Қазақстан Республикасының еңбек нарығы: негізгі тенденциялары және даму мәселелері

Кіріспе 3
1 Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі
1.1 Еңбек нарығы: қалыптасу негіздері мен шарттары 5
1.2 Еңбек нарығының негізгі элементтері 12
1.3 Дамыған және дамушы елдердегі еңбек нарығы 17

2 Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының қазіргі жағдайы және оның тенденциялары
2.1 Еліміздегі еңбек нарығының қалыптасу кезеңдері 28
2.2 Қазіргі еңбек нарығының негізгі үрдістері 38
2.3 Шағын қалалардағы еңбек нарығының жағдайы (Талдықорған қаласы мысалында) 51

3 Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерін жетілдіру
3.1 Шағын қалалардағы еңбек нарығын дамыту жолдары 58
3.2 Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің тиімділігін арттыру
62
Қорытынды
71
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 73
Тақырып өзектілігі. Жоспарлы экономикадан нарықтық экономикаға көшу барысында еңбек саласында айтарлықтай өзгерістер жүріп өтті, қызметкерді өндіріске қосу сияқты мемлекеттік реттеу жүйесінің орнына еңбек нарығы келді. Оның қалыптасуы мен қызмет етуі әлеуметтік салада терең қақтығыстар тудырды. Олар жұмыспен қамту саласындағы еңбек нарығының сегментациясы, ресми емес сектордың дамуы және жұмыссыздық сияқты құбылыстар түрінде көрініс тапты. Осыған байланысты еңбек нарығында өтетін үрдістерді зерттеу мен оны реттеу мүмкіншіліктерін іздестіру қажеттілігі туды.
Еңбек нарығының қалыптасуы және оны реттеу нарық экономикасының ең негізгі және күрделі мәселесі болып табылады.
Нарыққа көшу барысында жұмыс күші меншік ретінде қарастырыла бастады. Әрбір тұлға еңбегін өз бетінше ұсыну құқығына ие болды. Ал, жұмысқа орналасу көптеген меншік иелері негізінде жүзеге асатын болды.
Қазіргі күндері бүкіл әлем бойынша алғанда Қазақстан өз ішіндегі жұмыссыздықты ауыздықтай алған санаулы елдердің арасынан бой көрсетіп отыр. Елбасының еліміздегі халықтың әлеуметтік проблемаларын белсенді түрде шешу, әлемді кернеген дағдарыспен күресу жөнінде Үкіметке берген тапсырмаларының сәтті орындала бастағандығының бір көрінісі.
2011 жылдың наурыз айында Қазақстанда «Жұмыспен қамту- 2020» бағдарламасы қабылданды. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты тұрақты және нәтижелі жұмыспен қамту арқылы халықтың тұрмыс деңгейі мен табысын арттыру болып табылады.
Экономикалық реформа арықарай даму үшiн республиканың еңбек нарығы мен халықты жұмыспен қамту сферасында болып жатқан өзгерiстердi зерттеу өте маңызды болып табылады. Қазiргi уақытта жаңа еңбек қатынастардың қалыптасуы мен даму мәселелерiне аса назар аудару керек.
Ел Президенті Қазақстан халқына жолдауында ұлттық қауіпсіздік бағдарламаларының деңгейіне мықты демографиялық және әлеуметтік саясатын шығаруды біздің мемлекетіміздің алғашқы басымдықтарының көтеруі кездейсоқтық емес. Сондай – ақ ел басының Қазақстан халқына жолдауында адам ресурстарын дамыту Қазақстан үшін шешуші ұзақ мерзімді басымдылық болып табылмайтынын айтқан.
Республикадағы еңбек нарығының толық қалыптасуына демографиялық және көші-қон мәселелері де өз әсерін тигізеді. Осы құбылыстардың барлығы проблеманы теориялық та, тәжірибелік жақтан да өзекті деп есептеуге негіз болады.
Еңбек нарығының қалыптасу мәселесі ғылыми ғана емес, саяси көзқарас отбасы болып отыр және әлеуметтік сұрақтар экономикалық даму заңдылықтарымен тығыз байланысатын түйін болып табылады.
Нарыққа көшу барысында жұмыс күшін тиімді пайдалануға және оны жетілдіруге мүмкіндік беретін еңбек нарығын құру негізгі шарттардың бірі.
1 «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2008 жыл 6 ақпан
2 Қазақстан Республикасының еңбек туралы негізгі заң актілері, Алматы: Юрист, 2006.-88 б
3 Қазақстан Республикасының Еңбек Кодексі
4 Қазақстан Республикасының Конституциясы
5 Қазақстан Республикасының Халықты жұмыспен қамту туралы 2001 жыл 23-қаңтардағы Заңы
6 Қазақстан Республикасының міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы 2003 жыл 25-сәуірдегі Заңы
7 Қазақстан Республикасының Халықты әлеуметтік қорғау туралы 2001 жыл 27-маусымдағы Тұжырымдамасы
8 Қазақстан Республикасының Зейнетақымен қамсыздандыру туралы Заңы, Алматы: Юрист, 2006.- 72 б
9 Қазақстан Республикасының Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы Заңы, Алматы: Бико, 2004.- 16 б
10 Қазақстан Республикасының жергілікті мемлекеттік басқару туралы Заңы, Алматы: Юрист, 2006.- 28 б
11 Қазақстан Республикасының мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы Заңы, Алматы: Бико, 2005.- 15 б
12 Дилан Э., Линдсей Д.Е. Рынок микроэкономическая модель.- ағылшын тілінен аударма., Санкт-Петербург, 1992.- 343 б
13 Марценкевич В.И., Соболева И.Б. Экономика человека., Москва, 2006.- 286,121 б
14 Сатина М.А., Гибриков Г.Г. Основы экономической теории., Москва, 2005.- 163 б
15 Мелекьян Г.Г., Колосова Р.П. Экономика труда и социально-трудовые отношения., Москва, 2007.- 123 б
16 Мелекьян Г.Г., Колосова Р.П. Экономика труда и социально-трудовые отношения., Москва, 1997.- 623 б
17 Маслова И.С. Методологические вопросы занятости и регулирование рынка в новых условиях., Москва, 2009.- 8, 9 б
18 Исмаилова Л.Э. Факторы спроса и предложения на рынке труда., Москва, 1993.- 24 б
19 Кабдиев Д.К. Экономическая теория: важнейшие категории и понятия., Алматы, 1993.- 85 б
20 Исмаилова Л.Э. Факторы спроса и предложения на рынке труда., Москва, 2007.- 24 б
21 Фарберова Э.Н. Политика занятости в условиях массовой безработицы: из опыта восточно-европейских стран., Труд зарубежом, 2003.- №3
        
        Мазмұны
Бет
Кіріспе
3
1
Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі
1.1 Еңбек нарығы: қалыптасу негіздері мен шарттары
5
1.2 Еңбек нарығының негізгі ... ... және ... елдердегі еңбек нарығы
17
2
Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығының қазіргі жағдайы және оның тенденциялары
+
2.1 Еліміздегі еңбек ... ... ...
2.2 ... еңбек нарығының негізгі үрдістері
38
+
2.3 Шағын қалалардағы ... ... ... ... ... мысалында)
51
3
Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерін ... ... ... ... ... дамыту жолдары
58
3.2 Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің тиімділігін арттыру
62
Қорытынды
71
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
73
Кіріспе
Тақырып өзектілігі. Жоспарлы ... ... ... көшу ... ... ... айтарлықтай өзгерістер жүріп өтті, қызметкерді өндіріске қосу сияқты мемлекеттік реттеу жүйесінің орнына еңбек нарығы келді. Оның ... мен ... етуі ... ... терең қақтығыстар тудырды. Олар жұмыспен қамту саласындағы еңбек нарығының сегментациясы, ... емес ... ... және ... ... ... түрінде көрініс тапты. Осыған байланысты еңбек нарығында өтетін үрдістерді зерттеу мен оны реттеу мүмкіншіліктерін іздестіру қажеттілігі туды.
Еңбек ... ... және оны ... нарық экономикасының ең негізгі және күрделі мәселесі болып табылады.
Нарыққа көшу барысында жұмыс күші меншік ретінде ... ... ... тұлға еңбегін өз бетінше ұсыну құқығына ие болды. Ал, жұмысқа орналасу көптеген меншік иелері негізінде жүзеге асатын болды.
Қазіргі ... ... әлем ... ... ... өз ... жұмыссыздықты ауыздықтай алған санаулы елдердің арасынан бой көрсетіп отыр. Елбасының еліміздегі халықтың әлеуметтік проблемаларын белсенді түрде шешу, ... ... ... ... ... Үкіметке берген тапсырмаларының сәтті орындала бастағандығының бір көрінісі.
2011 жылдың наурыз айында Қазақстанда бағдарламасы қабылданды. Бұл ... ... ... ... және нәтижелі жұмыспен қамту арқылы халықтың тұрмыс деңгейі мен табысын арттыру болып табылады.
Экономикалық ... ... даму үшiн ... ... ... мен ... жұмыспен қамту сферасында болып жатқан өзгерiстердi зерттеу өте маңызды болып ... ... ... жаңа еңбек қатынастардың қалыптасуы мен даму мәселелерiне аса назар аудару керек.
Ел ... ... ... ... ... ... бағдарламаларының деңгейіне мықты демографиялық және әлеуметтік саясатын шығаруды біздің мемлекетіміздің алғашқы басымдықтарының көтеруі ... ... ... - ақ ел ... ... ... жолдауында адам ресурстарын дамыту Қазақстан үшін шешуші ұзақ мерзімді басымдылық болып табылмайтынын айтқан.
Республикадағы еңбек нарығының толық қалыптасуына демографиялық және ... ... де өз ... ... Осы құбылыстардың барлығы проблеманы теориялық та, тәжірибелік жақтан да ... деп ... ... ... ... ... ... ғылыми ғана емес, саяси көзқарас отбасы болып отыр және әлеуметтік сұрақтар экономикалық даму заңдылықтарымен тығыз байланысатын түйін ... ... көшу ... жұмыс күшін тиімді пайдалануға және оны жетілдіруге ... ... ... нарығын құру негізгі шарттардың бірі.
Бұл мәселелердің жоғары деңгейлі теориялық және тәжірибелік мәні осы дипломдық жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... - ... ... ... қатынастардың қалыптасу спецификасын анықтау және өтпелі экономика жағдайында ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бұл жұмыста келесі міндеттерді шешу қажет болды:
* еңбек нарығының теориялық және ... ... ... ... және ... ... Қазақстан Республикасындағы толық еңбек нарығының қалыптасуы мен дамуына әсерін зерттеу;
* республикадағы еңбек ... ... ... тенденцияларды анықтау;
* еліміздегі еңбек нарығын реттеу шараларының тиімділігін бағалау.
Дипломдық жұмыс объектісі - ... ... ... еңбек нарығы.
Дипломдық жұмыс пәні болып еңбек ... ... ... ... ... қайта құрулар саналады.
Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығы. КР еңбек нарығын реттеу және ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда белгіленген ұсыныстар жұмыстың ғылыми жаңалығын құрайды.
Дипломдық жұмыстың теориялық және әдістемелік негізі экономикалық теория классиктері еңбектерінің қорытындысы, шетелдік және ... ... ... ... ... жұмыспен қамту және еңбек сұрақтары бойынша Заңдары, мерзімді басылымдар болды.
Дипломдық жұмыстың ақпараттық көздері: Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика агенттігі мен ... ... ... және ... ... ... Министрлігінің мәліметтері.
1 Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі
1.1 Еңбек нарығы: қалыптасу негіздері мен шарттары
Экономикалық ... ... ... ... ... ... - ... нарығын қалыптастыру, өйткені, ол нарық жүйесінде ерекше орынға ие және нарықты құраушы ... бірі [12, 343 бет]. ... ету ... ... ... ... мәселелермен, қоғамдағы демографиялық үрдістермен және адамның өмірі мен бос уақытын реттеп ... заң ... ... ... ... трансформациялау жолына түскен постсоветтік елдердің көптеген мәселелерінің шешімі еңбек нарығын қалыптастыру мен реттеу болып отыр. Бірақ, ... ... ... ... ... социалистік қызметтің теориясы мен тәжірибесінде нарықтың бұл түрін реттейтін қажетті білім жинақталмаған еді.
Социалистік жүйе шеңберінде нарықтық ... ... ... ... ... ететін тиісті еңбек мотивациясы жасалынбады. Социализм кезіндегі еңбекті басқарудың икемсіз механизмін, еңбек ... ... ... дер ... ... жаңаша, икемді механизмге ауыстыру керек болды. Нарықтық экономикадағы мұндай механизм - еңбек нарығы. Дәл осы еңбек ... ... ең ... ... ресурс болып табылатын еңбек облыстар, салалар, фирмалар, мамандықтар бойынша таратылады. Халықаралық ... ... ... нарығы жеке меншікке, қоғамдық демократиялық институттарға негізделген және бәсекеге түспейтін жеке сала ретінде өмір сүре ... ... көп ... ... қол ... құрылым ретінде көрінетіндіктен, оған қандай да бір талдау мен болжам жасау қиын. Ол әсіресе, тіркелген ... ... ... тыс ... процестерде көрініс табады. Еңбек күші сұранысы мен ұсынысы дисбалансының арқасында шынайы түрдегі жұмыссыздық пен ... ... ... ... ... еңбек нарығының қалыптасуы мен нарықтық экономиканың құрылуы тығыз байланыста жүруі керек. Еңбек нарығын қалыптастыру ... ... ... ... де ... ... ... қатар, еңбек нарығын қалыптастырудағы мәселелер кең көлемді теориялық, демографиялық сұрақтарды қамтиды, ал ... ... бұл ... ... ... әдіс-тәсілдерді қажет етеді. Нарықтық қатынастардың қалыптасу үрдісіндегі еңбек нарығының нақты рөлін білу ... ең ... ... ... ... алу ... нарығына берілген анықтамалар сан алуан, оларды төмендегідей етіп топтастыруға болады.
Тар мағынасында, ... ... ... ... ... ... пен ... үйлестіруші механиз ретінде:
а) Еңбек нарығы бұл - ... ... ... ... мен ... ... саласы. Бұл жерде жұмыс жасағысы келетіндер мен жұмысшыларды жалдаушылар кездеседі [13, 121 б].
б) Еңбек нарығы бұл - еңбек ... ... ... алу ... ... ... Бұл кезде еңбек нарығына фирмалар, кәсіпорындар арасында жұмыс күшінің еркін қозғалып отыру сипаты тән. [14,163 б].
Кең ... ... ... ... ... ... барлығы осы нарық саласының қатысушылары болып табылады:
а) Еңбек нарығы - ... ... ... ... еңбек қоғамдық ұйымдардың нақты жүйесін көрсетуші болып табылады және сұраныс пен ұсыныс заңы ... ... ... ... ... ... етеді [15,16, 123,623 б].
б) Еңбек нарығы - жұмыс күшіне ... ... пен ... жиынтығы. Осы екі жиынтықтың негізінде еңбек нарығы экономикалық ... ... ... шаруашылық қызметтері бойынша бөледі. Бұл жерде жұмыс күші мен өндіріс құралының қосылуына әкелетін жұмыс ... мен ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде біріншілерінің еңбекке деген, екіншілерінің еңбекақы қажеттіліктері қанағаттандырылады.
в) ... ... - ... ... мен ... субъектілері әрекеттесіп, жұмыс күшінің, жұмыс орнының көлемі мен құрылымын анықтайды [17,8-9 б].
Бәсекеге қабілетті шынайы ... ... ... мен ... етуі ... ... байланысты шарттарды қамтиды:
* меншік формаларының көптүрлілігі;
* босатылған жұмыскерлерді оқыту және қайта даярлау;
* жұмыскерлерді жалдау формаларын түбегейлі өзгерту;
* жұмыс күшіне ... пен ... ... ... жалпы нарықтық орта;
* экономикалық бостандық немесе еңбек нарығындағы субъектілердің таңдау еркіндігі;
* еңбек нарығындағы субъектілердің ықтимал мобильділігінің ... ... ... ... ... қайта жаңарту;
Еңбек нарығын қалыптастырудағы нарықтық қатынастардың дамуы ең біріншіден, мемлекеттік меншікті қайта жаңарту үрдісін жеделдетумен анықталады. Еңбек нарығының қалыптасуындағы негізгі ... бірі - ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық түрінің көптүрлілігі. Еңбек нарығын қалыптастыру көп жағдайда, сол ... ... ... ... мен ... және соның негізінде қалыптасатын басқару мен өндірістегі ұйымдастырушылық құрылымдарға, яғни, кооперативтерге, шағын кәсіпорындарға, ... ... ... ... байланысты.
Осындай кәсіпорындар шеңберінде жұмысшыны еңбектен бюрократиялық шектеуді тоқтатуға, еңбек ұйымының мақсат-функциялары мен төлемдері байланыстырылып қосылған жұмыскерлер қарамағында ... ... ... мүмкіндік бар. Бұл өзгерістер өз кезегінде жұмыскерлерге экономикалық тұрғыда тиімді мінез-құлық тудыртып, қарқынды және өнімді еңбек етуге әсер еткізеді. ... ... ... ... ... ... ... көшу, жаңадан пайда болып келе жатқан еңбек нарығында қақтығыстық жағдай туғызуда. Меншік формаларын өзгерту жұмысшыны босату процесінің интенсивтенуіне әкелді. ... ... ... шарт ... ол - ... ... оқыту мен қайта даярлау. Бұл жағдайда жұмыскерлер арасында нақты жұмыс орны үшін бәсеке өсе бастайды. Еңбек нарығының қалыптасуымен бірге ... ... ... мінездемесі де жоғарлайды. Бұрынғымен салыстырғанда жұмыс күшіне жаңаша талаптар қояды. Олар: кез-келген орындағы өндірісті дамытуға үлес қосу, сипаттамалық және ... ... тез ... ... қиын өнімдердің жоғары сапалығын қамтамасыз ету, өндіру әдістерін әр кез жаңартып отыру арқылы бұйымдардың өзіндік төмен құнын ... ... ... және ... емес қызмет ету формаларының барлық түрлерін жекешелендіру (индивидуализациялау).
Келесі шарт - жұмысшыларды жалдау ... ... ... ... жалдау процесі жұмысшы мен меншік иесі арасында жасалынған келісім-шарт негіздерінен тұруы қажет. Ол екі жақтың құқықтары мен жауапкершілігін ... ... ... ... болуы мүмкін. Мұндай келісім әрбір кәсіпорынмен міндетті түрде анықталуы қажет. ... ... ... ... нарығының дамуына тұрақты және тиімді жағдай жасап отыр.
Енді бір ... ... ... ... ... пен ұсыныс болуы керек. Еңбек нарығы жұмыс күші сұранысы мен ұсынысы ... ... ... ... сұраныс жұмыс күшіне деген қоғамдық қажеттіліктің көлемі мен құрылымы негізінде анықталады. Мұндағы ... ... ... - ... жалдамалы жұмыс күшіне төлем жасай алу қабілеті.
Жұмыс күшіне сұраныс экономиканың даму деңгейіне және өндірістегі технологиялық факторларды дұрыс ... ... ... ... ... ... ... факторлар жұмыс күшіне сұранысты жоғарлатушы және төмендетуші болып бөлінеді.
Жоғарлатушы факторларға: белсенді ... ... және жаңа ... ... ... ... күні ... қысқарту, демалыстарды ұлғайту жатады. Төмендетуші факторларға: ғылыми техникалық прогрес пен өндіріс тиімділігінің артыу, белсенді еңбектілікке мотивацияларды күшейту, ... күші ... ... ... ... ... ... жұмыс жасауға дайын азаматтардың жастық, білім, кәсіби біліктілік деңгейлері бойынша анықталады. Жұмыс күшін ұсынуға бірден-бір әсер етуші - ... ... ... ... қабілетті халық санының өсуі және туу деңгейі. Айтылғандардан басқа, маңызды факторлардың бірі ... ... ... ... ... ... және ... топтардың экономикалық белсенділік деңгейін айтуға болады. Әрбір уақытта еңбек нарығында өз қызметін ұсынушы еңбекке қабілетті халық екі топқа бөлінеді: ... ... ... ... және ... ... бірақ жұмыс іздеп жүргендер (жұмыссыздар). Еңбекті ұсыну бұл - еңбек нарығында жұмыс күшін ұсынатын ... ... ... ... жиынтығы [19].
Жұмыс күшін ұсынуға күрделі әсер ететін фактор - көші-қон процесі. Көші-қон процесі еңбек ... ... ... ... ... ... ... төмендетеді. Халықтың көшіп-қонуына түрлі себеп болуы мүмкін. Мысалы, экономикалық дамымаушылық пен теңсіздік, қарулы шиеленістердің орын алуы, авторитарлық режимдер, ал ... осы ... ... шоғырланған жағдай әсер етуі мүмкін.
Жұмыс күшін ұсыну мен еңбекке деген сұраныс еңбекақы деңгейіне байланысты. Ал, мемлекет ішінде кездесетін әлеуметтік-психологиялық, ... ... мен ... ... бұл ... ... ... еңбекке қабілетті кез-келген тұлғаның жұмыс жасау немесе жасамау еркі оның тұлғалық сапасы мен ерекшелігіне, қоғамдағы еңбектің ... ... ... ... ... дініне, сонымен қатар, мемлекеттің салық саясатына да байлнысты. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мемлекеттің халықтың аз қамтамасыз етілген бөлігі мен ... ... ... ... ... ... ... кемуіне айтарлықтай әсерін тигізеді.
Жұмыс күшін ұсыну ... ... ... ұсынуды жоғарлатушы және төмендетуші болып бөлінеді. Бірінші факторға халықтың оңтайлы табиғи өсуі, ... оң ... ... ... беру ... ... ... екіншісіне кері табигғи өсу, миграцияның кері сальдосы, халықтың өмір сүру жағдайын жақсарту және ... ... ... ... ... ... ... жасауы үшін жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныс арасындағы тепе-теңдікті сақтау керек. Сұраныс пен ... ... ... ... ... ... Сұраныс пен ұсыныс тепе-тең болған жағдайда еңбек нарығының конъюктурасы бірқалыпты болады, егер ... ... асып ... ... ... конъюктурасы деффицитті, ал керісінше жағдайда, еңбек артықшылығы конъюктурасы туындайды.
Еңбек нарығы белсенді түрде қалыптасып дамуы үшін бесінші шарттың болуы ... ол - ... ... ... ... ... ... бәсекенің орын алуы ғажайып жағдай емес. Еңбек нарығында қатаң таңдау жүреді, ең ... ... ... ... ... мен ... нарық аямайды. Бірақ, нарық білікті еңбектің болуын қамтамасыз етіп, еңбек етуге үлесін қосқан азаматтың нақты ... ... ... ... ... ... әр кез кездесетін және оның алға жылжуын анықтайтын терең процестер болып жатады. Еңбек нарығы арқылы негізгі үш ... ағын ... ... ... ... (материалды-техникалық элементтер), адамның құрылымдық дамуы (жалпы және кәсіби ... өнер ... ... ... ... ... дамыту (мемлекеттік және класстық құрылым, меншік қатынастары, өнеркәсіптік байланыстар). Бұл үш элемент қоғамдағы прогрес негізін қалыптастырып, оның маңызды мазмұнын құрайды.
Тиімді ... ... ... ... үшін алтыншы шарт, яғни, экономикалық еркіндік немесе субъектілер үшін таңдау еркіндігі қажет.
Әрбір адамның өзінің еңбек ету ... ... етуі ... - ... ... ... еңбекке қатысу немесе қатыспау еркіндігі. Жұмыскер өзіндік ... мен ... сай ... ... ... құқылы.
Тағы бір шарт - субъектілердің жоғары мобильділігі. Мобильділік - ... ... ... ... байланысты жұмысын ауыстыра алу дайындығы мен қабілеті. Жұмыс күшінің ... ... ... ... мен ... ... дайындық жағдайлары әсер етеді. Жұмыс күшінің мобильділігі түрлі: кәсібиаралық, салааралық және аймақаралық болады. ... ... ... ... ... пен ... теңдестіріп, еңбек ресурстарының бірқалыптылығын жөндеуге мүмкіндік бар. Мобильділіктің белгілі бір түрін бағалауға немесе бағаламай қалуға ... ... ... ... ... ... еңбек нарығын қалыптастыруда маңызы зор.
Соңғы шарт - ... ... ... қайта құру. Еңбек нарығының инфрақұрылымы деп - жұмыс күшінің тауарға айналу саласының дұрыс қызмет етуі үшін ... және ... ... ... ... Бұл жиынтыққа жұмыспен қамту орталықтары, оқыту және қайта даярлау мекемелері, қоғамдық жұмыс институттары, жұмыс күшін сатушылар мен ... ... ... ... ... актілер кіреді.
Еңбек нарығының қызмет етуін жеңілдету жолында көптеген мекемелер мен кеңес беру ... ... ... ... ... ... оның ... инфрақұрылымын құрайтын институттардың жұмысымен қатар жүреді.
Бұл ұйымдар ... ... қоры ... аймақтық деңгейде есеп жүргізуге, бос жұмыс орындары мен вакантты қызметтер жайлы барлық ақпараттарды білуге, халыққа ... ... ... ... мен ... ... хабардар етуге және оларды лайықты жұмысқа орналастыруға міндетті. Сонымен қатар, кәсіби дайындықты ... ... ... ... жұмыспен қамту, уақытша жұмыссыздарға қолдау көрсету, республикааралық хабар алмасу мәселелерімен де айналысуға міндетті.
Еңбек нарығын қалыптастыру, әсіресе оны реттеу заң және ... ... ... етілуін талап етеді.
Көп жағдайда еңбек нарығының қалыптасуына қоғамның барлық саласында болып жатқан әлеуметтік-экономикалық ... әсер ... ... ... көшу ... ... және ... Еуропа елдері мен жаңа тәуелсіз мемлекеттер үшін өте ауыр ... ... ... ... тән ... ... ... келеді. Мысалы, дағдырыстық: өндірістің құлдырауы, қолайсыз демографиялық процестер. Оған бірден-бір себеп - ... жүйе ... ... ететін шаруашылық механизмнің деформациясы.
Еңбек нарығын қалыптастыру мен болжау нарықтық механизмнің ажырамас бөлігі. Оның ... ... ... ... ... керек: өндірістің ары қарайғы құлдырауын болдырмау, жаппай ... жою, ... өмір сүру ... жақсарту.
Тауар нарығымен салыстырғанда, еңбек нарығы қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық, демографиялық ... ... ... ... реттейтін құқықтық, заң актілерімен тығыз байланысты.
Осы жерде еңбек нарығы ... ... ... ... ... айту қиындығын байқаймыз. Егер өнім, тұрғын үй, валюта нарығын шынайы көруге болса, еңбек нарығы қол жетерліксіз құбылыс ... ... ... жүйеден қалған сәйкессіздіктер Орта және Шығыс Еуропа ... ... ... тоқырауына, көптеген заңды және жеке тұлғалардың инвистициялауларының ... ... ... ... ... меншік формаларының өзгерісі мемлекеттік кәсіпорындарындағы мамандардың қысқаруына әкелді. Жұмысшының ары қарайғы еңбек ... ... төрт ... ... ... ... 1) ... секторда қала беру немесе жекеменшік сектордың бірінде жаңа жұмыс табу; 2) жұмыссыз статусын иемдену; 3) кәсіби біліктілігін жаңарту; 4) ... ... ... тастап кету; Еңбек нарығын қалыптастыру үрдісі өтпелі ... бар ... ... ... өткен жоқ. Мысалы, Орта және Шығыс Еуропа елдеріне мемлекеттік ... ... ... күрт төмендеуі тән болса, жаңа тәуелсіз мемлекеттерде жұмыспен қамтылғандар санына қарағанда, өндіріс көлемі айтарлықтай кеміді, негізгі ... ... ... Кәсіпорындар жаппай жұмыстан босатылуды тоқтатуға тырысқандықтан, жұмысшылар ресми түрде ең төменгі ... ... ... ... қала ... ... кәсіпорынның белгілі жеңілдіктерін иемденіп, бейресми сектордағы қосымша жұмыстарын жалғастырды.
Еңбек нарығы жұмыс күші ... күрт ... ол өз ... ... ... ... ... талап етеді, ал оның көлемі жұмысшының кәсіби біліктілігіне және өндіретін өнім сапасына байланысты.
Өтпелі кезеңнің басында, Орталық Еуропа елдері мен ТМД ... ... ... ... өзгерістерге бейімделіп кетуіне күмәнданушылар көп болды. Бірақ, еңбек нарығы өтіп жатқан үрдістерге лайықты жауап қайтарды. Ол жауап үш ... ... ... құрылымы мен деңгейі өзгерді, жұмыссыздық басқарудың жаңа мезханизміне ... ... адал ... пен ... ... ... күш болды. Реформаның алғашқы жылдарында ОЕЕ мен ЖТМ барлық ... ... ... ... салыстырғанда, жалақының төмендеуі байқалды. Ал, қазіргі уақыттта бұл елдерде жалақыны бөлу ... ... сай ... ... [21, ... экономистер еңбек нарығының икемділігі түсінігін түрлі пайымдаған. Мысалы, ағылшын экономисті Г. ... ... ... икемділігін деп түсіндіреді. Мишон бойынша еңбек нарығының икемділігі бұл - жұмыс күшін басқару, әсіресе ... ... ... ... мәнінде еңбек нарығының икемділігі бірнеше негізгі аспектілерден ... ... ... ... ... ... ... деңгейі мен құрылымының икемділігі, кәсіпорын деңгейінде адамдар ресурстарын басқару икемділігі және жұмыс уақытын реттей алу икемділігі.
Еңбек нарығы ресурстар нарығына ... ... ... ... негізгі функцияларды атқарады: 1) өнімдер қалайша өндіріледі; 2) қызмет көрсетулер ... ... 3) кім үшін ... ... ... өз ... ... сай бағаларға байланысты. Арзан еңбек ресурстары ... ... ... ... ... байланысты шаруашылық жүргізудің экстенсивті және интенсивті тәсілдері мен жұмыспен қамтудың интенсивті және ... ... ... ... ... ресурстар нарығы нақты өнім кім үшін өндірілетінін анықтайды. Нарықта ресурстар бағасы анықталмағандықтан, жиынтық өнімнің қай ... өз ... ... ... ... ... берілетіні де бекітілді.
Еңбек нарығының маңызды қызметінің келесісі - ... пен ... ... ... ... ... анықтау. Бұл жерде меншік субъектілері мен жұмыс күші субъектілерінің еркін ... ... ... ... ... баға ... болатын сұраныс пен ұсыныс арасындағы динамикалық тепе-теңдік те бар. Мұндай үрдістер дамыған нарықтық жағдайда ғана мүмкін.
Осы ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызды. Теория бойынша ол - тұтастай еңбек нарығы, ... ... ... ... зерттеушілер еңбек нарығының екі жақтылығын анықтап отыр. Яғни, олардың анықтауынша бұл ... ... ... жұмыс күші нарығы немесе біртұтас жұмыс күші нарығының екі сегменті бар. Бұл сегментацияның жеңілдетілген формасы бастапқы және ... ... ... ... ... күші ... сияқты нарықтардың болуымен сипетталады.
Бастапқы, тәуелсіз жұмыс орындарын жоғары және орта кәсіптік ... бар ... ... ... басқарушылар мен администраторлар және жоғары кәсіби білікті жұмысшылар иемденеді. Олар жоғары жалақы ... ... күші ... ... ... ... ... персонал және біліктілігі орта мамандар жұмыс атқарады. Бұл жердегі жұмыспен қамтылу мен жалақы деңгейі ... ... ... ... ... ... орындары арнайы дайындық пен айтарлықтай біліктілікті ... ... ... ... көрсету саласындағы жұмысшылар, біліктілігі жоқ қызметкерлер жатады. Мұндай жұмысшылар кіші-гірім фирмалар мен ... ... ... ... дамыған елдердің кейбіреулерінде еңбек нарығы сегментациясының жаңа түрі ... ... а) тез ... келетін ғылымтану өндірістерін қамтитын нарық; б) дәстүрлі экономика саласындағы нарық.
Еңбек нарығының сегментациясын оның ішкі және ... ... ... ... ... болады. Сыртқы нарықта жұмыс күші фирмалар мен кәсіпорындар, ... ... ... ... ... Ал ішкі ... ... - жұмыс күшінің мобильділігін қамтыған жабық нарық. Ішкі нарықта сыртқы нарықты қанағаттандырмау мүмкін, ал, ол өз ... ... ... мен ... сай келетін мамандықтар бойынша оқытуды көздеуі мүмкін.
Еңбек нарығын функционалды жүктеу, жұмыс күші ... ... мен ... бойынша аккумуляциялау, қалыптастыру мен басқару деңгейлері арқылы сегменттеуге ... Бұл ... ашық және ... ... ... ... Ашық ... нарығына жұмыс күшіне деген барлық сұраныс пен ұсынысты жатқызуға болады, сонымен қатар, оны тіркелген және ... ... ... болады.
Кәсіпорындардағы қор ретіндегі артық жұмыс күші, яғни, жұмыс жасап жатқандар, бірақ кез-келген уақытта одан айырылып қалуы мүмкін жұмысшылар жасырын ... ... ... еңбек нарығының қалыптасу мәселелеріне жасалған анализ келесідей қорытындыға әкелді:
* еңбек нарығы - ... пен ... ... ... және ... тиімді пайдалануды қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық қатынастар жиынтығы.
* ... ... ... ... ... ... ... келеді, өйткені, еңбек сипатының өзгеруі әкімшілік-құқықтық күштерге емес, экономикалық көзқарастарға ... ... ... ... ... әрбір индивидтің жұмыс күші жекеменшік ретінде қарастырылады.
- еңбек нарығының қызметіне байланысты кез-келген адам өз ... мен ... ... ... түрі мен қызмет саласын еркін таңдай алады.
- еңбек нарығында азаматтардың еңбек жағдайы мен оны ... ... ... ... отырып, жалдау мен жұмыстан шығару мүмкіндігі жүзеге ...
- ... ... ... біліктілігін ескере отырып индивидуалды табыстарды басқаратын нарықтық тетік болып отыр.
1.2 ... ... ... ... ... ... нарықтық экономиканың құрамдас бөлігі ретінде қарастырған еңбек нарығына ... ... ... ... ... еңбек нарығын құрушы 3 негізгі элементті атап айтуға болады:
* ... ... ... ... ... ... жалпы түрде сұраныс пен ұсыныс заңына тәуелді бола тұра, басқа товар нарықтарынан айтарлықтай айырмашылығы бар нарық ретінде ерекшелінеді. Бұл жердегі ... ... тек ... және ... ... ... ... бірге, жалақыға тіптен қатысы жоқ әлеуметтік-психологиялық факторлар да жатады.
Қазіргі заманғы еңбек нарығы - көпжақты және күрделі ... ... оның ... ... ... ... бар. Постсоветтік елдерде, соның ішінде Қазақстанда еңбек нарығының теориялық негізін өндірістегі экономикалық жағдайлардың өзгеруімен түсіндіреді. Кейбір экономистердің ... ... ... түсінігі қатар жүреді [24,25,26]. Сондықтан, түсінігінің мәні жұмыс күшінің тауарлық сипатымен, бағасымен ... ... ... еңбек ресурстары мен жұмыс күшінің сандық және сапалық жағынан балансын теңдестіретін механизм болып ... ... ... ... берушілер мен жұмыс күші меншік иелерінің нақты жұмыс орны бойынша құқықтық-экономикалық ... ... Бұл ... пен ... ... ... ереше қатынастар.
Еңбек нарығының ішкі құрылымын анықтай отырып, келесідей өзара байланысты элементтерді бөліп көрсетуге болады:
* еңбек нарығының субъектілері - ... ... ... ... мемлекеттік емес ұйымдар.
* еңбек нарығының негізгі объектілері ретінде жұмыс ... ... ...
* мақсаты - толық жұмыспен қамту, экономикалық өсу, әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық.
* факторлар - ... ... ... ... ... ... нарығының қалыптасуы мен қызмет етуі бірқатар өзара байланысқан ... ... а) ... ... ... пен ... ұсынатын тәуелсіз субъектілердің көптігі. б) нарық субъектілерінің қарым-қатынасын реттейтін құқықтық актілер. в) ... ... ... ... - ... ... ... икемділігі, мемлекеттік, аймақтық, кәсіпорындық деңгейде адам ресурстарын басқару, аймақтық-кәсіби мобильділік, еңбекақы ... ... ... ... етуге итермелеген мобильділік.
* принциптер - қызмет ету мобильділігі, ... ... ... мобильділік, еңбек етуге итермелеген мобильділік.
* функциялары - ондірісті экономизациялау, жұмыс күші бағасын анықтау және ... өнім ... ... таңдау.
* институттар - жеке және ұжымдық еңбек ... ... ... ... басқаруға қатысу.
* ұйымдар - жұмыс берушілер ұжымы, жұмыспен қамту ... ... ... ... ... ... терең құрылымдық өзгерістерге ұшырады. Еңбек нарығы жұмысшылар мен кәсіпкерлер әсер етуінде бола тұра, мемлекеттік араласу да ... ... ... ... ... ... пен ұсыныс спецификалық факторлардың әсер етуімен қалыптасады. Жұмыс ... ... ... ... ... ... ... демографиялық
* миграциялық
* әлеуметтік-экономикалық
* мемлекет қызметі, кәсіподақтар
* өндіріс факторларының өзара ауыстырылуы
* орташа мөлшері
Еңбек нарығының ... ... ... жиынтығына байланысты түрлі болуы мүмкін. Мысалы, жұмыс күшіне сұраныс пен ұсыныстың қалыптасу сипатына және жұмыс күшін сатушылар мен ... ... ... пен ... арақатынасына әсер ете алу қабілетіне байланысты еңбек нарығының келесідей түрін бөліп көрсетуге болады:
* бәсекелестік
* сатып алушылар ... ... ... нарығы жағдайында жалақы төленетін фирмаларда жұмыс күшін ұсыну артығымен болады. Ал, жалақысы төмен ... ... ... ... қиындықтарға ұшырайды. Осы уақытта бұл жердегі ескі кадрлар өз ... ... ... ... ... ... ... еңбек нарығы бір ғана алып кәсіпорны бар ... тән. ... ... ... ... топ жұмысшыларын жалдай отырып, оларға сәйкесінше аз көлемде жалақы ... ... ... өз ... ... түседі.
Еңбек нарығының құрылымына келесідей компоненттерді жиі кіргізеді:
* ... ... ... нарықтық механизм;
* жұмыссыздық және онымен байланысты әлеуметтік төлемдер;
* нарықтық инфрақұрылым;
Еңбек нарығының механизмі жұмыс берушілер мен еңбекке ... ... ... ... мен ... ... ...
Еңбек нарығы түсінігіне тек қана әлеуметтік-экономикалық категориялар емес, сонымен бірге, тарихи қалыптасқан ... ... ... ... ... де кіреді. Сондай факторлардың бірі - жұмыссыздық.
Экономист ғалымдар жұмыссыздық феномені мен жұмыссыздық формаларына көп ... ... ... сол ... ... ... жүйеленбеген.
Экономиканы реформалаудың қазіргі кезеңіне жұмыссыздықтың барлық негізгі формалары тән, бірақ олар бірқатар ерекшеліктермен айрықшалынады.
1-кесте - Жұмыссыздық формаларын жіктеу
Жұмыссыздық ... ... ... болу сипаты
Адамның қатынасы
-Фрикциондық
-Институционалды
-Өз еркімен
Еріксіз ашық
Пайда болу сипаты
Ұзақтығы бойынша
Тарау орны бойынша
-Циклдық
-Құрылымдық
-Технологиялық
-Маргиналды
-Ұзақ мерзімді
-Қысқа ... ... болу ... ... тығыздығы
-Мезгілдік жұмыссыздық
-Жұмыспен шамадан тыс қамтылу салдарынан пайда болған жұмыссыздық
-Жұмыс уақытын толық пайдаланбаудан болған ... с к е р т у - [15] ... ... автор құрастырған
Фрикционды жұмыссыздық жұмысшыны бір жұмыс орнынан екіншісіне ауыстыру кезінде пайда болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... табылады. Фрикционды жұмыссыздыққа өз еркімен жұмыс іздеушілер немесе жұмыстан босатылуына байланысты өз қабілетіне сай жаңа жұмыс іздеп жүрген азаматтар ... ... ... формасының пайда болуына еңбек нарығындағы түрлі жетілмеген мәселелер себеп болды. Бұл жұмыссыздық ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейде оның қоғам үшін қаждеті де бар. Мысалы көптеген жұмысшылар төмен өнімді, төмен ... ... ... орындарынан жақсы жерлерге ауысады. Соның арқасында жұмысшылар жоғарғы ... ... ... ресурстары рационалды бөлінеді, сәйкесінше ұлттық өнімнің көлемі жоғарлайды.
Құрылымдық жұмыссыздық - фрикциондық жұмыссыздықтың тереңдей ... және ... ... ... ұзақ ... негізінде пайда болады. Нәтижесінде жұмыс күшінің құрылымы жаңа жұмыс ... ... ... ... ... және ... ... бойынша жауап бере алмайды. Еңбек нарығындағы мұндай құрылымдық диспрпорциялар қосымша оқытуларды немесе аймақтық-салалық орын ауыстыруды ... ... ... ... ... ... ... беруі салдарынан пайда болады.
Технологиялық жұмыссыздық ғылыми-техникалық үрдісте болған өзгерістерге байланысты жұмыс күшін ... ... ... Бұл ... ... ... ... өзгеруін талап етеді. Өндірістің техникалық базисіндегі қайта құрулар өндірістің барлық заттай элементтерін өзгертіп, жұмыс күшіне ... ... ... ... ... ... ... жаңа өндірістік талаптарды қанағаттандыруы да екі талай еді.
Классикалық жұмыссыздық - еңбекақы шығындары өнім ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздық - экономикалық циклдармен байланысты. Осы ... ... ... ... ... ... ... және жоғарлаудан кенет кризиске әкелуі мүмкін.
Жоғары дамыған нарықтық экономикасы бар шетел, ТМД және ... ... ... ... күресу тәжірибесі нарықтық экономиканың қызмет етуінің толық процесін көрсете алмады, сондықтан жұмыссыздықтың тек ғана өтпелі сипаты мен ... ... ... ... негіз бар.
Еңбек нарығының құрылуы жұмыс күшінің барлық ... ... ... ... ... кәсіпорындар ең алдымен өндіріс шығындарын азайтуға тырысады, соның нәтижесінде, артық персонал қысқарады. Сөйтіп, ... ... ... ... оның ... ... ... байқалады.
Экономиканың циклдық дамуы негізінде еңбек нарығында экономикалық циклдың кезеңдерінде түрлі өзгерістер байқалады. Нарыққа көшудің алғаш ... ... ... ... қажеттіліктің азаюы мен жұмыссыздықтың өсуі байқалады. Сондықтан экономикалық өсудің тұрақты жағдайын қамтамасыз етудегі адам факторын дұрыс бағалай білу ... ... ... үшін ... ... күші ... ... сияқты капитал рөлін актқарады.
Оукен заңына сәйкес: ағымдағы ... ... 1 % ... ЖҰӨ 2,5 % ... әкеледі [27, 387 б]. Сәйкесінше, жұмыспен қамтудың жоғары деңгейін ұстану тиімді экономикалық өсімді қамтамасыз ... ... ... мен ... арасындағы тығыз байланыс көптеген факторларға байланысты:
- өндіріс қаражаты үшін ... ... ... кәсіпорындардың өндіріс көлемінің азаюы кезінде жұмыс істеушілер санын ... қалу ... бар, ... мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға ие, ал, жекеменшік сектордың мұндай жағдайдағы мүмкіндігі шектеулі).
- мемлекеттің ақша-несие саясаты (төмен пайыздық мөлшерлеме)
Жұмысбастылық деңгейін ... қалу ... бұл ... ... тек ... ... ... мүмкін, өтпелі экономикада жеңіл ақша-несие саясатын қолдану нарықтық ... ... ... ... ... қорытынды шығаруға болады: еңбек нарығын кең және тар ... ... етуі ... ... ... ... динамикалық жүйесі; жұмыс күші, еңбек және жұмысбастылық еңбек нарығындағы негізгі ... ... ... ету ... ... ... ... сұраныс пен ұсынысты қалыптастыруға қажет анықталады; жұмыспен қамтылудың барлық аспектілерінің көпфакторлығы нақты әлеуметтік-экономикалық жағдайда қамтамасыз ... ... - ... ... бір ... ... ... соның ішінде өтпелі кезеңнің негізінде қажет болмай қалумен байланысты болатын әлеуметтік-экономикалық құбылыс.
1.3 Дамыған және дамушы елдердегі еңбек нарығы
Қазіргі заманғы жағдайда ... ... ... жолы - адам ... ... ... қарым-қатынас шекарасын кеңейту. Мемлекеттер арасындағы күшейтілген қаржы-экономикалық қатынастар әлемнің әр түпкіріндегі ... ... ... ... ... ... Осының нәтижесінде әлемдік экономикалық авангардқа кіретін елдердің стандарттарына бағытталған біріңғай товар, қызмет көрсету және ... ... ... болды.
Жұмыс күшінің әлем бойынша қозғалысы - халықаралық еңбек нарығының ... алып ... ... пен ... ... әлемдік қауымдастықтың ақпараттық-инновациялық дамуы себеп болды. Бүгінде ең ірі халықаралық-аймақтық ... ... бес түрі ... ... ... таяу ... ... латынамерикалық, африкандық. Бұл еңбек нарықтары заңнамалық рұқсатты ... ... мен ... шеңберінде алады. Жаһандық көлемде қол жеткізілген әлеуметтік-экономикалық деңгей ... әлем ... ... ... ... екі ірі ... ... дамыған аймақ халқы және дамушы аймақ халқы. ХЕҰ мәліметтері бойынша бірінші топқа әлем ... 18,7 % ... ... 81,3 % жатады.
Жалпы халық саны ішіндегі 15 ... ... ... ... халық бұл аймақтарда бір-бірінен айтарлықтай өзгешеленеді.
Сурет 1- Әлемнің дамыған және аз дамыған аймақтарындағы халықтың экономикалық белсенділік деңгейі, ... ... әлем ... ... ... төмендеу тенднциясына ие. Мысалы, 2000 пен 2010 жыл аралығында ... ... 1,2 % ... Дамыған аймақта кему 0,7 % құраса, аз дамыған ... 1,6 % ... ... аймақтардағы экономикалық белсенділіктің аз болуы осы елдердің еңбекке қабілетті жастағы халықтың экономикалық белсенді емес болып келуіне байланысты.
Халықтың экономикалық белсенділігі ... ... да ... Оған ... ... ... ... 2 - 2000-2010 ж.ж. аралығындағы континенттер бойынша халықтың ... ... ... (%)
Еуропа индустриалды дамыған елдердің бірқатарын қамтығанына қарамастан, бұл жердегі халықтың экономикалық ... ... да ... және кему ... Халықтың экономикалық белсенділігінің жоғарлауы Латын Америкасы мен Кариб бассейні елдеріне қатысты.
Әлем аймақтарындағы халықтың экономикалық белсенділігі гендерлік сипатты ... ... Оны ... суреттен байқауға болады.
Сурет 3 - Дамыған және дамушы елдердегі 2005-2010 ж.ж. аралығындағы халықтың жыныс бойынша экономикалық белсенділігі
Көріп отырғанымыздай, әлемдегі ... ... ... ... ... ... өте жоғары және бұл жағдай он жыл ішінде бірқалыпта қала берген. Бірақ, дамыған аймақтарда ... ... ... 2,5 % ... ал ... ... ерлердің үлесі 1,8 % кеміген. Әлемнің дамыған аймақтарындағы әйелдердің экономикалық белсенділігі 1,0 % өскен, сөйтіп, экономикалық ... ... ... ... ... 2005 ... 19,4 % болса, 2010 жылы 15,9 % ... ... ... ... ... ... азайып, жыныстар арасындағы белсенділік көрсеткіші айтарлықтай көбейді.
Әйелдер мен ерлердің экономикалық белсенділігі әлем континенттері бойынша да өзгешелінеді. Бұған ... ... ... ... 4- Әлем континенттері бойынша ерлер мен әйелдердің ... ... ... экономикалық белсенділігі
Диаграмаддан байқағанымыздай, ерлер мен әйелдердің континенттер ... ... ... ... емес. Мысалы, Азия мен Африка елдерінде 2005 жылмен ... 2010 жылы ... мен ... ... ... ... Ал, ... Америкасы мен Кариб бассейні елдеріндегі экономикалық белсенділік ерлерге қарағанда әйелдерде жоғары ... Бұл ... ... ... ... ... деңгейі 2005 жылғы 19,0 %-дан, 2010 жылдағы 15,3 %-ға азайды. Солтүстік Америкада да 16,1 %-дан 13,3 %-5а ... ... ... мен ... ... елдеріндегі айырмашылық 35,7 %-дан 27,8 %-ға дейін қысқарды.
Осы талдаудан аңғарғанымыздай, халықтың экономикалық белсенділік жағдайы ... ... ... ... ... 5 - Дамыған және дамушы елдердегі ерлер мен әйелдердің жас аралықтары бойынша экономикалық белсенділігі
Көріп отырғанымыздай, ... ... ... ерлердің экономикалық белсенділігі 30-44 жаста туындаса, ал, дамыған аймақтағы ... ... ... 30-49 жасқа дейін болады екен. Әйелдердің белсенділік динамикасы біршама өзгешеленеді. Егер, дамыған аймақтарда бұл көрсеткіш 25-49 жасқа дейін болса, аз ... ... 30-44 жас ... ... ... экономикалық белсенділік 15-34 жас арасында. Бұл кезеңде жас азаматтар оқу ... ... ... жинайды. Мұндай процестің қарқынды үрдісі дамыған елдерде жүруде. Мысалы, халықтың жалпы ... ... осы ... жастар 13,7 % құраса, олардың 6,5 % экономикалық ... ... Аз ... ... ... халық санының 18,9 % жастар құрап, 10,5 % экономикалық ... ... ... ... ... ... 15-24 жас ... жас азаматтардың 47,5 % ғана еңбек нарығына ... ал, аз ... ... 55,7 % ... ... Ең ... ... белсенділік төменгі жас топтарында байқалады. Соның ішінде, 15-24 жас ... топ. Бұл оқу ... жас ... ... ... экономикалық белсенді емес халық құрамына кіретіндер.
Экономикалық белсенді халық құрамынан шығып қалу қаупінде үлкен жас тобындағы азаматтар тұр. ... олар ... ... ... ... мүмкіндігі төмен, сондықтан экономикалық белсенді емес халық құрамына ауысуы ықтимал.
ХЕҰ мәліметтері бойынша әлемдегі қарттар (65 жастан жоғары) үлесі 7,4 %, ... ... ... аймақ халқының үлесі 15,3 %, ал аз дамыған елдер үлесі 5,5 % тең.
Әлемдегі экономикалық белсенді халықтың негізгі бөлігін жеке және ... ... ... ... ... ... қызметтермен айналысатын азаматтар құрайды. Индивидтің жалданбалы немесе өзін-өзі жұмыспен қамтуы әр бір елдегі демографиялық, экономикалық, әлеуметтік сипаттамалар жиынтығымен ... ... ... ... жағдайы өте күрделі мәселе, және ең алдымен қол жеткізілген экономикалық, технологиялық, техникалық даму ... ... ... ... экономиканың динамикалық өсімі байқалады, әсіресе, жұмыспен қамтылуға жақсы жағдай жасайтын дамушы елдерде. Бірақ, халықаралық еңбек ... ... ... өсу мен ... ... ... байланыс әлсіреген.
1999-2000 ж.ж ЖІӨ 1 % өсуі әлемдік жұмыспен қамтылу деңгейін 0,30 % ғана өсірді. Мысалы, бұл ... ... ... 0,38 % ... Жұмысбастылықтың ең жоғары деңгейі экономикалық өсім 0,5-0,9 % құрағанда болады. Мұндай үрдіс Таяу Шығыс, ... ... Оңт. ... ... тән. ... ... ... аграрлық секторы дамыған елднрде құрылып отыр. Олар экономиканың ресми емес секторына жатады және өндіру қарқыны төмен болып сипатталады. ЖІӨ-ді жаңа ... ... ... және ... ... үшін тиімді пайдалана алмаған елдер өздерінің материалдық жағдайын жақсарта алмайды. 2008 жылы әлемдік ЖІӨ-ң көлемі 4,3 % өскенімен, кедейлікте ... 500 млн. ... 14,5 ... ... ... шыға алды.
Жұмыспен қамтылудың аймақтық ерекшеліктері демографиялық баға, экономикалық потенциал, ... ... ... ... ... ... ... ресурстарының интеллектуалды потенциалы да үлкен рөл атқарады. Дамыған елдердегі технологиялар мен ақпараттық коммуникациялардың қарқынды дамуы ... ... ... ... ... ... ... негізгі проблемасы - өнімді еңбек етудегі шектеулі мүмкіндіктер. Өйткені, бұл ... ... ... жұмысшыларға арналған және төмен еңбекақы төленетін жұмыс орны сегменттері қалыптасты. Жұмыспен қамту ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Сурет 6 - Әлем елдеріндегі сағатпен төленетін еңбек, (АҚШ доллары)
Айта кететін мәселе, 1999-2000 жыл аралығында ... ... ... ... ... ... ... салыстырғанда айтарлықтай жоғары қарқынмен өсті. Жалақы мәселесіндегі алшақтықтың ұлғаюы білікті еңбекке деген сұраныстың көптілігі мен ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі. Осы себепке байланысты, кез келген дамушы ел инновацияны ... ... ... әлемдік нарыққа кіре алмайды.
Бірқалыпты емес даму деңгейі тән Еуропа елдерінің жұмысбастылық динамикасы келесі суретте көрсетілген.
Сурет 7 - ... пен ... ... ... ж.ж. ... ... қамтылу динамикасы, (экономикалық белсенді халыққа % шаққанда)
Көріп отырғанымыздай, бұл аймақтарда жұмыспен қамтылу деңгейінің өсімі байқалады. Жұмыспен қамтылудың ең ... ... ... (75,9 %), ... (74,8 %), ... (73,2 ... Еуропа елдеріндегі еңбек ресурстарын тиімді пайдалану саласындағы оңтайлы өзгерістерге қарамастан, дамыған экономикасы бар елдер мен постсоветтік елдердегі жұмыспен ... ... ... ... әлі күнге дейін үлкен. Мысалы, Польшадағы жұмыспен қамтылу коэффициенті 52,8 %, Болгарияда 55,8 %, Венгрияда 56,9 %, ... 57,6 % ... Бұл ... Даниямен салыстырғанда 23,1; 20,1; 19,0; 18,3 % төмен.
Жұмыспен қамтылу саласындағы ... ... ... ... ... ... ... әйел рөлін жақсарту жолындағы оңтайлы өзгерістерге қарамастан, бірқатар елдерде еңбек, ... ... ... ... ... ерлер мен әйелдер арасындағы диспропорция байқалады. Әйелдерге қатысты нақты және жасырын дискриминацмя орын алуда. Оған ... ... ... ... ... ... нарығындағы әйелдердің әлсіздік деңгейі әлемнің дамыған аймағы - Еуропамен салыстырғанда ерлер мен әйелдердің ... ... ... ... ... ... ... арасындағы ең жоғары деңгейі Нидерландыда (79,9%), Данияда (79,8%), Кипрде (79,2%) байқалған. Ал, ең ... ... ... (58,9%) мен ... (60%) ... отырған жағдайлардың бірі ретінде Еуроодақ елдеріндегі экономикалық тұрғыда белсенді әйелдер арасындағы ... ... ... айта кету керек. 1997-2005 жылдар аралығында жұмыспен қамтылғандар үлесінің айтарлықтай өсімі Ирландияда (45,9%-58,3%), Италияда ... ... ... ... қамтылу саласындағы әйелдер үлесінің көбеюі барлық елдерге тән болмады. Польшадағы әйелдердің жұмысбастылық деңгейі жоғарыда келтірілген жылдары 51,3 %-46,8%, ... ... ... ... қамтылған әйелдердің ең аз үлесі 2005 жылы Мальтада 33,7% құрады. Түркі еліндегі көрсеткіш 24,3% тең.
Жаһанды шеңберде ... ... ... ... үлкен сұранысқа ие емес және көп жағдайда толық жұмыспен қамтылмаған, аз ... ... ... жұмыс атқарады. Көптеген нашар дамыған аймақтарда,мысалы, Шығыс, Солт.Африка, ... ... ... ... ... ... қамтылуы төмен болып отыр.
Әйелдер мен ерлердің жұмыспен қамтылу деңгейінің өсімі ресми емес секторда болады. Мұндай сектордағы жұмыс орындарына еңбек ... ... ... шығу үшін ... ... ... тән. ХЕҰ мәліметі бойынша 1994-2004 жылдар аралығында Сахараның оңтүстігінде күніне 1 АҚШ долларына өмір сүретін жұмысшылар саны 28 млн.адамға ... Ал, 2005 жылы ... саны 2,5 млн ... ... Бұл ... ең жоғары үлесі кіреді. Ауыл халқы кедейлігінің негізгі себебі - ... ... ... ... еңбек өнімділігінің төмендігі. АҚШ-ғы ауылшаруашылық қызметшілерінің әр біреуінің өндірген өнімі Вьетнамдықтармен салыстырғанда 650 есе көп. Сондықтан ... ... ... ... ... аграрлық сектордағы еңбек тиімділігін жоғарлату көзделуде.
Еңбек нарығы саясатына сәйкес, еңбекке қабілетті жастағы экономикалық ... ... ... ... ... субъективті және объективті себептерге байланысты лайықты жұмыспен қамтыла алмайды.
Бірқатар елдерде жұмыссыздықты анықтаудың екі тәсілі қолданылады. Біріншісі - ... ... ... ... ... ... ... екіншісі - ХЕҰ критерийлеріне сәйкес, жұмыс күшін талдау. Бірақ, қолданылған екі тәсілдің мәліметтері шын мәнінде ... сай ... ... Атқарушы органмен жұмыссыз деп танылған азаматтар саны шындықтан алшақ, себебі олардың көбісі арнайы келіп тіркеуге тұрмайды. ХЕҰ қаулылары ... ... ... ... жасамайтын азаматтар кірмейді, тек бір мезгілде үш негізгі критерийге жауап беретін азаматтар кіреді. Олар: ... ... ... ... ... ... ... жұмыс іздегендер, белгілі уақыт аралығында жұмысқа кірісіп кетуге дайын азаматтар.
Мемлекеттер мен әлем ... ... ... ішкі және ... даму ... ие. ... ... өзі жұмыссыздықтың жоғарлауын тоқтата алмады. 2000 жылы әлемде 160 млн.адам жұмыссыз қатарында болды, ал 2005 жылдың ... ... саны 191,8 ... ... 1995 ... ... бұл ... 34,4 млн.адамға артық. Жұмыссыздардың жартысынан көбісі 15-24 жас аралығындағы жастар.
Жұмыссыздықтың ең жоғары көрсеткіші Латын Америкасы мен Кариб ... ... ... ... ... саны 2004 ... 2005 жыл ... 1,3 млн.адамға көбейсе, жұмыссыздық деңгейі 0,3%-дан 7,7%-ға жеткен.
Оңт.Шығыс Азия мен Тұнық мұхит елдеріндегі жұмыссыздық 6,1%, Оңт.Азияда 4,7% ... ең аз ... ... Азия ... - 3,8% болып тіркелді.
Еуропа елдері жаңа жұмыс орындарын құру ... ... ... ... және жұмыссыздық деңгейінің өзгеруін жібермеді. Әйтседе, Еуропаның бірқатар елдеріндегі жұмыспен қамтылу жағдайы жақсармады. Мысалы, Ирландиядағы жұмыссыздық деңгейі 1995 ... ... 2005 ... ... Испанияда 18,4%-9,2% төмендесе, Германияда керісінше 8,0%-9,5% және Грецияда 9,2%-9,8% өсті.
Еңбек ... ... және қол ... деңгейге байланысты әр бір ел халықты әлеуметтік қорғаудың өзіндік моделін жасауда. ХЕҰ бағалауы бойынша, ... ... ... ең ... ... Австрия, Бельгия, Дания, Германия, Исландия, Испания, Люксембург, Норвегия, Франция елдеріне тән. Бұл елдердегі жұмыссыз болып қалудан сақтандыру шеңберінде төленетін ... ... мен ... ... өтте ... Сонымен қатар, жұмыссыздықты тұрақтандыруға байланысты қосымша заңнамалардың көпттігімен сипатталады.
Орташа әлеуметтік қорғау деңгейіндегі елдерге Австралия, Ұлыбритания, Канада, Америка ... ... ... және ... өзгешеліктермен ерекшклінеді, сондықтан әлем елдеріндегі жұмысбастылық пен жұмыссыздық ... ... ... ... бар ... Қазақстан Республикасындағы қазіргі еңбек нарығының жағдайы және оның тенденциялары
2.1 Қазақстан ... ... ... ... ... ғасыр табалдырығында Қазақстан мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізді. Саяси реформалар еліміздегі түбегейлі экономикалық қайта құрулармен қатар жүрді. Қазақстан ... ... ... ... өтті, елдегі хаос бірте-бірте ауыстырылды, инфляцияға қарсы саясат ... ... ... тоқырау мен жаппай тоқтауы тұрақты өсуге ауысты. Еңбек нарығында ... ... ... ... ... ... сәйкес кезеңдер бойынша қарастыруға болады [29].
Бірінші кезең - ... ... ... ... ... келе ... ... нарығы постсоветтік кеңістіктегі басқа да еңбек нарықтарынан еш ерекшеленбеді. Қазақстандық экономиканы реформалау өндірістің тоқтауына, кәсіпорындардың банкротқа ұшырауына, гиперинфляцияға ... ... Ал, бұл ... ... ... ... ... жағдайды өршіктірді. Қысқарып қалған кәсіпорындар мен өндіріс орындарындағы жұмысшылар ұзаққа созылған төленбейтін демалыстарға ... ... ... Осындай жағдайлардың барлығы жұмыспен қамту жүйесіне өзіндік кері ... ... ... ... ... ақпараты бойынша шаруашылық байланыстың үзілуі салдарынан 1991 жылы 205 мың жұмысшысы бар 200 жуық ... ... ... ... 18 ... ... емес ... уақытына көшіп, 40 мың адам еріксіз демалысқа шығарылды. Ал, 1995 жылы 480 мың жұмысшыны құрайтын 1600 кәсіпорын толық және жартылай ... өз ... ... Бұл ... ... акционерлік қоғамдықтар болып қайта құрылған жеңіл және тамақ өнеркәсібіндегі кәсіпорындар ... емес ... ... 133 мың ... бар 435 ... ... ... 215 мың адам мәжбүрлі демалыста болды, олардың 80% ешқандай төлем төленбейтін.
Ресейлік ... ... ... 1993 ... ... ... ... енуіне кейінгі кәсіпорындардың толықтай немесе жартылай жабылуына, әкелінетін өнімге екі ... ... ... ... болды. Осы жағдай салдарынан ресейлік кәсіпорындармен тығыз байланыста болған облыс ... ... ...
Қазақстан экономикасын реформалаудың алғашқы кезеңдеріне тән құбылыстардың біріне - ... ... ... ... ... мен оның ... өсуі жатқызуға болады.
1991-1995 жылдары республикада жұмыспен қамтылғандардың қысқаруы мен ... ... ... ... ... жұмыспен қамтылғандар 1991 жылы 7716,2 мың адамды ... ол ... 1995 жылы 6551,5 мың ... ... 1995 ... ... жартысынан көбін 29 жасқа дейінгі жастар мен кішкентай балалары бар әйелдер құрады. Сонымен ... бұл ... ... ... ауыл ... болды.
Экономикада болып жатқан өзгерістерге байланысты осы жылдары ... ... ... ... ... да өзгерді. Статистика агенттігінің ақпаратына сүйенсек, 1991 жылы жұмыспен қамту органдарына ай-сайын 30 мың адам ... ... ... ... ... орналастырылып, 6-8 мың адам жұмыссыз деп танылатын. Жасырын жұмыссыздық есебінде ай-сайын 170-220 дейін кәсіпорын ... ... ... бұл ... ... ұзақтығы бір айдан артық емес еді. 1991 ... ... ... ... 1995 жылы ... ... органына 280 мың адам көмек сұрап келген.
Жұмыспен ... ... ... осы ... ... жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде жоғары емес еді, бірақ, жасырын жұмыссыздықты қосқанда оның мөлшері айтарлықтай жоғары еді. Мысалы, 1993 жылы ... ... ... 1,1% болса, 1995 жылы 1,2% жетті. Ал жасырын жұмыссыздықты қосқандағы деңгей 1993 жылы - 9,5%, 1995 жылы - 11,9% ... ... ... ... ... жұмыспен қамту саласындағы үрдістердің шын мәніндегі жағдайын түсінген халық екінші рет барып тіркелудің қажеті жоқ деп иесептеді.
Аталған кезеңдегі экономикалық ... ... ... үшін сол ... ... ... қала берді. Көптеген азаматтардың басқару саласында белсенді араласуға кенеттен кері әсер туды. Экономикалық саясаттың негізгі бағыттары әлеуметтік басымдықтардан ... ... ауып ...
Бұл кезеңде ауыр жағдайда республиканың ондаған кіші және орта ... ... ... ... ... ... да түсті.
Өндірістің бір түрімен ғана шұғылданатын бір-екі кәсіпорны бар шағын қалалар экономикалық ... мен ... ... ... ... ... депрессивті қалаларға айналды. Осының салдарынан халықтың өмір сүру сапасы төмендеді.
Жартылай жұмыссыздық негізінен орта және ұсақ ... ... ... ... құрылыс, ауылшаруашылық өнеркәсібін қамтыды.
Көптеген ауылдық аймақтардағы келешектегі өндірістің даму перспективасы жойылды. Осы жағдайда қалалар мен облыстарды банкрот деп ... ... ... олар - кәсіпорындар емес еді. Сондықтан бар бкәсіпорындарды сақтап қалу немесе белгілі уақытты талап ететін жаңа ... ... құру ... туды.
Өнеркәсіп саласындағы жағдай кіші және орта қалалардағы жоғары кәсіптік білімі бар азаматтардың алыс және жақын шетелге кету ... ... ал бұл ... өз ... мемлекет ішіндегі миграцияны күшейтті [30, 4 б].
Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша, 1991-1996 жылдары ... 4004,3 мың адам ... 2729,6 мың адам ... ... ... ... 1274,7 мың ... құрады. Көшіп кеткендердің 30-34% алыс-жақын шетелге қоныс аударды.
Сонымен қатар, ... ... көшу ... да ... ... ... ... келгендер өздерінің білім деңгейлерінің төмендігі мен еңбектік тәжірибесінің жоқтығынан қала жастарымен бәсекелесе алмады.
Қазақстандағы жұмысбастылықтың ... ... ... ... бар орыстар мен этникалық немістердің миграциясы әсер етті.
Пайда болған жағдайды жақсарту мақсатында шағын және орта бизнесті дамытк керек болды, яғни, орта ... құру ... ... ... және орта ... ... бағытталған мемлекеттік саясат қалыптасқан жағдайға әсер етуі керек еді [31, 7 б]. Сөйтіп, Қазақстанда басқа тәуелсіз республикалардағыдай жеке ... дами ... Егер 1991 жылы ... ... ... халықтың 3% жеке бизнес немесе кәсіпкерлікпен айналысса, 1995 жылы бұл көрсеткіш 1 млн.адамға немесе 15% жетті [32]. Айта ... бір ... бұл ... ... ... жатқан кәсіпкерліктер әрекет етуге қабілетсіз кооперативтерге айналды.
Жұмыс күші нарығында пайда болған кәсіби-білікті құрылым өндіріс саласында ... ... ... ... ... сезінбеді. Халықшаруашылығындағы азаматтардың жартысынан көбі біліктілігі төмен мамандар болып қала берді. Осы жағдайдың қайшылығы - өзіндік ... ... ... соң ... ... ... ... өсуі.
Жұмыспен қамту саласындағы мұндай мәселелерді жаңа жұмыс орнын ашу, еңбек нарығына сай кәсіби білікті ... ... ... ... ... ... ... жақсарту керек болды.
Дегенмен бұл кезеңде жүрген қайта оқыту жұмыстары жоғары кәсіби ... сай ... ... ... саласында жаңа, сапалы, өзгерістер құрылды. Өндіріс секторында жұмыс жасайтын азаматтарды өндірістік емес салаға ауыстыру ... ... ... саладағы жұмысбастылықтың төмендеуі бірқатар себептерге байланысты еді: ТМД ... ... ... ... байланыстың жоюлуы, білікті мамандардың миграциясы немесе олардың жеке кәсіпкерлікке, бизнеске кетуі.
Материалды ... ... ... ... ... байқалса, өндірістік емес саладағы жұмыспен қамтылғандар саны аса өскен жоқ, өйткені өзін-өзі ... ... саны ... келе ... ... ... ... 1991-1995 жылдар аралығын қорытындыласақ, бұл жылдары өткен экономикалық реформалар, мемлекеттік құрылымдарды қайта құру, жалақыны уақытылы ... ... ... ... жұмыспен қамтылғандар санының азаюына соқтыртты. Ең көп қысқарған жұмысшылар саны өндіріс, құрылыс, ауылшаруашылық салаларында кездесті. Мұнда жұмыс жасайтын ... ... ... кез-келген өтпелі экономиканың сипаттауышы болып табылады.
Бүгінгі күнгі көзқараспен ... сол ... ... ... өндірістің құлдырауын, қаржы, несие, салық саласындағы болған олқылықтарды анық көрсетсе, ал жұмыссыздар санының артуы дұрыс ұйымдастырылмаған мемлекеттік экономикалық ... ... ... 1991-1995 жылдарға экономикалық даму қарқынының төмендеуі, жұмыссыздар санының өсуі сияқты тоқырау процестері тен болды.
Екінші ... - ... ... ... ... ерекшеленді. Бұл кезеңде Қазақстандық еңбек нарығында жаңа акценттер пайда болды. Алдыңғы кезеңмен салыстырғанда барлығы принципиалды түрде өзгеше еді. ... ... ... ... ... ... ... бойынша бөлудегі құрылымдық жылжуларда байқалды. Яғни, меншік атаулылары ауыстырылып, жаңа қызмет етуші субъектілер пайда болды. Статистика ... ... ... 1999 жылы Қазақстандағы меншік нысандары бойынша тіркелген заңды тұлғалар саны 10919 адамды құрады, оның ішінде ... ... - 18583 (18,2%), ... - 81437 (79,9%), ... ... ... - 1899 (1,9%) адам құрады.
2-кесте - ... ... ... ... ... ... бойынша бөлу
Барлық жұмыспен қамтылғандар
Соның ішінде
Мемлекеттік салада
Жекеменшік салада
Шетел қатысуын-сыз, аралас ... ... ... ... жыл
Қазақстан
6518,9
2386,7
3066,0
956,2
29,0
81,0
Солтүстік
1828,0
624,4
909,6
279,3
15,8
12,3
Орталақ
686,7
277,5
193,5
151,3
1,6
62,8
Оңтүстік
2371,6
922,5
1391,1
240,6
1,3
5,7
Шығыс
672,1
220,4
317,1
132,2
2,3
0,1
Батыс
856,5
342,1
354,7
181,9
7,4
0,1
1999 жыл
Қазақстан
6105,4
1399,4
4585,4
119,9
0,7
Солтүстік
1546,2
352,3
1169
24,9
Орталақ
599,8
135,8
400
64
Оңтүстік
2436,6
542,0
1872,4
21,5
0,7
Шығыс
677,9
157,9
517,8
2,2
Батыс
844,9
211,4
446,2
7,3
Е с к е р т у - ҚР статистика агенттігінің 1996-1999 ж.ж. мәліметтері бойынша құрастылыған
Кестеде көрсетілгендей, ... ... ... қамтылғандар саны қысқарып, жеке және шетелдің қатысуы бар аралас ... бұл ... өсіп ... ... ... Қазақстанның барлық өңіріне тән.
Көрсетілген үрдіс қарқыны өндірістің құлдырауынан болған мәжбүрлі босату мен мемлекеттік кәсіпорындарды заңдастыру ... өсе ... ... төртінші жұмысшы құрылыс, сауда, қоғамдық тамақтану ұйымдарынан босатылған болса, әрбір бесінші көлік, өнеркәсіп саласынан ... ... ... ... ... ... ... бойынша бөлуді кестеден қарастырайық.
3-кесте - Қазақстанның 1996-2000 жылдар аралығындағы еңбек ресурсын қызмет ... ... ... ... жеке ... ... ... жұмыспен қамтығандар
1567,5
2157,2
2304,4
2679,9
170,9
Діни қызметкерлер
3,5
4,1
6,9
Жұмысапен қамтылғандар
157,9
163,8
167,5
Экономикалық белсенді емес халық
1650,5
1373,5
1418,6
1343,6
81,4
Оқушылар
610,9
588,6
615,1
663
108,5
Жұмыспен қамтылмағандар
1039,7
784,9
803,5
680,6
65,4
Е с к е р т у - ҚР ... ... ... ж.ж. мәліметтері бойынша құрастырылған
Кестеден көріп отырғанымыздай, 1996-1999 жылдар ... ... ... ... ... саны төмендеді, ал фермерлік шаруашылықтағы, оқудағы және шағын бизнестегі өзін-өзі жұмыспен қамтыған халық саны күрт өсті.
Жұмыспен қамту құрылымында 1997 жылы тек ... ... ... жұмыспен қамтығандар саны 33,3% құрады. Жұмыспен қамтудың бұл саласы тұрақсыз болғандықтан, ... алу ... ... еңбек нарығында жаңа жұмыс орындары ашылды. Бұл жұмыс орындарын шынайы экономика секторында құру өнеркәсіптік өндіріс көлемінің өсуіне ... ... емес ... ... ... ... ... заңды тұлғаларға қызмет көрсететін арнайы фирмалар ашылды. Бұл ... ... ... ... ... - ... ... жұмыстан босаған қызметкерлер еді.
Жұмыспен қамтуда құрылымдық қайта құрулар жүргізу жұмысбастылық статусы бойынша жұмыс ... ... ... ... ... ... ... республикадағы 2000 жылы жалданбалы жұмыс жасайтындар саны 4 млн.адамды құрады. Жалданбалы жұмысшылардың жалпы санының 2,3 млн.орта және ірі кәсіпорындарда ... ... кіші ... - 756,2 мың, ал, ... ... ... ... қамтылғандар саны 247,6 мың адамға жетті [34, 33 б].
Сонымен қатар, өндіріс, су, отын, ... ... ... және қаржы қызметінде жұмыс атқарушылар санының артуы байқалды. 2000жылы жұмыспен қамтылғандардың жалпы санының ішінде ... жеке ... ... ... ... саны 47% құрады [35]. Көрініп отырғандай, жұмыспен тиімді ... ... көп ... кіші кәсіпорындарда көрініс тауып отыр.
Қазақстанның жұмыспен қамту құрылымында өнеркәсіп, көлік және білім беру саласында жұмыспен қамтылғандар саны да ... ... ... ... ... түрі ... өнеркәсіп саласы 1998-1999 жылдар арасында өз үлесін 24,6%-дан ... ... ... ... ... ... үлестік салмағы жағынан алғашқы орында.
Еңбек нарығындағы жұмыссыздардың ... ... ... ... ... үлесі өсуде. Мысалы, 1996 жылғы жұмыссыздардың 40%-ң арнайы мамандығы болмаған.
Қарттармен салыстырғанда жастар арасында және ... ... ... ... ... ... ... деңгейде болды. 1997 жылдың басында 30% ерлер мен 36% әйел адамдары бір жыл шамасында жұмыс іздеген. Олардың 29% ... ... ... ... ... болған.
2000 жылы жұмыссыз деп танылған азаматтардың ішіндегі аз қамтамасыз етілген отбасыларға материалды көмек тағайындалды. Мұндай көмектің 2000 жылғы орташа көлемі - 1260 ... ... ... 1999 жылы - 1190 ... ... ... ... өткен жұмыссыздық қиыншылығы әйелдер арасында өткір болды. 1998 жылы жұмыссыз деп танылған әрбір тоғызыншы әйел жоғары білімді болса, әрбір үшіншінің ... орта ... ... ... ... ... ... кішкентай бала тәрбиелесе, 50% көпбалалы аналар еді. Ал ... ... ... дәл осы кезде әйелдер саны көбейді [36, 40 б]
4-кесте - 1996-1999 жыл аралығындағы жұмыс күші ... ... ... ... саны
Өсу қарқыны,%
1996 жыл
1999 жыл
1996-1999 ж.ж.
Қазақстан
561996
363409
64,5
Солтүстік
141248
95889
67,9
Орталақ
58318
49360
84,6
Шығыс
77964
48131
61,7
Оңтүстік
183137
101860
55,6
Батыс
101329
67369
66,5
Е с к е р т у - ҚР ... ... ... ж.ж. ... ... құрастырылған
Кестеден байқағанымыздай, республиканың барлық аймағында, әсіресе шығыс өңірінде жұмыс күшінің ұсынысы әлсіреген. ... ... ... ... ... сол ... тіркелген жұмыссыздардың 18,5% лайықты жұмыспен қамтылмаған. Жұмысқа орналасқандардың жалпы санынан ... ... - 4,4 мың ... ... іздеп келген 88,9 мың әйелдің 8,3 мыңы жұмысқа ... 16-29 жас ... ... ... азаматтардың 54,2 мың жастардың 7,3 мыңы лайықты жұмыспен қамтылмады.
1990 жылы байқалғандай, бұл ... де ... ... ... қамтылғандар көп емес еді.
Еңбек ресурстарының азаюына еңбекке қабілетті халықтың миграциясы себепші болды. Күннен күнге қазақстандық еңбек нарығының қалыптасу жағдайы ... ... - ... қамтылған халықтың жастық және жыныстық құрылымы
Жұмыспен қамтылған барлық халық ішіндегі үлесі
Ерлер
әйелдер
Барлығы
58,0%
42,0%
Еңбекке қабілетті жастан кішілер
66,5
33,5
Еңбекке қабілетті жастағылар
58,2
41,8
Еңбекке қабілетті жастан үлкендер
37,9
62,1
Е с к е р т у - ҚР ... ... ... бойынша құрастырылған
Жоғарыда келтірілген кесте жұмыспен қамтылғандар арасында ерлердің үлесі көп, ... ... ... кіші ... арасында да ерлер саны салыстырмалы түрде жоғары. Ал, еңбекке қабілетті жастан үлкендер ішінде әйелдердің саны айтарлықтай көп. Тағы бір айта ... ... ... ... ... ... қабілетті жаста қысқаруы, сонымен қатар, өндірістегі жасөспірімдер мен үлкен жастағылар үлесінің азаюы көрініс ... жыл ... 24%) ... - ... жж. ... жұмыссыздық деңгейі
1996 жыл
2000 жыл
Өсу қарқыны %
1999/2000 ж.ж.
адам
адам
Қазақстан
282409
251381
89,0
Солтүстік
65993
86082
130,4
Шығыс
44763
35758
79,9
Орталық
14464
19366
133,9
Оңтүстік
100447
58314
58,1
Батыс
54643
51861
94,9
Е с к е р т у - ҚР статистика агенттігінің мәліметтері бойынша ... ... ... және ... ... ... ... байқаймыз. Егер 1996 жылы бір жыл шамасында жұмыссыз деп танылған азаматтар ... 12% ... 2000 жылы ... ... 19,6% ...
2000 жылы нарықтық қатынастар институты жүргізген социологиялық сауалнама ... ... ... ... тіркелген жұмыссыздыққа қарағанда 2 есе ұзақ екен.
1998 жылдың желтоқсанында қабылданған Заң осы ... оң ... ... ... ... берілетін жәрдемақы алынып тасталды, жұмыссыздар өздерінің аз қамтамасыз етілгенін растауы қиындады.
Сөйтіп, 1999 жылдағы жұмыспен қамту органдары жұмыстарының дамымауы, ... ... ... ... ... қамту органдарына келуге деген ынтасын жойып жіберді, әркім өз проблемасын өзінше шешуге тырысты.
Жұмыссыздық жағымсыз құбылыстан республикалық еңбек нарығының ... тиіс ... ... ... ... ... азаматтардың жұмыссыздық ұзақтығы өсе түсті. Мысалы, 2000 жылы орташа ... ... 7,5 ай ... ... ... ... ... жұмыспен қамту органына беру, тарату үрдісі әрдайым төмен болған. 2000 жыл аяғындағы жағдай ... ... ... ... 9,3 мың ... ... 1998 жылмен салыстырғанда 0,5 мың адамға артық, ал 1999 жылға қарағанда 2,3 мыңға кем.
Қазіргі уақытта ішкі еңбек ... ... ... ... мен ... ... алшақтық мәселесі өршуде. Мысалы 2000 жылы Қазақстанда бір бос жұмыс орнына 25 жұмыссыз үміткер болатын. Мұндай ... ... ... бірдей емес еді. Егер Қарағанды облысында 3,4 мың бос ... орны ... ... ... ... ... саны 22 орынға ғана тең болатын.
Кейбір ұйымдар мен кәсіпорындар жұмысының тұрақсыздығынан, ... ... ... ... мен жұмыс күшіне деген сұраныстың азаю тенденциясы сақталды.
Қазақстандағы экономикалық белсенді халыққа шаққандағы ресми ... ... ... 3,7% ... ... ең жоғары деңгейі - Павлодар облысында (6,3%) болса, ең ... ... ... ... (1,8%) еді. ... келе ... жасырын жұмыссыздық сауда, ауылшаруашылық, көлік сияқты ресми емес экономикалық сектордың өсіміне әкелді. Жасырын жұмыссыздық тікелей ... ... ... 500 ... жуық ... қатысты болды, бұл ресми тіркелген жұмыссыздар санынан 2 есе көп екенін көрсетті.
Жұмыс ... ... ... ... еңбек қосымшасының жаңа формаларының даму негізінде болып ... Ол ... ... ірі және орта кәсіпорындардан кіші-гірім бизнес сферасына ауыстыру ... ... ... бөлу.
Қонақ-үй бизнесі, білім беру, сауда-саттық саласындағы жұмыспен қамтылғандар ... ... ... Дегенмен, бұл салалардың жалпы жұмысбастылық мөлшеріндегі рөлі ... ... ... ... ... мен ... ... қамтудың өсуі экономикалық белсенді халықты еңбек қызметіне шақыруда тигізер үлесі өте аз.
Жұмыс күші қозғалысының сипаттамасы ... ... ... жаңа ... ... пайызымен анықталады. 2000 жылы Қазақстан кәсіпорындарындағы кеткен қызметкерлер орнын 70-85% жаңа жұмысшы толтырды.Кеткендер ішіндегілердің өз бетінше өтініш ... 56-58% ... жылы ... ... санақ бойынша, жұмыспен қамтылған азаматтардың ішінде орта білімі бар ... ... ... ... ... 367 ... екінші басымдықты арнайы орта білімі барлар иеленіп отыр (296), үшінші орында жоғары білімді азаматтар (212).
Қазақстанда 2000 жылы ... ... ... ... 2,3 млн ірі және орта ... шоғырланды, қалған 792,1 мыңы - шағын кәсіпорындарда және 279,7 мың адам - ... ... ... ... жыл ... ... ... органдары қатысуымен 127,7 мың адам жұмысқа орналасты. Бұл көрсеткіш 1999 жылы 72,9 мың адам ғана ... ... ... ... ... ... жақсарту жолында жұмыспен қамту органдары қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыруға тырысты. Мысалы, 1999 жылы ... ... ... ... 3,9% адам ... 2000 жылы бұл ... 7,0% ... кезде жұмыссыздық көп жағдайда жасырын сипат алуда. Мұндай өсіп келе жатқан жасырын ... ... ... ... мен халықтың материялдық жағдайының нашарлауына әкелді. Максималды ортаайлық жалақы - 36928 ... ... ... ... ал ... ... - 5151 ... ауылшаруашылықта қала берді. Олардың арасындағы айырмашылық 7,2 ... ... ... ... бері халықты әлеуметтік қорғау жүйесінің жаңа құрылымдары пайда болды. Ол бюджеттен төленетін жеті әлеуметтік кепілдікті ... ... ... ... ... сүйенсек, 2001 жылдың қаңтарында түрлі себептерге байланысты 283 кәсіпорын өзінің өндірісін тоқтатты.
Өз жұмысын толықтай тоқтатқан кәсіпорындардың үлкен ... ... ... тиді - 87 ... ... облысында - 49, Оңт. Қазақстан облысында - 45.
2000 жылдың қаңтарында мәжбүрлі демалыста болған ... саны 51,4 мың ... ... ... 91,4% демалысы төленбеді. Жұмыспен қамтудың бұл формасында ... ... ... ... реттеу элементтері бастау алды. Яғни, мәжбүрлі демалысқа шыққан ... ... ... ... ... ... емес ... толықтырды.
Социологиялық сауалнамалар көрсеткендей, бұл азаматтардың қосымша табыс табуына негізгі жұмыстарындағы төмен еңбекақы және қосымша табыс табуға деген қажеттілік ... ... ... ... ... ... ... қосымша жұмысы болған (10,4%). Ал толық емес жұмыс аптасында істейтіндер мен төленбейтін демалыста жүргендердің әрбір ... ... ... ... ... кәсіби аспектілердегі жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсыныс ... ... ... ... белгілі баланстың болмауынан, жұмысқа орналасу проблемасы өршікті. Әртүрлі аймақтарда бір ... ... 2-ден 34-ке ... ... ... ... қызмет көрсету үрдісі отын, су, газ тарату өнеркәсібінде, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерде байқалды.
Экономиканы құрылымдық ... құру ... ... ... ... ... ... саясат инвесторлар қызығушылығын тудыратындай өнеркәсіп орындарына бағытталуы тиіс болатын. Ол өз ... ... ... үшін жаңа есікті ашуға септігін тигізер еді. Бірақ, жағдай ойдағыдай болып шықпады. Бірігіп немесе ... ... ... ... ... шетелдік жұмыс күші пайдаланды. Осы кездегі Қазақстандағы шетел жұмысшыларының саны 7,4 мың адам болды, ал 2001 жылы ... ... ... ... ... 10,5 мың адамды құрады.
Бұл қайшылықтың үлкен кемшілігі - ең ... ... ... ... ... ... қоюы, қалған жұмыс орындары өзіміздің кәсіби білікті жұмыс күші үшін лайықты ... ... ... ... ... ... ... талдау
Қазақстан Республикасында әлеуметтік бағытталған нарықтық экономика құру ... ... ... ... ... ... ... Тәуелсіздік жылдары ішінде осы салаға қатысты көптеген заңнамалар, үкімет қаулылары, нормативті-құқықтық актілер қабылданған болатын. Шетел мамандарының айтуынша, мұндай өзгерістер ... ... жаңа ... ... қалыптасуына мүмкіндік туғызды.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, еңбек нарығына елде қалыптасып келе жатқан экономикалық жағдай ... әсер ... ... ... Қазақстан экономикасы даму үстінде, мұндай жағдай өз кезегінде жұмыспен қамту және жұмыссыздық саласындағы оңтайлы өзгерістерге әкелді.
7-кесте - ... жж. ҚР ... ... 15 және одан жоғары жастағы халқы
15 және одан жоғары жастағы ... ... ... ... ... халық, мың,адам.
8228,3
8415,0
8457,9
8610,7
8774,6
106,6
Халықтың экономикалық белсенділік деңгейі, %
70,8
71,2
70,8
71,2
71,8
101
Жұмыспен қамтылған халық
7631,1
7857,2
7903,4
8114,2
8301,6
108,7
Жұмыспен ... ... ... % ... жастағы және одан жоғары жастағыларға
63,6
63,9
64,0
63,9
64,3
101,1
Экономикалық белсенді халыққа
90,7
91,2
91,6
91,9
92,2
101,6
Жалдамалы жұмысшылар, мың адам.
4973,5
5199,4
5238,8
5409,4
5581,4
112,2
Жұмыспен қамтылған халық ішіндегі жалдамалылар үлесі үлесі, %
60,1
60,6
62,2
64,0
65,6
109,1
Өз бетімен ... ... ... халық ішіндегі өз бетімен жұмыспен қамтылғандар үлесі, %
39,9
39,4
37,8
36,0
35,5
88,9
Жұмыссыз халық, мың адам.
690,7
672,1
658,8
640,7
625,4
90,5
Жұмыссыздық деңгейі, %
9,3
8,8
8,4
8,1
7,8
83,8
Жұмыспен қамту ... ... ... келген азаматтар саны, мың адам.
362,8
273,5
282,0
262,5
264,4
72,8
Жұмыспен қамту органдары жұмысқа орналастырған азаматттар саны, мың адам.
148,6
154,6
167,5
184,7
204,7
137,7
Жұмыссыздар ретінде тіркелген халық саны, мың адам.
193,7
142,8
117,7
94,0
75,1
38,7
Экономикалық белсенді ... ... ... ... тіркелгендер үлесі, %
2,6
1,8
1,5
1,2
0,9
34,6
Экономикалық тұрғыдан енжар халық, мың.адам.
3463,2
3416,2
3500,3
3487,7
3477,3
110,7
Е с к е р т у - www.stat.gov.kz мәліметтері негізінде
Кестеден ... ... ... жыл ... экономикалық тұрғыдан белсенді халық санының өсімі (6,6%) мен оның ... ... ... (1%) ... Бұл ... экономикалық тұрғыда белсенді емес халық санының өсуімен байланысты. Мұндай динамиканы дұрыс деп ... ... ... ... емес ... ... балалар мен зейнеткерлерден басқа, мектеп оқушылары, студенттер және үй ... ... ... ... өсу динамикасын да позитивті деуге болады. Сөйтіп, жұмыспен қамтылу деңгейі 92,2% құрады. Жұмыспен қамтылу ... ... ... ... ... ... (12,2%) негізделеді. Осы тұрғыда өзін-өзі жұмыспен қамтығандар саны 2,3% көтерілді.
Жұмысбастылық деңгейінің ... ... ... сәйкесінше қысқаруына соқтыртты. Зерттелініп отырған кезең аралығында жұмыссыздар саны 20% азайды, ал жұмыссыздық коэффициенті 5,4% жетті. Салыстырсақ, мұндай көрсеткіш 2001 жылы 10,4% ... ... ... мың ... ... ... мың адам
Сурет 8 - 2007-2011 жж. жұмыссыздар саны
Көріп отырғанымыздай, ... және ... ... ... ... өте үлкен және де бұл тенденция 2007 жылдан бері сақталып келе жатыр. Яғни, қарапайым халықтың арнайы келіп тіркелуге деген ынтасының ... ... ... ... отыр. Халықтың көбісінің жұмыспен қамту органдарына деген сенімдері төмен. Әйтседе, ол қателік, оған төмендегі кесте мысал болады.
8-кесте - Жұмыссыз ... ... және ... ... ... ... қарқыны, %
2007
2008
2009
2010
2011
Жыл басынан бері жұмысқа орналастыру ... ... ... саны (мың. ... ... ... ... ... ... ... қамту органдарында жұмыссыз ретінде тіркелген азаматтар саны
193,7
142,8
117,7
94,0
75,1
38,7
Е с к е р т ү - ҚР ... ... ... ... ... 2007 жылы жұмыспен қамту органына келіп, соның ішінде жұмысқа орналасқандарының ... 42,4% ... 2011 жылы 77,4% ... ... Бұл ... ... ... жағынан жұмыс күшіне деген сұраныстың өскеніне дәлел.
Жұмыссыз ретінде тіркелген азаматтар саны да айтарлықтай қысқарған. 2005 жылдан ... ... саны 3 ... қысқарған (216,1-75,1 мың адамға дейін), ал экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... 0,9% құрауда.
Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Қазақстан Республикасының еңбек нарығындағы оңтайлы тенденцияларды аңғартады. ХЕҰ методологиясы бойынша есептелінген жұмыссыздық деңгейі басқа ... ... ... ... ... Ал ... ... көрсеткіші бойынша Қазақстан әлемдегі алдынғы орындарға шықты.
Дегенмен, біздің елде ... ... ... ... деп айту ... ... ... жұмыспен қамтығандар санының айтарлықтай үлесі барлық жұмыспен қамтығандар ішінен 35,5% құрауда. Олардың 66% ауылдық жерлердігі адамдар құрады. ... ... ... ... салалары ішінен ең төменгі жалақы деңгейі осы аймаққа ... ... ... ... ... ... өзін-өзі жұмыспен қамтыған халық үлесі жұмыспен қамтылған барлық халық ішінен 10%-20% дейін және бұл категориядағы азаматтардың жалақысы ... ... ... ... ... жалпы және тіркелген жұмыссыздық көрсеткіштері арасындағы үлкен алшақтық. Көп ... ... ... ... ... ... тиісті органға енлмеуімен байланысты.
Үшіншіден, республикада жұмыссыздықтың бұрмаланған құрылымы қалыптасуы.
9-кесте - Жұмыссыз халықты жынысы, жасы, ... жері ... ... ... ... ішінде:
Барлығы
Соның ішінде:
ерлер
әйелдер
ерлер
әйелдер
Қалалық жерде
Барлық жұмыссыздар
436,2
170,0
266,2
416,7
166,4
250,4
Соның ішінде, жаста:
15-24
103,9
49,4
54,5
105,4
54,8
50,6
25-54
314,1
111,3
202,8
288,9
100,8
188,1
55-64
18,2
9,3
8,9
22,4
10,8
11,6
Ауылдық жерде
Барлық жұмыссыздар
235,9
111,4
124,5
242,1
114,7
127,4
Соның ішінде, жаста:
15-24
84,6
42,4
42,2
86,1
41,5
44,6
25-54
143,0
64,3
78,7
147,5
68,8
78,7
55-64
8,3
4,7
3,8
8,5
4,4
4,1
2010 жыл
2011 жыл
Барлығы
Соның ішінде:
Барлығы
Соның ... ... ... ... ... жерде
Барлық жұмыссыздар
238,1
108,2
129,8
234,6
107,9
126,7
Соның ішінде, жаста:
15-24
81,6
41,5
40,1
76,2
34,6
41,6
25-54
142,3
59,6
82,8
145,7
67,5
78,2
55-64
14,1
7,2
6,9
12,7
5,8
6,9
Е с к е р т ү - ҚР статистика агенттігінің мәліметтері бойынша құрастырылған
Кестеден аңғарғанымыздай, 2008 ... бері ... ... саны ... ... ауыл мен қала арасында үлкен айырмашылық бар.
2011 жылы қаладағы жұмыссыздық деңгейі 8,6% ... ... ... 6,8%, немесе 26,4% төмен. Мемлекеттің көптеген әлеуметтік бағдарламалары ауылдық жерлердегі жұмыссыздық пен кедейшілікті қысқартуға бағытталғанмен, осындай өзгешеліктер туып отыр [39].
Ауыл ... ... ... ... ... соңғысы емес, бұл категорияға жастарды да кіргізуге болады. Олардың да экономикалық, әлеуметтік, еңбектік қатынастар мәселесі бойынша өзіндік проблемалары бар. ... ... ... ... ... өсуіне байланысты осы тараптың еңбек нарығындағы орны туралы зерттеулер маңызды болып отыр.
Қазақстандағы жастардың әлеуметтік-экономикалық жағдайын реттейтін заңнамалар жиынтығына ... ... ... бұл ... ... көзқарастың өсіп келе жатқанын аңғартады. 1999 жылы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... қабылданды, 2004 жылы Бағдарламасы жасалынса, 2005 ... 1 ... ҚР заң ... енді.
Соңғы жылдары халықтың жұмысбастылығы, соның ішінде жастардың жұмыспен қамтылуы республиканың еңбек нарығындағы сұраныс пен ... ... ... ... ... жас ... ... оқушылар, студенттер, жұмыс орындарындарында өздерінің кәсіби даярлығын бастап немесе аяқтап ... ... ... Дәл осы ... ... негізгі бөлігі әлеуметтік салада тұрақты кәсіби білікті дәрежеге ие бола бастайды. Сондықтан, халықтың бұл тобы ... ... ... ... ... тәжірибесін көрсете алмайды.
Еңбек нарығындағы жастардың рөлін айқындаушы фактор болып, олардың жұмысбастылығы саналады. 2007-2011 жылдар аралығында еңбек нарығының негізгі индикатоларына ... ... ... ... ... жастарды да қамтығанын көрсетеді. Мысалы, 15-24 жас аралығындағы экономикалық белсенді халық саны 1256,5 мың адамнан 1342,5 мың ... ... ... 6,8% ... Бұл жас ... ... қамтылғандар саны 2011 жылы 1150,9 мың адамды құрады.
Экономикалық тұрғыда белсенді жастар құрылымы көрсеткендей, күндізгі оқу ... ... ... ... 37%-дан 46%-ға дейін өскен.
Сонымен қатар, жұмыссыз жастар үлесі 240,4 мың адамнан (11%) - 191,6 ... (7%) ... ... ... және ... себептермен оқымайтын жастар үлесінің төмендеу тенднциясы байқалады, яғни, 7%-дан - 5%-ға дейін кеміген.
Жұмыспен қамтылған жастар ... ... ... болғаны байқалады.
2007-2011 жылдар аралығында жұмыспен қамтылу дәрежесі жынысы және ... ... ... ... қамтылу құрылымында айтарлықтай өзгерістер болды.
2007-2011 жылдар арасында жалданбалы еңбекпен айналысатын жастар үлесі 43,9%-дан - 49,6%-ға өсті, ... ... ... ... ... жастар саны 20,9 мың адамға немесе 15% жоғарлады. Осы уақыт аралығында үлесі 51,6%-дан - 45,9%-ға кеміді. Бұл ... ... ... ... ... - ... ... аралығында жұмыспен қамтылу статусы бойынша жұмыспен қамтылған жастар
Атауы
Жылдар
Өсу қарқыны, %
2007
2008
2009
2010
2007/2011
Жұмыспен қамтылған ... ... ... ... ... ... емес ұйымдарда
159,1
164
202,6
231,8
145,6
-жеке тұлғаларда
97,3
89
105,6
116,0
119,2
-жеке шаруа қожалықтарында
50,3
51,5
53,8
62,7
124,6
Өз бетімен жұмыспен қамтылғандар, соның ішінде:
569,8
489,7
597,5
580,2
101,8
-жұмыс ... ... ... атқарушылар
524,5
454,6
554,3
528,5
100,7
-өндіріс ұжымының мүшелері
16,4
9,7
15,3
13,2
80,4
-отбасылық төленбейтін кәсіпорындардағы жұмыскерлер
26,4
24,2
25,8
32,6
123,4
Қала жастарының жұмыспен қамтылу санының өсуі 449,8 мыңнан - 508,7 мың ... ... ... ... ... жалданбалы формада жұмыс істейтіндер саны 275,2 мың адамнан 347,2 мың ... ал, ... ... 168,2 мың ... 223,5 ... ... ... болады.
39,20%
36,40%
16,60%
19,40%
16,90%
14,00%
27,40%
30,20%
0,00%
20,00%
40,00%
60,00%
80,00%
100,00%
120,00%
2005
2010
қалдамалы жұмысшылар/қала
халқы
өз бетімен жұмыспен
қамтылғандар/қала халқы
жалдамалы
жұмысшылар/ауыл халқы
өз бетімен жұмыспен
қамтылғандар/ауыл ... 9 - ... мен ... жері ... жұмыспен қамтылған жастардың құрылымы
Көрсетілген диаграммадан ауылдағы өзін-өзі ... ... ... ... деңгейін байқаймыз, әйтседе, олардың үлесі 2005 жылы 39,2 % құраса, 2010 жылы 36,4% ғана болды.
Жастардың өзін-өзі жұмыспен қамтуы және жалдамалы ... ... ... ... ... ... ... бағытында жүруде.
11-кесте - Экономикалық қызметтері бойынша жұмыспен қамтылған жастар (мың.адам)
Атауы
Жылдар
Өсу қарқыны %
2007
2008
2009
2010
2007/2010
Жұмыспен қамтылған жастар, барлығы. ... ... аң ... және ... ... шаруашылығы
1,8
1,7
3,4
4,1
227,7
Өндіріс, соның ішінде:
71,2
67,2
79,1
87,8
123,3
11-кестенің жалғасы
1
2
3
4
5
6
-тау-кен
14,1
13,5
16,7
17,9
126,9
-өңдеу
46,3
43,9
49,6
56,8
122,6
-отын,жылу өндіру және тарату
10,8
9,8
12,8
13,1
121,2
Құрылыс
35,2
31,9
52,6
59,9
170,1
Сауда, автокөлік, жеке тұтыну заттарын жөндеу
173,5
159,7
176,8
189,5
109,2
Қонақ-үйлер мен ... және ... ... ... ... операциялар, жалға беру
35,5
23,6
28,1
25,2
70,9
Мемлекеттік басқару
27,6
23,2
33,8
40,3
146,0
Білім
50,7
48,6
57,7
63,7
125,6
Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсету
21,7
17,3
19
20,2
93,0
Коммуналды қызмет көрсету
24,8
20,9
28,5
29,5
118,9
Үй шаруашылығын жүргузуге көмектесу қызметі
14,5
9,4
7,6
15,5
106,8
Е с к е р т ү - ҚР ... ... ... ... құрастырылған
Жоғарыдағы кестеде жұмыспен қамтылған жастарды экономика секторы және ... ... ... ... ... ... негізінде ауылшаруашылық, аң аулау мен орман шаруашылығында жұмыс жасайтын жастар үлесінің төмендеуі байқалады, ... ... ... ... ... ... ... қамтылу әлі күнге дейін жоғары. Бұл салалардағы орташаайлық ... ... ... ... ... 2,5 есе ... Осы қызмеи түрінде жұмыспен қамтылған жастар саны 2007 жылы 498,3 мың адам болса, 2010 жылы 539,9 мың ... ... ... ... үлесі айтарлықтай кеміді, мысалы, 2007 жылы олардың үлесі 17,1% құраса, 2010 жылы 16,5 ғана жеткен. Ал құрылыс пен өнеркәсіп саласындағы ... ... ... ... ... ... өнеркәсіпте 7%-7,6% артты.
Республикадағы жұмыспен қамтылған жастардың білім деңгейі айтарлықтай жоғары. 2010 жылы бұл ... 124,5 мың ... ... ... ... ... орта ... бар жұмыспен қамтылған жастар саны кемуде.
Барлық қарастырылған тенденциялар еңбек нарығындағы ұсыныс ... өсіп келе ... ... яғни, жастар нақты сұранысқа сәйкес келетін білікті, кәсіби жұмыс күшін ұсынуда.
Еңбек нарығын дамытудағы негізгі факторлардың бірі болып ... ... ... ... ... жастар жұмыссыздық деңгейінің төмендеу үрдісі байқалады. Мысалы, 2007 жылы бұл көрсеткіш 19,1% болса, 2010 жылы 14,3% ғана ... ... ... ... ... ... ... де кеміді (30,8%-29,1%).
Жас топтары бойынша жұмыссыз жастарға жүргізілген талдау нәтижесінде 16-19 жас аралығындағы жастардың жұмыссыздық деңгейі өте жоғары ... ... 2009 ... ... 1,25% ... 2010 жылы 18,4% құрады.
Тұрғылықты жеріне байланысты жастар арасындағы жұмыссыздық ... қала ... ... 2008 жылы ауылдағы жастар жұмыссыздығы 11,8% құраса, қаладағы жұмыссыздар үлесі 17,2% тең ... Ал, ... ... ... жас ... ... ... көрсетеді.(15,7%)
Жұмыссыз жастар ішінде жұмыс іздеу ұзақтығы әйел ... ... ... ... Ал жас ... бойынша 16-19 жас аралығындағы жұмыссыз жастар 1-3 ай ішінде жұмысқа орналасады екен.
12-кесте - 2010 жылдағы ұзақ мерзімді жастар ... ... ... ... ... жұмыссыздар (мың.адам)
191,6
54,8
50,6
41,6
44,6
Соның ішінде, келесі жаста:
15
1,1
0,2
0,2
0,7
0,0
16-19
72,3
22,3
16,2
14,1
19,8
20-24
118,2
32,3
34,2
26,8
24,8
Е с к е р т ү - ҚР ... ... ... бойынша құрастырылған
Кестеде көрсетілгендей, 2010 жылы ұзақ мерзімді жұмыссыздық 20-24 жас аралығына ... ... ... ... қаладағы ұзақ мерзімді жұмыссыздар үлесін әйелдер, ал, ... ... алып ... күші ... мен ... ... ... аймақтық еңбек нарықтарындағы қалыптасқан жағдаймен түсіндіріледі. Ең көп жұмыссыз жастар үлесі Оңтүстік Қазақстан облысында - 19572 мың адам ... ... ... 10,2% және ... облысында - 19337 мың адам немесе 10,1% құрады.
Жастар арасындағы жұмыссыздық проблемавлары бұдан да жоғары ... ... ... ... мемлекет жастар саясатын күшейтуде жұмысбастылық пен жұмыссыздықты азайту мәселесіне баса назар аударуы тиіс.
Қазіргі таңда Қазақстан экономикасы осы экономика сферасын ... ... ... ... ... ... ... келді. Сәйкесінше білім беру нарығы кәсіби білікті жұмыс кадрлерінің жетіспеушілік проблемасын шешуге ... ... ... ... ... ... ... керек.
Сонымен қатар, шетел тәжірибесін ескере отырып, жастардың жұмысбастылығына қатысты арнайы заң ... мен ... ... ... керек.
Яғни, қоғамдағы жастардың жұмысбастылығының артуына және жұмыссыздық деңгейінің азаюында білім деңгейі шешуші ... ... отыр ... Республикасының экономикалық өсімі, сәйкесінше, еңбектік қатынастардың дамуы халықтың өмір сүру деңгейімен тығыз байланысты. Өмір сүру деңгейіне тиісті жағдайға жеткізбейінше, ... ... ... ... туралы айту қиын. Ал, экономикалық өсім болмайынша, еңбек нарығының өзіндік жекеше дамуына ... ... ... ... ... ... трансформацияларға бейімделе алу қабілетіне, экономикалық белсенділігіне өзінің тұтынушылық ... ... алу ... және өмір сүру жағдайына байланысты болып келеді.
әлеуметтік-экономикалық категория және сандық өлшеммен өлшенеді. Елдегі экономикалық өсім ... ЖІӨ ... ... айтуға болады, ал, осы көрсеткішті халықтың жан басына шаққанда елдегі халықтың өмір сүру ... ... өмір сүру ... ... ... білу ... ... біріншіден өмір сүру деңгейі экономикалық даму деңгейін анықтап, ... ... ... ... ... ... ... табылады. Екіншіден, өмір сүру деңгейінің көрсеткіштері қоғамдағы материялдық құндылықтардың ... ... ... бағалап отыруы керек. Үшіншіден, өмір сүру деңгейінің көрсеткіштері халықтың мұқтаж тобын әлеуметтік қорғаудағы ... ... ... ... ... ... ... мен өндірістің, қоғам мен мәдениет құрылымының өзгеруімен қатар, өмір сүру деңгейі де өзгереді. Бірақ, өмір сүру деңгейінің негізі ... ... ... алу дәрежесі саналады. Адам қажеттіліктері ішіндегі негізгісі еңбекке деген қажеттілігі, себебі ... ... ... оның өмір сүру ... мен ... ... ... жылы БҰҰ Адам даму индексі (АДИ) немесе Адам потенциалын дамыту индексін (АПДИ) жасап шығарды. Бұл ... үш ... ... ... ... ... ... өмір сүру ұзақтығы, білім деңгейі және жан басына шаққандағы ЖІӨ.
Адам дамуына қатысты халықаралық баяндамалар мәліметі бойынша, Қазақстан мен ТМД ... ... адам даму ... екі ... ... ... ... (1990-1995) адам дамуындағы барлық негізгі көрсеткіштер күрт нашарлады. Бұл жағдай Қазақстанды АДИ көрсеткіштері бойынша 54 орыннан 90 ... ... ... кезеңде (1996-2003) көрсеткіштер біршама тұрақталып, Қазақстан 80 орынға ие болды.
Жүргізілген есептеулер ... ... ... ... Қазақстанның АДИ 50 мың пунктіге кеміген, негізгі себеп - туылған кездегі жалпы өмір сүру ұзақтығының 4,6 ... ... ... (52%). АДИ ... екінші себебі - жалпы экономикалық құлдырау (37%). Білім беруді қамтамасыз ету жиынтығының ... ... ... ... (11%) .
1996-2005 жылдары Қазақстанның АДИ 61 мың пунктіге көтерілді. Бұл кезеңдегі АДИ өсуіне ... өсім әсер ... ... жан ... ... ЖІӨ көрсеткіші 79,3% көбейді, білім беруді қамтамасыз ету ... 85% ... ... кездегі жалпы өмір сүру ұзақтығы 2,4 жылға азайып, 25% өсті.
Қазақстандағы АДИ жоғарлап келе ... ... ... арасындағы АДИ көрсеткіштерінің дифферециациясы күшейді.
АДИ максималды көрсеткішін көрсеткен аймақ минималды көрсеткіші бар ... ... 1990 жылы 7,2% ... 2010 жылы 21,4% ... Бұл ... ең ... аймақтағы жан басына шаққандағы ЖАӨ-ге байланысты. Ақшалай табыстары бойынша аймақтар арасындағы дифферециация үлкен емес.
13-кесте - Қазақстандағы 1990, 1995 және 2010 ... адам даму ... өмір сүру ... ... деңгейі, %
97,7
98,7
99,5
+1,0
+0,8
Білім беру жиынтығы,%
80,0
73,0
85,0
+7,0
+12,0
Жан басына шаққандағы ЖІӨ, АҚШ доллары
6283
4508
8084
-1776
+3576
ЖӨҰ индексі
0,718
0,642
0,682
-0,077
+0,040
Білім индексі
0,918
0,901
0,947
-0,017
+0,046
Табыс индексі
0,691
0,636
0,733
-0,055
+0,097
АДИ
0,776
0,726
0,787
-0,050
+0,061
Е с к е р т ү - ҚР ... ... ... ... ... динамикасы Қазақстан аймақтарындағы адам даму деңгейі 1995-1996 жылдары минимумға жеткен, ал, 2010 жылы адам даму ... ... ... үш ... ...
* АДИ жоғары аймақтар. Алматы мен Астана қалалары, Ақтау, Атырау және Батыс Қазақстан облыстары.
* АДИ көрсеткіші орташареспубликалық ... ... ... ШҚО, ... ... Қызылорда және Павлодар облыстары.
* АДИ көрсеткіші орташареспубликалықтан төмен деңгейлі аймақтар. Ақмола,Алматы, Жамбыл,Солтүстік ... және ... ... ... ... ... ... қазіргі уақыттағы жағдайын қорытындылайтын болсақ, осы нарық саласына қатысты игі шаралар жыл сайын артып келуде.
Өткен жылы бюджеттік сала ... ... орта ... 30% көбейіп, республика бойынша оның орташа мөлшері 54,5 мың теңгені құрады.
Жұмыс істейтін әйелдер үшін жүкті болуды, босануды және ана ... ... ... сақтандыру енгізілді. Олар Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру ... ... мен ... ... демалысының барлық күндері үшін орташа жалақысы мөлшерінде жүкті болуы және ... ... ... ... ... ... ... айлық табысының 40 % мөлшерінде бала бір жасқа толғанға дейін оның күтімі жөніндегі жәрдемақы төлемін (ай сайын) алатын болады.
Енгізіліп ... ... игі ... № 2 ... ... зиянды және ауыр жұмыстарда істейтін адамдарға да қатысты. Енді олар заңда белгіленген жасқа жеткенде және талап ... 1998 ... ... ... ... 8 АЕК (9344 ... мөлшерінде мемлекеттік арнайы жәрдемақы алатын болады.
1 млн. адамнан астам мемлекеттік қызметшілерге ұзақтығы 30 күнтізбелік күннен кем емес жыл ... ... ... ... ... бір ... ... мөлшерінде, барлығы 24 млрд. теңгеге сауықтыру жәрдемақысы енгізілді.
Қазақстан Республикасының ... ... мен оны іске ... үшін ... кіші заң актілері қолданысқа енгізілді. Енді еңбекақының ең ... ... ең ... ... ... және ... ... белгіленетін әрі Үкімет бекітетін жоғарылатушы салалық коэффициенттердің есебінен айқындалатын болады. Демалыс күндерінің ең ... ... де ... 18 күн ... 24 күн ... ... іске асыру үшін Үкіметтің 12 қаулысы , ... 14 ... ... Мемлекеттік қызмет көрсетудің 10 стандары мен реглаенті қабылданды.
Үкіметтің, жұмыс берушілер мен қызметкерлер бірлестіктері арасындағы Бас ... ... рет ... енгізілді. 2008 жылғы 1 қаңтарға барлығы 16 облыстық және 171 аудандық, қалалық ... ... ... ... қалалар мен аудандар бойынша мамандықтар жөніндегі бос лауазымдар мен жұмыссыздардың дерекқоры ... ... ... ... ... ... ... жасалатын болады. Ағымдағы жылы Білім министрлігімен бірлесіп Атырау қаласында Халықаралық еңбек форумын өткізу жоспарлануда.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... тартудың жаңа ережесі енгізілді, ол сапалық құрамды реттеуге және сонымен байланысты ... ... ... етуге бағытталған.
Еліміз бойынша тұтастай алғанда, оң динамикаға ... ... ... ... 8 %-ға және адам өлімімен болғандары - 13 %-ға ... ... ... екі мыңнан астам (2892) адам зардап шексе, 408 адам қаза ... Бұл ... ... ... ... ... ... Қостанай және Қызылорда облыстарында қалыптасып отыр.
Адамдардың өмірі мен денсаулығы үшін ... және ... ... тек ... ... ғана емес, ішінара біздің мемлекеттік инспекторларға да қатысты.
Өткен жылы ... ... ... ... 23 мың объектінің ішінде бар болғаны 97 өндіріс тоқтатылған (0,4 %), тексерілген әрбір кәсіпорынға орта ... 7,5 мың ... ... ғана ... ... ... қорғау органдарына жіберілген әрбір оныншы материал бойынша ғана қылмыстық іс қозғалған.
Еңбек заңнамасын бұзушыға қолданылатын ең ... жаза - 200 АЕК ... 233,6 мың ... ... оның өзі заң ... ... ... жағдайда салынады, бұл шамамен орта қолды жұмыс берушінің бір айлық жалақысына тең.
Көптеген құрылыстарда ... ... ... ... үшін ... ... түпкілікті есеп айырылысқан жоқ. Аумақтық органдардың басшылары бұл мәселелерді күнделікті бақылауға ... ... ... ... ... мүмкіндігінше шешуі қажет. Нақты және ресми тіркелетін жұмыссыздық деңгейі арасындағы әжептәуір ... ... бұл ... ... ... ... ... төмендігін дәлелдейді. Жастардың, әйелдер мен оралмандардың арасында жұмыссыздық көп. Ішкі еңбек ресурстары, атап ... өзін өзі ... ... ... ... ... өндіріске тартылмай отыр.
Жергілікті жерлерде экономика саларының ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде жұмыссыздарды оқыту және даярлау, ... ... ... ... реттеу (ШЖТ) және ішкі еңбек нарығын қорғау жөніндегі жұмыс нашар жүргізіледі.
Шетелдік мамандарды жоғары біліктілікті талап етпейтін және ... ... ... ... ... ... сырлау сияқты) жұмыстың жеңіл түрлеріне тарту тәжірибесі жалғасуда.
Жұмысшылардың құқықтарының сақталуы, Үкімет, қызметкерлер мен ... ... ... Бас ... ... ... ету ... әсіресе өндірістің қауіпсіздік деңгейін арттыру, еңбекақыны уақтылы төлеу мәселелері бойынша кәсіподақ ұйымдарымен өзара іс-әрекетті одан әрі ... ... ... Шағын қалалардағы еңбек нарығының жағдайы
Экономиканы тұрақтандыруға жергілікті ... ... ... ... облыстық еңбек нарығының жағдайында теңбетен көрініс табады. Барлық ... ... ... өндірістік көрсеткіштерінің өсуі, жаңа өндірістік объектілерді іске ... ... ... мен ... дамуы кедейлік және жұмыссыздықты төмендетуге нақты мүмкіншіліктер туғызды. Мұндай көріністі шағын қалалардың бірі болып ... ... ... ... ... ... Бұл ... еңбек нарығының жағдайын жасалынған шаралар негізінде бөліп қарастыруға болады.
1.Халықты ... ... ... ... ... ету ... облыстың экономика іс-әрекеті экономикалық және әлеуметтік қорытындысын қосқанда, облыс аумақтарында жұмыссыздықты төмендетуге қабылданған шаралардың нәтижелі болғаны куәландырылып түр. Облыстық статистика ... ... ... 2010 ... 4 тоқсанында жұмыспен қамтылған халықтын саны 349,3 мың.ад. құрады, соның ішінде 2/3 жалданған еңбекте ... ... ... ... ... ... ... деңгейі 74,3 % құрады. Халықтын ортажанды ақшалы кірісі өсті, 2010 жылдың қазанында 20349 теңге ... ... ... көрсеткішінен 4,2 % жоғары. Нақты ақшалай кірісі 7,3 % өсті. Бір жұмысшының 2007 жылдың қаңтар-қараша ... ... ... ... 39277 ... құрады және 2005 жылдың сәйкес кезеңіне қарағанда 17,5 % өсті, ... ... ... - 9,9 %. ... ... ... ең төменгі күнкөріс мөлшерінен 4,4 есе артық, ең аз сан жалақыдан - 4,3 ... ... ... ... ... ... 2005 ... 4 тоқсаннын 9,1 % 2007 жылдың 4 тоқсаннын 8,3 төмендетуіне жағдай түғызды, ... ... ... 8,5 % 5,7 % ... ... Жаңа ... орындарын ашу. 2010 жылда жалпы облыс бойынша 14877 жаңа ... орны ... бұл ... ... 150,5 % және 2005 ... осы кезеңімен салыстырғанда 107,3 % құрады. 85,3 % (12777 бірлік) жаңа ... ... ... ... ... Жаңа ... ... жалпы санынан 27,5% (4088 бірлік) ауылдық жерлерде ашылды, әрбір екінші (8789 бірлік) - ... ... ... ... ... орындардың абсолюттік өсімі облыс бойынша 14571 бірлікті құрады, 2005 жылға қарағанда 1017 ... ... ... ... ... ... ... жұмысқа орналастыруға жұмыссыздарды әлеуметтік қорғаудың негізгі үлгісі болғасын үлкен көзғараспен қаралады. Халықты жұмыспен қамту Бағдарламанын жобалық көрсеткіштеріне ... 2010 жылы 9500 ... ... және ... ... ... жоспарланды. Жұмыспен қамту органдарының ықпалымен қайта ашылған және бос тұрған орындарға 11183 жұмыссыз жұмысқа орналастырылды, бұл ... ... 117,7% және ... ... осы мерзіміне 100,9% құрады. Жұмыссыздардың жұмысқа орналастыру деңгейі (өтініш жасағандардың санынан) 82,7 % құрады. 2006 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда облыстың ... ... ... ... ... көрсеткіштерін қамтамасыз еткен. Жұмысқа орналастырылған жұмыссыздардың жалпы санының 40,2% (4504 ... ... ... ... ... - 34,1 %, ... (17-24 ... - 23,4 %. Әлеуметтік қолдау қажет ететін жұмыссыздарды жұмыспен қамтамасыз етуге мақсатты жұмыстар жұогізгеннін арқасында, 2010 жылы ... ... ... ... 5208 ... ... ... ол жалпы жұмысқа орналасқандардың санынан 47,5% ... ... ... жұмысберушілердің, жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімдері және жұмыссыз халықтын арасында, нәтижелі жұмыссыздарды жұмысқа орналастыру мәселелерін, сонымен қатар жұмысберушілердің бос ... ... ... ... талаптарын қанағаттандыратын үлгінін бірі бос орындар Жәрменкелері болып табылады. 2010 жылы облыстың аумақтарында бос жұмыс орындарға арналған 18 жәрмеңкелер ... оған 2784 адам ... ... ұсынылған 2377 бос орынға 940 адам жұмысқа орналастырылды, 101 адам әрі ... ... ... ... ... ... келісім белді, 112 - қоғамдық жұмыстарға жіберілді, еңбек заңнамалары бйынша кеңес 1397 адам алды. Талдықорған ... ... ... орындарға арналған Жастар практикасын ұйымдастыру үшін жәрмеңке өткізілген, оған 11 адам алынған. Жәрмеңке өткiзу барысында аймақтардағы әкiмшiлiк өкiлдерiмен, ... ... және ... ... ... ... басшыларымен кездесу ұйымдастырылды, еңбекке орналасу, мамандық алу, шағын несие және атаулы әлеуметтiк көмек, балалар жәрдем ақысын тағайындау мен төлеу ... ... ... ... ... ... даярлау. 2010 жылдың 1 наурыздағы Қазақстан Республикасы Президентінің Жолдауын іске асыру мақсатында казіргі уақытта еңбек ... ... ... ... ... ... және ... даярлау маңыздылығы өсіп түр. Экономиканын кластерлық дамуына сәйкес жұмыссыздарды оқытуға мамандықтардың тізімін нығайту үшін шаралар қолданылуда. 2010 жылы 34 мамандық ... 1287 ... ... ... жіберілді, бұл жылдық жоспардың 107,2% және 2005 жылдың деңгейімен салыстырғанда 103,8% құрайды. Оқуға ... ... ... - 48,7 % - ... ... ... 71,2 % - еңбек нарығында бәсекелестігі төмен, кәсіптік тәжірибесі жоқ немесе жойылған жұмыссыздар, сол саннын ішінде 21 жасқа ... ... (417 ... ... (37 ... жаза өтеу орныдарын босағандар (7 адам), ораламандар (23 адам), жетім балалар (5 адам). Кәсіби даярлау жоспарын барлық аудандар және ... ... ... ... ... 1377 жұмыссыз бітірді. Соның ішінде өз-өзін камтуға - 1275 ... сол ... 1073 адам - ... әрбір саласынын мамандықтары бойынша, кәсіпкерікпен айналасуға - 202 адам. Жалпы оқу бітіргендердің ішінен 1177 адам жұмысқа орналасты (87,1 %). ... ... ... ... ... ... жұмыссыздарды уақытша жұмыспен қамту үлгісі ретінде , еңбек нарығында жұмыссыздарды белсенді әлеуметтік қолдау бағыты болып саналады. 2010 жылы қоғамдық жұмыстар ... ... ... ... аумақтарды экологиялық сауықтандыру және жинау; әлеуметтік-мәдениеттік маңызы бар объектілерді қайта жөндеу; жолдарды салу және қайта жөндеу; инженерлық құбырларын жүргізу; ... ... ... ... көмек беру және басқалар. 2010 жылы 7477 адам қоғамдық жұмыстарға қатысты, бұл ... 77,7% және 2005 ... ... ... 74,4% ... 2005 жылдың сәйкес мерзіміне қарағанда қоғамдық жұмыстарға тартылған азаматтардың азаю саны ... ... ... ... ... ... ... жұмыссыздардың санының төмендеуімен және бюджеттен бөлінген қоғамдық жұмыстарға арналған төленетін қаржының азаю себебінен, сонымен ... ... ... ... ... сұраныстың төмендеуінен байқалуда. Экономиканың төмендеу кезеңінде еңбек ... ... ... дағдарыссыз қызмет жасаса, жаңа жұмыс орындардың құрылуы, кәсіби даярлаудың мүмкіншіліктері ... ... ... ... ... ... ... жұмыстардың орнына кәсібі даярлауды және қайта даярлауды қалауда. Қоғамдық жүмысқа тартылғандардың арасында 58,8% (3803 ... ауыл ... ... ... ... ... қаңтар-желтоқсан айларында қоғамдық жұмыстарға тартылған азаматтарға 217,1 млн. теңге тағайындалды, 221,2 млн. теңге нақты қаржыланған (2005 жылдың желтоқсан айының есебінен).
6. ... ... ... ... ету ... ... шаралар. Халықты жұмыспен қамту Бағдарламанын барысында жұмыссыз азаматтарға әлеуметтік қорғауға қосымша шараларды ... ... ... ... ... ... ықпал жасау қажет халықтын санатынын бірі болып жасы 21-ге дейінгі жастар, олармен тұрақты ... ... ... ... жылдың басынан осы жұмыссыздардың санатынан 1800 адам жұмысқа орналастырылды, 417 адам - кәсіби ... және ... ... ... 725 адам ... қоғамдық жұмыстарға тартылды. Оқу мекемелерінің кәсіптік білім ... 259 ... ... үшін алған мамандықтары бойынша "Жастар практикасы" ұйымдастырылды. 147 адам кәсіптік іс-тәжірибе алмасу кезеңін ... оның ... 79 адам ... ... 139 адам ... ... ... 2010 жылдың 1 қаңтарына жұмыспен қамту және ... ... ... ... ретінде жасы 21-ге дейінгі 429 адам тіркелген. ... ... ... Талдықорған қалалық жұмыспен қамту орталығы жанында ұйымдастырылған жұмыс іздестіру Клубы жұмыс таба алмай, өзіне деген сенімін жоғалтқан және ұзақ ... бойы бос ... ... ... ... ... алған азаматтарға психологиялық қолдау көрсетеді. 2010 жылдың қаңтар-желтоқсан айлары аралығында 230 адам клубта оқытудан ... оның ... 35 адам ... орналастырылды, 44 адам қоғамдық жұмысқа тартылды, 117 адам оқуға жіберілді. Жұмыспен қамту органдардың жұмысшылары ... ... ... ... ... жеке және ... кеңестер береді. Осындай жұмыс мектеп бітіретін түлектермен жүргізіледі. 2010 жылы ... ... ... 4328 азаматқа кеңестік көмек көрсетті. Мақсатты топқа жататын жұмыссыздарды ... ... үшін ... ... мен ... ... жоспардың 108,9% құрайтын 354 әлеуметтік жұмыс орны ашылды, жартылай еңбек ақысы қала және аудан ... ... ... ... ... жұмысқа орналасуына көніл бөлінеді, солар үшін 2054 ж.о. ... 2010 ... 1 ... ... жұмыс орындарда 472 мүгедек жұмыс жасайды. 2007 жылы 179 мүгедек жұмыспен ... ... ... жасады, соның ішінде 80 адам жұмысқа орналасты, 37 - кәсіби даярлауға және қайта даярлауға жіберілді, 97- ақылы қоғамдық ... ... 2010 ... 1 ... ... органдарында 99 мүгедек есепте түр.
7. Ішкі еңбек нарығын қорғау. Шетелдiк жұмыс күшiн тартуға рұқсат беру ... ... 2010 ... 1 ... ... облысқа 3195 маман тартуға берілген 225 құжаттардың жинағын ... ... ... 1111 ... ... ... беру туралы шешім қабылдады, ал қалған 2084 маманды тартуға рұқсат берілген жоқ және де бос ... ... ... ... ... түсуге ұсыныс берілді. 2010 жылдың 1 қаңтарына еңбек қызметіне рұқсаты бар 1072 шетел мамандарынан, іс жүзінде 781 ... ... ... ... ... ол ... ... графигіне, жұмыс уақытының тәртібіне, ауа-райының жағдайына байланысты. Өткен жылы шетелдік жұмыс күшін тартуға рұқсат беру жөніндегі комиссия рұқсатта көрсетілген ерекше ... ... үшiн ... ... ... ... берiлген 23 рұқсаттың күшiн тоқтатты және 13 ... керi ... ... 2010 ... 44 ... ... қазақстандық маманға алмастыру жүзеге асырылды. Шетелдік жұмыс күшін тартатын кәсіпорындарда 2010 жылдың басынан ... 3749 жаңа ... ... ... ... ... ... дайындау бағдарламасын жүзеге асыру үшін шетелдіктерді қазақстандық мамандарға алмастыру мақсатында 5599 қазақстандық ... ... ... ... ... ... есепке алғанда).
8. Облыстың еңбек нарығының 2010 ... 1 ... ... ... ... жағдайын мінездейтін факторы бірі болып жұмыссыздық саналады, ол ... ... ... ... 2010 ... 1 ... тіркелген жұмыссыздық деңгейі облыс бойынша осы жылдың басына қарағанда (1,2 % ) 1,0 % құрады. 2010 жылдың 1 ... ... ... ... және ... ... органдарында тіркелген жұмыссыздардың саны 3904 адам құрады, бұл жылдың басына қарағанда 17,7% (773 ... кем. ... ... қалалық халықтын саны 50,5 % (1974 адам), жұмыссыздық деңгейі 0,8 %; ... ... ... 49,5 % (1930 ... ... ... ... 1,3 %. Ауылдық жерлерде жұмыссыздық денгейінің төмендеу облыста және Республикада темір және автомобильдік жолдарын ... және ... ... ... инфраструктурасын даму, жеке аулалардың мал саны өсуіне шаралар қолдануда, осы қолданаған шаралар ауылдық жерлердің тұрғындарынын жеке қосалқы шаруашылығында, ... және ... ... ... ... ... жол ... Жалпы тіркелген жұмыссыздардың санына кіретін мақсатты топтарға қатысты азаматтардың үлесі 70,7 % (2771 ... ... ... ... жұмыссыздардын санына 79,1 % әйелдер құрады, 19,5 % - 17-24 ... ... ... Ұзақ ... (бір ... ... ... жасамайтын жалпы тіркелген жұмыссыздардын санынан жеке салмағы 59,8 %.
9.Кедейшілік және аз ... ... ... ... ... мәселелерін шешу. Аймақтар әкімияттарымен және облыстың жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімдерімен, бос немесе уақытша жұмыс орындарына жұмысқа орналастыру ... ... ... ... ... ... жұмысқа қатыстыру, мамандық алуға және қайта оқуға жағдай жасау арқылы аз қамтылған ... ... ... ... ... ... ... түрде жүргізілуде. Осы мақсатта, азқамтылған отбасылардың әлеуметтік жағдайын зерттеу және олардың өмір сүру ... ... ... ... ... аудандық әкімияттарында құрылған ведомствоаралық жұмысшы топтар қызметі ұдайы жетілдірілді. ... ... ... ... осы топтар бекітілген жұмыс жоспарына сәйкес бағдарламаны жүзеге асыруға қатыстырылған қызметтер (служб) және ведомстволар жұмыстарын үйлестіруді атқарды. 2010 жылдың ... ... ... ... ... аз қамтылған отбасыларын анықтап және оларға атаулы әлеуметтік көмек ... ... ... органдармен селолық (ауылдық) әкімдерге ықпал ететін 174 учаскелік комиссиялар қызмет етті. Кедей және азқамтылған азаматтар санын азайтуда қайырымдылық көрсетулер біршама ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... азаматтарға көмек көрсетуге және азқамтылған азаматтарды шағыннесиелеуге заңды және жеке тұлғалардың, ... ... ... ... жергілікті басқару органдарының белсенділігі едәуір төмендеген. Кәсіпорындар, ұйымдар, діни бірлестіктер, қайырымдылық қорлар есебінен ақшалай және заттай нысанда ... 20731 ... 78,2 млн. ... сомасында, оның ішінде 1251 азқамтылғандарға 3,4 млн. теңге ... ... ... ... ... үшін - 2005 жылы 31737 ... 88,5 млн. теңге, оның ішінде 2405 азқамтылғандарға 5,2 млн. ... ... ... ... ... Отбасыларды кедейшіліктен шығаруға бағытталған жұмыс, тұрғындар санынан азқамтылған азаматтар үлесінің төмендеуіне әкеліп отыр. 2010 ... 1 ... ... 19474 адамы бар 4153 азқамтылған отбасылар анықталды. Тұрғындар санынан азқамтылған азаматтар үлесі 2,8 пайыз құрады, бұл 2005 жылғы көрсеткіштен (4,3 %) 1,5 есе ... 2004, 2005 және 2010 ... ... ... ... ... тұрғындар саны және азқамтылған тұрғындар үлесі төмендегідей бейнеленеді: 2010 жылы мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек 4147 азқамтылған ... ... 17524 ... 197,3 млн. теңге сомасында тағайындалған. Тағайындалған төлем сомасы 2005 жылмен салыстырғанда 83,2 млн. ... ... МАӘК ... ... ... (13341 адам немесе 81,9 %), әлеуметтік қорғаудың белсенді емес ... ғана ... ... 18 жасқа дейінгі балалар, бала күтімімен айналысатын тұлғалар, мүгедектер және ... ... ... МАӘК ... ... санынан мұндай азаматтардың үлесі 2005 жылмен салыстырғанда 80,8%-81,9%өсті. Мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек алушылардың қатарындағы 1115 азқамтылған отбасы атаулы ... ... қоса ... үй ... де ... Оларға 14,2 млн. теңге көлемінде тұрғын үй көмегі тағайындалған. Ал, жалпы ... үй ... 10043 ... 100,9 млн. ... ... ... Телефон үшін абоненттік ақы тарифтерінің жоғарылауына төленетін өтемақы 3539 отбасына 1,3 млн. ... ... ... ... ... ... аз ... отбасыларын анықтап және оларға атаулы әлеуметтік көмек көрсету мақсатында уәкілетті органдармен селолық (ауылдық) әкімдерге ... ... 174 ... ... ... ... 2007 ... басынан бұл комиссиялар табысы азық-түлік себетінен төмен отбасыларды анықтау және ол отбасыларда тұратын 18 жасқа жетпеген ... ... ... ... ... 2007 ... қаңтар-желтоқсан айларында табысы азық - ... ... ... ... 12878 отбасының құрамындағы 33171 он сегіз ... ... ... 247,5 млн. ... ... ... ... Балалар жәрдемақысын алушылардың негізгі үлесі (72,4%) ауылдық ... . ... ... сұранысы туралы болжам. Индустриалды-инновациялық дамыту Стратегиясының іс-шараларын және Жамбыл облысының халықты жұмыспен қамту Бағдарламасын ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілді. Жұмыс күшіне сұраныс мониторингін жұмыс ... ... ... ... 3 жылға қажеттілігін анықтау және облыстық жұмыспен қамту және ... ... ... ... ... сәйкес кадрлардың даярлау жүйесін келтіру үшін ... ... ... ... ... ... ... мамандықтардың қажеттілігіне сұраныс жұмыстары туралы жұмыс берушілермен сауалнама өткізілді. Жұмыс берушілердің ... ... ... ... ... 2008-2010 жылдарда білікті жұмысшылардың сұранысы білікті мамандардың сұранысынан артық болады. Қарастырылған мерзімде тұрақты сұраныс есепшілерге (57-50 адам жыл ... ... (32-40 ... ... (33-34 ... ... және газ ... инженерлеріне (40 адам жыл сайын), құрылыс инженерлеріне (44 адам жыл сайын), ... ... ... ... дене ... ... (40-50 адам жыл ... сақталуда. Біліктілігі бар жұмысшылардың арасында тұрақты сұраныс аппаратшы (152-157 адам жыл сайын), бетоншы (35 адам жыл сайын), ... (78-97 ... газ және ... дәнекерлеуші (172-177 адам), қалаушы (80-89 адам), кең ауқымды механизатор (40-77 адам), бұрғылаушының көмекшісі (39 адамнан жыл сайын), ... (51-57 ... ... жөндеу слесарі (73-74 адам), токарь (59-74 адам), фрезеровщик (53-54 адам), ... (35-37 ... ... ... және күту ... (131-133 ... 2012 ... негізгі міндеттер. Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар департаменті мен оның құрылымдық бөлімшелерінің қызметтері ... ... ... ... халқына Жолдауындағы міндеттерді және іске асыруға, халықты жұмыспен қамту және ... ... ... заңдарды, нормативтік актілердің орындалуын қамтамасыз етуге бағытталады. Сонымен қатар, жұмыспен қамту және әлеуметтік ... ... ... ... бірлесе отырып келесі міндеттерді шешу қажет:
Жамбыл облысының халқын жұмыспен қамту және мүгедектерді оңалту;
Облыста 10 мың жаңа жұмыс ... ... ... кем емес ... ... ... орналастыру;
Қоғамдық жұмыстарда 7,0-7,5 мың жұмыссызды уақытша жұмыспен қамту;
1,2 мың жұмыссыз ... ... ... ... даярлаудан және кәсіби біліктілігін арттырудан өткізу;
Облыста тіркелген жұмыссыздық пен кедейлердің үлесі және аз ... ... ... одан әрі төмендеуін қамтамасыз ету. [44]
3. Қазақстан Республикасындағы еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерін жетілдіру
3.1 Шағын қалалардағы еңбек нарығын ... ... ... ... ... ... үшін, жұмыс берушілерге, уәкілетті органға немесе жеке жұмыспен қамту агенттігіне жолығу құқығына ие және де ... ... ... ... және ... ... ... Заңына сәйкес уәкілетті орган жұмыссыздардың жұмыс таңдауына ... ... ... ... ... бастап 10 күннен кешіктірмей тіркеуге алып, кәсіп ... ... ... ... көрсетіледі және де еңбек делдалдығымен айналысады.
Өндірістік тәжірибені өткізген мемлекеттік ... өз ... ... Республикасының 2001 жылғы 23 қаңтардағы №149-ІІ Заңының негізінде ... ... ... қызмет өздеріне байланысты емес себептер бойынша табыс әкелетін еңбек қызметімен айналыспайтын, ... ... ... және ... ... ... ... жарамды жастағы адамдарға көрсетіледі.
Мемлекеттік қызмет көрсету уақыты - өтініш ... ... ... 10 күн ... ... ... көрсетуге берілген ең ұзақ уақыт - 10 ... кем ... ... ... ... ... ... 9.00-ден 18.00-ге дейін жүргізіледі.
Уәкілетті орган жұмыспен қамту аясында азамат құқығы сұрақтары ... ... ... және ... ... ... ... оқу туралы кеңестер өткізеді. Қабылдауды жүргізетін маман тәжірибелі, осы аймақта еңбек нарығында туындаған жағдайды келуші азаматтарға дұрыс ... ... ... ... ... ... міндетіне төменднгі іс-әрекеттер кіреді:
-уәкілетті органға келген азаматтың келген мақсатын және ... ... ... ... ... ... көздерімен ұсынады, қолда бар әдебиеттерді және жарнамалық-ақпараттық материалдарды ұсыну;
-жұмыспен қамту сұрағы бойынша жұмыс берушілер мен азаматтардың міндеттері мен құқығын түсіндіру;
-жұмыс ... бос ... ... ... ... беру.
Тәжірибе барысында бұл мекеменің бөлім бастығы, бас маманы, жетекші маманының міндеттері және жұмыстарымен таныстым. Әрқайсысының өзіне бекітілген ... мен ... бар. ... ... бекітілген бұл жауапкершіліктер іс жүзінде мамандар арасында ауысып кететіні байқалады. Мысалы, бас маман жетекші маман бастапқыда ... ... ... жоқтығынан өз міндетін жетекші маманға аударып жібереді. Ал, күрделі мәселе туындаған жағдайда онымен тек бас ... ... ... ... қызмет көрсету міндеттері дұрыс жүйеленбеген. Осыған байланысты клиенттер мәселесімен айналысатын мамандар қызметін келесідей етіп бөлуді ... ... ... ... ... ... ... міндеттерінің орындауын қадағалайды, олардың біліктілігін көтеруді қамтамасыз етеді.
2. Жұмыстың негізгі бағытын анықтайды, қаладағы жұмыспен қамтамасыз ету ісі ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Олардың жұмысының нәтижесін талдайды және жинақтайды, өзінің құзырына кіретін жедел сұрақтарды шешеді.
3. ... ... ... ... ... ... ... бөлімнің құзырына жататын мәселелер бойынша жұмыс байланысын белгілейді және жұзеге ... ... ... ... басшыларына анықтамаларды, хабарламаларды және басқа да қажетті құжаттарды жүйеге келтіреді, жинақтайды және дайындайды.
5. Жұмыста мемлекетті жұмыспен қамту саясатын іске ... ... ... ... ... ... ... және талдайды, оларды жетілдіру жөнінде ұсыныс енгізеді.
7. Жұмыстың перспективалық және ... ... ... ... ұйымдастырушылық, бұқаралық және әдістемелік шараларын қамтамасыз етеді.
7. Қала халқын жұмыспен қамту, ... ... және ... да ... бағдарламалардың дайындалуын және орындалуын үйлестіреді.
8. Облыс және қала әкімінің шешімдері мен өкімдерін, басқарма бойынша кабылданған бұйрықтар мен ... ... ... ... ... ... мен арыздары бойынша жұмысты қамтамасыз етеді.
Бас мамандар міндеті
1. ... ... ... және ... ... ... және есеп беуруін қамтамасыз етеді. Қоғамдық жұмыстарға және жұмыссыздарды кәсіптік оқытуға төленетін ақыға ... ... ақы ... есеп ... - төленетін құжаттары дайындайды жене жинақтайды. Үкіметтен тыс ұйымдармен байланысты қамтамасыз етеді, қоғамдық ... ... ... ... ... ... нарығында сұраныс және ұсынысты жобалау жұмысын ұйымдастырады, бос жұмыс орындарының есептелуін, жұмыссыздарды жұмысқа орналастыруына әдістемелік және тәжірибелік көмек ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады, оның нәтижесін анықтайды, шетел жұмысшыларын тартатын ... ... ... ... жеке ... шетел мамандарын кіргізуге рұқсат беру үшін шешім қабылдауға қажетті құжат дайындайды.
4. Жұмысты тоқтатқан мекемелердің және ... ... ... ... ... мекемелердің есебін жүргізу жұмысын ұйымдастырады.
5. Жанадан қосылған жұмыс орындарын есепке алу жұмыстарын, жұмысқа орналасуға жәрдем етудің белсенділік түрлерін жетілдіру ... ... ... ... ... құралдары арқылы жұмыссыздарды әлеуметтік қорғау жұмысы, кедейшілікті төмендету бағдарламасын жұзеге асыру шаралары туралы халықты хабардар етеді.
7. ... ... ... ... алу, ... құжаттарды қалыптастыру, мезгілінде белгілену және жұмыссыздарды есептен шығару, есепке алу санатын өзгерту жұмыстарын ... ... ... жұмысқа орналасу деңгейін көтеруге мүмкіндік жасау шарасын анықтайды, әсіресе, халықтың мақсатты тобынан.
9. Нақты кәсіптер және ... ... ... ... болжама сұранысы туралы жинақ мәліметті қамтамасыз етеді.
10. Шетел жұмыс күшін ... ... ... ... ... ... тексеруге қатысады, рұқсат қағаз берудің мақсатына сәйкестігі туралы қорытынды жоба дайындайды.
11. Кәсіподақ ұйымдарымен бірге Қазақстан Республикасының әлеуметтік ... ... ... ... тексереді.
Жетекші маман міндеті
1. Қаладағы жұмыссыз азаматтарды есепке алу, алғашқы құжаттарды қалыптастыру, ... ... және ... ... ... ... алу санатын өзгерту жұмыстарын ұйымдастырады.
2. Жұмыссыз ... ... ... ... ... ... ... шарасын анықтайды, әсіресе, халықтың мақсатты тобынан.
3. Жұмыссыз азаматтарды кәсіби даярлыққа, ... ... және ... ... ... ... ... Халықты жұмыспен қамтамасыз ету Бағдарламасына сәйкес бөлімін жетілдіреді.
4. Жұмыссыздардың кәсіби даярлықтан өтуін қадағалайды, кәсіби даярлықтың келісім шартын ... және ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз етеді. Жасалған жұмыс туралы хабарламалар және анықтамалар ... есеп ... ... ... ... ... жұмыс ұйымдастыру мақсатында, оқу орындарымен қатынасты жұзеге асырады.
6. Оқу сабақтарына, біліктілік емтиханына қатысады, оқу ... және ... ... ... кәсіби даярлық сапасын бақылайды.
7. Жұмыс іздеу клубына, бос жұмыс орын ... ... ... да қалыптаспаған салт бойынша халықты жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етеді.
Бұл мекеме қызметкерлері ... ... ... ... ... ақпараттық технологиялар және түрлі бағдарламалармен салыстырғанда ол өте көне база ... ... ... ... алу, тіркеуден шығару, ай сайын болатын қайта куәландыру барысында көп уақыт жұмсалады. ... ... ... құру ... туып ... қажет ететін тағы бір жағдай - жұмыссыз азаматтардың бос жұмыс ... ... ... ... ... ... сәйкес клиент бұл ақпаратты жұмыспен қамту мекемесінің мамандарынан ... ... ... бұл екі ... да ... алады. Сондықтан, бос жұмыс орны жайлы жүйеленген мерзімді баспалар, яғни, газеттер, брошюралар шығарылуы тиіс. Мысалы, ... ... ... ... ... берушілермен бос жұмыс орындары жайлы хабар алмасып, жиналған ақпаратты аймақтық баспаға шығаруы қажет. ... ... ... ... ... ғана емес, тіркеусіз жүрген бос жұмыссыздар хабардар болар еді.
Бұл мемлекеттік мекеме біліктілігі жоқ азаматтарды қайта даярлауды жүзеге асырады. Даярлау сабақтары ... бір ... ... Егер жұмыссыз азамат сол мерзімге жазылып үлгермесе келесі жылға дейін бос қала беретін. Сондықтан, бұл шаралар ауқымын кем ... үш ... ... ... ... ... азаматтар саны артып, жұмыссыздар саны қысқарар еді.
Әрине, бұл мәселелердің барлығы бір күнде шешімін таппаса да, бірте-бірте ... ... ... Оның ... ... ... осы ... қызмет атқаратын мамандардың маңызы зор. Осыған байланысты кадр мәселесін қолға алу қажет.
Шағын қалалардағы немесе жергілікті аймақтағы халықтың әл-ауқатын, ... ... ... қамтылуына ықпал ететін шаралар артуда. Солардың қатарында жергілікті жұмыс берушілер, кәсіподақтар, әкімшіліктер ... ... ... ... зор деп есептеймін. Мұндай келісім негізінде облыс бойынша ... ... ... ... ҚР ... ... ... мақсатында Облыс әкiмi, кәсiподақтардың облыстық кеңесi және "Жамбыл облысының кәсiпкерлер мен жұмыс берушiлер одағы" ҚБ тараптары ... ... ... ... ... ... ... аяқтау бойынша жұмысты жалғастырды. 2011 жылға бағытталған құрамына 145 ... ... 52 ... тұратын Облыстық Келісімнің негізгі бағыттары орындалды. 2011 жылдың қорытындысы бойынша ... ... ... оң тенденциялар сақталып қалды, бұл неғұрлым экономикалық ... қол ... ... ... ... еңбекақылары өсті, облыста бірде бір қарсылық акциясы өткізілген жоқ. 2015 жылға дейінгі индустриалды-инновациялық даму Стратегиясын ... ... ... ... жобалар іске асырылып, ғылыми-инновациялық инфрақұрылым қалыптасуда. Экономиканы ырықтандыру жалғасуда, өндірістік инфрақұрылым аясында ... ... ... ... БСҰ-на ену бойынша жұмыс жүргізілуде, тұрғын үй құрылысын дамытудың ... ... ... ... ... ... асыру одан әрі жетілдірілуде. 2010 жылы әлеуметтік әріптестік және ... ... ... ... ... ... комиссияның 19 мәселесі қаралған 4 мәжіліс өткізілді. Бұлардың ішінде жергілікті деңгейде табиғи монополиялардың өнімі мен қызметіне бағалар мен тарифтерді ... және ... ... ... ... ... бойынша қарыздар деректерiне жол бермеу жөнiндегi қажеттi шараларды қамтамасыз ету тармағын орындау; балалардың жазғы демалысы мен ... ... ... ... ... ... ... балалардың, аз қамтылған отбасылардың балаларын; мүгедектерді кәсіби оңалту, оқыту, қайта оқыту, кәсіби ... ... ... ... ... орындарына тағайындалған квоталарды орындау; жұмыс берушілердің еңбекті қорғау және ... ... ... ... мен ұжымдық келісімдіктерді орындауы және тағы да басқа мағыналы мәселелер қарастырылды. Әлеуметтік ... ... ... үшжақты комиссия мәжілісінде облыс аймағында табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін реттеуді талқылай отыра Қазақстан Республикасының Үкіметіне ... және ... ... органдардың арасындағы қызметтерді бөлу туралы ұсыныс енгізді. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ҚР Заңының облыс аймағында орналасқан табиғи монополиялардың барлық субъектілерінің ... ... ... және ... қызметтерін реттеу бойынша жергілікті атқарушы органдарға құқық беру бөлігіне өзгеріс енгізуді ұсынады. Әлеуметтік әріптестік ... ... ... 7585 ... мен ... ... 2010 ... 1 қаңтарына 1017 кәсіподақтар құрылып, жұмыс істеп жатқандығын және ұжымдық келісім-шарт 787 кәсіпорында бекітілгенін ... Бұл 2005 ... ... 112,8 % құрады. Облыстық жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар ... ... ... мен ... ... ... ... тіркеуі жүргізіледі. 2007 жылдың 1 қаңтарына ұжымдық келісім-шартты бекіткен 100 кәсіпорын есептік тіркеуден өтті. ... ... ... ... қалалардағы еңбек нарығының жағдайын тиімділігін арттыруда мемлекеттің әлеуметтік саясатың рөлі жоғары. Дұрыс ұйымдастырылған және жүйеленген саясат жоғарыда аталған шаралардың ... ... жол ... ... ең ... ... ... жетік танысып, оның жүзеге асуына ықпал ететін нақты ... ... алу жөн ... ... ... ... ... реттеу механизмдерінің тиімділігін арттыру
Дамыған елдерде жұмыс атқаратын бірқатар нарықтық реттеушілер Қазақстанда жүзеге асырылмаған. Бұл елдердің тәжірибесін зерттеу қажетті және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайларға, нақты аймақтардың ерекшеліктеріне негізделген еңбек нарығын реттеу ... ... ... Республикадағы халықтың жұмыспен қамтылуын реттеу механизмі еңбек нарығының негізгі өлшеуіші болып табылатын сұраныс, ... және ... күші ... ... ... Бұл ... ... міндетті қатысуымен қамтамасыз етіледі.
Еңбек нарығнда сұраныс пен жұмыс күші ... ... ... ... ... ... ... нарығын басқарумен байланысты мәселелер де өршігуде, себебі бұл нарықта барлық ... ... ... ... ... нарығының маңызды элементтері - жұмыс күшіне ... пен ... ... ... ... - жұмыс берушілердің белгілі мөлшерде арнайы біліктілігі бар жұмысшыларды жалдау қажеттілігімен анықталады. Нарықтың бұл элементі ... ... ... және ... нарығының қызмет етуіне ықпал етеді. Жұмыс күшіне сұраныс кәсіпорындардағы, ... және сол ... бос ... ... санына байланысты. Жұмыс күшіне сұранысты қалыптастыру кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ... ... ... ... қажеттіліктері мен көзқарастарына бағынады. Жұмыс күшіне сұранысты қалыптастыратын саясаттың негізгі бағыттары ретінде жұмыс орнын ... мен ... ... ... және ... әрі ... ... айтуға болады. Бұл шаралар ағымдағы кәсіпорындар мен аймақтық билік органдарының қолдауымен жүзеге асады.
Екінші бағыт - ... және орта ... ... ... жаңа ... ... ... күшіне сұранысты арттырудыға үшінші бағыт - төленбелі қоғамдық жұмыстар ұйымдастыру. Бұл ... - ... ... ... ... қол ... ... қызмет көрсетулермен байланысты уақытша жұмыстар ұйымдастыру.
Қоғамдық жұмыстардың көлемі және түрлері жергілікті еңбек нарығындағы жағдай мен осындай жұмыстарды ... етіп ... ... ... байланысты. Жұмыс күшіне сұраныс сияқты ұсыныс та түрлі факторлардың ықпаллымен қалыптасады, олар: қалыптасқан баға деңгейі, шығындар, жалақы, еңбек ... ... ... жұмысшылардың кәсіби біліктілік құрамы, қаржы-несиелік және салық жүйелері. Жұмыс күшіне сұраныстың бес түрін ажыратады: жеке, ұжымдық, кәсіпорын сұранысы, ... және ... ... күшіне сұраныс жаңа жұмыс орындарын қүруды көздейді. Ол үшін жаңа жұмыс орындарын құүрудағы инвестицияларды арттырып, кәсіпорын табыстарынан түсетін салықтарды ... ... ... ... ... ... ынталандыру тиімді болар еді:
* жұмыс берушілерге өндірісті қайта жөндеуге бағытталатын салық жеңілдіктерін, несиелер ұсыну;жеке секторды инвестициялаушы өкілдерге төмен пайыздық ... ұзақ ... ... ... ... ... мемлекеттің мақсатты бағдарламаларына қатысу үшін лайықты жағдай жасау;
* жаңа жұмыс орындарын құрған және ағымдағы жұмыс орнын сақтап қалған ... ... ... мөлшерлемесін азайту;
* аймақтардағы жаппай жұмыссыздықты болдырмауға жәрдемдескен жеке сектор өкілдеріне ерекше жағдайлар құру;
* ... ... ... ... ... ... Шетелдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, тоқырау кезеңінде негізгі кадрлерді сақтау жұмыс ... ... ... сақтап қалады.
Мемлекеттік табыстар негізінде ауданаралық және салааралық жұмыс күшін қайта бөлуге жәрдемдесу керек. Бұл шаралардың жүзеге асуы шағын және орта ... ... ... ... ... жаңа ... ... құрылуына себеп болады. Кәсіпкерлер санын арттыру үшін ... ... ... ... ... ... ... база болуы қажет.
Көрсетілген үлгідегі ең негізгі элементтердің бірі - жұмыс күшін ... ... ... ... ... ... ... адамдардың өз қабілеттіліктерін лайықты өндіре алуға байланысты қажеттіліктермен анықталады.
Жұмыс күші ұсынысын қалыптастыру саясатының негізгі бағыты - жұмыс ... ... ... ... ... ... ... және жетілдіру. Республика тәуелсіздігі мен дербестігі терең білімі және жоғары біліктілігі бар жаңа типті жұмысшының қалыптасуына алып ... Дәл осы ... оның ... деген қатынасынан Қазақстан экономикасының ары қарайға дамуы байланысты. Қазіргі уақытта қалыптасқан кәсіби білікті нарық мамндарын ... ... ... ... талаптарына әр кез сәйкес келе бермейді.
Келесі бағыт - өзін-өзі жұмыспен қамтуды дамыту. Бұл ... ... ... ... өз ... ... ... жеке еңбектік қызметпен байланысты. Бұл орайдағы өзін-өзі жұмыспен қамту сұраныс пен ұсыныс функцияларын қамтитын жеке кәсіпкерлік формасы ретінде қарастырылады, сондықтан ... ... ... мен кәсіпкерлікті қолдау шараларына салық салуды жеңілдету мен төмен мөлшерлемелі несиелерді жатқызамыз.
Көші-қон процестерін басқаруды ұйымдастыру негізгі бағыттарға жатады.
Көші-қон ... ... ... елдегі көші-қон саясатын қалыптастыру мен іске асыруға бағытталған. Қазақстан Республикасының көші-қон саясатының негізгі мақсаты көші-қон процесстерін басқару, ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан көші-қон процестеріне көптеген факторлар әсер етеді, оларды келесідей ... ... ... ... ... этномәдени
- әлеуметтік-экономикалық
Республикаішілік көші-қонның бірден бір себебі - елорданың Астана қаласына ауыстырылуы, халық ... ... ... ... отыр. Бұл жағдайлар өз кезегінде ауыл халқын өнеркәсіп орталықтарына ағымын күшейтті. ... ... ... ... үш ... ... ... қарастыруға болады:
- еңбек миграциясы
- төл-құжаттық қадағалау
- оралмандар
- қашқындар
Еңбек миграциясы бағытының басты міндеті ішкі еңбек ... ... ... ... ... ... ... есепке алып, республика азаматтарының қауіпсіздігін қамтамасыз етуі керек.
Оралмандарға ... ... ... шараларды қамтуы керек: әлеуметтік көмек, уақытылы және ыңғайлы орналастыру, қайта оқыту мен даярлау, ҚР заңнамаларының ерекшеліктерін түсіндіру.
Еңбек нарығының үшінші ... ... - ... ... бағасы. Бағалар мен еңбекақы жұмыс күші сұранысы мен ұсынысы нәтижесінде қалыптасады. Еңбекақы бұл - жұмыс берушінің жұмысшы еңбегін ... ... ... ... еңбекақының нақты мөлшерлемесі еңбек нарығындағы сұраныс пен ... ... ... Таза ... ... ... жалдауда бәсекелесетін көптеген фирмалар болады. Сондықтан, олар жаңа ... ... ... ... үшін еңбекақы мөлшерлемесін көбейтуге мәжбүрлі. Нарықтық ұсыныстың қисығы жоғалтылған мүмкіндіктер шығындарының қисығымен бірге жоғарылауы керек. Жоғары еңбекақы белгілі ... ... көп ... ... ... әрбір кәсіпкер жалпы еңбекақы мөлшерлемесіне әсер етпейтін жұмысшылар санын алады.
Еңбекақының ... ... ... осы ... қайтарылатын өндіріс факторын, материалдық қажеттіліктерінің қанағаттануын, адамдарды еңбек ... ... мен ... ... ... Сондықтан еңбек бағасы ресурстар бағасының бір түрі емес, жұмысшы мен оның отбасының әлеуметтік беделі және аман-саулығыболып табылады.
Еңбекақы ... ... ... мен ... ... ұдайы өндірісіне тәуелді. Еңбекақы мөлшері жұмысшының жеке өнімділігіне ғана ... ... Ол - ... ... оның көлемін анықтай алған және кәсіпорынның стратегиялық мақсаттарын жүзеге асыру үшін тиісті түрде еңбекке ынталандыра алған адамға да ... ... ... ... ... өз ... ... реттей алуы. Нарықтық қатынастар жағдайында еңбекақы төлеу ... бірі - ... ... ... негізінде бекіту. Бірақ заңды түрде еңбекақының минимумы бекітілген, тіпті екі жақты келісімнің болғанының өзінде бұл мөлшерден төмен ... ... ... ... ... үлгі негізінде мемлекет еңбек нарығын реттеудің өзіндік ... ... ... ... еңбек нарығын жетілдірудің негізгі бағыттары келесіер болып ... ... ... ... ... ... ... асыру негізінде арттыруға болады:
-өндірісті дамытуға бағытталған кәсіпорын табыстарына салынатын салықтарға жеңілдіктер жасау, бұл ... ... күші ... ... ... ұзақ мерзімді және жеңілдікті түрде несиелеу;
-жұмыс орындарын құрушы жұмыс берушілерге қатысты жеңілдіктер жайлы салық кодексі бөлімдеріне өзгерістер жасауды ұсыну;
-шағын кәсіпкерлікті ... ... ... ... жоғарылату;
-өз бизнесін ашып, жаңа жұмыс орындарын ашамын деуші азаматтарды субсидиялау;
-алғашқы кәсіби ... ... ... ... ... ... ... беру икемділігін қамтамасыз ету;
2) жұмыс күші бағасы. Қазіргі уақытта жұмыс күші бағасын төмендету тенденциялары байқалуда. Бұл кемшілікті жою үшін ... ... ... ... ... минималды бағасына жеткізу мақсатында еңбекақы жүйесін реформалаудың негізгі бағыттарын анықтау;
-еңбек заңнамасына сәйкес жалдамалы еңбектің толық және уақытылы көлеміне ... ... ... ... ... ... уақыт бірлігіне минималды сағаттық төлем орнату.
Еңбек ресурстарын пайдалануды жақсартатын жүйе екі бағыттан ... ... дер ... ... еңбек ресурстарын пайдаланудағы мемлекеттің нақты әсер ету шараларын қарастырады.
Екінші бағыт - жұмыссыз халықтың бәсекеге ... және ... ... ... ... ... ... мен қолдануға байланысты мемлекеттік саясат экономиканың нақты слаларындағы ... ... ... шағын және орта бизнестің дамуына теңдей және қолайлы жағдай жасау, экономика қажеттіліктеріне сай кадрлердің ... ... ... ... ... ... ... болар еді, егер оның шеңберін өткізілетін шаралар алға қойылған мақсаттарға сәйкес жасалса және тиісті ресурстармен қолданылса. Еңбек нарығының жұмыспен ... ... ... ... ... ... экономикасында тиісті тәжірибе жинай қоймайды. Олар жұмыстың тиімділігін арттыруға бағытталған ғылыми-әдістемелік қолдауды қажет етеді. Еңбек нарығындағы саясат ... ... ... етеді. Ал қаржы жұмсалған нақты іс-шаралардың нәтижесі атқарушы органдармен қлғамның көз алдында. Саясаткерлерге бағдарламаны жүзеге асырудан түскен нақты ... ... ... дұрыс саяси шешімдер жасау үшін қажет. Ал атқарушы органдарға бағдарлама тиімділігінің бағасы салық ... ... ... ... не ... мүмкін болатыны жайлы спалы ақпарат көзі болады.
Сөйтіп еңбек нарығындағы саясаттың тиімділігін бағалаумен байланысты проблемалар Қазақстан ... үшін ... ... ол ... ... мен ... өңдеуді қажет етеді.
Нарықтық экономика жағдайында еңбек нарығындағы үрдістерді орталық реттеуші орган - жұмыспен қамтудың ... ... ... ... ... ... ... міндеті - басқа мемлекетті, қоғамдық және жеке мекемелермен ... ... ең ... ... ... ... ету ... табылады. Осыған байланысты жұмыспен қамту қызметі мұқтаж адамдарды тиімді ... мен ... ... ... етеді.
Жұмыспен қамтудың мемлекеттік қызметінің бастапқы және негізгі жұмыс көлемін ресми тіркелген жұмыссыздар құрап отыр.
Жұмыспен қамту қызметінің негізгі ... - ... ... іздеу кезеңін минималдау негізінде ұзақ мерзімді жұмыссыздықты қысқарту болып табылады.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... жүйесі екі деңгейлі негізде құралған, ол кәсіпорындарға қалыптасқан жағдай бойынша белгілі түрін таңдауға мүмкіндік береді.
Республикадағы жұмыспен ... ... ... жұмыстар атқарады, олар кәсіпорындарға және тікелей жұмыс орындарына жетпейді. Жұмысшылардың кәсіпорыннан жаппай немесе жүйелі босатылуы сырттай талданады, ал жұмыстан кету ... ... ... орай, жұмыспен қамту органдарының қызметін бағалайтын нақты критерийлер жоқ. Олардың қызметі келесідей функцияларды ... ... ... ... ... ... ... мен бос жұмыс орындары жайлы мәліметтер жинау;
-жұмыссыздарды тіркеу, жұмысбастылық балансын құру;
-жұмыссыздарды ағымдағы бос жұмыс орындарына және ... ... ... ... органдарымен атқарылатын осы және басқа да функциялар атқарылатын осы және ... да ... ... ... жұмысындағы белсенділіктің жоқтығын көрсетіп отыр. Жұмыспен қамту органдарының қызметі сұраныс пен ... ... ... ... араласуға бағытталуы керек және бұл мемлекеттік мекеме бос ... ... ... ... ... ... ... байланысты орнатуы қажет.
Жұмысшыны жұмысқа орналастыру, әсіресе өндіріске бекіту жәнк оның ... ... ... ... ... ... ... және жұмыспен қамту туралы ағымдағы заң жұмыс берушінің ... ... ... ... ... жұмыс берушілер меншік иесі құқығын пайдалана отырып, ешбір себептерсіз кез-келген жұмысшыны жұмыстан босата ... ... ... жұмысшыны босату және жұмыс берушінің жауапкершілігі жайлы заңдарды ... ... ... ... ... еді. ... көрсетіп отырғандай, бұрынғы кездегі ұжымдық келісім-шарттар еңбек қатынастарының ... ... ... Олар жұмысшыларды әлеуметтік қрғаудың бағдарламасы ретінде көрінетін. Сондықтан, сол қатынастардың барлығын әрбір кәсіпорында қайта жаңғырту қажет. Еңбек туралы заңнамадағы жұмыс ... ... алу және ... мәселесіне қатысты міндеттемелерге толықтыру енгізу керек. Себебі ... ... ... ... ... берушіге байланысты, оның ағымдағы жұмыс орнын сақтап, жаңаларын ашуға ынталандыруға жол ашу қажет. Бұл мақсаттарды жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... экономикалық тетіктерді пайдалану тиіс.
Республикамыздағы ауыл халқының жұмыссыздығы және ... ... ... ... мәселе болып отыр.
Ауыл халқының жұмыс бастылығын ... үшін ... ... ... ... ... жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуі керек. Бұл ауыл халқының жұмыссыздық проблемасын шешудегі бірден-бір жол. Жыл сайын шаруа қожалықтары мен шағын кәсіпкерлік ... саны ... ... ... ... шыдамай өз қызметін тоқтатушылар да аз емес. ... ... ... бұл ... ... ... ықпал жасауы тиіс. Ауыл халқының жұмысбастылығын арттырудағы негізгі бағыттардың бірі - жеке шаруа ... ... ... ... ... ауыл халқының 30% ешқандай мал басы жоқ, ал үй ... ... ... ... Осы ... ... тиімділігін арттыру мақсатында оларға қаржы-несиелік көмек, яғни микронесиелер бөлу, техникалық ықзмет көрсетуді және материалдық базаны жақсартуға қол ұшын беру ... ... ... ... бұл ... ... жұмысы жайлы ақпарат аз, алдыңғы қатарлы шаруашылықтар ... ... ... мал шаруашылығы және жер шаруашылығын жүргізу туралы кеңес ... ... ... жоқ. ... келтірілген шаруашылық және кәсіпкерлік формалары өз өнімдерін ... ... тап ... Бұл ... шешу үшін ... ... өнімдерін жинайтн және сатумен айналысатын өткізу орындарын құру қажет. Жеке шаруа қожалықтары ерекше қиындықтар көруде, себебі мемлекеттік органдар ... бұл ... ... көңіл бөлмейді, әйтсе де олар кейбір ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... мен әйелдерін жұмыспен қамтуға байланысты жеткілікті іс-әрекеттер жасалынбаған. Ауылдағы еңбек нарығын мемлекеттік реттеудің жоқтығына байланысты демографиялық даму ... ... ... ... ... ... жас ... саны қысқарды. Сондықтан жастар мен әйелдерді жұмыспен қамтуға ... ... ... жүргізу керек.
Қазіргі уақытта жұмыспен қамтудың жаңа моделін қүру қажеттілігі туды. Жұмыспен ... ... ... өзгерістерге икемді және бейім болуы керек. Ол келесідей маңызды бөлімдерден ... ... ... жұмыспен қамтуға байланысты белсенді саясат, жұмыссыздарға материалдық көмек, жұмыспен ... ... ... ... ету. Жұмыспен қамту саясатын қалыптастыруға жүйелі, жан-жақты келу керек. Өтеусіз ақша қаражаттарын беру ... ... ... ... ... ... қоғамдағы кедейшілікті азайтуға болады.
Жұмысбастылықтың күрт төмендеуі мен жұмыссыздықтың өсуі, жұмыспен қамту құрылымындағы теріс ... ... ... ... ... ... көтеруге қажеттіліктің азаюы, жұмыспен қамтудың тиімділігін арттыруға қажет қаражаттың ... осы ... ... ... ... ... ... Бұл істерді жүзеге асыруда негізгі рольді мемлекеттік органдар атқаруы тиіс. Осыған орай бәсекеге ... ... ат ... ... ... білікті мамандар санын өсіру қажет.
Еңбек ресурстарын пайдалануда нарықтық өзін-өзі басқару принциптері мен белсенді мемлекеттік араласуларды ... ... ... ... ... ... арттыруға көмектесер еді. Жоғарыдағы үрдістерге жасалған талдау көрсетіп отырғандай, КСРО-ң құлдырап, нарықтық ... ... ... ... айтылып отырған басқару жойылды. Қазіргі кезде еңбек ресурстарын қалыптастыру мен пайдалануды мемлекеттік басқарудың кейбір элементтері қызмет етеді, ... ... жүйе ... ... түрі жоқ. ... жүйенің бір бөлігі болып табылатын еңбек нарығын басқару ерекше көңіл ... ... ... Еңбек нарығын тек қана сұраныс жағынан немесе тек ұсыныс жағынан жүйесіз қарастыру тиімсіз болып табылады. Сондықтан еңбек нарығын басқару ... ... ... ... ... нарығына әсер ету арқылы жасалынып жатқан мемлекеттік шаралар жұмысшылар мен кәсіпкерлер талаптарына және ... ... ... ... ... нарығындағы мемлекет екі жақты теңдей ұстаушы әділ сот ролін атқарады. Бұл принципті ұстану әлеуметтік еңбектік қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... шаралары ретінде еңбекке сұранысты тұрақтандыруды айтуға болады.
Еңбек нарығын мемлекеттік реттеу механизмдерінің сол ... ... даму ... сай ... ... ... Бұл басқарудың формалары мен әдіс-тәсілдері елдегі еңбектік қатынастар саласында қалыптасқан ... ... ... ... мен ... үміттерін ақтауы қажет.
Еңбек нарығына мемлекеттік әсер ету шараларының ... ... ... әлеуметтік көмек мөлшеріне емес, жұмыссыздық мәселесін тәжірибелі шешуіне байланысты.
ТМД елдеріндегі экономикалық және саяси жүйелердің трансформациясы халықты жұмыспен қамтудың таңдауы, толық және ... ... ... ... ... Олар ... тұрады:
1. жұмыспен қамтылған халық проблемаларын бірінші кезекте шешу және жұмыспен қамтылудың үйлесімді құрылымын қамтамасыз ету.
2. ... ... ... ... ... жабдықталған жаңа жұмыс орындарын құру.
3. өнімді еңбек етуге ынталандыратын түрткілер мен ... ... ... ... ... басқаратын механизм еңбек нарығының лайықты қызмет етуін анықтайтын экономикалық, әлеуметтік, психологиялық факторлардың барлық спектрін қамтуы керек. Реттеу мен ... ... ... мен ... ... ... беру ... және жұмыспен қамту органдарының тығыз ара қатынасы негізінде жүзеге асырылуы тиіс.
Халықтың жұмыспен қамтылу саласындағы үйлесімді нарықтық қайта ... ... ... ... ... ...
Еңбек нарығын мемлекеттік реттеудің құқықтық тетіктері жұмысбастылықты және әлеуметтік-еңбектік қатынастарды ... заң және ... ... ... бағытталған.
Қазіргі уақытта мемлекет еңбек заңдарының бұзылмауын қатаң қадағалауы керек, ал оларды қамтамасыз ететін принциптер либералды сипатта болуы шарт, ... ... ... еңбек заңнамалары еңбек нарығының немесе тұтастай экономика тиімділігіне кері әсер етуі мүмкін.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... шараларға бағытталуы тиіс деп есептеймін:
1. жастардың, зейнеткерлердің, мүгедектердің, ауыл тұрғындарының, әйелдердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ететін нормативтік-құқықтық база ... ... ... одан әрі ... ... ... ... үшін қолайлы жағдай жасау.
3. Қазақстан азаматтарының әлеуметтік кепілдіктерін жаңартып, олардың кәсіби біліктілігін арттыратын еңбек процесстерін ұйымдастыру.
Экономикадағы кез-келген трансформациялық үрдістер ... ... ... ... ... ... ... еңбек нарығын реттейтін базаны күшейту проблемалары біздің еліміз үшін негізгі басымдықтың бірі болуы керек.
Қорытынды
Қазақстан Республикасындағы өтпелі кезеңде қалыптасқан еңбек ... ... ... мен ... ... ... ... мүмкіндік береді:
Нарықтық қатынастарға көшкенге дейін түсінігі қолданылмады. Бұл жағдай жұмыс ... ... ... ... идеологияға байланысты болды.
Еңбек нарығы нарықтық инфрақұрылымның негізгі және қажетті элементі болып табылады. өтпелі кезеңнің еңбектік қатынастарының ... ... бірі - ... ... жұмыс беруші ретіндегі ролінің төмендеуі. әр түрлі меншік формаларының ... ... ... өз ... ... жұмыс орнын таңдауға мүмкіндік береді.
Жалдамалы және индивидуалды еңбек, ... ... ... ... ... ... Жұмысқа орналасу келісім-шарт негізінде жүзеге асатын болды.
Еңбек нарығындағы еңбек қатынастары жұмыс күшіне деген сұраныстың, жоғары кәсіби ... ... ... ... ... ... даярлайтын жүйенің болуы кезінде ғпнп қалыптасады.
Жоғарыда айтылғандар бойынша ... ... тар және кең ... ... Тар ... ... нарығы жұмыс күші нарығы ретінде түсіндіріледі. Кең мағынасында еңбек нарығы деп ... пен ... ... қамтамасыз ететін әлеуметтік-экономикалық және құқықтық қатынастар жиынтығы.
Өтпелі кезеңде қалыптасқан еңбек нарығының ... өте зор, ... дәл осы ... ... ... ... қарама-қайшылық сипатында болады. Еңбек еркіндігі мен кәсіпкерлік қызметін жариялау бір жағынан шығармашылық қабілетінің дамуына, жұмыскерлердің кәсіби-біліктілігін ... жол ... ... жағынан еңбек нарығы толық түрде жетілмеген нарықтар ... ... яғни оның ... ету ... жиі ... тұрады, жұмыс сұранысы мен ұсынысының конъюктурасы бақылауға және реттеуге әр кез келе ... ... ... ... өту ... ... өнеркәсіптік құлдырау, инфляция сияқты жағымсыз үрдістермен сипатталып, оның жағдайын мүлдем күрделендіреді.
Еңбек нарығы ... мен ... ... ... ... ... икенмділігі дегеніміз - жұмыс күшінің мобильділігі, еңбекақы төлемдерін орнату, кәсіпорын қызметшілерініңі ұжымын басқару және ... ... ... реттеу.
Еңбек нарығының сегментациясы оның біліктілігі жоғары және төмен жұмыс күштеріне, аяқталған кәсіби даярлыққа бағытталаған ішкі нарыққа немесе ... және ... емес ашық ... ... ... ... ... ең негізгі элементі жұмыс күші болып саналады. Нарықтық ... өту ... ... ... ретіндегі жұмыс күші деңгейіне экономиканың тиімділігі тәуелді болады. Сонымен ... ... ... ... мен өндірісте байқалатын еңбек етуге деген потенциалын анықтайтын ерекше өнім түрі.
Жұмыс күші ... ету ... ғана ... ... Бірақ жұмыс күші еңбекке тепе-тең дегенді білдірмейді, себебі, еңбек тауар емес, жұмыс күшін өндірістің заттай элементтерімен байланыстырушы ... ... бұл - ... ... ... орны ... нақты еңбекке кіргізу туралы адамдар арасындағы әлеуметтік-экономикалық қарым-қатынастар. Жұмысбастылық та еңбекке ... ... ... - ... ... ... мүмкін қызмет. Ал, жұмысбастылық жұмыскердің еңбек етуіне қарамастан, жұмыс орнымен байланысын сақтаушы болып табылады.
Жұмысссыздық ... пен ... ... ... ... ... ... құбылыс.
Шетелдік тәжірибе жұмыспен қамту саясатының ортақ құралы жоқ екенін көрсетіп отыр. Әр бір ... ... ... ... ... дамуына байланысты реттеу механизмдерін таңдайды.
Еңбек нарығының тиімділігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... өту ... ... шешуге лайықты жағдай тудыру үшін макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету қажет. Ең ... ... ... ... ... экономиканың нақты секторын дамыту, республиканың тауар өндірушілерінің бәсекеге ... ... ... активизациялау, ауылды дамыту, өндіріс модернизациясын жеделдету және ірі кәспорындарға ... ... ... бағыттар ретінде, шағын және орта бизнесті дамыту мен оған ынталандыруды ... ... және ... ... ... де ... өте зор. ... қатынастарға өту кезеңі еңбек нарығының қалыптасуынсыз мүмкін емес, ... ... ... ... Егер осы ... нарығы дұрыс қызмет етсе, өндіріс сапалы дами түседі. Жұмыс күшін пайдалану мен оған ынталандыру да ... ... еді. ... ... ... ... ... қалыптасатын негізгі буын.
Қазақстандағы еңбек нарығын реттеу моделі басқа мемлекеттерде тараған үлгілерді көшірмеу керек, тек бірқатар принциптеріне негізделуі қажет.
Еңбек ... ... ... мәдени шектеулер жүйесі шеңберінде қалыптасуы қажет. Еңбек нарығының қалыптасуы ішкі даму тұрғысына сәйкес сатылы түрде жүзеге асуы тиіс. ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы, 2008 жыл 6 ... ... ... ... ... ... заң актілері, Алматы: Юрист, 2006.-88 б
3 Қазақстан ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Халықты жұмыспен қамту туралы 2001 жыл 23-қаңтардағы Заңы
6 Қазақстан Республикасының міндетті әлеуметтік сақтандыру туралы 2003 жыл 25-сәуірдегі Заңы
7 ... ... ... ... ... ... 2001 жыл 27-маусымдағы Тұжырымдамасы
8 Қазақстан Республикасының Зейнетақымен ... ... ... ... Юрист, 2006.- 72 б
9 Қазақстан Республикасының Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы Заңы, Алматы: Бико, 2004.- 16 б
10 Қазақстан ... ... ... ... туралы Заңы, Алматы: Юрист, 2006.- 28 б
11 Қазақстан Республикасының мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы ... ... ... 2005.- 15 б
12 Дилан Э., Линдсей Д.Е. Рынок ... ... ... ... аударма., Санкт-Петербург, 1992.- 343 б
13 Марценкевич В.И., Соболева И.Б. Экономика ... ... 2006.- 286,121 ... ... М.А., Гибриков Г.Г. Основы экономической теории., Москва, 2005.- 163 б
15 Мелекьян Г.Г., Колосова Р.П. ... ... и ... ... ... 2007.- 123 ... Мелекьян Г.Г., Колосова Р.П. Экономика труда и социально-трудовые отношения., ... 1997.- 623 ... ... И.С. ... ... ... и ... рынка в новых условиях., Москва, 2009.- 8, 9 б
18 Исмаилова Л.Э. Факторы спроса и предложения на ... ... ... 1993.- 24 б
19 Кабдиев Д.К. Экономическая теория: важнейшие категории и понятия., ... 1993.- 85 ... ... Л.Э. ... ... и ... на ... труда., Москва, 2007.- 24 б
21 Фарберова Э.Н. ... ... в ... ... ... из ... ... стран., Труд зарубежом, 2003.- №3
22 Чернышев М.Л. Статистика труда для стран с переходной экономикой., Москва, 2005.- 64 ... , 1990 бен 1998 ... ... 2010.- ... ... ... 2009.- 28 мамыр
26 Қазақстан Республикасы Енбек халықты әлеуметтік қорғау Министірлігінің мұрағаты (1990-1998 ж.ж.)
27 Гайдар Е.Е. Анализ экономического ... ... ... 2006.- 387 ... Труд в ... 2010.- ... ... қамту Департаменті мен Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік ... ... ... 2010.- ... ... Н.К., ... Л.С. ... рынка труда в малых и средних городах., Алматы, 2000.- 4 б
31 Сарбасова Т.С., Сарбасова А.К. ... ... и ... ... ... КазГУ, 2008.- 7 б
32 Исиналина А.Н. Современное состояние национальных рынков труда., Транзитная экономика, 2009.- ... ... Т.С. ... ... занятости в РК., Вестник КазГУ, 2009.-№2
34 Казахстан и страны СНГ, 2007.- 33 б
35 ... ... 2010.- ... ... ... о ... ... Казахстан, 2008.- 40 б
37 Мамыров Н.К., Нурпеисова Л.С. Формирование рынка труда в ... и ... ... ... 2000.- 4 ... ... пресс-бюллетень, 2000.- №4
39 Труд в Казахстане, 2008.- №2
40 Труд в Казахстане, 2011.- №7
41 Труд в Казахстане, 2010.- №6
42 ... ... ... в Казахстане, стат.сборник., Алматы, 2008.- 31б
43 Қазақстан Республикасы Еңбек Министрлігінің ресмии сайты, www.enbek.kz.
44 ... У.Ж. ... ... ., ... 2009.- 65,66 б

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының сақтандыру нарығы: негізгі тенденциялары және даму мәселелері72 бет
Ауыл аумақтарының мәселелерін шешу жолдары және дамыту88 бет
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Еңбек ақы төлеудің есебі60 бет
Жерге меншiк қатынастарын құқықтық реттеу51 бет
Инфляцияның әлеуметтің экономикалық зардаптары30 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь