әдебиеті, 2009. T.4 – повестер. – 268 б. + 4б. жапсырма.
6. Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа. – Астана: Елорда, 1999. – 379 б.
7. Соқпақбаев Б. Жазып та көрдім. // Қазақ совет балалар жазушылары. – Алматы: Жалын, 1987. – 192 б.
8. Марат Қабанбаев. Туған өлке өрнегі // Қазақ совет балалар жазушылары: Қаламгерлік өмірбаян жинағы. – Алматы: Жалын, 1987. – 192 б.
9. Оспан С. Жалбыз: Ертегілер, аңыздар, өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар. – Алматы: Балалар әдебиеті, 2011. – 160 б.
10. Алтын бесік: Қазақ жазушыларының балаларға арналған әңгімелері.–Алматы: Жазушы, 2003. – 240 б.
11. Қазақ көркем сөзінің шеберлері: Анықтамалық. Құрастырушылар: Сәрсенбаева Ж., Мұқатай Б. – Қарағанды: Экожан, 2010. – 512 б.
12. Қабанбаев М. Шығармалары. 1 том. Кентавр. Пысық болдым, мінеки! Атлантиканың арғы беті, бергі беті. – Алматы: Таймас, 2013. – 319 б.
13. Қабанбаев М. Туған жердің төрт мезгілі. – Алматы: Раритет, 2004. – 192 б.
14. Қабанбаев М. Сурет салғым келмейді. – Алматы: Балауса, 1995. – 272 б.
15. Әдірайым Т. Алабұға аулаған күн: Хикаят, әңгімелер, ертегілер, мысалдар. – Алматы: Балалар әдебиеті, 2012. – 256 б.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Еліміз тәуелсіздік алғалы қазақ әдебиетінің әр саласы өзінің шынайы даму жолына ... ... ... ... мен ... ... әдеби үдеріс те жаңа заманның жаңашыл талаптарына қарай бет бұра бастады. ... ... ... ... оның ... ... ... да жаңа сипат алып, жаңа сүрлеуге түсті деп ... ... ... әдебиетіне бұрынғыдай партияның саясатын дәріптеу, бай мен ... ... ашып ... ... деп топқа бөлу секілді құбылыстардан ада күде арылдық. Еліміз егемендік алуымен ... де ... ... ... ... Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы жыл санап өркендеп, туған әдебиетімізді дамытып, көркейтуге өзіндік үлесін ... ... ... ... ... ... әдебиетінің хал - ахуалы кісі қуантарлықтай емес. Ғасырлар тоғысында тұрған қоғамда жас ұрпақ жеткіншектерге рухани уыз беретін ... ... ... ролі зор. Сол ... жас ... балалар әдебиетінің қазіргі жай - күйін, қоғамнан, мектеп өмірінен алатын орнына үнемі барлау жасап, талдаулар жүргізіп ... ... ... ... ... ... ... негіз бар. Қазақ балалар прозасын хронологиялық жағынан дәл мына уақытта ... ... деп ... айта алмаймыз. Оның себебі қазақ балалар әдебиеті, прозасы өзінің бастауын ... ерте ... ... ауыз ... ... жырлары, халық ертегілерінен алады. Әңгімелер, ертегілер, аңыздар балалардың құлақ құрышын қандыра тыңдайтын, әуестеніп, қызығушылықпен құмарта еститін халық ... ... ... ... ... тереңде жатқан балалар прозасы ХІХ ғасырда педагог, ағартушы, ғалым Ы. Алтынсарин есімімен ресми жазба ... ... еді. ... бері қазақ әдебиетінде балалар прозасы мен поэзиясы, драматургиясы өзінің даму жолына түсіп, ... ... ... ... бен төл ... сусындатып келеді.
Тәуелсіздік алған жылдардан бергі қазақ балалар прозасы жаңа леп пен жаңа ... ие ... ... ... ... Естен, Сұлтан Қалиұлы, Әдібай Табылды, Толымбек Әбдіра - йым, Дәнеш Ахмет, Кеңес Оразбекұлы, Бағдат Мәжитов ... ... осы ... ... тербеп, жақсы сапалы, әсерлі әдеби туындылар дүниеге келтірді. Жастар легінен Есей Жеңісұлы, Қалмахамбет Мұхаметқали, Бейбіт Сарыбай, ... ... ... ... ... ... ... Құмар, Есей Жеңісұлы, Қалмахамбет Мұхаметқали, Аягүл Мантаева сынды талантты жастар балалар әдебиетіне қалам тартып жүр.
Балаларға арнап жазудың бір қиын тұсы - ... ... іс - ... не ... ... сәл ғана ... нанымсыз кемшілік кетті дегенше, оқырманымнан айрылдым дей беріңіз. Өйткені, бүлдіршіндер ... ... ... өмір деп ... ... сенеді. Балғын бөбектерге шығарма жазу балалығын мәңгі жадында сақтаған, бала ... ... ... бала көңіл, таза көңіл таланттардың ғана қолынан келеді. Бүлдіршіндерді жақсы ... ... - ... үшін де жарты бақыт болуы керек. Әдебиетіміздің басқа саласында ... ... келе ... ... жазушылардың өзі балаларға келгенде сыр беріп қалып ... ... ... Тума ... ... жүре келіп балалар жазушысы болу мүмкін емес.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Балалар - әзірге буыны бекіп, бұғанасы қатпаған, ... ... әлі ... ... ... ... ... тереңдеп келе жатқан қоғамдық буын, қоршаған ортаның әлеуметтік - ... ... ... ... ... құрақтай сіңіріп жатқан қоғамның жас өкілдері.
Балалар әдебиеті - бала жанын терең барлау, тыңғылықты зерттеуден басталады. Дарын қуатымен иіп алу, ... ... ... мансап бұлдау - балалар әдебиетіне жүрмейді. Балалар әдебиеті - жалпы әдебиеттің дамуы үшін баспалдақ болады. ... ... ... ұлт ... ... ... іргетасы, халықтың рухани жай - күйін балалар әдебиетінің дамуымен ... ... ... әдебиеті жолға қойылмай тұрып, әдебиетіміз кемелдену үстінде деп мақтанушылық үйдің ірге ... ... ... ... ... ... әурешілдікпен бірдей.
Қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармашылығын зерттеу әр кез там - тұмдап жүзеге асып ... ... ... ... әдебиеті жайлы жазған зерттеулері толық мәнінде талдау объектісіне айналмай жүр. Сол себепті қазақ балалар әдебиеті, оның ... ... ... ... сөз ... өзі бұл тақырыптың өзектілігін танытады. Әсіресе қазіргі кездегі бүгінгі қазақ жазушыларының балалар әдебиетіне қаншалықты көңіл бөледі, осы ... ... қай ... ... жағы көңіл көншітерлік пе, балалардың, оқырмандардың көңілі толып жүр ме деген ... ... ... жазу барысында жауап іздеуіміздің маңызы зор.
Зерттеудің нысаны. Зерттеу барысында ... ... ... ... және ... балалар әдебиеті туралы жазған ой - пікірлері зерттеу нысанына ... ... ... ... ... ... прозасы мен балалар әдебиетінің көкейкесті мәселелері зерттеу пәні ретінде алынды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... қазақ балалар прозасын зерттеу арқылы оның ерекшеліктерін ашу, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен қазіргі жай - күйін зерттеу. Диплом жұмысының мақсатына ... ... ... ...
* ... балалар прозасынының зерттелуіне тоқталу;
* тәуелсіздік жылдардағы қазақ балалар прозасын сипаттау;
* ерекшеліктері мен елеулі ... ... ... әдеби талдау жасау.
Диплом жұмысының әдістері. Диплом жұмысының алдына қойған мақсаттары мен ... ... ... ... айқындалды. Диплом жұмысы барысында талдау, зерттеу, салыстыру, когнитивтік әдістер негізге алынды.
Диплом жұмысының дереккөздері. Диплом жұмысының негізгі ... ... ... ... ... ... болды. Сонымен қатар қазақ әдебиеті, фольклоры бойынша еңбектер, әр жылдардағы қазақ жазушыларының балалар прозасына арнап жазған туындылары мен ... ... ... ... Ы. ... ... Қ. Ергөбек, Б. Соқпақбаев, С. Ерубаев, Ә. Толымбек, М. Қабанбай, Ж. Шәкенұлы, Б. Сарыбай, Ә. Жүсіп, тағы басқа ... ... ... ... ... ... жұмысы аясында жалпы қазақ балалар прозасының бастауы айқындалып, ... ... ... ... дейінгі қазақ балалар прозасы тарихына қысқаша шолу ... ... ... қазақ балалар прозасы үлгілері таңдап алынып, оларға әдеби талдау жасалды. Соның негізінде тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі мен ... - ... ... әдіс - ... мен ... нысаны айтылды. Негізгі бөлімде балалар әдебиеті, оның жүріп өткен жолы, тәуелсіздік жылдары жазылып жүрген балалар прозасы, оның ... ... мен ... сөз ... Қорытындыда зерттеу жұмысында талқыланған мәселелердің нүктесі қойылды.
1 БАЛАЛАР ПРОЗАСЫНЫҢ ДАМУ АРНАЛАРЫ
Қазақ балалар әдебиеті қазақ қоғамымен бірге туып, біте қайнасып келе ... ... ... ... ... ... ... еуропалық кейбір елдердегідей арнайы салаға жүйеленіп жазылмауы мүмкін. Бірақ, сол халық, сол ұлттың мол рухани қазынасына аралас ... ... ... те ... бөбек, бүлдіршін жасты сұлулыққа құштарландыратын, отансүйгіштік, ерлік рухына ұмтылдыратын тәрбиешілік қызметін жасай береді.
Қазақ әдебиеті күн ... ... ... келеді, соның ішінде балалар әдебиеті де шама - ... ... алға ... ... ... орай, көп жағдайларда назардан тыс қала беретін саланың бірі - ... ... ... айта кету ... ... әдебиетінің негізгі ерекшелігі - оның оқырмандарының жас ерекшелігінде. Балалардың қабылдау дәрежесін ересектермен салыстыруға мүлдем болмайды. Бұл ... ... ... ... кеткен болатын: . Үлкендерге арналған том-том, қалың-қалың әдебиетті кішкентай оқырмандар оқи бермейтіні рас, өйткені олардың ойлау дағдысы ... жас ... ... ... ... де ... Осының бәрін ескере отырып балаларға арналған әдебиет жасау, жазу бүгінгі қоғамның ертеңін ойлау болып табылады. Сондықтан өркениетке ... деп алға ... ... ... ... ... ... ең алдымен балалар әдебиетін жасайды, жас балалардың рухани қазынасына көбірек көңіл бөледі.
Қазақ балалар әдебиетін зерттеуші ... Ш. ... ... ... ... ... алты ... бар.
[1, 10].
Балалар әдебиетінің осы аталған ерекшеліктерін есте тұта отырып, ... ... ... ... өзіміздің ойымызды жеткізіп, оларды талдауда ерекшеліктерге мән беруге тырыстық. Қазақ әдебиеттануының тарихына қарап отырсақ, мол мұрамыздың зерттелмей ... ... ... ... - кем. ... бірі ... жете зерттелсе, енді бір кейбір зерттеушілердің еңбектерінде тек аттары аталумен ғана қалып қойғандары бар. Қазақ балалар ... ... да кең ... ... ... бар деп айта ... Иә, ... балалар поэзиясы жақсы зерттеліп келеді, жазылған монографиялар да баршылық. Дегенмен, қазақ балалар прозасы туралы айтар болсақ, мұнда зерттелмей жатқан тұстары ... ... ... ... өзектілігі де, маңыздылығы да осында болмақ.
[2, 3].
ХІХ ғасырдың екінші жартысы, ХХ ғасырдың басына дейін ... ... ... ... ұғым бола ... жоқ. Оған ... қазақта балаларға арналған рухани қазына жасалмаған екен деп ойлауға болмайды. ... бай ауыз ... ... ... ақын, жыраулар поэзиясы - тұнып тұрған балалар әдебиеті.
Халық ертегісі ішінде ... ... ... олардың жас ерекшеліктеріне тән мұралар сондай көп, халық ертегісі ғасырлар бойы балалардың ықыласын өзіне қызықтыра ... жас ... әсер ... ... ... ... ... қуантады. Халық ертегілерінің бай фантастикасы балалардың ойына қозғау салып, өмірдің неше ... ... ... сана - ... ақыл - ой ... ерте ... ерте қалыптасуына жәрдемдеседі. Бұл әрине қазақ балаларының бай қиялын дамытудағы ертегілердің маңызы зор екендігін айқындай түседі.
Қазақ балалар әдебиеті - ... ... ... ... дейінгі және мектеп жасындағы балаларға арналған саласы болып табылады. Оның қайнар көзі ауыз әдебиетінен бастау алады. Қазақ балалар ... ... ... үлгілерін ХІХ ғасырда Ы. Алтынсарин жасады. Қазақ даласында алғашқы болып ... ... ол, ... ... ... ... ең басты міндет деп санады. Сол себептен де ... ... ... ... оқулық жазудан бастау керек деп шешті. Соның негізінде қазақ балалар ... ... ... қалыптасты. Ы.Алтынсарин балаларды өнер - білімге тәрбиелейтін, этикалық, эстетикалық тәрбие беретін, еңбекке ... ... мен ... ... Сондай - ақ, қазақ фольклорынан балалардың тіліне, ұғымына жеңіл шығармаларды іріктеп, орыс балалар әдебиетінен қысқа да қызықты ... ... ... құрастырды, ана тілінде жазылған алғашқы оқулық (, 1879) бастырып шығарды. Сөйтіп, бала ойына ... ... ... ... әңгімелері мен ойнақы өлеңдері арқылы педагог - жазушы ... ... ... ... қалады.
Ыбырай Алтынсарин - алғашқы педагог, ағартушы ғалым, ақындығымен ... ол ... да еді. Өзі ... ... ... ... ішінде өзі жазған өлеңдерімен қатар әңгімелері, мысалдары да болды. Балаларға арнап жазған шығармаларында қазақ халқын оқуға, өсіп ... ... ... ие ... ... ... болуға шықырды. , сынды өлеңдерінен бұл мақсаты айқын көрініп тұрады. Қазақ балалар ... ... ... ХІХ ... ... ... басталады. Ы. Алтынсариннің шығармаларының барлығы дерлік қысқа, әрі мазмұнды, әрі көркем, балалардың жас ерекшеліктері мен білімдеріне сәйкес түсінуге жеңіл, тәрбиелік ... ... ... ... ... Жастарды өнер - білімге, оқуға шақырумен қатар Ы. Алтынсарин шығармаларында қолөнер кәсіптерімен айналысудың артықшылықтарын, адам баласының ... істе де ... ... ұстамды болуға шақырды. Автордың , деген ықшам жазылған қысқа әңгімелері осы сарындас ... ...
Ы. ... ... ... алғы сөзінде мынадай пікірін білдіреді: [3, 7].
Қазақтың ұлы ... Абай ... , , ... ... қазақ балаларын оқуға, өнерге үндеді. Осы тұста Махамбет Өтемісұлының да шығармашылығын айта ... ... Оның ... ... ұландарды ерлікке, ел үшін жан аямай шайқасуға, батырлыққа ... ... ... ... адал ... әділ болуды, шындықты бүкпей айтуды үйретеді. Ел үшін ереуіл атқа ер ... ... ... ... ... азамат болуды насихаттайды. Дегенмен, біздің диплом жұмысымыздың тақырыбы, проза болғандықтан біз бұл жайында толығырақ ... ... ... ... үшін маңызды кезең болды. Олай дейтін себебіміз осы кезеңде қазақтың ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңде әдебиеттің әр жанрлары да дамып отырды. Ол туралы қазақ балалар әдебиетін зерттеуші Ш.Ахметов ... ... ... ... , [1, 80]. ... ... екінші жартысынан бастап балаларға арналған жаңа типті орыс - ... ... ... (1982), , (1876), (1879) шыға бастады. Мұның өзі жаңа типтің орыс - қазақ мектептерінің ашылуына байланысты ... ... еді. Бұл ... біз балалар әдебиетін зерттеуші Ш. Ахметовтің кітабынан алып отырмыз.
Қазақ балаларына арналған оқулықтар мен өлеңдер ... 20 ... ... ... ... ... ... мысал өлеңін аударып, 1910 жылы атты кітап шығарған педагог - жазушы Спандияр Көбеевтің де ... ... ... ... сіңірген еңбегі мол. арқылы жас ұрпақты өнер - ... ... ... ... ... ... мінез - құлықты түзетудің көзі етіп пайдаланады. ... ... ... таптың қиянатын, пасықтығын әшкерелеудің құралы етеді. 1912 жылы ... ... ... ... ... ... қазақ тұрмысына лайықтап өзгерістер енгізілген орыс классиктерінің балаларға ... ... ... ... ауыз ... балаларға үлгі боларлығын пайдаланған. Сонымен бірге, бұл кітапта табиғат туралы, оның әр алуан құбылыстары жайлы, география, ... ... ... ... ... ... ... мен мысалдар енген. Әрбір әңгіменің соңында сұрақтар қойылған.
С.Көбеевтің әңгімелері ауылдағы бұрынғы мектеп өмірі мен ... ауыл ... ... ... Ол ... мектеп салудың қаншалық ауыр екені, салынған мектеп болса, онда тек үстем таптың балалары ғана оқу ... ... ... ... ... ... сол ... қазақ арасынан бірен - саран шыға бастаған интеллигенттердің қарсы күрес жүргізгені баяндалған. Бар өмірін халық ... ... сарп ... ... жаңа ... ұлт ... үшін оқулықтар жазған, бала тәрбиелеу, оқыту саласында үздік көзге түскен мұғалімнің әдеби мұралары балалар әдебиеті тарихынан биік орын ... ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі белгілі үлгілері қатарында М. Кәшімовтің (1907), (1908) атты ... М. ... (1908), Ғ. ... (1910), М. ... (1910) ... ... Т. ... (1912) атты өлеңдер жинағын атауға болады. Ақын С. Торайғыров ... ... өз ... ... ... ... ... жазды (, , ).
Өлең кестесінің шебер өрнекшісі, құлақ құршын қандыратын ділмар әңгімеші, оқиға тартысын қиыннан қиюластыра ... ... ... Бейімбет Майлиннің әңгімесі шағын болса да адам жүрегін тебірентерлік үлкен ойға құрылған - ... де, ... да ... ... ... үлкен іске жұмылдырып, қажырлы қайратқа бастайтын рух тудырады. Мұның өзі жас ... ... ... ... ... ... сүйенген ең бір тамаша идеяны байқатады. Балаларға арналып, саяси тақырыптарға жазылған бұл ... ... ... аз ... жас ... ... рухта тәрбиелеуде ерекше роль атқарады.
Ілияс Жансүгіровтің мектеп жасына дейінгі ... ... ... кітапшаларының бірі - . Қысқа - қысқа диалогқа ... ... ... ... ... білудің дұрыс жолын тапқан. Сонымен қатар, балдырғандарды жас кезінен еңбек процесіне араластыра білу жолын көрсеткен. Мұнда ауыл ... ... ... әрі шындық бейнесі жасалған. Еңбекке өзі араласан бала жасалған ... ... ... оны бағалай алатын болады. І.Жансүгіров балалар мен жасөспірімдерді әкелердің жауынгерлік дәстүріне тәрбиелеу үшін аға ұрпақтардың ... ... ... ... жырлау үлгісін жасап береді. Бұл Октябрь революциясына дейінгі қазақ балалар әдебиеті мен совет тұсындағы қазақ балалар әдебиетінің ... және ... ... ең үлкен айырмашылығы еді.
Қазақ балалар ... жаңа ... ... ... мен ерекшеліктерден тыс қалмай, балалардың ой - санасына сәйкес, тәрбиелік, дамытушылық, адамгершілік, ... ... мәні бар ... ... ...
Қазақ балалар әдебиеті мен балалар фольклорын жинап, іріктеу, оларды бір жүйеге ... ... ... жағы ... ХІХ ғасырдан бастап қолға алынды деп айтуға толық негіз бар. [2, 4]. ... ... не ... ... ... ... бір саласы. Балалар әдебиетінің зерттелуі тарихына назар салсақ, ол ХХ ... ... ... майталмандары еңбектерінен көрініс табады. Мысалы, М. Әуезов өзінің , деген ғылыми еңбектерінде дей келіп, оның ... ... - ... дейін мақамдап айтып береді. Бұл жөнінде М. Әуезовті балалар әдебиетінің бірінші зерттеушісі болды деп ... ... ... ... ойы, ... есі, ... ... даму мәдениеті, олардың өсу, есею жылдарына қарай әр түрлі ерекшеліктері болады. Жазушы балалардың осындай ... ... ... ... ең ... ... мықты жазушылық дарынымен қатар баланың тәрбиесі мен оның ... ... ... ... ... ... ... ұмытпай, әрдайым есте тұтуы керек. Жас азамат, балалар әрдайым өмір тартысының неше алуан қиындығын көріп, сол өмір ... өзі ... өсу ... ... мен салдарды түсініп қана қоймай, түсініп, содан сабақ алып ер ... ... Бұл ... ... ... ... С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, М. Әуезов, С. Ерубаев секілді жазушы, ақындар болды. Олардың еңбектерін біз көбіне совет кезіндегі балалар әдебиеті ... деп ... ... ... С. Сейфуллин өзінің , , , деген еңбектерінде бастан - аяқ балалар ауыз ... тән ... ... ... ... [1, 6], - дейді. С. Сейфуллин ... ауыз ... әрі ... әрі ... ... С. ... балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі болды. Оның , , , , , ... ... мен ... жарық көрді. Саттар Ерубаев деген 1930 жылдардағы мақаласында мектепте оқитын жүз ... ... ... ... ... ... айта келіп, - деп өз дәуіріндегі идеологияға сай, бірақ көкейтесті ... ... ой ... ХХ ғасыр басындағы қазақ совет балалар әдебиетінің кең өріс алып, дамуына үлес ... ... бірі ... ... ... С. ... дейтін өміршең әңгімесі жарық көрді. Патриотизмге еліктіретін бұл әңгіменің ... ... ... ... ... болуына талпындыратын, азамат болсам деген ойға жетелейтін қызметі басым болды.
Сәбит Мұқанов балалар әдебиетіне мол үлес қосты. С.Мұқановтың бабаларға арналған , , , , ... мен ... ... әдебиетіне қосылған үлкен үлес, мол мұра болып қалды. С.Мұқановтың атты шығармасында өмір жолын көрсететін колхоз аулының ... өз ... ... ... ... ... жаны ашып, өз өмірін сол жолға сарп ... ... ... мен ... ... ... ит - құстан қорғап, сақтауды ғана алдарына мақсат етіп қойған патриот адамдар екенін суреттейді. әңгімесінде коммунизм идеясымен ... жас ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен оның сондайлық қайсарлылығы, тапжылмас өжеттігі көрінеді. Офицерлер мен ... ... ... - қатынастың ең бағалы жері - олардың интернацоналдық бірлік пен бірін - бірі қолдау сезімінің ... ... де және ... жалпы мақсаттары жауды талқандау үшін ынтымақтастыққа біріккендіктері ең басты роль атқарады деп түсіндіреді. ... ... ... ... биік ... жас өспірімдерді өз отанына берілген патриот етіп тәрбиелеу идеясын іске асыруы болып табылады
Балалар ... ... ... оқулықтарында байсалды пікір айтқандардың бірі профессор Қажым Жұмалиев еді. деген ғылыми қорытындыны ең алғаш 1939 жылы сол кісі ... ... ... балалар әдебиеті үлгілерін жазған жазушылар туралы айтқанда әрине М. Әуезов есімін атамай өтуге болмас. Жазушының әңгімесі мен повесін тек қана ... ... ... ішіндегі ғана емес, жалпы қазақ әдебиеті тарихындағы ең үздік, ең өміршең, ең көркем туындыларға сөзсіз қосамыз. әңгімесінде қаңғып ... ... бала ... ... ... оқып ... кім - кімді болсын бейжай қалдыра алмайды, кейіпкермен бірге қайғы шегіп, баланың ішкі жан ... ауыр ... ... жазушының суреттеу шеберлігіне тәнті боласыз. повесі қолға үйренбеген ... ... ... ... психологиялық өзгешеліктерді танытады. Қасқырды Құрмаш қанша бақса да, күтсе де, тіпті қойнына алып жатса да, сызданып суықтана ... ... ... ат ... жұлып түсіріп, елсіз далада жеп кетуі естен кетпес қасірет.
Кеңес ... ... ... бір ... ... ... әдебиетінің де дамуына арнайы көңіл бөлінді. Алғаш шыға бастаған ... ) ... мен ... ) ... (, , қазіргі ) газетінде балаларға арналған өлең - ... ... ... С. Сейфуллин, Б. Майлин, Ш. Иманбаева жеке өлеңдерін, І. Жансүгіров , (1929), (1930) ... - ... Ө. ... (1927) ... ... ... қазақ балалар әдебиетінің дамуына елеулі үлес қосты. 30-жылдары Қ. Әбдіқадыров, А. Тоқмағамбетов, Т. Жароков, Ж. Саин, Ж. Сыздықов балаларға ... ... ... 40 - ... ... ... ... Қ. Аманжоловтың, М. Хакімжанованың, Ә. Тәжібаевтың, Ғ. ... ... ... өлең - ... жиі ... ... 50 - ... бастап қазақ балалар поэзиясында бала психологиясына терең бойлаған балалар ақындары бой көрсетті. Ақын-жазушылар Ө. Тұрманжанов, С. Бегалин, М. Әлімбаев, Ә. ... Қ. ... Қ. ... Ж. ... Қ. ... С. ... Е. Егеубаев, тағы басқалар балаларға арнап көптеген кітаптар ... ... ... ... ... ... - ... жетелейтін тартымды тақпақтар, жұмбақтар мен жаңылтпаштар, ертегілер мол. Қазақ балалар әдебиеті, сондай - ақ, сатиралық ... (О. ... Ш. ... жаңа ... (Х. ... Ә. ... жаңаша ертегілермен (Ө. Тұрманжанов, Қ. Мырзалиев, Ә. Ахметов, Ыдырысов), ақындар Ж. Өмірбековтің, І. ... Қ. ... Т. ... ... суретше - кітаптарымен толысты. қазақ балалар әдебиетінің проза саласын дамытуға ... ... ... М. Иманжанов, С. Омаров, Б. Соқпақбаев, С. Сарғасқаев секілді жазушылар айтарлықтай үлес қосты. Қазақ балалар әдебиетінде ерлікті (С. Бақбергенов, , Қ. ... , ... (М. ... ), ... (С. ... ), оқу мен ... ар - намысты, адамгершілікті, тарихи дәстүрді (Иманжанов, Н. Сералиев, М. Гумеров) дәріптейтін ... ... ... жазылды. Ғылым жетістіктерін бейнелейтін шығармалар туды. Қазақ балалар ... ... одан әрі ... (1961), (1963), (1965), (1965 жылдан бері жыл сайын шығып тұрды). (1967, 1974), (1973) сияқты ... ... ... 30 - ... ... алған драматургия саласы да қазақ балалар әдебиетінде қызу қолға алынып, ... ... ... І. ... Ш. ... С. ... Т. ... Ш. Ахметов - балаларға арналған алғашқы пьесаларын жазды. 50 - жылдары Хұсайыновтың , М. Ақынжановтың пьесалары ... ... мен ... ... ... қойылды. 1960 - 70 жылдарда Б. Ысқақовтың, Б. Тәжібаевтың, Қ. Ыдырысовтың пьеса, инсценировка жинақтары шықты. ... - 1935 ... ... , , ... ... ... Әбдіқадыров елімізді индустрияландыру, коллективтендіру жайында, мәдени өскен өркеніміз хақында толғанады. Ақын - өз уақытының ... Өз ... ... ... ... түйген ойларын өлең тілімен қарапайым жеткізеді. Қ. Әбдіқадыров өлеңдерінен жиырмасыншы, ... ... ... ... ... ... , , , , , , , , атты өлеңдері мен бірсыпыра әңгімелері - жазушының ... ... ... Бала өмірі, мінезі осы шығармаларда бірқос шынайы көрініс ... ... ... Әбдіқадыров ұзақ жылдар бойы қажырлы еңбек етіп, дүние жүзінің тамаша мұрасы - аңыз - ертегісін қазақ ... ... ... ... үшін де ... ... ... кітап етіп шығарды. Жазушы проза саласында да қалам тартып байқаған. Оның ... ... ... ... шоқтықтысы - повесі. Қазақ, орыс, өзбек, қырғыз, монғол ... ... ... бұл ... ... алып ... ... күрестен дүние жүзінің чемпионы Қ. Мұңайтпасовтың өмірін, спортшылық жолын қызғылықты етіп баяндап береді. ... ... ... ... үлес деп ... ... ... айрықша жақсы көретін балажан қаламгер болатын. Мектептегі кездесулерде әрбір баланың жанына жақын келіп, әңгімелесіп, оның жеке тағдырын ... ... еді. Өз ... ... ... ... салдыруы және сол , - деп баға береді белгілі жазушы Б. Нұржекеев. Ол ... ... ... ауданында, 1924 жылы туған. Оның шығармаларын оқыған адам өмірбаянын да біліп шығады. Қай ... да ... өз ... алыс кетпейді. Бердібек алыс - жақын деп өйтіп ... ... тұп - тура өз ... көркем бейнелеп жазады. Сондықтан оның шығармаларында идея үшін ... ... ... қисынсыз келетін, ойдан құрастырылған оқиғалар кездеспейді. Ол бірақ болғанын болған күйінде, көргенін көрген күйінде тізбелеп жаза бермейді, не әдемі ... ... не ... ... ... ... ...
[6, 225], - ... , - деп, ... ... ... Сәлден кейін барып сабаңа түсесің. , - деп, шындықтан үлкен тәрбиеші жоқ екендігін енді өзің де еске ала ... ... ... ... ғана ... ... қарапайым шындықты танып тамсанасың.
Отызыншы жылғы қазақ аулындағы ашаршылықты біз ... - ... ғана ашып айта ... ал ... ... оны ерте ... - ақ баяндап берген. Жазушы суреттеген аштықты ... бала әке - ... ол ... себебін сұрары ақиқат. Жоқшылықтың әмірімен өзі жақсы көріп келіп жүрген Майра қыздың үйінен шешесі екеуі ұн сұрап барғанда, бала Бердібек ... ... ... ... ... ... сен де қиналасың.
[6, 84], - дейді жазушы. [6, 84], - ... ол ... ... ... ... көмегіміз тие ме деп, бұрын ұры болған Жантай, Боқшабай ... ... ... аттарына мінеді. Сөйтіп, екеуі қалмақтардың жылқысын ұрлап әкеп елге ... ... ... ... ... жаман қылық. Ал елді аштан қыру - ол да оңған қылық емес. Екі оттың ортасында қалған екі ұры ... елді аман ... қалу ... ... ... ... ... Бірақ солдаттар кеп елдің етін түгел қайтадан тартып алады, Жантай мен ... оған ... ... ... әкетеді. Енді ұрлық жасамаймыз деген қолхат беріп қана олар әрең құтылады. Ал аштықтың зілі ауылдың еңсесін одан әрі ... ... ... ... ... ... шынайы жаңа баланың алғашқысы болып Бердібек Соқпақбаевтың Қожа кейіпкері тұр. Марат Қабанбайдың кейіпкерлері, ең алдымен, Қожаға ұқсайды. ... ... ... әлем әдебиетіндегі әйгілі кейіпкер балаларға ұқсайды. Бұл уақыт, кезең, орта, қоғам қалыптастырған ерекшеліктер деуге болады.
Бердібек Соқпақбаевтың ... ... ... ... әдебиетінде өзіне ұқсай туған көп баланың келуіне шығармашылық тірек болды. Балалар әдебиетінде жетпісінші жылдардағы кезеңде, яғни Марат Қабанбай шығармашылық ортаға бет ... ... ... Қожа ... жаңа бір сапада, ендігі уақыт шындығы аясындағы сапада көрініс бере бастады. Бірақ, олардың бойындағы көп ... ... ... ... ... ... пен естілігі, еліктегіш, намысшылдығы, әділетсіздікке төзбейтін бірбеткейлігі сияқты мінездерінен ... ... ... Қабанбайдың бала кейіпкерлері Қожадан гөрі ғылыми - техникалық өрістің, ғаламдану құбылысының тіршілік айналымына түсе бастауы белгілі бір ... ... ... ретінде қарастыруға болады. атты шағын әңгімедегі Ақан ... бірі еді. ... ... ... ... болған тақырыпты қайталай бермей, балалардың іс - ... өмір ... ... ... ...
М. ... өзінің жас кейіпкерінің балалық іс - әрекеттерін, мінез - құлығын жалаң суреттеумен ғана қанағаттанып қалмайды. Ол әлі ... мен ... ... ... адам ... ... ... бұғанасы бекімеген жас кейіпкердің өзін мейлінше күрделі етіп суреттеуге тырысады. Сөйтіп балаларға арналған шығарманың өзінде - ақ психологиялық реализм арқылы ... жан ... ашып ... мақсат етіп қояды.
Марат Қабанбайдың атты повесі балалар жазушысы ретінде алғаш рет танытты. Жабық конкурста ... ... бұл ... ... ... ... өмірге еркелеп өсіп келе жатқан ауыл баласы Заманбектің жан дүниесіндегі ... ... ... ... ... ... қаламына тән таланттан хабар бергендей еді. Кіші ... ... ... ... ... ... ауылында жиі кездесетін өмір шындығы, езу тартқызар ... ... ... берілген. Осындағы соғыс ардагері Қоқай бейнесіндегі өмір шындығын жазушының әзілмен беру тәсілі сәтті шыққан [11, 3-58].
, - ... ... атты ... ... ... жазушылық тағы бір ерекше қыры - юморында. повесіндегі оқушы бала Досан Асылтаев жан болып көрінеді. Әйтсе де оның ... ... оқыс ... ... - қарекеті, сөздерінің түп - төркіні намысқойлықта, адалдыққа, әділдікке деген құштарлықта жатыр [12].
Ақан бейнесі - әрі ... әрі ... ... ... повестегі шынайы өмір көріністері де, қиялдаудан туған оқиғалар да ұшырасады. Ақан образы, көркем бейнелеудің романтикалық ... ... ... ол Америкаға үлкен романтикалық әсермен қарайды. Бейтаныс ел, жаңа туыстар, қала ... ... ... ... ... бала ... әсер етіп, жан дүниесіне қиял қанатын бітіреді [12].
Әлем әдебиетінде де, қазақ әдебиетінде де табиғатты ашу, тамылжыған қалпында да, алай - ... ... де, ... қалпында айнытпай ашып суреттеген жазушылар аз емес. Солардың ішінде Марат Қабанбайдың да табиғатты суреттеудегі өзіндік ерекшелігі қалыптасқан жазушының ... ... ... ... да ... ... ... арқылы табиғаттың төл үнін, дыбысын, туған даланың сырлы әуенін естіртеді, тірі ... көз ... ... ... бұл ... да ... ... суретті тілмен төгілтіп жазу тәсілін шыңдай түскен. Повесть [13, 192], - деп, ... ... ... ... барлығына етене таныс суретпен басталады.
повесінің бас кейіпкері - Ержан атты оқушы бала. Оқу ... ... ... сабағында Мұғалім Салауат ағай оқушыларға қазақтың біртуар ұлы суретшісі Орал Таңсықбаевты таныстырып, , , , ... ... Міне осы ... ... ... әсер етіп, жан дүниесінде сурет салуға деген бір құмарлық, ұшқын оянады. Мұғалім ағайдың сурет ... ... ... ... ғажайып суретшілер өмірінен келтірілген мысалдар да Ержанға ерекше бір әсер ... ... ағай ... ... демалыста орындайтын шығармаларын беріп, сабақты аяқтайды [14].
Ержан ала жаздай үй ... ... ... ... істейді. Кірпіш құяды, су тасиды. Мектеп бригадасымен арамшөп жұлуға көкесі рұқсат бермейді. Ержан іштей көкесіне наразы. Бар ... ... ... ... алып ... ... ауыр ... салып қойды. Бала жанына ауыр әсер ететін құбылыстың бірі - осы жалғыздық. Әскердегі ағасы Әскеннің ... ... ... ... ... ... Оның өздеріне хатты сирек жазып, есесіне көрші Қабдолланың қызына күн сайын хат жазғанына өкпелейді. Тете ағасы Сейсеннің ... ... ... ... жұмысқа кетіп қалғанына да ренішті. Жалғыз өзі жұмыс істеп жатқан Ержанға әртүрлі ой үйір, әр нәрсені бір ... Бала ... ... ... бір ... табар емес. Үй жұмысынан әбден жалығып бітті. Жалғыздық. Қыл аяғы Алыпсоқ та алысып ойнауға зауықсыз. Бәрін тастап бригададағы ... ... ... ... ... ... аяйды. Өйткені анасының жүрегі ауырады. Жиі-жиі сырқаттанып қала береді. Сондықтан да ... бала ... ... келмейді. Ал көкесі қатал, айтқан жұмысын орындай қоймасаң, жазалап жіберуі мүмкін. өткенде күні бойы құйған кірпішті тауық ... ... ... ... ашуланған. Кінәсіз Ержан не істерін білмей, екі ортада аңтарылып қалады. Жазықсыз жазалағанын іштей ... алар ... ... кек ... ... артықшылығын білдіріп, басқа жаққа кеткісі келеді. шатырда отырған ақтамақ қарлығаштың ... ... ... ... ... ... бағалары ойына түсіп, серги бастайды.
Ызалы ойының әсерімен ешкімге көрінбей шатырға шығып, ... ... алу ... ... ... ойы, ... бағасын арттырып, қалайда айналасына өзінің қадірін арттыру болатын. Үш күннен кейін ... ... ... Ержан табылады. Оны ұстап берген - тығылар алдында өзінің салып кеткен суреті. Жоғалып кеткен үш күн ... ... ... болған. Анасының жүрегі ауырып, аудандағы емханаға түседі. Оқиға көкесіне де ... ... ... ... ... ... Орал Таңсықбаевтың [15, 79]. Өзінің қайыңның бұтағын сындырғанына қатты өкінген Өреннің өзіне енді қайталамайтын ... уәде ... ... ... ... Өрен енді ... өсімдік атаулыға тиіспейтін болып, өзіне үлкен сабақ алады. Бұл оқиға тек қана Өрен үшін ... ... ... үшін де ... ... ... әлі ... балалар жазушыларының оқырманының жас мөлшеріне қарай қалыптасып үлгермегені ... ... да ... ... бала ... ... кете ... Бала психологиясына барлау бар да, терең ену жоқ. Бала психологиясын зерттей жазу қиын. ... те, олай ... ... әдебиетінде түйін тарқатылмақ емес. Шынайы толыққанды образ жасалмайды.
Қазіргі балалар әдебиетінде портретке орын қалмай барады. Психологиялық тартыстың келгені секілді, ... ... ... етек алуы ... ... сәтте балалар прозасында аз да болса кейіпкерді суреттеп беруге ... ... жас бала ... ... ... қабылдайды. Бізде кейіпкер портреті ескеріле бермейді. Шығармаларда оқиға бар, қозғалыстағы адам жоқ. Кейіпкердің аты аталады, көзге елестерлік адам жоқ.
3 ... ... ... ... ... ... ... елімізде балалар әдебиетін қолдауға байланысты бірқатар жоба жүзеге асырыла ... ... ... ... ... жаңа ... жарық көруде. Басқа - сын айтпаған күннің өзінде ендігі кезекте телеарнасы мен арнасы да балалар ... ... ... ... бөле ... екен ... ... бар. Сондай - ақ ғаламторда да балалар мен жасөспірімдерге арналған сайттардың да саны мен ... ... түсу ... Осы ... ... деңгейде арнайы жоба - жоспар қабылданса дейміз. Таяуда ғана ... атты 85 ... ... әлем ... ертегілерінің желісі бойынша түсірілген 50 слайд-шоу ертегі, атты 1000 сөзді қамтитын орысша-қазақша суретті аудио-сөздік ... ... ... ... ... ... технологияның соңғы жетістіктеріне сүйене отырып, 3D-формат - та түсірілген мультфильмдер балалардың тіл үйренуге деген қызығушылығын дамы - ... ... ... ... ... - ... ықпалын тигізіп отырғандығын айта кетуіміз керек.
Тәуелсіздік алған жылдардан бергі қазақ ... ... жаңа леп пен жаңа ... ие ... ... ... ... Естен, Әдібай Табылды, Сұлтан Қалиұлы, Толымбек Әбдірайым, Дәнеш Ахмет, Кеңес ... ... ... ... ... осы ... қалам тербеп, жақсы сапалы, әсерлі әдеби туындылар дүниеге келтірді. Жастар легінен Есей Жеңісұлы, ... ... ... ... ... ... Әдина Жүсіп, Серікбол Хасан, Нұрлан Құмар, Есей Жеңісұлы, Қалмахамбет Мұхаметқали, Аягүл Мантаева ... ... ... ... ... ... тартып жүр.
Еліміздің Тәуелсіздік алуы қазақ халқының сан жылдар бойы ішінде жатқан, шерменде боп қатқан шері мен ... ... ... ... ... жаңа бір ... әкелді. Рухани ғана емес мемлекеттік еркіндік жариялау жаппай қазақ атаулының жүрегіндегі арман еді. Жаппай ... біз тек ... ... ғана мекендейтін емес, күллі жер жүзінде өмір кешетін қазақтарды ды қосып айтып отырмыз. Өйткені әлемнің төрт бұрышына тарыдай шашылып ... ... ... ... ... ... те осы қазақ елінің өзінің тәуелсіздігін жариялауы еді. Тәуелсіз қазақ еліне әлемнің әр ... ... ... ... бауырларымыз қайтадан табан тірей бастады. Атақоныс туған жер, атажұртқа Қытайдан, Түркиядан, Моңғолиядан, Өзбекстаннан ... да ... ... ... легі ... ... Елге ... осы бауырларымыздың ішінде ұлт руханиятына қосылған үлес те өлшеусіз болды. Небір мәдениет қайраткерлері, ақын - жазушылар, әнші - ... ... ... ... бе не бір ... ... ... ұлан байтақ қазақ жеріне қоныстанып жатты. Осы тұста әр жерден оралған қандастар қазақ тілінің қолданыс ... ... ... ұлт ... да үлкен үлес қосты.
Тәуелсіздіктің арқасында елге оралған ақын - жазушылардың қатарында жазушы Жәди ... да ... ... ... ... ... ... болған жазушының балалар әдебиетінде де өзіндік қолтаңбасы бар екенін бірі білсе, бірі біле ... Біз ... ... үшінші бөліміндегі тәуелсіздік жылдардағы жазушылар туындыларын талдауда Жәди Шәкенұлының да шығармаларын қарап, талдау жасадық. Автордың деп аталатын балаларға арналған ... ... 2007 жылы ... ... Мұнда жазушының көптеген әңгімелері, мысалдар топтастырылып берілген.
Балалар тақырыбында қалам тербеген ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер қазақ балаларына бір қадам болса да жақын. Олай деуіміздің себебі қазақ халқы ежелден көшпелі ... ... мал ... ... ... Көптеген жазушыларымыздың туындыларында негізгі кейіпкерлерді жан-жануарлардан алатын болса, сусиыр, ақ аю, арыстан секілді қазақ жерінде мекендемейтін, балалардың тек құлақтарымен естіп, ... ... ... көп ... ... ойланып қарасақ, қазақ балалары сол хайуанаттардың аты мен түсін білгенімен, олардың мінездерін, қасиеттерін ... ... ол ... ... ... болып келеді. Жазушының түпкі ойы балаға жеткенімен, санасына дендеп сіңе алмауы мүмкін. Ал ... ... ... үшін ... кейіпкер жануар не хайуанат баланың өзі күнде көріп ... ... қыр - ... ... ... тұрмысына жақындары болғаны абзал деп ойлаймыз. Осы тұрғыдан келсек, Ж.Шәкенұлы шығармалары көңілге қонымды образдар берген. Мысалы, жазушының деп ... ... алып ... бұл ... ең ... қазақ балаларын өздерінің тамырларына яғни ата-баба кәсібіне бір табан ... ... ... ... ... қалада туып - өсетін, ата - бабаларының салт - дәстүрінен, мал шаруашылығынан хабарлары жоқ замануи балаларға қатысты болғанда. ... ... ... ... ... соғушылықтан алыс болуға шақырады. Олай дейтін себебіміз, әңгіме сюжеті ... бір күні төрт ... ... ... бағалау болады деген сөзді естіп, төрт түлік өздерінің жақсы жақтарын ауыз жаппай айтып, мақатана ... Әрі ... ... ... келтірсек.
[17, 7].
Бұл төрт түліктің төртеуінің де ... оқып ... ... ең ... ... деген сұраққа бәріміз де, ойланбай қой деп жауап берер едік.
Сөйтіп бір күні оларды бағалаушы адам, барлығын қораға жинап алып біреуді ... бір ... ... ... ... ... бұл күйден жалыққан төрт түлік өзара таласып, өздерін мақтап, керіске түсіпті. Түйе басқаларды кеудесімен соғып, итеріп маңына жынын ... ... Ал ... ... ... теуіп, тістеп салыпты. Сиыр да қалыспай басқаларды мүйізімен сүзіп жүр екен. Тек қой ғана бұрышқа ... ... тұра ... Сол кезде адам бағалаудың қортыныдысын хабарлайды. Бағалауда қой жеңіске жетіпті. Аң - таң болған басқалары, бұл ... ... ... деп ... шағымданса керек.
[17, 7], - депті.
Шынымен, қазақ төрт түліктің ішінде қой баласын құрметтеп, ең ... ... ... басын тартқан, ең момыны да қой деп біліп, баласын қозым, қошақаным деп еркелеткен. Момын, ақкөңіл адамды қой ... қой ... шөп ... деп ... ... ... ... сол момақан мінезінен болса керек.
Жазушының келесі бір туындысы деп аталады. Көлемі шағын болғанымен, ... ... ... ... пен ... ... өте үлкен. Негізгі ой мен жазушының идеясы балаларға төрт түліктің балаларын еркелетудегі өзіндік ерекшеліктерін ... Сол ... ... ... ... бағалауға, біреудікі солай екен, менікі де сондай болсын деп ойлаудан аулақ ... ... ... желісі былай болады. Бір күні бұзаудың арқасы қатты қатты қышып, енесіне барады. Енесі бұзаудың қышыған ... ... ... ... ... ... ... өзінің енесіне барып, сиырдың бұзаудың арқасын тілімен жалап бергенін айтып, менің де арқамды жалап беріңізші дейді. ... ... ... ... ... ой ... ... береді:
> [17, 17]. Бұл әңгіме шынымен төрт түліктің енелерінің аналық махаббатына сүйсіндіріп қана қоймай, жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... Біреудің бір жақсы жерін көріп, көрсеқызарлық танытып, соны ... ... ... ... ... өз ... жоғалтпау керектігін де осы әңгімеден үйренуге болады.
деп аталатын жазушының кезекті бір әңгімесіне ... ... ... ... ... ... осы әңгімені таңдап алуымыздың өзіндік себептері бар. Ж. Шәкенұлының деп аталатын бұл кітабында ... ... тек қана ... ... ... ... да ой ... туындылары көп. Дегенмен, бұл әңгіме өзгелеріне ұқсамайды. Өйткені мұнда ... тек ... сұлу ... ... ... болатын қауіпті де түсіндіру арқылы тәрбиелеу сипаты ... ... ... ... ... біз ... тек ақ ... ғана танытуға тырысамыз, ал кейін өзі қара түске жолыққанда ондайдың өмірде ... ... ... ... күрт ... не майысып қалатын жерлері болады. Осы тұрғыдан бұл әңгіменің балалар тәрбиесінде, ... оң - ... ... берер пайдасы мол.
, - депті [17, 19].
Қазақ балалар ... ... ... ... - ... ... - ... жылдарындағы қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілінің бірі. Ақынның жазған өлеңдері тақырыптық жағы, ... ... ... ... мен ... ... ... арасында сұранысқа ие авторлардың біріне айналуына себеп ... ... ... ақыны, жазушы балалар әдебиеті туралы, қазір қазақ балалар әдебиеті бар ма, бар болса оның ... ... ... ... ... құрылған ой бөлісу сұхбатында мынадай пікірін білдіреді: , - деп ... ... ... қарап, үлкен үміт артатындығын аңғартып жүр.
Автордың ... ... ... ... ... ... жұмбақтар мен жаңылтпаштар, поэмалары енген. Осы жинақта деп ... ... ғана ... бар. ... ... ... бұл ... әңгіме жанрына жатқыздық. Рас, ертегіге жуықтайтын тұстары да бар. Алайда біздіңше бұл тәрбиелік мән зор, ... толы ... ... ... ... ... баланың қайтсем дегізем деген тілегі төңірегіндегі әрекеттерімен өтеді. Әңгіменің ерекшелігі автордың баланы ... ... [18, 86]. [18, 89]. ... шығарманы бастауыш мектеп оқушылары қызығып оқитыны анық. Мектеп жасына дейінгі және төменгі сынып оқушыларына шығарма жазу - қиынның қиыны. ... ... ... ... шыға ... тым ... ... шығарма жалаң болып калады. Бар ойыңды бала мінезіне құрып жеткізуің керек. Ең ... бұл ... ... ... ... ... ... көңілге ұялауы шарт. , - деген А.Блок сөзін осы жастағы ... ... ... ... ... ... шығарма еркін жету үшін, ол сезімге құрылуы шарт. Талданған шығарма бұл талапқа лайық.
Қазіргі уақытта, яғни ХХІ ... ... ... жазып жүрген, жазушы деген атқа оқырмандар тарапынан болсын, әдебиет сыншылары, басқа белгілі жазушылар, ... ... ... ... көріліп, бүгінгі күннің жазушыларының бірі аталып жүрген - Бейбіт Сарыбай. Әдебиет сыншысы, Қ. Ергөбек бүгінгі қазақ прозасына көңілі тола ... ... ... ... ... ... мойындаған еді.
Жазушының балаларға арналған шығармалар бәйгесінде атты хикаяты топ ... ... орын ... ... [19, 147]. ... ... халықтың дүниетанымына етене жақын жан - жануарларды кейіпкер етіп алу ... бар. Бұл ... ... кездеседі. Бейбіт Сарыбай аталған хикаяттың басты кейіпкері ... итті ... Итті ... халқы жеті қазынаға енгізіп, дәріптеп отырған. Шығарманың өн бойынан ... исі ... ... ғана тән ырым - ... салт - ... орынды мақал - мәтелдерден, тұрақты тіркестерден көрініс тапқан. Шығарма ... ... ... ... ... ... Махамбет. Шығарманың басталуынан хикаят ит жайлы болатынын аңғарасыз. Әкесінің жұмыс бабымен өз ауылдарынан көшіп төрт жүз ... ... ... ... басталады. Алапар атты төбеттері жерсіне алмай жоғалып кетеді. Оны жорып, ... ... аса мән бере ... Себебі, бұл төбет нағыз жуас, еріншектік нақ өзі еді. Қызықтың бәрі Махамбеттің жаңа ... ... ... ... ... Махамбетте екі таңдау не бұзақыларға қосылып, мектепте еркін жүру, не оқымыстыларға қосылып әрқашан күлкінің нысанында болу. Атаулы күн туғанда Махамбет ойда жоқ ... ... ... ... ... Дәулетпен жекпе - жекке шығуды таңдайды. Ойламаған ... ... ... кетеді. Осы сәттен бастап Махамбеттің мектептегі өмірі күрт өзгереді. Сыныптағы бас атаман да, оқу озаты да - өзі. ... кіші ... ... ... қанша деген сұраққа жауап ретінде Б.Бегактың [20, 4], - деген пікірін келтірген ... ... іс - ... өзі ... ... ... ... арналып жазылған көркем шығарманың юмордан тыс қалуы мүмкін емес. Кішкентай балалардың психологиясын, жас ерекшелігін ескеру - ... ... ... роль ... ... сезім интеллектуалдық тереңдігімен, эмоциялық күрделілігімен, болмыс құбылыстарын көру, зерттеу, ... ... ... туа ... биік ... Ол - ... ... бір қыры, өмірді қабылдау, түсіну, онымен қатынас орнатудағы ерекше бір қабілет. Өмірдегі, адам бойындағы, заттар қалпындағы комизм белгілерін көре қою, ... өнер ... ... ете қою - осы ... ... ісі, ... ... соған тиісті міндеті.
Күлкі - балалар әдебиетіне ... ... ... ... ... Жалпы, балалар әдебиеті арнайы мәселе болып ХХ ғасыр басында көтеріле бастағанда, авторлар күлкі жайында тең жарыла ... ... ... бала жаны ... күлкі уытын көтере алмайды десе; келесі біреулер: жоқ, күлкі - өмір сәні баланы сатира мен юмор қуатымен де ... ... ... ... сатира - балар әдебиетінің көркемдеуші құралы, бір элементі ғана ... ... бір ... ... ... юморды балалар ой-талғамына сай етіп тігісін жымдастырып, көркем берген.
[ 21, 39], - дейді.
Дәулет ... ... ... ... ... келе ... ол ... ойын өзгертеді, өзінің қателескенін түсінеді. Екеуі жақсы жолдас болып, тіпті Дәулет Исатай аталып кетеді. Махамбеттің әкесі енді Алапардың орнын басатын ... ... ... ... ... ... Махамбетті ертіп әкесі досынан күшік таңдауға барады. Жекеннің ... ... ... ... ... ... Мақаштың ұнатқан күшігін бермей қояды. Ақтабанды аттай қалап алмаса да, ақылды ит болып өтеді. Әкесінің алыс жолдарда ... ... ... ... Ақтабан келгелі, Махамбетке ермек табылды. Ауыл - аймақтың аузында Жекеннің Ақтанкері мен Ақтабан кетпейді. Мектеп оқушылары ... ... да ... ...
Б.Сарыбай өзінің оқырмандарының көпшілігі балалар екенін әсте естен шығармаған. Мысалы, мына бір Махамбеттің ойын алайық:
Қызық, о заманда бұ заман көйлектіде ... екен - ау деп таң ... ... ... ... ... ер адамдар пайдаланатын саймандар ғана жоғалушы еді. Өйткені, ұрлық істесе ер адамдар ғана істейді. Ал олар ... ... ... ... ... еді. Сонда бұл ұрлықты әйел адам істегені ме? Жоқ, әлде ер адам ... ... ... берді ме? Сонда әйеліне қайдан алдым деп апарып береді? Мүмкін ... өзі ... ма ... [21, ... төрт күн бойы ... - ... ұрлаған жоғалған көйлегін Ақтабан алып келеді. Ақтабан көрші Зинаның осылайша ұрлығын ашып берді. Жекен кезекті сапарынан келе жатқан жолда өзен ... суға ... мерт ... ... ... бала ... ауыр ... болды. Әкесі қайтқаннан кейін, анасы екеуі мұнда қалуды жөн көрмей, туған ауылдарына қайтуды ... ... ... ... ... алып кетуге ағасы Жұман келеді. Анасы күні бұрын жолға шығып ... де, ... мен ... ірі - ... ... артынан барады. Малдарды айдауға көмектеседі деп Ақтабанды алып қалады. Ақтабан орта жолда Мақаштың тізесіне жатып, ерекше мейірленеді. Бұл ... ... ... секем алмапты, орта жолда Ақтабан қалып қояды. Бұл сәтті жазушы көркем жеткізеді.
[21, 56].
Шығармада адамның жан - дүниесінен гөрі ... ... ... ... Оны жазушы ашып айтқысы жоқ, иттің жасаған іс - әрекетінің бойына жасырып қойған. Ақтабанның бойына жазушы ... ... ... сыйдырған. Ақтабанның адам секілді сағынуы, жылауы сенімді суреттелген. Талданған шығарманың балаларға берер ... мол. ... ... жасамауға, досқа адал болуға, оқуда озат болуға, ананы қадірлеуге, жануарлардың қасиеттілігін дәріптейді.
Жалпы Б.Сарыбайдың балалар тақырыбындағы шығармалары деп аталатын кітабына ... ... осы ... оқи отырып, әңгімесін оқығанда ерекше әсерге бөлендім. Әңгімені оқып бастағаннан басында менде бұл шығармаға сенбеушілік пайда ... ... ... ... ... ... жоқ, оның ересектердің аузынан шыға бермейтін кесек те ойлы сөздерді айтқанына сеніңкіремедім. Алайда, қазір айналаға, қазіргі өсіп келе жатқан ... мен ... көз ... ... ... қарқынмен өсіп келе жатқанын көруге болады. Қазіргі заманда техника қалай қарқынды дамуда болса, балалар да дәл сондай қарқынмен дамып келе ... Осы бір ... ... ... осы бір ... ... ... әр бір сөзіне сенгенің былай тұрсын, кәдімгідей иланасың. Оқиға желісі ... ... ... ... пен ... пәнінен сабақ беретін мұғалім (жас жігіт) автобусқа сығылысып мінген көпшіліктің бірі еді. Бір ... оның ... кіп - ... жылы ... тиеді. Сөйтсе автобутағы кішкентай қыз өзінің қасындағы қыздың қолынан ұстадым деп ойлап, әлгіндегі мұғалімнің қолын ұстаған ... ... де ... ... ... екеуінің мағыналы сұхбаты басталып кетеді. Тоғыз - ондар шамасындағы қыз ... ... ... ... нешінші курста оқисыз деп сұрайды. Ал анау болса күліп, өзінің мұғалім екенін айтады. Жігіттің жауабына сенбеген қыз оны ... ... Ніл ... ... мен ... ... ... қалай атағанын сұрайды. Екі сұраққа да дұрыс жауап бере ... ... ... да, ... ... ... ... құлақтарын тігіп, көз алмай отырған басқа адамдардан да ұялып кетеді. Әңгіме аянын басқа жаққа бұрғысы келіп, мұғалім ... кеш ... ... келе ... ... Ересек адам мен кішкентай қыздың арасындағы бүгінгі күннің диалогы былайша ... [21, 126]. ... қыз ... ... ... ... оның төрт алып ... айтады. Әрі інісін көрсетіп, ол да сіз сияқты сауатсыз, ол екеуі менің жақсы оқығанымның ... ... ... ... ... ... сыйлық алатындарын көріп ынталансын деп ертіп алғанын айтады. Әңгіме одан, ары қыздың әке - шешесінің кім болып ... ... ... ... қыздың әкесі автобус айдаушы, ал анасы кондуктор екен. Тықылдақ қыз, ата - анасының таңмен кетіп кеш батқанда келетінін, ... ... өсіп ... да қоса ... ... ... уақытта ата - аналар балаларына көп уақыт бөле алмай жатқаны өтірік емес. Мына кішкентай қыздың ... мен ... ... ... ... бері ... қойып, әбден тексеріп ұялтқан соң, жігіт те кішкентай қызды ... ... ең ерте ... ... не ... ... Қыз тосылмастан, бәйшешек. Ол тіпті қар ерімей жатып қар астында, көктемде гүлдей ... ... ... ... ... ... ... мұғалім, сен де бәйшешексің, көктемнің шуағын күтпей - ақ ерте гүлдепсің деді.
> [21, 128]. ... ... ... ... ... ... мен ... еріксіз сүйсінгендей боласыз. Әңгіменің соңы ерекше аяқталады. Мұғалім бе, емес пе, студент пе жоқ па, әйтеуір жігіттің ... өзін осы бір ... ... ... ... ... ғана ... [21, 129]. Рауғаш қыздың, зеректігі де білімділігі де бәрінен де өзі мен сіңлі, інісінің өздіктерінен өсіп келе жатқандары, алғырлығы, ... мен ... ... да ... ... ... қана ... ішіңізде белгісіз бір өзіңізді сол бір тықылдақ кішкентай қызбен салыстыру, оның қасында өзіңізді аянышты сезіну секілді бір белгісіз ... тап ... ... ... ойын ... тәсілі өте оңтайлы, ересек оқырманды әрі ойландырады әрі балаларды білімді болуға, алғыр болуға, тапқыр ... ... ... жетелейтін тәрбиелік мәні де бар. Жазушының осы бір ... ... ... ... да ... Ол - өмірде осындай қызықты сәттердің қысқа болатыны, қысқа болғанда да тым қысқа ... ... ... ... ... балалар әдебиетіне қалам шертіп жүрген жазушының бірі Шәкен Күмісбайұлы. Шәкен Күмісбайұлының атты әңгімесінің басты кейіпкері Серік. Бұл ... ... ауыл мен ... ... ... көрінеді. Жалпы, сюжетіне қысқаша тоқталсақ. Серікке әкесі атасы мен әжесінің ауылына ... ... ... пен әкесін анасы, інісі, достары болып шығарып тастайды. ... ... келе ... ... ... ... ... Анасы, інісі, достары, атасы бірінен соң бірі ... ... ... ... ... бізге айтпақ болған ойы, қалтафонның жаңаның жаршысы екендігі. Атасымен сөйлескен соң деп ... ... ... ... ауылға бір бүйірі бұрып тұрғаны көрінеді. Бұл әңгіме шағын болғанымен ... мол. Қала мен ... ... ... айқын көрсетеді.
әңгімесінде шетелдіктер асырап алған қазақ баласы жайлы баяндалады. Ермек пен анасы Лонданда ... баса ... ... ... қонақта болады. Эндрю Алматыны да анасын да әлі ұмытпаған екен. Анасының Еркебай деп жазып кеткен орамылын ... ... алып ... оюлы ... киіп ... ... деп мақтана айтатыны соның кепілі. Әңгіменің берері мол. Қазіргі ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерін екі жақты байланыс орнатушы ретінде алып, қоғамдық маңызы зор мәселелерді балаларға қарапайым түрде жеткізе ... ... ... ... ... ... ... балалар әдебиеті саласында қалам тербеп жүрген жас жазушыларымыздың бірі Әдина Жүсіп. Жазушының балалар әдебиетіне бағышталған , ... ... ... ... ... журналының бас редакторы. Ә.Жүсіп өзінің балалар әдебиетіне қалай келгені жайлы бір мақаласында: , - дейді.
Ә. Жүсіптің деп ... ... ... ... жасы кіші ... ... ең ... оқырман қауымға арналған небір қызықты ертегі - әңгімелер топтастырылып берілген. Мысалы жинақтағы , , , секілді ... ... ... өте ... ... жазылған. Жинақтағы ертегілер мазмұнына сәйкес салынған көркем суреттер де оқиға желісін балалардың көру түйсігі арқылы бекітіп, мәтінді толық ... ... ... де ... ... ... тұтасып тамаша бір ертегілер жинағына айналған. Бал бөбек бүлдіршіндердің ең ... ... ... да осы ерекшеліктері себеп болса керек.
Жинақтың пердесін ашып тұрған бірінші ертегі деп ... ... ... мен ... ... ... әркім өз балаларына қалай тамақ табу керектігін үйретіп, тамақ табуға баулу туралы баяндалады. Құмырсқа өзінің баласын ертіп келе жатса ... ... ... өсіп тұрған бидайлардың басын сындырып, жеп тұрғанын көреді. Шегірткенің балалары да не көрсе соны қайталап, өсіп ... ... ... ... ... ... жеп, секеңдеп ойнап, асыр салып жүреді. Ал құмырсқа болса баласын ертіп, таңертеңнен азық ... ... еді. ... мен оның балаларының бұлай сайрандап жүргенін көрген құмырсқаның баласы анасына ренжиді. Апа, біз неге ... ... оңай ас ... жемейміз, неге адамдар еккен бидайдың басын сындырып жемеске, неліктен соншама жанымызды қинап бейнеттенеміз, таза, жаңа піскен ... ... ... неге ... неге шегіртке секілді тойып алып, қыдырып жүрмеске, ал біз таңның атысынан күннің батысына дейін азық ... ... деп ... ... ... ... ... бұлай жасағаны дұрыс емес, балаларын да дайын тамаққа ... ... ... ... ... ... терімен еңбек етіп, пісірген бидайын қалай рахаттанып жей аламыз, бұл ұрлық деп түсіндіреді. Бұған көп ұзамай ... ... ... дейді. Құмырсқа шегірткенің жанына келіп, одан адамдардың сонша ... ... ... бидайын қалайша рахаттанып жеп тұрғанын сұрайды. Шегіртке мен құмырсқаның арасындғаы диалогты жазушы ... ... [22, 4]. ... ... ... оңай олжа ... жүргеніне масаттанғаны сонша, секіріп, секеңдеп кетіп қалады. Бұл шағын әңгімеден, тіпті осы бір диалогтың өзінен адам баласы асын адал ... жеу ... ... ... ... ... ... оңай олжа, жеңіл жетістікке ұмтылмау керектігін ақыл ... ... оны ... мен ... әрекеттері арқылы көрсеткен. Құмырсқа мен баласы жүре - жүре алқаптың шетіне жеткенде олар шашылып қалған нанның қиқымдарын тауып алады. ... сол ... ... нан жеп, су ... ... ... [22, 5].
Осылайша еңбекқор құмырсқа мен оның баласы дәмді нанның қиқымын жеді, ал шегіртке ... ... деп, ... ... ... ... ... [22, 6]. Ұрлық түбі қорлық екенін құмырсқаның да баласы, оқырман балалар да түсініп, саналрына берік сақтап алды. ... ... тілі ... ... өте ... ... бейнелі. Жазушы балаларға жеткізбек болған әр бір ойын құр сөзбен ... ... ... - ... ... отырған. Мысалы әңгімеде көйлегі көп, тамағы тоқ болу, ұрлық түбі қорлық секілді ... мен ... нан - ас ... егер ... сенім болса, ауыр бейнеттің өзі бақыт болып көрінеді деген секілді бейнелі сөздер кездеседі.
Ә. ... ... бір ... деп ... ... қонжық өте ерке. Енесінің еркесі болып өскен қоңыр қонжықтың ... ... бал ... ... де бақырып жылайды. Қонжық жылаған кезде енесі жүгіріп келіп бал құйып бере қояды. Ол тіпті ... да ... өз ... істетеді. Былайша айтқанда әбден жаман үйреніп жалған қоңыр қонжықтың басынан көп нәрсе ... Бұл ... ... ... не екені, нағыз достықтың қалай болатыны, дос болу үшін адам соған ... болу ... ... Енді қоңыр қонжықтың басынан өткен қызықтарын оқып көріңіздер, бір күні қоңыр қонжық достарымен ... ... ... ... Ойын барысында ерке қонжық қаншама тырысса да, допты бір рет болса да тебе алмайды. Өйткені, ол футбол ... еш ... еді. ... бір де бір рет ... да, доп тебе ... ... ызыланған қонжық, өзінің әуеніне басып тағы да ... ... ... ... достарының қоңыр қонжықты жұбатуға шамалары келмейді. Өйткені олар ойынды ... ... ... ... ... ... алатын еді. Сондықтан олар ортақ мүдделері үшін қоңыр қонжыққа назар аудара алмай қалады. Достарым маған көңіл бөлмеді деп орынсыз ... ... мен ... ... ... ... іздеймін деп жүгіре жөнеледі. Ол үңгіріне келіп, ағаш бұтағынан екі қолына екі қанат пен доп салып алатын ... ... ... ол өзімен футбол ойнайтын жақсы достар іздеп сапарға аттанады. Ұша - ұша қонжық көзге қарауытқан нәрсе ... ... ... ... ... Ол жерден өзіне ұқсаған, бірақ мұрны мен көзінен басқа жерінің барлығы аппақ қонжыққа кез болады. Сөйтсе ол аппақ әлем ақ ... ... ... ... Аппақ қонжықтың байыбына бара алмаған қоңыр қонжық былай деп тіл ... [22, 15]. Сол күйі екі ... суға күмп ... Су өте суық болады. Ақ қонжық сол жердікі, суға сүңгіп үйренген болғандықтан оған ешнәрсе болмайды. Ал ерке ... ... ... суға ... түсіп көрмеген басы дірілдеп, тоңып бұл ойыннан ешбір қызық ... ... ... ... ... суға бір батып, бір шығады. Ақ қонжық болса, оның ол күйін қызық көріп, суға батырып ... ... [22, 16]. ... ... өзімен футбол ойнайтын басқа достар іздеуге тағы да жолға аттанады. Ұшып келе жатқан ол ... үшін көл ... ... ... ... ... сусиыр мен оның баласы жүр екен. Бұдан әрі сусиыр және оның баласы, қоңыр қонжық арасындағы ... ... ... [22, 16]. Бірақ сусиырдың футбол ойнауға түк икемі жоқ еді. Тіпті дәл алдында тұрған допты ... ... ... ... Сусиыр досының футбол ойнай алмағанына күйіп піскен қонжық, оған ... ... бір ... жоқ, ... ... ... ... алып кетіп қалды. Өзі туралы осыншама жаман сөз естігеніне шыдай алмаған сусиыр ... ... бір ... де ... ... ... Есін ... қонжық қанатын кие салып ұша жөнеледі. Оның басына тек қана бір ой ... Ол ... ескі ... ... ... Достарын енді орынсыз ренжітпеуге, өзі де достарына орынсыз ренжімеуге өзіне өзі серт беріп келеді. Әңгімедегі ақылға ... ... ... ... ... ... қоңыр қонжықтың ішкі ойы: [22, 19]. Ақылға ... ... ... ... ... ... ... достарын орынсыз ренжітуге болмайтынын түсінді деп ойлаймыз.
Жастар прозасын барлап ... ... ... ... ... ... ... келуі, көбінесе өз атынан әңгімелеуі, яғни, шығармалардың жиі ... ... ... үлкендердің әрекеттерінен әйтеуір бір ұнамсыз астар тауып алып, соған шама - шарқынша қарсылық жасауы, ақыры жеңіп шығуы осы сюжет ... ...
[19, 197]. ... бала - әлемнің алыс деген небір қиыр түкпіріндегі елдердің ... мен ... ... мен ... ... жетістіктерін, бұрын құлақ естіп, көз көрмеген жан - жануарлардың тыныс - тіршілігімен мерзімдік басылымдар, кітап, теледидар мен ... ... жан - ... ... ... оқырманның ең жас буыны. Бірден - бірге ауысқан таныс сарындарды қайталау, композиция құрудағы шалағайлық пен асығыстық, ... ... ... жасай алмау, диалог - монологтардағы ұқсастық, характер ашуға септігі аз жайларды жағалап жүріп алу, сөйтіп, ... ... әрі ... сәттерді орынсыз қонымсыз пайдалану, жасандылыққа тізгін беру - ... ... ... ... ... ... дамуы бала кезден басталатыны белгілі. Жазылмаған ақ қағаздай бала жанына дүние таңбасы түсіп, қоршаған орта, табиғат, ... сыры бала ... ... ... ... Егер ... барлыға балалар санасында ешқандай жүйесіз, бей - берекет ... ... ... ... әсерінсіз, дербес ұғынған жас өскіннің жан - жақты рухани жетілуі - кемелденуі мүмкін емес. Өзгенің әсері дегеніңіз - ... ... ұзақ ... бойы қалыптасқан қоғамдық - ұлттық таным мен тәрбиенің ықпалы. Ертеректегі балаларға осындай ... ... ... ... қуат ауыз ... ... ... ондай фактордың түрі көбейген. Соның ішінде балаларға әсіресе айрықша әсер ететін балалар прозасының орны ерекше.
Балалар әлемі - ... ... мол, ... ... әлем. Сол әлемге еркін еніп, небір нәзік сыр сипаттарды сезімталдықпен ... ... ... ... ... ... - ... қауымы үшін үлкен сын. Балалардың ойлауында дүниені тануы мен араласуында өзгеше сипат бар. Соны ... әрі ... риза ... ... - ... Көзі жаңа ашылған қайнардың қай арнаға бет алуы - ... ... ... ... ... су аяғы ... кетуі табиғаттың ықпалына байланысты. Оң - солын танып үлгермеген өмірдің ұзақ жолына түсіп жан - жағына аң - таң ... ... келе ... бала үшін де ... ... - ... ... сол секілді ерекше.
Еліміз Тәуелсіздік алғалы қазақ әдебиетінің әр саласы өзінің шынайы даму жолына түсті деп сеніммен айта ... ... ... ... мен ... жаңартылып, әдеби үдеріс те жаңа заманның жаңашыл талаптарына қарай бет бұра ... ... ... да жаңа ... алып, жаңа сүрлеуге түсті деп айтсақ болады. Балалар әдебиетіне бұрынғыдай партияның саясатын дәріптеу, бай мен кедейдің арасын ашып көрсету, байшылдар деп ... бөлу ... ... ада күде ... ... ... алуымен сөздің де бостандық алғаны жасырын емес. Қазақ балалар әдебиетінің көрнекті өкілдерінің шығармашылығын зерттеу әркез там - тұмдап жүзеге асып ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері толық мәнінде талдау объектісіне айналмай жүр. Әсіресе қазіргі кездегі бүгінгі қазақ жазушыларының балалар әдебиетіне қаншалықты көңіл бөлетіні, осы ... ... қай ... ... жағы ... көншітерлік пе, балалардың, оқырмандардың көңілі толып жүр ме деген сауалдарға диплом жұмысымызды жазу барысында жауап іздедік.
Қазіргі қазақ әдебиеттану ғылымы жыл ... ... ... әдебиетімізді дамытып, көркейтуге өзіндік үлесін қосып келеді. Алайда қазіргі қазақ балалар әдебиетінің хал - ахуалы кісі қуантарлықтай емес. ... ... ... ... жас ... ... ... уыз беретін балалар әдебиетінің алатын ролі зор. Сол ... жас ... ... ... әдебиетінің қазіргі жай - күйін, қоғамнан, мектеп өмірінен алатын орнына үнемі барлау жасап, талдаулар жүргізіп отыру өмірдің өзінен туған ... ... ... ... ... ... ... дәл мына уақытта пайда болды деп кесіп айта алмаймыз. Оның ... ... ... әдебиеті, прозасы өзінің бастауын сонау ерте заманнан, халық ауыз әдебиетінен алады. Тамыры осылай тереңде жатқан балалар ... ХІХ ... ... ағартушы ғалым Ы. Алтынсарин есімімен ресми жазба түрде басталған еді. ... бері ... ... ... прозасы мен поэзиясы, драматургиясы өзінің даму жолына түсіп, қазақ балдырғандарын рухани ... бен төл ... ... ...
Диплом жұмысын жазу барысында, жалпы қазақ балалар прозасының бастауы айқындалып, содан бергі ... ... ... ... ... ... ... қысқаша шолу жасалды. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ балалар прозасы үлгілері таңдап алынып, оларға әдеби талдау жүргізілді. Соның негізінде тәуелсіздік жылдарындағы ... ... ... зерттелуінің іргесі қаланды.
Қазақ балалар прозасының зерттелуі мен теориялық мәселелерін түсіндіруде, талдауда әдебиетші ғалымдар Ш. Ахметов, Б.Ыбырайымов, Қ. Ергөбектердің ... ... ... Ә. Толымбектің , , , , , Ж. Шәкенұлының , , С. Қалиұлының , Ш.Күмісбайұлының , Б. ... , , Ә. ... , ... ... ... ... үңіліп қарағанда, бүгінгі балалар әдебиеті уақыт талабынан кенжелеп келе жатыр. Кенжеліктің басты себебі балалар әдебиетінің ... ... ... ерекшелігінен туындайды. Әйтсе де, әр кезеңнің уақыт, қоғамға сай өзіндік күрделі сипаттары ... ... - ау , ол ... тап бүгінгі уақыт перзенттеріндей жұмбақ күйге айнала қоймаған. Бүгінгі бала табиғатының күрделілігі сонша ол өнер үшін ... ... ... ... материалға, ғылым үшін жаңа пәнге айналып отыр. Бұл күрделілік уақыт күрделілігінен туындайды. Ғалымдардың ... ... әр он ... ... ... ... бала психологиясы бір - бірінен көп алшақ жатады екен.
Сәби санасының өсуі - адамзаттың ... ... ... бала мен ... ... ... бойлап, екі жас мөлшеріндегі оқушыға бірдей сүйікті жазушы болу қиын. Демек, әрбір кезең ... ... ... олардың психологиясына барлау жасап, жанына терең үңілгенде ғана өміршең шығарма шығады. Олай ... ... бала ... жазу ... ең жас буын міндеті. Олардың шығармаларының деңгейі бүгінгі бала табиғаты мен талғамы арқылы таразыланады. Қай буын ... ... ... ... бағдар балалар әдебиеті пәндік ерекшелігі, ұлттық дәстүрі, әлеуметтік мәні, атқараар міндеті болуға тиісті.
Балалар әдебиеті болашақты ... ... ... күш. ... ұлт, ... ... болмасын, өз болашағына бейтарап қарай алмайды. Олай болса, балалар әдебиетіне немқұрайлы көзқарас жараспайды. Келешек ұрпақ, оның ... ... ... ... ... жүктейді.
Біздің осы диплом жұмысын жазу барысында көзіміздің жеткені қазіргі кезеңде яғни тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... келеді. Заман талаптарына сай әр кезеңдегі оқырмандардың ... әр ... ... ... қазіргі заманғы қазақ балалар прозасы осы талаптарға толығымен жауап бере алады. Әсіресе ... Ж. ... Ә. ... Б. ... ... ... ... ғана ерекше емес, сондай - ақ мазмұны жағынан болсын жоғары бағалауға лайық. Өйткені осы ... ... ... ... ... ... Әрі балаларды тәрбиелейді, әрі ойландырады, әрі жетелеп, ынталандырады. Қай әдіс, қай тәсілмен ... да ... ... ... негізгі міндеті - тарихтың, ... ... ... ... күштерін, уақыт, өмір диалектикасын жас оқырмандар ұғымына сай формалар арқылы көрсету. Бұған жасынан қаныққан балалардың рухани беталысы, есею ... да ... ... ... ... ... прозасына жасаған зерттеу жұмысызымызға сәйкес, осы кезеңдегі балалар прозасына оң бағамызды беріп, зерттеу жұмысы әлі де өз жалғасын табатындығын айтқымыз ... ... ... ... Ш. Қазақ балалар әдебиеті. - Алматы: Мектеп, 1974. - 175 ... ... Қ ... мен ... - ... Өркениет, 2003. - 368 б.
* Алтынсарин Ы. Қазақ хрестоматиясы. (Киргизская хрестоматия). - ... ... 2003. - 112 ... С.Сарғасқаев, Қ.Қайсенов. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы. - ... ... 1990. 464 ... ... С. Бала ... ... / Көп томдық шығармалар жинағы/ Сапарғали Бегалин. - Алматы: Балалар әдебиеті, 2009. T.4 - ... - 268 б. + 4б. ...
* ... Б. ... атым ... - Астана: Елорда, 1999. - 379 б.
* Соқпақбаев Б. Жазып та көрдім. // ... ... ... жазушылары. - Алматы: Жалын, 1987. - 192 б.
* ... ... ... өлке өрнегі // Қазақ совет балалар жазушылары: Қаламгерлік өмірбаян жинағы. - Алматы: Жалын, 1987. - 192 ... ... С. ... ... ... ... жұмбақтар, жаңылтпаштар. - Алматы: Балалар әдебиеті, 2011. - 160 б.
* Алтын бесік: Қазақ жазушыларының балаларға арналған ... - ... ... 2003. - 240 ... ... ... ... шеберлері: Анықтамалық. Құрастырушылар: Сәрсенбаева Ж., Мұқатай Б. - Қарағанды: Экожан, 2010. - 512 ... ... М. ... 1 том. ... ... болдым, мінеки! Атлантиканың арғы беті, бергі беті. - Алматы: Таймас, 2013. - 319 б.
* Қабанбаев М. ... ... төрт ... - ... ... 2004. - 192 ... ... М. Сурет салғым келмейді. - Алматы: Балауса, 1995. - 272 ... ... Т. ... ... күн: ... әңгімелер, ертегілер, мысалдар. - Алматы: Балалар әдебиеті, 2012. - 256 б.
* ... Т. ... қыз. ... мен ... - ... РИИЦ - ... 2006. - 160 б.
* Шәкенұлы Ж. Балқаймақ. Алматы: ... ... 2007. - 56 ... Қалиұлы С. Біз шадыман баламыз: Өлеңдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар, ертегі өлеңдер, ... - ... Өнер ... ... қоры, 2013. - 384 б.
* Ыбырайымов Б. Ой мен сөз: ... сын ... - ... ... 1985. - 248 б.
* ... Б.А. Дети смеются. Очерки о юморе в детской литературе. - Москва: ... ... 1971. - 191 ... ... Б. ... Проза / Бейбіт Сарыбай. Алматы: Жалын , 2013. - 192 ... ... Ә. ... ... ... - Алматы: Таймас, 2011. - 20 б.
ҚОСЫМША ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* ... ... ... том. - ... ... мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1962. - 470 б.
* Қазақ ертегілері. (Құраст. Е. Дүйсенбайұлы). - ... ... 2009. - 320 ... ... С. Қазақ Совет әдебиетінің кейбір мәселелері. Әдебиет және искусство 1954., ... ... Ә. Жас ... ... ... ... ... 1961, №6
* Нұрқатов А. Балаларға арналған шығармалар туралы. Халық мұғалімі 1954, №2
* Дербісалин Ә. Қазақ балалар ... ... ... сөз. ... тілі мен ... 1959, №2
* Ордалиев С. Балалар драматургиясының кейбір мәселелері. Халық мұғалімі 1954, №11
* Қазақ совет балалар жазушылары. Қаламгерлік ... ... ... ... 1987. - 192 б.
* Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы. Ө.Тұрманжанов, М.Әлімбаев. Өлеңдер, ертегілер. Алматы: ... 1989. - 528 ... ... ... әдебиетінің кітапханасы. Б.Соқпақбаев, М.Тлесов. Повестер, ертегілер. Алматы: Жалын, 1990. 480 б.
* ... Т. 3 ... ... ... 3-том. - Алматы: Өлке, 2006. - 304 б.
* Ахметов Ш. ... ... ... ... ... оқу орындары мен педучилище студенттеріне арналған оқу құралы. - Алматы: Мектеп, 1976. - 226 ... ... С. ... ... ... - ... ... 2002. - 400 б.
* Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. - ... Ана ... 1998. - 311 ... ... Қ. Шапақ: Әңгімелер, ертегілер, хикаят. - Алматы: Жазушы, 2003. - 240 б.
* ... М. ... басы ... күн. ... - Алматы: Жазушы, 1975. - 96 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем мәтін талдаудың лингвистикалық ерекшеліктері59 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар165 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Бердібек Соқпақбаев прозасы79 бет
Жүсіпбек Аймауытов прозасының көркемдігі29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь