Адам қоғамының шаруашылық әрекетінен табиғи биогеохимиялық циклдердiн деформациясы

Адам қоғамы пайда болғалы бері биосфераны өзгертуші негізгі фактор болып келеді. Алғашында адам әрекеті тірі зат пен топырақ құрылымы мен динамикасы алғашқы өркениеттің ареалдарда таралуына орай түсіндіріледі. Осылармен қатар биосфера механизмінің антропогендік қысымға қарсы тұра білгенін де айтып кету қажет.
Дегенмен, XIX ғасырда басталған қарқынды индустрияландырумен бірге демографиялық жарылыс үрдістері, табиғи ландшафтардың бұзылып, жайылымдық жерлердің азайып қоршаған ортаның ластанып, энергетикалық дағдарыс секілді жаһандық экологиялық мәселелерді туғызды.
Өндірістің дамуы химиялық элементтермен тығыз байланысты жүрді. Қазіргі таңда әлемде 100 млрд.-тан астам минералды қазбалар барланып алынады.
Адам әрекетінің әсері жер қабығының сыртқы бөлігіне ғана емес, атмосфераға және табиғи суларға да таралып отырады.Атмосферадан реакцияға тәуелді формадағы молекулярлы азот алынады. Өндірістік және тұрмыстық қажеттіліктері шамамен 4 мың км² суға түсіп, сәйкесінше өзен ағынының 10 %-ын құрайды.
Сонымен қатар, өндірістер қоршаған ортаға жүздеген миллион шаң мен газ су бетіне, 10 миллиондай тонна тұрмыстық, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық ағынының түсуі болып табылады.
XX ғасырдың ортасында кейбір химиялық элементтер индустриалды өндірістерді жаһандық биологиялық циклдердің миграциясын сандық, сонымен бірге массалық жағынан қамтамасыз етіп отырады. Нәтижесінде қазіргі адам қоғамы химиялық элементтердің массасын миграциялық таратып, өзгертіп отыратын қуатты геохимиялық фактор болып табылады.
Адамның өндірістік әрекеті жаһандық белгілі бір аумақтағы биогеохимиялық циклдерге, биогеохимиялық үрдістерге әсерін тигізіп отыр.
Жаһандық биогеохимиялық мәселенің бірі адам әрекетімен байланысты атмосферада көмірқышқыл газының концентрациясының артуы. Индустриалды көздер атмосфераның СО2шамамен жылына 5 млрд. тонна көміртегі түседі.
Жаһандық биогеохимиялық мәселелер қоршаған ортаны ластаушы компонеттердің өзінің әсері массаалмасу циклінің ерекшелігіне, яғни жер қабатындағы аумақтық немесе биосфераның әрекетіне байланысты болады.
Бірден-бір жаһандық мәселенің бірі атмосферада көмірқышқыл газы концентрациясының артуына байланысты. Бу машиналарын ойлап табудың нәтижесінде көп мөлшерде тас көмірді барлауға (жылу ретінде) алып келді.
Одан әрі машинаның басқа түрлерінің дамуы мұнай өңдеуші және мұнай барлау өндірістердің қарқынды дамуына алып келді.
XIX ғасырдың басында мұнай кен орындарының барлауға алып келді. Әлемде 1900 жылы – 30 млн. Т мұнай, 1990 жылы – 2,7 млрд. т мұнай барланған болатын.
XIX ғасырдың басында көмір өндіру шамамен жылына 30 млн.т : 1900 жылы – 700 млн, т, 1951 жылы – 1918 млн. т, 1990 жылы көмірді қолдану – 41 млрд. тоннаға жеткен. Жанғыш газдардың атмосферада жинақталуының нәтижесінде атмосфера көмірқышқыл газының массасы артты. XIX ғасырда СО2концентрациясы атмосферада шамамен көлемі 290∙10–4 % болды, 100 жылдан кейін көлемі – 313∙10–4 %-ды құраған, 1978 жылы – 330∙10–4 %, 1990 жылы – 353∙10–4 %-ға жетті.
Зерттеушілердің есептеуі боынша минералды жанғыш заттарды жағудың нәтижесінде атмосферада шамамен 140 млрд. т көміртегі алынады. Тас көмірдің жануының нәтижесінде жер бетіндегі барлық тірі зат пен өсімдіктердің изотопты құрамының өзгеруіне әсер етеді. Тас көмір өсімдіктерден түзілген органикалық заттардың терең трансформациялануының нәтижесінде түзілетін өнім. Дегенмен, мұндай масса әлемдік құрлықтағы 250 млрд. т оттек газының биологиялық айналымының қасында болмашы ғана. Фотосинтез үрдісі кезінде бөлінетін оттектің негізі үлесі қазынды өнімдердің ыдырауына шығындалады. Жойылудың есебінен, бірақ СО2–на дейін ыдырамаған органикалық заттар атмосферада жыл сайын қалып қойып отырады. Добродеевтың есебі бойынша жанғыш пайдалы қазбаларды жағудың нәтижесінде атмосферадағы 1,55 млрд. т оттегі жойылады екен.
        
        Әл  -  Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Энергоэкология кафедрасы
СРМП № 20-23.
Пәні: Қоршаған орта ... Адам ... ... ... ... ... циклдердiн деформациясы.
Тексерген: Бірімжанова З.С.
Орындаған: Чутукова Н.К.
Умарова З.А.
Бекболаева Ж.
Алматы, 2014ж
* Жаһандық ... ... ... ... ... бері биосфераны өзгертуші негізгі фактор болып келеді. Алғашында адам әрекеті тірі зат пен ... ... мен ... ... өркениеттің ареалдарда таралуына орай түсіндіріледі. Осылармен қатар биосфера механизмінің антропогендік қысымға қарсы тұра білгенін де ... кету ... ... XIX ... басталған қарқынды индустрияландырумен бірге демографиялық жарылыс үрдістері, табиғи ландшафтардың бұзылып, жайылымдық жерлердің азайып қоршаған ортаның ластанып, энергетикалық ... ... ... экологиялық мәселелерді туғызды.
Өндірістің дамуы химиялық элементтермен тығыз байланысты жүрді. ... ... ... 100 ... ... ... қазбалар барланып алынады.
Адам әрекетінің әсері жер қабығының сыртқы бөлігіне ғана ... ... және ... ... да ... отырады.Атмосферадан реакцияға тәуелді формадағы молекулярлы азот алынады. Өндірістік және тұрмыстық қажеттіліктері шамамен 4 мың км² суға ... ... өзен ... 10 %-ын ... ... өндірістер қоршаған ортаға жүздеген миллион шаң мен газ су бетіне, 10 миллиондай тонна тұрмыстық, өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық ... ... ... ...
XX ... ... кейбір химиялық элементтер индустриалды өндірістерді жаһандық биологиялық ... ... ... сонымен бірге массалық жағынан қамтамасыз етіп отырады. Нәтижесінде қазіргі адам қоғамы химиялық элементтердің массасын миграциялық таратып, өзгертіп отыратын ... ... ... ... ... ... өндірістік әрекеті жаһандық белгілі бір аумақтағы биогеохимиялық циклдерге, биогеохимиялық үрдістерге әсерін ... ... ... ... мәселенің бірі адам әрекетімен байланысты атмосферада көмірқышқыл газының концентрациясының артуы. Индустриалды көздер атмосфераның СО2шамамен жылына 5 ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны ластаушы компонеттердің өзінің әсері массаалмасу циклінің ерекшелігіне, яғни жер ... ... ... ... әрекетіне байланысты болады.
Бірден-бір жаһандық мәселенің бірі атмосферада көмірқышқыл газы концентрациясының артуына байланысты. Бу машиналарын ойлап табудың ... көп ... тас ... ... ... ретінде) алып келді.
Одан әрі машинаның басқа түрлерінің дамуы мұнай өңдеуші және ... ... ... ... дамуына алып келді.
XIX ғасырдың басында мұнай кен орындарының барлауға алып келді. ... 1900 жылы - 30 млн. Т ... 1990 жылы - 2,7 ... т ... ... болатын.
XIX ғасырдың басында көмір өндіру шамамен жылына 30 млн.т : 1900 жылы - 700 млн, т, 1951 жылы - 1918 млн. т, 1990 жылы ... ... - 41 ... ... ... Жанғыш газдардың атмосферада жинақталуының нәтижесінде атмосфера көмірқышқыл газының массасы артты. XIX ғасырда СО2концентрациясы атмосферада ... ... 290∙10 - 4 % ... 100 ... ... көлемі - 313∙10 - 4 %-ды құраған, 1978 жылы - 330∙10 - 4 %, 1990 жылы - 353∙10 - 4 %-ға ... ... ... ... ... ... ... жағудың нәтижесінде атмосферада шамамен 140 млрд. т көміртегі алынады. Тас ... ... ... жер ... ... тірі зат пен ... ... құрамының өзгеруіне әсер етеді. Тас көмір өсімдіктерден түзілген органикалық заттардың терең трансформациялануының нәтижесінде түзілетін өнім. ... ... ... ... ... 250 ... т ... газының биологиялық айналымының қасында болмашы ғана. Фотосинтез үрдісі кезінде бөлінетін ... ... ... ... өнімдердің ыдырауына шығындалады. Жойылудың есебінен, бірақ СО2 - на ... ... ... заттар атмосферада жыл сайын қалып қойып отырады. Добродеевтың есебі бойынша жанғыш пайдалы қазбаларды жағудың нәтижесінде атмосферадағы 1,55 млрд. т ... ... ... ... ... және басқа да өнеркәсіптік үрдістер әсерінен бөлініп, атмосферада жинақталатын көмір қышқыл газ (С02 ), көмірсутектер, яғни, ... (СН4), этан (С2Н6) және т.б. ... ... ... бұл заттар жекелей аса қауіпті емес) газдары парникті эффектінің пайда болуына алып келеді. Парникті эффектінің механизмі қарапайым. Бұлтсыз ауа райы ашық ... күн ... Жер ... оңай ... ... ... ... сіңіріледі. Жер беті қызған соң жылу энергиясын ұзын толқынды ... ... ... ... ... Алайда бұл жылу энергиясы атмосферада шашырамай жоғарыда айтылған ... ... ... (С02 жылу энергиясының 18%-ын сіңіреді), молекулалардың қарқынды ... және ... ... алып ... ... ... ... оттегі, су парлары) жылу сәулелерін сіңірмей, керісінше оларды шашыратады. С02-нің концентрациясы жыл сайын 0,8-1,5 мг/кг-ға көтерілуде. ... ... ... ... ... екі есе ... орташа температура 3°С-5°С-қа көтеріледі. Бұл өз кезегінде климаттың ғаламдық жылуына, яғни, Антарктидадағы мұздықтардың жаппай еруіне, Әлемдік мұхиттың орташа деңгейінің көтерілуіне, ... ... су ... ... және ... да ... ... алып келеді.
Жыл сайын қоршаған ортаға түсетін техногенді ауыр металдардың саны мен жаһандық биогеохимиялық массаалмасу ... ... ... ... ... ... Бүкіл құрлықтағы өзен ағындарындағы ерітінді түріндегі тас көмірді жандырудан жыл ішінде ... ... ... пен ... массасының сандық үлесі жайлы мәліметтері 1-кестеде келтірілген(аталған элементтер массасы жағынан оларға жақын). Мыстың, қорғасынның, кадмийдің және ... ... ... өсімдіктердің жылдық өсімінің қармап, ерітінді түріндегі массалық жиынтығын арттырады.Кесте 1. Техногендік және табиғи миграцияға қатысатын ауыр металдардың массалық үлесі, 103 ... (В.В. ... ... ... ... ... бөлінуі (1980 ж. мәліметтері бойынша)
Құрлық өсімдіктерінің өсуін жыл бойы ұстап тұруы ... ... ... ... шығару
MnCuZnPbCrNiSnMoCoCd
85006000440024002000560180732626
430301402749143652
41 400137651602153093444386868,5
44028782044411232137108,2
Сонымен қатар оттегі әр түрлі газдар түрінде тотығып шығады. Өндірістік металдарды қорытудан, әсіресе темірді, оттегі тотығып шығады. ... ... жыл ... ... 700-800 млн. ... ... ... Шамамен оттегінің 340 млн. тоннасынан 10 %-ы тотығады. ... ... ... өнімдерді түгелімен тотықтыра алады, дегенмен оттегі жұту яғни сіңіру деңгейі де осындай шамамен пара-пар болуда. Бұл дегеніңіз, осы элементтің ... ... ... бақылау қажет дегенді білдіреді.
* Региональді биогеохимиялық проблемалар
Елеулі дисбаланс ірі региондардың экогеожүйесін қамтитын масса ... ... ... ... мен тарнспорттардың қалдықтарын кіргізеді. Күкірт қосылыстарының техногенді қалдықтарының 95%-ынан астамы SO2 түрінде болады. Бұл - химиялық ... ... ... ... ... ... ... күкіртті органикалық қосылыстары бар мұнай және темір сульфидтерінен тұратын тас көмірді жағу кезінде өтеді. SO2-нің елеулі массалары ... ... ... ... шығады. 1986 жылы АҚШ-та атмосфераға бөлінді (106): СО2 - 18,4; SO4 - 20,3; ... СО2 - 15,4; SO4 - 18,8. ... ... SO4 ... (106 т): 1980 жылы - 27,8; 1985 жылы - 26,9; 1990 жылы - 24,3 ... ... ... 1988). 1990 ... ... ... ... жалпы әлемдік массасы - (100-110) :: 106 т/жыл.
Атмосфералық тұнбалармен ... ... ... оксидтері өсімдік жамылғысын зақымдайды, топырақ биотасына зиян келтіреді, халық арасында ауру тудырады (1 ... Тау ... ... ... ... қышқылды жаңбырлар әсерінен жирендігі Шығыс Еуропаның кейбір елдеріне тән.
1 сурет. Өсімдіктердің күкірт диоксидімен зақымдануының қарапайым белгілері: а -- ақ ... ... ... бұршағы жапырақтары; б -- георгин және үйеңкі жапырақтары; в -- ... ... рапс ... ... ... ... ... және бөлек аумақтарды зақымдайды. Күкірт қышқылды жаңбырлардың экологиялық мәселелері күкірт оксидтері бар ауа массаларының трансшекаралық ... ... ... ... Германиядан келген Скандинавия түбегінде орналасқан елдер аумағынан көруге болады.
Кейбір химиялық элементтердің табиғи биогеохимиялық циклдерінің қатты ... ауыл ... ... әсеріне байланысты. Қазіргі кезде егін шаруашылығындағы топырақтың жалпы ауданы шамамен 15106 км2, яғни ... ... ... 10 %-ын алып ... ... ... зоналардағы және әртүрлі континенттеріндегі өңделген топырақ ауданы қатты ерекшеленеді. Берілген мәліметтерге сүйенсек, Әлемдік құрлықтың топырақты ... ... (Жер ... %):
Жер бөлігі ... ... ... ... ... ... ... және Оңтүстік Америка................................................. ..3,5
Африка............................................................................................ 14,4
Австралия и Океания........................................................................ 4,1
Белсенді топырақ пайдалану ауданында биологиялық айналымның бар құрылысы өзгерген. Қоршаған ортамен ... ... ... өсімдік жамылғысы берілген жағдайда экогеожүйелерде адамның көмегімен ғана өмір сүре алатын ауыл шарушылық өсімдіктерімен алмастырылған. Өнім топыраққа толығымен қайта ... ... ... ... ... калий, азот және судың қосымша мөлшері жасандыжолмен енгізіледі. Оған қоса ... ... ... ... және ... элементтердің өңделген аудандардан шығарылу процестері белсендіріледі.
В. А. Ковда (1973) мәліметтері бойынша, әлемдік астықты өсімдіктер өндірісінде (1,2109 т/жыл) ... ... ... ... 48106т ... 36106т калий және 1206т Р2О5 қосылады. Басқа ауыл шаруашылық өнімдерін ескерсек, бұл массалар одан да көп. 1970-1971 ... ... ... өнімге 106106 т, ал 2000 жылы - шамамен 200106 т азот ... ... ... (1976) ... ... ... орман алқабына (жалпы ауданы 2,42*106 км2) арналған мәліметтері кең территориядағы биологиялық айналым құрылысының өзгерісін көрсетеді. Ерте замандарда ормандар барлық алқапты алып ... ... ... олар 1,5 млн км2 ... алып ... 0,3 млн км2 - егістік, 0,38 млн км2 - жайылымдар, 0,24 млн км2 -- ... ... өзен мен ... ... нәтижесінде фитомасса мен онда байланысқан химиялық элементтер мөлшері күрт ... ... ... ... ауыл ... ... ... өсімдіктеріне қарағанда биологиялық миграцияға азоттың, калийдің және фосфордың көп ... ... ... ... ... ... ... жолмен жойылады. Барлық ауданнан жылына өнім және орман материалдары түрінде 11 млн. т азот, 1,1 млн. т фосфор, 4,5 млн. т ... және 5,3 млн. т ... ... Кесілген орман мен егістік топырағы су миграциясының артуына жағдай жасады. Кальций тыңайтқыштар мен топырақтың әктелуіне қарағанда су ... ... көп ... ... ... Ресейдің еуропалық бөлігінің территориясындағы химиялық элементтер миграциясының өзгеруі 1 кестеде көрсетілген.
1 кесте
Ресейдің еуропалық бөлігінің дала және ... ... ... ... антропогенді өзгеруі
Көрсеткіштер
Зонаның барлық ауданындағы элементтер массасыныңмиграциясы, 10[6] :: т/год
азот
фосфор
калий
кальций
күкірт
I
II
I
И
I
II
I
II
I
II
Орман алқабы, ауданы 2,42 :: 10[6] ... ... түсу ... айналымға ену
21,1
20,6
2,9
2,38
5,5
9,91
9,2
8,1
1,5
1,46
Тыңайтқыштармен түсу
0,0
0,60
0,0
0,18
0,0
0,45
0,0
12,0
0,0
0,30
Орманның кесілуі мен ... шығу ... ... шығу
0,8
1,21
0,17
0,17
2,0
6,06
7,3
16,6
5,4
4,6
Дала зонасы, ауданы 0,31 :: 10[6] км[2]
Атмосфералық жауын-шашынмен түсу
0,124
0,124
"
"
0,123
0,124
0,93
0,93
0,46
0,68
Биологиялық айналымға ену
6,5
2,01
0,25
0,34
0,7
0,8
5,5
0,73
0,5
0,095
Тыңайтқыштармен түсу ... ... ... кесілуі мен өніммен шығу
0,0
1,4
0,0
0,2
0,0
0,64
0,0
0,47
0,0
0,08
Су ағынымен шығу
--
0,3
--
0,1
--
2,0
--
1,5
--
0,30
Шартты белгілер: I -- ерте ... II -- ... ... ... ... массасының жылдық қозғалысы егіншілік кең қолданыс тапқан дала ... күрт ... Ерте ... әр ... шөптесінді-жусанды оңтүстік далалық жердің шамамен 0,3 млн км2 ауданның шамамен 0,22 млн км2 бөлігі жыртылған. Бұл жердегі өзгерістер ерекше. Алайда ... қоса ... ... ... ... ... енгізіледі. Биологиялық айналымдағы фосфор мен калий мөлшері айтарлықтай өзгере қойған жоқ, бірақ олардың сумиграциясы топырақ ... ... ... ... ... ... ... миргациясы күшейген.
Жер шары халқының саны ұдайы өсуде, соған байланысты азық-түлікпен қамтамасыз ету өзекті мәселелердің біріне айналды. Сондықтан ... ... ... ... ескі тау ... ... жаңа тау ... пайда болып жатыр және таулы-химиялық шикізатты минералды тыңайтқыштарға өңдеумен айналысатын жаңа химиялық комбинаттар салынып жатыр. Қазіргі кезде биологиялық айналымға ... ... ... ... енгізу өнімділікті арттырудың негізгі шарасы болып табылады. 2 кестеде азот, фосфор және калий миграция ағындарының массасы ... Бұл ... ... ... айналым жүйесіне жасанды енгізілген азот және фосфор мөлшері су миграциясына табиғи жолмен енгізілетін бұл элементтердің массасынан артатынын көреміз.
2 ... ... және ... ... ... ... мен ... өнімі, 106 т/жыл (1990 ж.)
Процесс
Химиялық элемент
Азот
Фосфор
Калий
Жылдық өндірістік өнім (N) немесе өндіріс (Р мен К)
60*
40
16
Өзен суларымен шығарылу (судың терең ... ... ... ... түрінде
18
6
0,8
20
61
283
Құрлыққа атмосфералық жауын-шашынмен түсу(тропосфераның терең ластануына дейін)
50
65
Континенттердің қалпына келтірілген табиғи жамылғысындағы мөлшері
3500
3550
1800
* Азоттың ... 40106 ... ... құрайтын технологиялық және тұрмыстық қалдықтар массасын есептемегенде
Әлемдік ауыл шаруашылығында азоттың таралуы ... ... 2 ... ... 1970 жылы ... ... жыртылған топыраққа минералды тыңайтқыштармен қоса шамамен 30109 т/жыл, 1990 жылы -- ... 60109 ... 2000 жылы -- 120109 ... азот енгізілді. Ауыл шаруашылығының агрохимиялық интенсификациясына байланысты тек биогеохимиялық қана емес, ... мәні бар ... ... ... ... ... ... азоттың ірі массаларын жасанды енгізу жүйесіндегі ... ... ... ... ... айналымға қосылмаған азоттың артық мөлшері белсенді түрде су ... ... ... ... ... ... азот қосылыстары жинақталады. Бұл суөсімдігінің қарқынды өсуіне, су айдындарының шөп ... ... ... өнімдерімен және өлі өсімдіктермен толуына әкеледі. Екіншіден, топырақтағы еріген азот ... ... ... ... ауыз ... және ... ... бұл элементтердің жоғары концентрациясына себепкер болады. Адам ... ... ... адам қанындағы қан алмасуды бұзып, метгемоглобинемия тудыратын қосылыстар түзетіндігі анықталды. Әсіресе бұл балаларда күрделі аурулар туғызады. Сонымен ... ... ... бар ... ... де ... ... мәліметтер бөлек экожүйелерді байланыстыратын масса алмасудың табиғи циклдерінің тұйықтығының арқасында ... ... ... ... жұмысы сақталатындығын тұжырымдайды. Бірақ кейбір ауыл шаруашылық аудандарында биологиялық айналымға ... ... ... ... су ... қосылып, қарқынды ауыл шаруашылық өндірісі аудандарындағы геохимиялық ережелерге бағынған экожүйелердің қалыпты жұмысын бұзады.
Адамның шаруашылық әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... қарқынды ағыны қазіргі кезде жанғыш пайдалы қазбаларды ... ... ... және жағумен байланысты. Биосфераның биогеохимиялық циклдері жүйесіне табиғи органикалық қосылыстардың үлкен массасын қосу ... ... ... ... бұл ... кері әсері айдан анық.
Дүниежүзілік мұхиттың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы биогеохимиялық ... бар ... ... ІІІ ... ... ең өзекті өоршаған орта мәселесі болып отыр. ... ... ... және ... эксплуатациясы кезіндегі мұнайдың төгілуі жер бетіндегі дара биогеожүйелерді зақымдайды. Мұнайдың ауыр компонеттері топыраққа ұзақ уақытқа ... оның ... ... және микробиологиялық процестердің бағытын өзгертеді. Мұнай төгілген сулар табиғи жағдайда түзілуі мүмкін емес ландшафттарда техногенді сордың түзілуіне алып келеді. Мұнайлы ... ... қоса ... ... ... ... ... циклдерін өзгерімке ұшыратады. Мұнайдың химиялық элементтерінің және оның туындыларының арасында адам организміне канцерогенді полициклді ароматтық көмірсутектер қауіпті. Осы ... ... ... ... ... салдарының алдын алу және бейтараптауға бағытталған әртүрлі және ... ... ... Жеке ... 1980 ... АҚШ мұнай өндірісінің қоршаған ортаны қорғау шығындары шамамен 2 млрд. АҚШ доллары.
Мұнай төгілген жерлерде ... ... ... ... ... ... құрылысты спецификалық геохимиялық аномалиялар түзіледі. Ресейдің тундра және тайга аудандарындағы мұндай аномалиялардың түзілуін Н.П. Солнцева зерттеген (2сурет).
2 сурет. Шикі ... ... ... 1 ластану зонасы -- мұнайдың ауыр фракцияларының ... 2 -- ... ... ... 3 -- ... жеңіл фракцияларының және минералданған сулардың жинақталуы, 4 -- мұнай миграциясының бағыты, 5 -- грунт ... ... ... ... ... 6 -- грунт сулар деңгейіндегі екінші ластану зонасы, 7 -- ... ... ... ... ... тас көмірдің кен орнын қолдану кезінде түзіледі. Шахталар маңы мен ашық ... ... ... ... ... ... және түтінмен ластанған, топырақ қазылған жыныстармен көмілген, жер асты және жер беті ... ... ... құрамында болатын темір сульфидтерінің тотығу өнімдерімен өзгеріске ұшыраған. Сонымен қатар шахталар маңы мен ашық жерлерде көпкомпонетті геохимиялық аномалиялар ... Ұзақ ... ... дара ... ... ... ластаушылардың эмиссиясының қуатты шығу көздері болатын кең техногенді геохимиялық алаңға айналады. Бұл алаңдардың ... кең ... ... ... ... ... кен ... қысқартылған немесе толығымен жойылып, сол жердің табиғаты әлеуметтік-экономикалық және инженерлік шаралар арқасында қайта қалпына келтірілген ... Рур ... ... Рона ... орта ағысындағы ).
Соңғы жылдары ластанудың жаңа түрі - ғарыштық ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Ғарыштық жанармайдың улы компонеттері - суда жақсы еритін және биологиялық айналымға оңай кіре алатын ... емес ... ... ... ... ... бөлігімен бірге түсетін жанармай қалдығымен ластанған жерлерді зерттеу жұмыстарын Н.С. ... ... ... ... жүргізді. Диметилгидразин анық геохимиялық аномалиялар түзілетін қоңыр топырақтың ... ... ... ... ... арқасында токсикант топырақ тереңдігі бойынша жақсы таралады, су ... ... ... және ... ... ... ... диметилгидразинді белсенді жұтады, соның нәтижесінде дала өсімдік жамылғысындағы орташа концентрация топырақтағыға қарағанда жоғары (3 ... ... ... аномалиялар өлшемі топырақтағы аномалияларға қарағанда жоғары болып келеді.
3 сурет. Орталық Қазақстанда ... ... ... топырағы (7) мен өсімдіктеріндегі (2) симметриялық емес диметилгидразин ... ... ( ... бойынша, 1994)
Симметриялық емес диметилгидразиннің химиялық қасиеттерін ескере отыра, қарашірікті аймақтардың геохимиялық жағдайларында ол белсенді шайылып, ... аса анық емес ... ... ... болады.
* Ауыр металлдардың локальді (импакты) антропогендік биогеохимиялық аномалиясы
Адам қоғамының шаруашылық қызметінің әсері арасында қоршаған ортадағы металдар ... өсу ... ... ... алып отыр. Металдардың көп түрлері (ерте кездерден қолданылып келе жатқан, сондай ақ қазіргі кезден бастап қолданысқа ие) индустриалды өндірісте ... өсіп ... Бұл ... ... ... көрсетілген.
1-сурет. 20 ғ. металдар өндірілуінің өсімі.
Графикте 20 ғ-да өте ... ... келе ... мыс ... молибден және уран рудаларының өндірілуі көрсетілген.
Жоғарыда көрсетілген сандарға қарағанда металлдар литосфера мен жер қабығында таралуына пропорционалды емес көлемде ... ... ... ... мыс кларкіне қарағанда мың есе көп, ал осы екі металдың ... ... ... ... өте ... айырмашылықтары тек бірнеше.
Ең бастысы, ең қызығы да, ... ... ... ... ... ... ... шашырауында. Металлдардың техногенді шашырау жолдары әртүрлі; ең бастысы болып рудаларды металлдық ... ... ... ... ... ... табылады. Металдардың біршама бөлігі одан бұрын - тасымалдау, сорттау кезінде жоғалады. А.А.Беус басқа авторлармен бірге (1976), ... ж.ж. осы ... ... ... ... ... шашыраған(мың т.): мыс - 600, цинк - 500, ... - 300, ... - ... жер ... ... ... ... заманғы өндірістің барлық технологиясы осы металлдардың қоршаған ортада шашырауымен ... ... Өте ... ... металлдар химия, қағаз, электротехникалық және өзге өндірістерде пайдаланылады. Осындай көлемде металлдар әлтүрлі машиналар мен механизмдердің жұмыс істеуі кезінде жоғалады және ... Ал ... ... мен басқа шашыранды элементтердің біршама бөлігі тек Жер бетіне шашырату мақсатында өндіріледі. Мысалы, автомобильдерге арналған бензинге қосымша ... ... ... ауыл ... ... ... мақсатында күкірт пен мышьякті қолданады.
Металлдарды өндіретін және пайдаланатын өндіріс ... ... ... ... ... өзге жолдары бар. Олардың ішіндегі ең маңыздысы минералды жанармайларды жағу, әсіресе тасты көмірді жағу.
Адамзаттың шаруашылық іс-әрекетінің нәтижесінде жыл сайын ... ... ... ауыр ... ... - ... ... процесіне қатысатын металлдардың көлемімен тепе тең.
Өндірістік кәсіпорындар құрамында ауыр металлдар болатын түтін мен шаңды ауаға неғұрлым көбірек ... ... ... ... ... ... металлдардың концентрациясы соғұрлым көп. Қоршаған ортаның ауыр ... ... өсуі мен ... ... даму проблемаларының белсенді талқылануы нәтижесінде, 1972 жылы Стокгольмде БҰҰ - ның кезектен тыс сессиясында қорытынды құжат қабылданды. ... ... мен АҚШ - да ауыр ... ... ... ... ... іс-әрекеттер жасалды. Нәтижелері көп күттірген жоқ. 20 ғ-дың 80-ші жылдары өзендер мен көлдердегі ауыр металлдардың тұнуы азайды(2-сурет).
2 - ... 20ғ. Рейн ... ауыр ... ... ... ... ... шешілген жоқ. Индустриялды қалдықтардағы металлдардың негізгі массасы эмиссия көздеріне түседі. Нәтижесінде тірі организмдер импакты ауырлықты ... және ... ... ... ... пайда болады.
Ауыр металлдар біршама маңызды физиологиялық процестердің реттеуші және биокатализаторы құрамына қажетті компонент болып табылады. Осы себептен, олардың қоршаған ортада ... ... ... жағдайдағы концентрацияларының қатты өсуі тірі организмге өз әсерін тигізеді. Ғаламдық мониторингтің бірінші ... ... Р., 1973) 12 ... ... ... үш металл ерекшеленді: күкірт, қорғасын және кадмий.
Алайда кейінгі зерттеулердің нәтижесінде тағы 7 металл қауіпті деп танылды. Олар: ... ... мыс, ... ... никель, кобальт.
Техногенді биогеохимиялық аномалиялар шамасында әдетте екі зонаны бөледі. Біріншісі, ластаушы көзіне қосылған, ол ... ... ... ... ... Бұл ... ... өсімдік жамылғысы жоқ, топырақтың биокосты жүйесі бұзылған, топырақ жәндіктері мен микроорганизмдер біршама жойылған. Ал екіншісінде, біршама ... ... ... ... ... ... бөһлшектерінің жойылуы өте сирек. Бұл зонада табиғи ... ... ... сақталған. Алайда, оның компоненттерінде (топырақ, өсімдіктері, топырақ жануарлары) келешек ұрпаққа әсерін тигізетін ... ... ... ... ... ... ... аномалиялардың ұзындығы өсіп келеді - түсті металлургия зауыттары қорғасын, мыс, мышьяк, цинктің 5-20 км. радиуста шашырау ореолдарына себеп ... ... ... ... құрғақ дала жағдайында орналасқан ірі Шымкенттік қорғасын-балқыту зауытының ... ... ... ... 25-30 ... ... жетеді. 3-сурет.
3-сурет. Қорғасын-балқыту зауытынан пайда болған импакты биогеохимиялық аномалия аймағындағы металлдардың массасының таралуы. Шымкент, Қазақстан.
Аномалиялардың көлемі тек ... ... ғана ... ... ... ... істеу ұзақтығы мен технологияларына да байланысты.
Ластаушы көздерден алшақтаған сайын әр түрлі формадағы шашыранды элементтердің қатынасы да өзгереді. Бірінші зонада суда ... ... тек 5-10% ... ал көп ... ... мен ... ұсақ шаң ... бөлшектері құрайды. Зауыттардан алшақтаған сайын қорғасынның судаеритін формасының құрамы өседі: зауыттан 1,5 км. ... ол ... ал 4-5 ... - ... ... ... ластаушы көздердің маңында қатты шаңды бөлшектердің негізгі бөлігі шөксе, судаеритін формалар одан әрірек алыс жерге ұшады және ... қар ... ... түрінде жауады.
Металлдардың шашырауы металлургиялық және металлөңдейтін зауыттардың арқасында ғана болып қоймай, сондай-ақ, өзге де өндірістік кәсіпорындармен болады. ... ... ... ... мыс, ... қорғасын, уран және т.б. қосылады, соған сәйкес олар сол зауыттардың маңында шашырайды. Қағаз өндіру күкірттің ... ... ... ... ... өзіндік бір биогеохимиялық аномалиялары үлкен автомагистральдардың маңында пайда болады. Қорғасынның тетраалкиласын автомобильдің жүруін жақсарту үшін ... ... ... ... ... газдардан қорғасын оксид, хлорид, фторид, нитрат, сульфат секілді ұсақ ... ... ... ... ... ... қатты өзгерген. Қалалардың атмосферасының ластану қарқындылығын сипаттайтын көрсеткіш ретінде Эмиссионды жүктеме коэффицентін қолдануға болады. Оны Н.С.Касимов пен ... ... (1991): E = ... ... P - ... массасы, т/жыл; N - тұрғындар саны, мың адам.
Сонымен қатар, щаңды жүктемелердің көрсеткіші қолданылады. Ол кг.-мен есептелінеді.
1 - шаң ... ... ... ... 2 - шаң ... ... ... фон деңгейінде элементтердің таралуы.
4-сурет. Қала шаң-тозаңдары арқылы шашыранды элементтердің таралуы.
Пайдаланған әдебиет: Добровольский В. В. Основы биогеохимии: Учебник для ... ... ... ... -- М.: Издательский центр , 2003.

Пән: Химия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құқықтық реттеу механизмі (тетігі)6 бет
Дәрігердің кәсіби деформациясы9 бет
Кристалл және аморфты денелер4 бет
Материалдың механикалық сипаттамаларына әр түрлі факторлардың әсер етуі10 бет
Құрылыс конструкциялары және даму тарихы11 бет
"Қазақстан Халық Банкі" Ашық Акционерлік Қоғамының несие қоржынының жағдайын талдау53 бет
«Delta Bank» акционерлік қоғамының тәжірибесі негізінде тұтыну несиеcін ұйымдастыруды72 бет
«АТФ банк» акционерлік қоғамының қызмет нәтижелерін талдау35 бет
«Казагрофинанс» акционерлік қоғамының қаржы лизингін талдау57 бет
«Қазақстан Даму Банкі»АКЦИОНЕРЛІК ҚОҒАМЫНЫҢ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ПОРТФЕЛІН ҚАЛЫТАСТЫРУ ЖӘНЕ БАСҚАРУ ПРОЦЕСІН ТАЛДАУ36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь