Патшалық Ресейдің отарлау саясат және түркі халықтарының күресі

Патшалық Ресейдің отарлау саясат және түркі халықтарының күресі
Түркі халықтарының күресі
Шыңғыс хан империясы
Түркі-монғол мемлекеттің құрылуы
Шыңғыс ханнан кейін мемлекеттің ыдырауы
Оғыз және Селжүк мемлекеті
Оғыздардың тайпалық құрылымы
Ұлы Селжүк мемлекеті (1040-1157)
        
        Патшалық Ресейдің отарлау саясат және түркі халықтарының күресі
Түркі халықтарының күресі
Шыңғыс хан империясы
Түркі-монғол мемлекеттің ... ... ... ... ... және ... мемлекеті
Оғыздардың тайпалық құрылымы
Ұлы Селжүк мемлекеті (1040-1157)
Патшалық Ресейдің отралау саясат және түркі халықтарының күресі
Ресейдің қазақ ... ... екі ... ... ... ... ... төрт казак армиясының әскери шабуылдары арқылы қазақ жерін басып
алу жорықтары, ол XVIII ... ... ... XIX ... 70-80-
жылдарына дейін созылады. Бұл кезеңде қазақ ... ... ... ... ... салып және оларды жүйелі түрде ... ... ... елін темір құрсауға алып, өзен, көл, құнарлы
жерлерге ... ... ... орын ... ... елінің
мемлекеттік билігін жойып, отаршылдық басқару жүйесін іске асыру болды. Бұл
кезеңде қазақ халқының азаттық соғыстары мен көтерілістері кең етек ... бұл ... яғни ... ... кезеңінде
тірек пункттері есебінде әскери қоныстардың шекаралық желілері ... ... ... ... ... ішкі ... ... Бастапқы кезде бұл мекендер ... ... ... өзен арналарын
қамтыды. Осындай қозғалыстың үдере жүргізілгендігін қала ... ... ... ... - ... ... ... отаршылдық бұғауында қалуы. Бұл
кезеңде 1891 жылғы 25 наурыздағы патшаның ... ... ... положение)
деген жарлығы негізінде қазақ жерін Ресейдің мемлекеттік меншігі деп ... осы ... ... ... ішкі ... украина губернияларынан
Қазақстанға келімсектерді қоныстандыруды ... ... ... ... ... ... болды. Бұл қазақ халқының
жер үшін, мемлекет үшін азаттық соғыстарына әкеп тіреді. Бұл ... ... ... 1917 ... ... ... дейінгі уақытты
қамтыды.
Енді осы бірінші кезеңде патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлауы қалай
іске ... ... ... ... ... қазақ даласы түс-тұстан қазақ қоныстарының
жүйесімен шырматылды. Ресей империясындағы он бір қазақ армиясының ... ... ... ... ... Жетісу) Қазақстан территориясында
құрьшып, қазақтар 80 жыл бойы қазақтарға жазалау соғыс қимылдарын жүргізді.
Осы қазақтардың 80 ... ... ... елін ... отаршылдык, шектен
шыққан қатыгездігін жазбас бұрын, "қазақтар" кімдер, олардың ... ... ... қайдан келген, қалай қазақ ... орын ... ... аталған Орынбор, Орал, Сібір, Жетісу әскери құрамалары туралы жеке-
жеке ... ... ... ... ... жағынан бірыңғай таза емес-ті, кейін де
қазақтарға ұлттық ... ... ... ... яғни ... ... әлеуметтік жағынан да солай қаралды (атамандарынын, өзі ... ... ... Оған қоса ... ... ретке
келтіріп отыратындай саяси құрамы болмады. Ол көшпелі тайпалардың әскери-
шаруашылық принциптерін бойына ... ... ... ... ... ... ... "қарауыл" және басқа да
ұғымдарды білдіретін көптеген сөздердің күнделікті тіршілікте белгілі бір
мәні ... ... ... атауы да түркі тілдерінен тәржімалғанда
"кезбе", "еркін адам" дегенді білдіреді.
Ресейдің ... ... XIX ... ... Сібір бас
губернаторы болған граф М.М.Сперанский күнделігінде (1812 ... ... Орал ... ... ... пікір қалдырыпты: "Олар теңіз
(Каспий) қарақшылары ... ... ... ... мен ... ... ... (Еділ) апарды. Жорыққа шығар алдында әйелдер мен ... және ... ... алып келіп отырады...
Олардың қосы Ермак болуы ықтимал, өйткені Строгоновтар ... ... ... жол ... сол ... ... Строгонов қалашығы Қама
арқылы өтетін қарақшылардың қысқы мекеніне айналды".
Казак қауымы XV ... ... ... ... ... Орыс
мемлекеттерінен оңтүстік, оңтүстік-шығыстағы шеткі аймақтарға ... ... ... ... ... Олар да ... ерікті
адамдармыз, казактармыз деп есептеді. Көршілес феодалдық мемлекеттерге және
жартылай отырықшы халықтарға қарсы үнемі ... ... ... ... бірікті. XV ғасырдың басында Дон, Еділ, Днепр, Гребень казактарының
қауымдары пайда ... XVI ... ... ... және XVII ... Украина казактарының қауымы құрылды. XVI ғасырдың орта ... ... ... және ... ... жаулап алды да, Ресей мен
Қазақстан шекарасы Еділ мен ... ... ... Кіші жүз ... ... ордасы тайпаларына шектесті. XVI ғасырда Еділ бойында ... ... ... ... ... ... ... халықты, сауда
керуендерін, қалаларды тонаумен айналысқан. Қарақшылар жорықтарында
Астраханьға ... ... XVI ... ... ... ... ... әлгі
әрекеттерімен жалғастырған казактар мен Ресейден қашқан шаруалар басты. Бұл
патшалық үкіметті жиі аландатты. Сондықтан ... ... ... ... отырды.
Орыс патшасы қаһарлы Иван 1552 жылы Қазанды, 1556 жылы Астраханьды
алғаннан кейін, Иран және одан арғы ... ... ... ... ... ... ... олардың да жолын ... ... ... ... 1577 жылы орыс ... ... бұрынғы құл қалпына
қайтару үшін оларға қарсы әскери күш шығаруға мәжбүр болды. Қаһарлы Иванның
қаһарынан ... ... бас ... жан-жаққа тым-тырақай қаша
бастады: Ермак бастаған тобы Орал тауына, одан әрі ... ... ... ... қалғандары Теректің Каспийге құяр тұсына барып
паналады. Осылай 1579 жылы Сібір, Жайық, Терек казактары ... ... ... ... бұл жол ... бұдан әрі бұға қалды деген сөз емес
еді.
1577 жылы патша әскербасы Иван Мурашкин ... ... ... ... ... ... Соққы жеген казактар ілгері
күндерде өмір сүрудің жолдарын іздестірді. Еділдің Самара ... ... ... казактардың үлкен кеңесі өткізілді. Белгілі атаман Ермак
Тимофеевич онда: "Братцы, атаманы и ... ... ... ... ... ... думу, братцы: на Волге нам жить- ворами слыть, а на ... ... ... а на яик ... ... а ... нет"—деді.
Бұл қызу талқылаудан кейін казактардың Ермак бастаған бір ... ... ... ... ... бел ... ... Андрей
бастаған өзге бір топ Солтүстік Кавказға ... Ал ... ... ... казактардың және бір шоғыры Жайыққа өтті. Сөйтіп, олар Кіші
жүз жеріне табан тіреп, қазақ даласында ... ... ... ... ... ... ... еткен қазақ және ноғай тайпалары көп ұзамай-ақ өз
маңайларында қатал да қанішер жаудың ... ... ... ... айуандығы шексіз болатын. Олар ... өз ... ... ... Ресейдің көрнекті мемлекеттік қайраткерлерінің бірі
М.М.Сперанский XIX ғасырдың ... ... ұзақ ... ... жемі ... деп өз ... мен ... ұдайы елтіргендігін
жазады. Олар сапардан бәріне ортақ болатын басқа ... ... ... ... үстіне, казактар арасында өмір сүруге бөгет болмасын ... өз ... ... ... ұзақ ... ... ... халықтан таса, қамыс арасында тұрып,
балық аң аулаумен шұғылданды. Олардың ... ... ... ... ... көбейген соң, елді тонаумен, жер жаулап алумен,
адамдарды тұтқындаумен шұғылданды.
1580 жылы ... ... ... ... ... қаласына шабуыл
жасаған (Ол Атыраудағы Махамбет ауданының ... ... ... ... ... ... ... дер кезінде қорғап қалуға мүмкіндік бермеді.
Сонау Алтын Орда ... ... әсем де ... қала ... жер бетінен жойылды. Қалада қазақтың талай айтулы ұландары
жерленген бейіттері ... Онда ... ... ... ... ... ... байлық іздеп, қабірлерді талқандады, өлген адамдардың
сүйегін далаға шашты.
Сарайшықтың талқандалуы көшпенділердің жүрегіне өшпес із ... ... ... ... ... ... ... жылы Сенаттың Обер секретары И.К.Кириловтың (1689 — 1734 ж.ж.)
Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... осы елдермен
сауданы дамыту үшін қалалар мен қорғаныс шептерін салу ... ... және ... ... ... ... 1734 ... 1 мамырында Сенат
жарлығымен И.К.Кирилов басшылық еткен ... ... ... ... «Қазақстан, Башкирия, ... ... ... ... ... табиғи қазбаларын
пайдалануға дайындау» болды. Бұл уақытта қазақ халқы ... ... ... ... ... еді. Соны пайдаланып, Ресей империясы Ор
(Тобылдың бір тармағы), ... ... ... бекініс шептерін сала
бастайды. Жайық өзенінің алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... ж.ж.) қаласының іргесі қаланды. Хиуа, Бұқара, Ташкент
бағытында орыстың сауда ... ... ... қарай ағылған орыс
көпестеріне үш жылға дейін алым алынбайтын сауда жүргізуге (1735 — ... ... ... ... ... Жайық өзені бойында 14 ... ... ... ... ... бекінісінде 770 шақырымға созылған Уйск
шебі ... ... ... 1752 жылы ... ... 58 бекіністен тұратын
840 шақырымға созылған Жаңа Есіл шебін 950 ... ... ... жалғастырды.
Алғашқы кезде қазақ жерін отарлау екі бағытта жүргізілді: ... ... ... ... ... пен ... (Орта жүзде). Бұл
бөліктін барлығында да Ресейдің казак әскерлері бекіністі шептер, яғни
қамалдар ... XVIII ... ... ... ... ... ... Гурьев қалашығынан басталып, Жайықтың бойымен Алабұға
шебіне дейін жеткен Жайық бекіністі шебі салынды. Содан соң Орск (1735 ... (1745 ж.), Есіл (1735 ж.), Омбы (1705 ж.), ... (1718 ... (1720 ж.) т.б. ... ... ... Сөйтіп, Жайық,
Орынбор және Сібір шептерінің бойында казак коныстарын салу көшпенді ... ... ... жерлерді орыстардың тартып алуына мүмкіндік тудырды.
Соның салдарынан дәстүрлі көшіп-қону ... ... ... ... жылы император Елизавета Жайық жағасына қазақтардын, мал жаюына
тыйым салу ... ал 1757 жылы ... ... ішкі ... өзен ... өтуге
болмайтындығы жайында үкім ... Бұл ... ... ... Осы ... бұзушыларды қатаң тұтқынға алып, Прибалтика мен Сібірге
жер аударуға бұйрық берілді.
Жайық қалашығында қазақтарды "тәубеге келтіруге" 3300-дей казак ... XVIII ... орта ... ... ... Мостовшиков сияқты
атамандар жергілікті халықты талай қан қақсатты. Олардың малдарын айдап
әкетіп отырумен ... ... өзін ... ұрып-соқты, отпен
күйдіріп қорлады.
1771 жылы Еділ мен Жайық ... ... ... ... ... ... ... Осыдан соң, қазақтар патша билеушілеріне босаған
жерді иемденуге өтініш берді. ... ол ... ... ... ата ... бұл жер тағы ... ... әскерлерінің қол астына
берілді. Содан соң ашынған қазақ жасақтары Орск қамалын өтеп жіберді, көп
адамдарды тұтқындап, өз ... ... алып ... Қыс ... қарай
олар Орынборға, Теренцк қамалына, Таналыцк, Степная, Звериноголовская,
Самарская станцияларына шабуылдады. Қазақтардың ...... ... ... ... ... берген жерлерді, өз малдарын, өзендерді,
жайылымға ... ... ... алу еді. ... жер үшін ... ... көтерілісі жеңіліске ұшыраған соң да, 1776 жылға ... ... ... 1778 жылы да ... Жайықтан өтіп, шұрайлы
жерлерін тартып алған казактарға маза бермеді. Патша үкіметі "қырғыздардың
(қазақтардың) ... ... деп ... бұл ... халқының патшалық
Ресей күштеп тартып алған, ата жұрт аймағын азат ету жолындағы әділетті
күресі еді. Осы ... ... 1783 - 1797 ... өріс ... Сырым
батыр жетекшілік еткен ұлт-азаттық қозғалысы жайында ерекше айтқан ... ... ... жиі-жиі шабуылдап, ... ... ... күш ... ... ... жазалау үшін жиі-жиі казак отрядтарын
пайдаланды.
Сырым өзінің ақыл-ойымен, шешендігімен ұрыстағы ... ... ... ... ... ... Ол Орал казактарымен болған
бір кактығыста атаман Чагановичті ... ... ... ... ... Бұл ... ... есіргенімен, казактардың өшпенділігін
арттыра берді. 1783 жылы ... ... Орал ... ... ... ... ... хан 1783 жылдың мамыр айында казактарға 70 жылқы мен
350 сом ақша беріп, батырды босатып ... ... елге ... соң да
казактармен ұрысты тоқтаткан жоқ. 1790 жылы ... ... ... 225 казак шаңырағын ортасына түсірді. Үйлерді тонап, 150 ... 57 ... ... ... ... ... ... әкетті. Бұдан соң
Сырым батыр соғыс тактикасын өзгертті. Ол партизандық әдіске көшті. Шағын-
шағын көлмен жер-жерде шапқыншылықты ... ... ... бұл әрекеті
1787 жылға дейін созылды. Ол ел санасында жаужүрек батыр, қарапайым елдің
жебеушісі ретінде сақталды. Ол ... ... ... ... ... ... ... соң жұрт оған үлкен ас берді. Асқа 3000 қой, 300 жылқы
сойылып, 6000 ... ... ... жылы ... ... ... I ... император Еділ мен Орал
аралығын, Нарын ... ... ... рұқсат берді. Ішкі орда
немесе ... ... ... ... ... ... ... осылай
пайда болды. Алайда дербес хандықтың өмірге келуі де ... ... ... 1813 жылы Орал ... ... Кіші және ... өзен
аралығындағы қыстауға жайлы мекенді алып қойды. Қазақтар малды аман ... ... ... - 15, ... қой ... 50 ... ірі кара мен түйе ... тиыннан салық төлеуге тиісті болды. Әрине, бұл салықты екінің бірі төлей
алмайтын еді. Қазақтарға мұнымен қатар Орал, Қамыс, Самара кеддерінен ... ... ... Орал ... ... жер 7 ... десятинаны
алатын. Олар әр адам басына 500 десятина жерден иемденді. ... ... да місе ... жаңа ... жаулап алумен болды.
Қазақтарды Оралдың ішкі жағына ... де ... ... келгенін істеп бақты. ... 1812 жылы ... ... ... ... ... ... руының казақтарынан 1000
қой, 167 сиыр, 49 түйе, 9 жылқы, адайлардан 44 сиыр, 2 түйе, табын ... қой, 5 ... 4 түйе ... ... де қоймай, ол 3 адамды тұтқынға
түсірді.
Мұндай заңсыздықты Ресей патшасы да қолдады. 1835 жылы 5 ... ... ... ... дайындалған Азиялық комитет
жөніндегі Ережені Николай патшанын өзі шынайы ... ... ... ... ... ... Троицкіге дейінгі қазақ жерімен өтетін
жаңа шекаралық бекініс шебін тез ... ... және ... ... ... Жаңа ... шебі ... Троицкіге дейін тікелей қазақ
жерлері арқылы тартылды. Сөйтіп, бұрынғы және шекаралық бекініс шебі ... ... тағы да 4 ... 313 мың ... ... жері қосылды.
Шыңғыс хан империясы
Шыңғыс хан XIII ғасырдың басында Ұлы Түркістаннан шығып, ... ... ... ... ... ... бір империя құрды. Осыдан кейін бірқатар
саяси ұйымдар жойылып, қалалар қираған, отқа оранған және түркі ... бір ... ... ... әрекеті бірқатар теріс тұстары мен
нәтижелері арқылы XIII ғасырға өз ізін ... ... ... ... әрекеттің нәтижесінде осы аймақта бір-бірімен үнемі қақтығысып өткен
шағын саяси ұйымдардың орнына тікелей монғолдарға бағынышты ... ... ... тарихында саяси және экономикалық байланыстар
тұрғысынан жаңа бір кезең басталды.
Шыңғыс ханнан ... бұл ... ... ... ... астында өмір сүрген монғолдар Шыңғыс ханның ұйымдастырушылық және
көрегендік қасиетінің арқысында аз уақыт ... ішкі ... ... ... ... кейіннен алыс аймақтарда өз үстемдігін құрды. Шыңғыс
хан 1206 жылы жинаған құрылтайы арқылы әлемдік ... ... ... де ... ... жасаған. Өйткені, 1206 жылдан бұрынғы басқару,
әскери, қаржылық және ... ... мен ... ... ... ... Шыңғыс ханды және ол құрған жаңа мемлекетті жақыннан
тануға мүмкіндік туады.
Шыңғыс ханның жеңіске жетуінде ... және ... ... ... сол
кезде бытыраңқы түрде және бір-бірімен қақтығысып жатқандығы да ықпал
еткен. Шыңғыс ханның ұстанған ... ... ... ... және ... аз ... ішінде монғол билігін мойындаған. Осы
кезде Қытай ... ... ... үш ... ... ... ханның айын оңынан тудырды. Бірінші болып батыстағы
таңғұттар 1209 жылы ... ... ... Артынша
орталығы Пекин қаласы болған Кин мемлекеті мойындады және Пекин қаласы
монғолдардың ... ... ... хан ... ... ... қолбасшысы Мухалиге тапсырып, астанасы Қарақұрымға қайтқан.
Ал батыста ... ... ... ... Селжүктері мен
бірқатар бейліктер, атабейліктер орналасқан еді. Аталмыш саяси ... ... ... қақтығыстың болуы саяси тұрақсыздыққа себеп
болды. ... ... ... мен Ауғаныстанда Дели сұлтандығы,
Гургулар мен ... ... ... деп ... ... мемлекеттері
болатын.
Шыңғыс хан аз уақыт ішінде шығыста Қытай, батыста Хорезмшахтар ... да ... ... қол ... ... ықпалды болған факторлардың
бірі дұшпандардың саяси тұрғыдан ... ... ... ... хан ... ... ... және қаржылық жүйенің де өзіндік
ықпалы болған.
Шыңғыс хан құрған бұл жүйе оның тарихи болмысын, ... ... және ... ... сол ... жүздеген жыл билік құрған
түркілермен байланысын көрсетеді. Өйткені, аталмыш мемлекеттік жүйе ... ... ... халықтың діни және ұлттық болмысына қарай
кейбір зерттеушілер бұл мемлекетті Түркі-монғол империясы ретінде ... ... ... күн ... ... кезеңдерде монғол империясы үстемдік ... ... ... ... ... және ... да ... мемлекеттері құрылған және
олар өз кезеңдерінде әлем тарихында ... рөл ... ... ... аймағына кірген және сол жерде өмір сүрген халықтарды
қол астына қаратқан Шыңғыс хан ... ... ... осы ... болып табылатын Алтын орда, Шағатай және ... ... ... ... нәтижесінде аталмыш мемлекеттер жеке-жеке
мұсылман-түркі мемлекеті ретінде көрінеді. ... ... ... ... ханның құрған Июан мемлекетінің шамамен 80 жылдан кейін қытайлануын
географиялық және адам факторы арқылы ... ... ... ... ... өз ... бойынша өмір сүрген.
1206 жылы ... ... ... ... ... әлеуметтік
өмірінде үлкен әрі маңызды өзгерістер орын алған. Осының артынша кішкене
ғана монғол ... ... Азия мен ... жартысын өз қол астына
қаратты. Бұл өзгерістердің басында монғол салт-дәстүрлерінің көне түркілік
зандарға ... ... ... ... ... ... "күрен" деп
аталатын монгол әскери жүйесі қолданыстан шығып, оның орнына ... ... ... Бұл ... ... ... ... өзгертіп жіберген
және монғолдардың тайпалық дәстүрлерінен ... ... ... ... ықпал еткен. Бұл өзгеріс өзімен бірге көптеген жаңалықтарды да ала
келді. Бұл өзгерістердің орын алуында Шыңғыс ханның жанында ... ... ... және ... ... ... ... монғол емес
мамандар маңызды рөл ойнаған. ... ... ... жаңа ... түркі
территориясында жүздеген жылдар бойы қолданылған түрік мемлекеттік басқару
дәстүрі осы кезде Шыңғыс ... ... ... ... қолданыла
бастады.
Шыңғыс хан түркі территориясына үстемдік құрғаннан кейін ... ... ... яғма және ... да ... ... ... өз дәстүрлерін ұмытып, жаңа мемлекет құрамында өз орындарын
алған. Монғол империясы ... ... ... түркі қауымдарының бір
бөлігі түркілердің аймағында жаңа атауларымен тарих сахнасына шықты.
Монғол мемлекетінде нояндар үнемі ... ... ... мен ... да қауым өкілдерінен құралатын. Егіншілер азаматтық
басқаруда ең алдыңғы қатарда келеді және олар ... ... ... ... ... ... басым көпшілігі ұйғырлардан тандалып
алынатын. Монғол мемлекетінде қызмет алу үшін алғашқы шарт ұйғыр ... ... ... ... және ... ... құрылған монғол
мемлекеттерінің құрамындағы азаматтық құрылымдардың орталығы Қарақұрымда
болды. Ал ... тек ... ... ... ары аса алмаған. Осы
тұрғыдан монғол басқару жүйесі ... ұзақ ... ... ... сақтап келген.
Түркі-монғол мемлекеттің құрылуы
Шын аты Темучин болған ... хан 1155 жылы Онон ... ... туылған. Кият тайпасының бейлерінің бірі
болған әкесін Есүгей Бахадыр татарлар тарапынан елтірілген кезде Шыңғыс ... еді. ... ... ... хан шешесі мен бауырларының қасында өте ауыр
күн кешті. Бірақ та, Шыңғыс хан өзінің ақылдылығымен, ... ... ... барлық ауыртпалықты жеңе білді.
ІІІыңғыс хан 1175-1206 жылдары арасында Монғолияда ... ... ... тайпа бейлері арасындағы ұзақ уақытқа ... ... өзін ... ... ... ... кейін хандарға қыз берген Қоңырат
тайпасы бейінің қызы Бөртеге үйленеді. Бұл жағдай оның ... ... сол ... ... күш иесі ... ханы ... бағыныштылығын
білдіріп, ұзақ мерзімге келісімге келеді (1175). Осы келісімнің арқасында
Шыңғыс хан күрестерде дұшпандардан ... ... ... қатар, ол керейіттермен одақтаса отырып, әйелін алып қашқан
меркигтерді жазалап, әйелін құтқарып алған. Бұл ... оған ... ... ... бейі Жамука да көмек берген. Шыңғыс 1196 жылы ... ... ... екі рет хан ... Кейіннен 1198 жылы ежелгі
дұшпаны Буирнор татарларын ауыр жеңіліске ұшыратты. ... ... ... ... Торғұл ханмен Монғолияда құрғысы келген ... бейі ... ... ... қарсы шыққандығын байқаймыз. 1201
жылы өзін Гурхан, яғни, бүкіл Монғолияның ханы деп ... ... ... ... ... ұшыраған.
1202 жылы Шыңғыс әкесін өлтірген Чаған және Алчи ... ... Ауыр ... ... ... бір ... ... ру болып қалса,
қалғандары монғол тайпаларына ... ... 1203 жылы ... ханмен арасы
ашылған Шыңғыс керейіттерді жеңіп, оларды қол астына қаратқан. Сол жылы
найман ханының маңайында Жамуканың да ... ... ... татар,
ойрат сияқты тайпалардан тұратын үлкен одақ құрды. Шыңғыс бұл одаққа қарсы
ұзақ уақыт ... ... ... қол ... бүкіл Монғолияда бәсекелесі қалмаған Шыңғыс 1206 жылы
көктемде Онон ... ... ... және ... ... қатысқан
құрылтайда Шыңғыс хан атағы беріліп, қаған сайланды. Шыңғыстан ... мен ... ... ... ... ұлы хан ... мағынада
қолданылған. Осы кезеңнен бастап мемлекеттің ... мән ... ... ... қалыптастыру жолында әрекеттер жасалған.
Мемлекеттің басқару ісін реттейтін атақты ... ... осы ... Империяның құрылуы және сыртқы аймақтарға үлкен ... ... ... ... ханнан кейін мемлекеттің ыдырауы
Шыңғыс хан көзі ... ... ... ... берген.
Мұрагерлікті де ұлдарының разылығын ала отырып, ... ... ... билік жүйесінің ықпалы болған.
Шыңғыс хан жеті жылға созылған сапарының нәтижесінде Каспий теңізіне
дейінгі аймақта монғол ... ... ... ... ... хан
1226 жылы таңғұттарға қарсы жаңа бір монғол қозғалысына өзі қатысқан. Аз
ғана уақыт ішінде әлемдік мемлекет ... ... хан 1227 жылы 18 ... ... ... ... ... үлкен ұлы Жошы Қыпшақ өлкесін, Шағатай Түркістанды,
Үгедей ... ... ... алған. Ал кіші ұлы Төле әкесінің отанында,
яғни, Монғолияда қалған. Бастапқыда Шыңғыстың ұлдары қағандыққа ... өз ... ... әкім ... ... Бірақ, орталық
қағандықтың әлсіреуіне байланысты олар тәуелсіз мемлекетке айналған. Осының
нәтижесінде Шыңғыс империясы 1.Қытай және Монғолияда Құбылай ... ... ... ... ... ... ұлдарының билігінде болған
Алтын Орда, 4.Төленің ұлы Хулағу отбасының қолында болған Илхандықтар болып
төртке бөлінген. ... төрт жеке ... ... ... ... ұлы ... ұзақ ... бағынышты болған. Олай ... ... ... да ... мемлекеттердің қатысуымен
аяғы блок ... ... ... ... ... және ... ... және исламдануға ... ... ... ... Юан ... ... өте келе ... кеткен.
Оғыз және Селжүк мемлекеті
"Оғыз" сөзінің мағынасына қатысты түрлі пікірлер айтылады. "Оғыз" сөзі
түркі тілінде сол ... ... ... ... "ок" сөзіне түрікшедегі
"з" көптік жалғауының жалғануы арқылы жасалып (Ок+из), "тайпалар" ... ... ... ... ... қол ... жиналған түркі
тайпаларының бір бөлігі 630 жылы басталған ... ... ... ... ... өзара бірлесіп, Тула-Селенга өзенінің ... ... ... 682 жылы ... қаған тарапынан жеңіліске
ұшыраған оғыздардың ... "бас ... ... ... ... мазарына тігілді.
"Түркі" атауының "күш-қуат" мағынасында "этникалық" ерекшелік
көрсететін атау ... ... ... ... ... құрған Көктүрік
мемлекетін білдіру үшін қолданылған саяси бір атау екендігі айылуда. Осыған
байланысты "оғыздар" да, ... де бір ... ... ... ... мемлекетінің көршілері печенектермен және хазарлармен жақсы
қарым-қатынас құра алмаған. 1000 жылдары "жабғы мемлекеті" ыдырап, ... ... ... ... ... ... ... бірге тағы да
саяси бір атауы мұсылмандар оғыздарды ... ... ... мен ... ... ... ... "түркі", ал тоғыз
оғыздарды "оғыз" деп атайды және "Оғыз халқы менің өз халқым" деп жазады.
Оғыздардың да ... ... ... ... шығуының мәні бар еді.
Сонымен қатар, ... ... ... негізін салушылар ретінде
"түркілерді" орталық көзі, ал ... ... ... ... Атақты
тарихшы В.Бартольд оғыздар мен түркілерді бір қауым деп көрсеткен. Исламды
қабылдаған ... ... ... Осман хроникаларында мемлекет
түркі ... ... ... ... өмір ... ал ... ... өмірге өтулерін "түркімендіктен
шығу" деп жазады.
Батыс түркілерінің негізін құраушы оғыздар X ғасырда әлі ... ... ... ... ... атақпен әміршілері болған. Алайда,
жабғының тайпалар ... ... ... ... да ... тығыз байланыста емес еді. Жабғының күзеркин
(Күлеркин) лауазымды бір ... бар еді. ... ... ... ... атты екі ... ... мен қолбасшысы болатын. Тайпалар
бірлестігінен тұратын оғыздар көшпелі өмір ... ... ... ... ... ... дегенмен X
ғасырдың соңдарында әлсіреп, солтүстіктен келген ... ... ... деп ... Оғыз ... ... олардың бір бөлігі печенектердің соңынан Қара ... ... ... ... Орыстар бұл топтарды "тарк", ал
Византиялықтар "ұз" деп ... ... ... оғыздар 1065
жылы ... ... ... ... ... тас-талқан
етілді. Олардың біраз бөлігі 1071 жылғы Малазгирт соғысында селжүктердің
қатарына өткенін білеміз.
Оғыздардың ... бір тобы оғыз ... ... ... кіру ... аз ... мұсылман болды және Селжүк мемлекетін
құрды.
Махмұт Кашқаридің мәліметі бойынша XI ғасырда оғыздардың негізгі мекен
еткен орталықтары ... ... ... ... қыстау ретінде қолданған
қалалары оғыздар "Бенегит" деп атаған Сырдария өзенінің екі жағына немесе
жақын жеріне соғылған. Оғыздардың X ... ... XI ... да ... ... ... аймақта тіршілік еткен.
Махмұт Қашқари оғыздар мекен еткен орталықтарға: ... ... ... Сүткент, Қарнақ, Баршынкент пен Оғыз жабғы мемлекетінің
астанасы Жаңакент қалаларын қосады. Сырдарияға параллель созылып ... ... да ... ... жайлаулары болуы мүмкін.
Оғыздардың тайпалық құрылымы
Оғыздардың әлеуметтік болмысының ең ... ...... ... - оба (ру), обалардың бірлестігі — ... ...... (ел) ретінде аталады. Бұл әлеуметтік болмыс барлық
уақытта және барлық жерде ... ... үшін ... ... ... халық ретінде танылатын және билік басында жабғы лауазымды
басқарушылар бар ... ... ... ... ... ... қағанға ең жақын билеушінің атағы "жабғы" еді. ... ... ... ... 24 ... ... жазғанымен тек қана 22-сінің атын
береді. Ал, тарихшы Рашиддин (13 ғ.) ... ... ... және ... ... бөледі және 24 Оғыз тайпасының атын береді.
|Бозоқтар ... ... хан Ай хан |Көк хан Тау хан ... ... хан |хан ... Языр ... Салур ... | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ала-жүнді Ұя ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... (1040-1157)
Селжүк әулетінің атасы болған Селжүк бей оғыздардың кынык тайпасынан
шыққан. Әкесі Дукак лақап атымен Оғыз-Жабғы ... ... ... үлкен тұлға. Дукак ... ... 17-18 ... ... Оғыз ... қолбасшысы болады және билігіндегі қынық тайпасы мен өзге де
оғыз тайпаларымен бірге Сейхун өзені жағалауына орналасқан. Ол оғыз ... ... ... 960 ... ... және мұсылмандықты қабылдап, Оғыз
жабғы мемлекетімен ұзақ уақыт тартыс кезеңі басталады.
Селжүк бей 1009 жылы 100 жасында қайтыс болады. Орнына Оғыз ... сай ... ... бар ұлы ... ... және тағы бір ұлы Мұса
"жабғы" атағын алады.
Селжүк бей қайтыс болғанда ... 17-20 ... ... мен ... ... ... "бей" ретінде биліктегі өз орындарын алды және ... ... ... ... Бір ... Қараханидтермен қарым-
қатынаста болған Тұрғул мен Чағры ... ... ... ... мекен іздеу мақсатымен ... және ... ... 1018 жылы ... ... ... Анадолыны басып алуға
кірісті.
Селжүктер құрылған жылдары Қараханидтер және Газнауидтермен достық
және жауластық қатынаста болды. Осындай ... ... осы ... ... ұзақ ... өмір ... ... дәуірі үш ұрпаққа дейін созылған, селжүкпен
басталып, немересі Тұрғул мен Чағры ... ... 1032 жылы ... ... ... ... мен ... бей алдыңғы қатарға шығып, алдымен
Хорезм және кейіннен ... өз ... ... ... бей ... қаһармандығымен, ал Тұрғул бей болса, жоғарғы мемлекет ... ... өз ... ... Екі ... 23 ... 1040 ... қарсы Данданаканда болған соғыста жеңіп шығып, Хорасанда
Селжүк мемлекетінің негізін қалады.
Данданакан жеңісінен кейін ... ... ... мен ... өлке ... Мерв ... "Мәлік" лауазымымен Чағры бей тарапынан,
ал орталығы Герат болған Систан аймағы "жабғы" ... Мұса ... ... ... Ирак ... "сұлтан" атағымен Тұғрул бей тарапынан
басқарылды. Осылайша, 1040 жылы басталып 1092 жылы аралық ... ... ... ... басталды. Бұл дәуірде Сұлтан Тұғрул, Сұлтан
Алпарслан және ... ... ... ... сұлтандар "Түркілік әлем
билігі идеясына" қол жеткізген.
Сұлтан Тұғрул мен ... бей ... және ... ... ... кірісті. Селжүк мемлекетін кеңейтті. ... ... ... ... ... артуы және Аббасид халифасы Каим би-
емриллахтың шақыртуымен Бағдатқа бет алды және 1055 жылы 17 ... ... ... ... ... осы ... 120 ... бері
өмірін жүргізіп келе жатқан Бүвейхұлдарының мемлекетін құлатты.
Басшылық және әскери ... ... соң ... ... ... ... ... ислам әлемінің қорғаушы міндетін мойнына алды.
Аббасид жеріндегі Мысырлық Фатимид пей Бувейхидің қалып ... ... ... ... және Мервани әміршісі мен Хилле билеушісін өзіне
бағындырган сұлтан Тұғрул қайтадан Бағдатқа оралып; 1058 жылы 25 ... Каим ... ... ... және ... сұлтаны» болып
жарияланды, ислам әлемінде діни істер халифалыққа ... ... ... ... ... ... Чағры бейдің қызы Хадиша ... ... ... ... ... бей ... арқылы Аббасид
әулетіне күйеу болған Сұлтан Тұғрул 1063 жылы 4 қыркүйекте қайтыс болады.
Оның мазары Рей қаласында ... ... ... бауыры Чағры бейдің ұлы ... ... 1064 жылы 27 ... 36 ... селжүк тағына отырып, қолданған
шаралары арқылы тыныштық орнатып, жаулау жұмыстарына кірісті.
Әзірбайжан мен Кавказда қызу әрекетке кіріскен ... 1064 ... пен ... ... ... Келесі жылы Түркістан қаласына шыққан Алпарслан
Мауераннахр мен шекарасын Селжүк мемлекетіне ... ... ... Орта ... келген көшпенді түрік тайпалары Анадолыға
бағытталған толассыз көш ... ... ... ... алу ... ... ... Алпарслан Византия императоры Романос Диогенесті 1071
жылы 26 тамызда Малазгирт соғысында күйрете ... ... бір ... ... ... алушыларға жөн сілтесе, екінші жағынан
Анадолының ... ... ... ... себепкер болды.
Алпарслан 1072 жылы 25 қарашада 45 ... ... ... және ол ... ... Алпарсланның өсиетімен ұлы ... 18 ... ... 1072 жылы 25 ... селжүк сұлтаны болды
және әкесінің құрметті ... ... ... ... Мәлікшахтың алғашқы екі жылы ішкі тартыстардың тоқтатумен және
шығыс шекарасында қауіпсіздік ... ... ... ... ... шарасы мен жүргізген саясатының нәтижесінде мемлекет шекарасын
жылдам кеңейтті. Бұл жетістікте Селжүк мемлекетінің жүргізген ... зор ... ... бір ... Анадолы мен Кавказды жаулау жолында
болса, екінші бір ... ... ... де ... ... Аббасид халифасы тарапынан 25 сәуір 1087 жылы "Шығыстың
және ... ... деп ... екі ... ... ислам әлемімен саяси ... ... ... жылдың қараша айында 38 жасында қайтыс болған ... ... ... Бұғазға, Жерорта теңізіне; Кавказдан және Арал
теңізінен Үнді ... және ... ... ... бір ... ... еді.
Түркі билігі ұғымының "Мемлекет басқарушы әулет мүшелерінің ... ... ... ... ... ... кейін
1092-1118 жылдары Селжүк мемлекеті үшін "тоғыспалы дәуір" болған еді. Бұл
дәуірде 1092-1104 жылдары Мәлікшахтың ұлы ... ал ... ... ... ... Селжүк сұлтаны болды. Олар бір ... ... ... ... ... бір тараптан крестшілер
мен өзге саяси бірлестіктермен шайқастар жүргізіп отырған.
Мехмет ... ұлы ... ... ... ... ... кезінде Мәлікшахтың келесі бір ұлы Хорасан Мәліки Санжардың
1118 жылы ... ... ... ... ... ... ... аталған және 1157 жылға дейін жалғасқан жаңа бір кезең басталды. Сұлтан
Санжар 1121 жылы ... ... ... 1113 ... ... ... ... билік етіп, Анадолы, Ирак,
Әзірбайжан, Кирман, Кашкар, Солтүстік Үндістан және ... ... ... ... өз үстемдігін жүргізіп отырды.
Сұлтан Санжар 1141 жылы қарақытайлармен болған Катван ... ... ... ... шығарып алды. 1153 жылы Селжүк
мемлекетінің әділетсіз шарттарына ... бас ... ... ... ... ... ... мен Хорасан аймағынан айрылды және 1157
жылы қыркүйек айында сұлтанның өлімімен бірге Селжүк мемлекеті іс ... ... ... ... ... ұғымына сай Селжүк әмірші отбасына
кіретін шахзадалар тарапынан құрылған Селжүк мемлекеттерінің кейбіреуі ұлы
Селжүк мемлекеті құлатылғаннан ... де ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)8 бет
XIX ғасырдағы Ұлыбританияның Қытайды отарлауы23 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
ІІ-ші дүниежүзілік соғыс қарсаңындағы Маньчжуриядағы Жапон империализмінің отарлау саясаты48 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь