Алты ғасыр іздеген баласағұн

Тарихи, аты аңызға айналған Баласағұн қаласы жөнінде көбірек, нақты мағлұматты Махмуд Қашқаридың «Түрік сөздігі» еңбегінен кездестіруге себебі, оның әкесі Ыстыққөлге жақын орналасқан Барысған қаласынан шыққан. «Барсған: Афрасиабтың ұлының есімі. Барсған қаласын салдырған сол. Бұл Махмудтың атасының шахры» (1). Махмудтың өзі Қашқар қаласында туылғанмен Баласағұнда және басқа да түрік қалаларын, елді мекендерін түгел аралап, осы еңбегін жазу үшін ғылыми деректер жинағанын, аталмаш еңбегінің басында жазған. 1077 жылы Таяу Шығыс елдерін, Түркістанды тегіс аралап, өзінің өте құнды еңбегін түркі тілінде жазып қалдырған. Ол бауырлас түркі тілдес халықтардың данышпан ғылыми ретінде дүниеге белгілі. М. Қашқари заманында Баласағұн өзінің шарықтап дәуірлеген кезеңінде жасаған. Ол қалада жиі-жиі болып, өзінің естігенін, көргенінн және білгенін жазып кеткен. Оның жазғандарына дұрыс қарап, қалдырған мұрасын дәріптеуіміз қажет. Өйткені М. Қашқаридың бізге қалдырған мұрасы, ертедегі ортағасырдағы тарихымызды шынайы мәнде жазуда көп мағлұмат беретінінде дау жоқ (2).
Енді Ақтөбе қаласының Баласағұн екенін дәлелдейтін ономастикалық және археологиялық деректерге тоқталайық.
Баласағұнның этимологиясы. М.Қашқаридың еңбегінен Баласағұн қаласының этимологиясын анықтадық: «Сағұн: Қарлұқ жұртының мықтыларына берілетін ат, лақап. Түрік тәуіптеріне Ата сағұн дейді» (3).
Қаланың атының алғашқы екі буынынан құралған «Бала» - деген түрік сөзі баршаға мәлім болса, «сағұн» - хақан, хан, князь. Олай болса, Бала + хакан; Бала + князь; Бала – хан – болып, Баласағұн деген ұғымды құрайды яғни жас түргеш, әйтпесе қарлұқ хақанының қаласы – деген сөз. Белгілі шығыстанушы ғалым В.В. Бартольдте бұл қаланың этимологиясын «Бала + князьдың» атымен аталғанын айтқан болатын (4). Бұл айтылған Баласағұн шаһарының келіп шығуын тайға таңба басқандай М.Қашқари жазған: «… түріктердің » ___ - Шу «есімді бір жас хақаны болған. Ол үлкен қосының иесі болған. Баласағұн жанындағы» ______ - Шу» қаласын салдырған. Баласағұндағы сарайының алдында күн сайын бектер мәртебесіне үш жүз алпыс рет дабыл қағылып тұрған. Сонан соң өзінің атымен аталып кеткен Шу қаласын салдырады. Сол жерді ырымддап тылсымдатады. Күні бүгінге дейін ләйектер сол тылсым сиқырлы қала маңынан асып кете алмайды. Шаһар тұсына келіп тоқтап тұрып қалады. Әрі қарай өте алмайды. Сол тылсым күні бүгінгі дейін бұзылмай сақталып келеді» (5).
Ғұламаның еңбегінен келтірілген үзінді де, жас Шу атты хақанның болғанын, Шу және Баласағұн қалаларын салдырғанын, Баласағұнды мемлекетінің астанасына айналдырып, қол астындағы бектердің мәртебелерін құрметтегенін, бұл қаланы тысылымды (загадочный), қасиетті жерге орналасқанын баяндаған. Бұл екеуін де өзінің есімімен атап, Баласағұн және Шу – деп ат қойған. М. Қашқаридың бұл айтқандарына дәлел болатын археологиялық және этнологиялық деректерді Баласағұннан таптық. Енді сол деректерге тоқталайық.
Көп жылдар бойына Баласағұн қаласын археологиялық зерттегенде еліміздің белгілі нумизматик маманы, ғалым Р.З. Бурнашева зерттеген болатын. Оның нәтижесін 1986 жылы мақала ретінде жариалаған (6).
Шу өңірінен табылған тохсилер мен түргештердің (түркештердің) монеталарын зерттеген, оларға талдау жасаған нумизматик О.И.Смирнованың айтуы бойынша, алғашқы монеталарды бұл аймақты мекендеген тохсилар, онан кейін түргештер деген пікірге келген (7). Бұл монеталардың бетінде соғдыларша тохсилардың лауазым (титул) адамның аты «YWBW», әйтпесе, «YWSS YWBW» сөзі жазылып, сөздің ортасына __y__ таңба қойылған. Қытай иероглифі бойынша бұл жазу «Шу» деген білдіреді (8). Бірақ, «Шу» сөзінің этимологиясы О.И.Смирнова да және басқа мамандар да біле алмай, әртүрлі жорамалдаумен шектелген. Біреулер «өзен» десе, В.В.Бартольд соғдыларша су (вода) деген пікірді қолдаумен келе жатыр (9). «__y__» таңбасы тохсы монеталарды Шу өңіріндегі Ақбешім, Красноречин және Ақтөбе (Баласағұннан) табылды. Бұл монеталарды О.И.Смирнова үш түрге бөлген: «Тип І на лицовой стороне имеет надпись согдийским полукурсивным письмом, как на монетах тургешей: «небесного тюргеш – хакана деньги». На обратной стороне – знак «Чу» «__y__» тухусов и надпись «тухусский YWPW», указывающая, что носитель этого титула является главной тухусских племен. Однако, надпись на лицевой стороне этого типа указывает на зависимость этих племен от тюргешкого каганата.
1. Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.З. Аллматы, 1998. Б. 555.
2. Сонда. Т.1.Б. 91.
3. Сонда. Б. 462.
4. Бартоьлд В.В.
5. Қашқари М. Т.3. Б. 554.
6. Бурнашева Р.З.Монетные находдки о городище Актобе (Чуйская долина)//Средневековые города Южного Казахстана. Алматы, 1986. С. 71-87.
7. Смирнова О.И. Сводный каталог согдийских монет. Бронза. М., 1981. С. 60.
8. Сонда.
9. Бартольд В.В. Соч. Т. ІV. М., 1966. С. 47.
10. Бурнашева Р.З. Сонда. С. 14-78.
11. Сонда. Б. 73-74.
12. Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.1. Алматы, 1997. Б. 534-535.
13. Унивнрситеттің археологиялық есебі. 1989. (Қолжазба АЭУ) 1990. Б. 7-25.
14. Шалекенов У.Х. Баласағұн // Қазақ әдебиеті. 12 мамыр, 1989.
15. Баласағұн Ж. Құтты білік. Алматы, 1986. Б. 124.
16. Қашқари М. Түрік сөздігі. Т.1. Алматы, 1997. Б. 553.
17. Южный Казахстан. Полезные ископаемые. Геология СССР. М., 1977. Т.ХІ. Б. 118-120; Чу-Илийский рудный пояс. Рудные полезные ископаемые. Алматы, 1980. С. 73-78.
18. ҚР тарих және мәдени ескерткіштер жиынтығы. Жамбыл облысы. Алматы, 2002. Б. 323.
19. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые городища и поселения Чуйской долины. Фрунзе, 1959. С. 127.
20. АЭУ. Есеп. 1990. Б. 15-25.
21. Материалы по истории Средней и Центральной Азии Х-ХІХ вв. Ташкент, 1988. С. 241-242.
22. Бартольд В.В. Отчет о поездке а Среднюю Азию с научноюцелью 1893-1894 гг. //Соч., Т. ІV. М., 1966. С. 42.
23. Елуов М. Тастұмсық қалашығы // Қазақстан Республикасының тарих және мәдени ескерткіштер жиынтығы. Жамбыл облысы. Алматы, 2002. Б. 322.
        
        АЛТЫ ҒАСЫР ІЗДЕГЕН БАЛАСАҒҰН
У.Х. Шалекенов
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ.
Тарихи, аты ... ... ... қаласы жөнінде көбірек, нақты мағлұматты Махмуд Қашқаридың еңбегінен кездестіруге себебі, оның әкесі ... ... ... ... ... ... (1). ... өзі Қашқар қаласында туылғанмен Баласағұнда және басқа да түрік қалаларын, елді мекендерін түгел аралап, осы еңбегін жазу үшін ғылыми ... ... ... еңбегінің басында жазған. 1077 жылы Таяу Шығыс елдерін, Түркістанды тегіс аралап, өзінің өте құнды еңбегін түркі тілінде жазып қалдырған. Ол ... ... ... ... данышпан ғылыми ретінде дүниеге белгілі. М. Қашқари заманында ... ... ... ... ... ... Ол ... жиі-жиі болып, өзінің естігенін, көргенінн және білгенін жазып кеткен. Оның жазғандарына дұрыс қарап, қалдырған мұрасын дәріптеуіміз ... ... М. ... ... ... ... ертедегі ортағасырдағы тарихымызды шынайы мәнде жазуда көп мағлұмат беретінінде дау жоқ (2).
Енді Ақтөбе қаласының ... ... ... ономастикалық және археологиялық деректерге тоқталайық.
Баласағұнның этимологиясы. М.Қашқаридың еңбегінен Баласағұн ... ... ... (3).
Қаланың атының алғашқы екі буынынан құралған - деген түрік сөзі баршаға мәлім болса, - ... хан, ... Олай ... Бала + ... Бала + ... Бала - хан - болып, Баласағұн деген ұғымды құрайды яғни жас ... ... ... ... қаласы - деген сөз. Белгілі ... ... В.В. ... бұл ... этимологиясын атымен аталғанын айтқан болатын (4). Бұл айтылған Баласағұн шаһарының ... ... ... ... басқандай М.Қашқари жазған: ___ - Шу ______ - Шу>> ... ... ... сарайының алдында күн сайын бектер мәртебесіне үш жүз алпыс рет дабыл қағылып ... ... соң ... ... ... ... Шу қаласын салдырады. Сол жерді ырымддап тылсымдатады. Күні бүгінге дейін ләйектер сол тылсым сиқырлы қала маңынан асып кете алмайды. ... ... ... ... ... қалады. Әрі қарай өте алмайды. Сол тылсым күні бүгінгі дейін бұзылмай сақталып келеді>> (5).
Ғұламаның еңбегінен келтірілген үзінді де, жас Шу атты ... ... Шу және ... ... ... ... ... астанасына айналдырып, қол астындағы бектердің мәртебелерін құрметтегенін, бұл қаланы тысылымды (загадочный), қасиетті жерге орналасқанын баяндаған. Бұл ... де ... ... ... ... және Шу - деп ат ... М. ... бұл айтқандарына дәлел болатын археологиялық және этнологиялық деректерді Баласағұннан таптық. Енді сол деректерге тоқталайық.
Көп жылдар ... ... ... ... ... еліміздің белгілі нумизматик маманы, ғалым Р.З. Бурнашева зерттеген болатын. Оның нәтижесін 1986 жылы мақала ретінде жариалаған ... ... ... ... мен ... ... ... зерттеген, оларға талдау жасаған нумизматик О.И.Смирнованың айтуы бойынша, алғашқы монеталарды бұл аймақты мекендеген тохсилар, онан кейін ... ... ... келген (7). Бұл монеталардың бетінде соғдыларша тохсилардың лауазым ... ... аты , ... сөзі ... ... ортасына ____ таңба қойылған. Қытай иероглифі бойынша бұл жазу деген білдіреді (8). Бірақ, сөзінің этимологиясы О.И.Смирнова да және ... ... да біле ... ... ... ... ... десе, В.В.Бартольд соғдыларша су (вода) деген пікірді қолдаумен келе жатыр (9). ... ... ... Шу ... ... ... және ... (Баласағұннан) табылды. Бұл монеталарды О.И.Смирнова үш түрге бөлген: (10).
Баласағұнды (Ақтөбені) архелогиялық зерттеу кезінде табылған 35 дана ... мен ... ... Р.З. Бурнашева талдау (анализ) жасады: (11).
1978 жылы Баласағұның цитадельінің солтүстік жағынан кесу жұмысын жүргізгенде, тохсылардың 7 дана ... ... ... ... оларды зерттеп, О.И.Смирнованың көрсеткен бірінші түріне жататын анықтады. Оның сыртқы бетінде: деп жазылса, ішкі бетінде жазудың қасында ________ ... ... ... YWP (W) ... бар. Осы жылы ... стратиграфиялық қазба кезінде 12 ярустан түргештердің 3 монеті шықты. Олардың сыртқы бетінде түргештердің ... ... оның ішкі ... жазу бар. Бұл ... ... ... ғғ. жатады.
Баласағұннан табылған тохсы мен түргеш монеталарды талдаудың ... ... ... ... оны ... ... ... астанасы еткен жас хақаған Шу екенін дәлелдейтін деректердің бірі. Бұл пікір М.Қашқаридың жоғарыдағы айтқанына толық дәлел. ... ... ... ... ... аты. Астанасына жас хақанның, яғни "Баласағұн" - деп ат ... Шу ... ... нақты есімін берген. Сол кезде Баласағұнда монеталарды шығаратын орны ... Ол ... ... ... ... Ол ... ... мен Қарахан мемлекеттері кезінде ақша шығаратын сарайдан 5000-дей Қарахандықтардың теңгесі мен мөрі табылғанына жоғарыда ... ... Шуды ... белгі (знак) салынған хұмның және құмыраның қақпақтарының сынықтары табылды. Олардың ішінен хұмның қақпағының бетінді үш тармақты (шанышқы) тәрізді белгінің ... ай мен ... мен ... ... ... ... Құмыраның қақпағының үстіне үш тармақты белгі берілген. Соған қарағанда, бұл ... Шу ... ... ... бар ... пікірді ойға салады.
Сонымен, жоғарыдағы келтірілген жазба және археологиялық ... ... ... мен Шу ... ... ... ... Тәңір - хақанның ақшасы" деген Шу жас хақанның салдырғанын анықтайды. М.Қашқари өзінің "Түркі сөздігі" еңбегінде ... ... ... Іле өзенінің орта ағысынан Мойынқұмға дейінгі жерді жайлап жатқаны туралы жазған сөзін жоғарыда келтіргенбіз. Тарихи деректердегі Түркеш мемлекеті ... ... ... ... оны бір ... ... салып, қармағындағы жерлерді 20 әкімшілікке бөліп басқарып, оның әрқайсысында мың тұрғындары болған ... ... ... ... саны 140-150 ... ... Осындай күшті мемлекетті басқарып тұрған әкімдердің (бектердің) құрметіне Шу хакан Баласағұндағы сарайының алдында күн сайын таңертең 360 рет ... ... ... оның ... күшті бастық екенін байқатады. Іле өзенінен Мойынқұмға дейінгі ұлан байтақ жерде қазірдің өзінде де Ұлы жүздің Сарыүйсін руларының ... ... ... ... Шу ... алқаптарындағы басқа да рулар кіргенге ұқсайды. Сөйтіп, бұрыннан келе жатқан тұрақты мекеді Шу ... ... ... айналдырып, өзіне лайықты Баласағұн атын берсе, оның қасына жаңа қала ... оған ... нақ ... - Шу- деп атын ... Осы ... Шу ... ... өзінің алғашқы атын сақтап келе жатқан тарихи ортағасырлық ... ... ... ... бұл ... ... ... жақтан әлі зерттелген жоқ.
Біз айрықша тоқталып отырған Түркеш хақанының ... ... ... сарыүйсін руының ________ абақ-ашамай таңбасы мен шапырашты руының таңбаларына жақын екені байқалады. Соңғы екі рудың ... ... ... ... ... өзінің "Вопросы диалектологии и истории казахского языка" атты белгілі еңбегінде және "Қазақ шежіресі" кітапшада жазылған. Біздіңше, ... ... ... ... ... жатқан сияқты. Сарыүйсіндер М.Қашқари жазған тохси, шігілердің ұрпақтары болуы керек.
2. Ономастикалық - тарихи жер атамалары. М. Қашқари және ... ... ... еңбектерінде Баласағұнның Арғу екі таудың арасында орналасқаны айтылады. Оңтүстіктен солтүстік-шығысқа созылып ... ... ... ... ... ... қарай созылған Қаратау, Жайсан тауы, Қордай таулары орналасқан. Осы таулардың арасындағы ... ... ... ... елді мекендер мен қалалар салған. М.Қашқаридің заманында "Арғу", яғни таулардың араларында орналасқан қалалар деп атағанын аңғарамыз. Осы екі ... ... ... және Шу ... орналасқан қалаларды Арғу, яғни екі таудың арасындағы қалалар деген. "Ұлұш қала, қыстақ (шігілше). Балас ағұн мен оның жағындағы Арғу шаһарларында ... ... ... "иіш" сөзі "шаһар" - дегенді білдіреді. Содан барып ... ... "Киз иіш" - "Құз ұлш" деп ... Бұл ... ... қаласының орналасқан жері тура келеді. Жамбыл қаласы жағынан келе ... ... екі ... ... ... ... өзендердің жағасына орналасқан. Ақтөбенің оңтүстігінде қараулы төбе бар. Қаланың оңтүстігінде және биік төбе бар, оны ... ... ... деп ... Осы ... ... ... шығысқа қарай созылып жатқан тау жотасы бар. ... ... ол ... ... тау) тауы деп ... ... ... Баласағұн екі таудың арасында орналасқан болса қазіргі Ақтөбе де сол ... сол ... ... үлкенді-кішілі сансыз төбе болып жатыр.
М.Қашқаридың Баласағұнды тысылым (қасиетті) орны болып, онда аққұтан ... ... ... еске ... ... деректерді жергілікті тұрғындар арасынан жинадық. Баласағұн қаласын аққұтан (ләйлек) жыл ... ... одан әрі ұшып ... ... Ақтөбе маңайын мекендеген тұрғындарынан сұрастырсақ, шындығында да, аққұтан бертінгедейін Калинин атындағы колхоздың орталығындағы биік теректерінің басына ұя салып, күзде қайтатынын ... ... ... Бұл құсты истам дініндегі жергілікті тұрғындар киелі құс деп білген. Оның ел арасында келуі адамдарға ... ... ... деген сенімде болған. М. Ноғайбаев, Ж.Болатқұлов және т.б. тұрғындардың айтуынша "аққұтанды соңғы көруіміз 1976 жылы болды. Содан кейін келмей ... - ... Оның ... ... 1972 ... Тасөткел, 1984 жылы Ақсу су қоймалары салынып, соның нәтижесінде Ақтөбенің атырабының экологиясы бүтіндей өзгеріп, жер асты ... ... ... ... ... батпаққа, көпшілік жерлер қу тақырға айналып жатқанын көріп жүрміз. Міне, осыдан аққұтан тіршілігіне қолайсыз жағдайлар ... ... соң, олар да ... ... жер ... ... керек. Ғасырлар бойы аққұтандарға жазғы мекені болған, Баласағұнға олар енді ... ... ... ... ... ... екенін дәлелдейтін тағы бір айғақ М.Қашқари: "Құлбақ". Түріктердің үлкен діндар, әулие адамдарының біреуінің есімі. Ол Баласағұн тауларында тіршілік етті. Айтуларға ... ол қара ... ... құлы ... - Тәңірдің құлы Құлбақ" деп жазса, ақ жазумен жазылып шығады екен, ақ тасқа жазса, қара жазумен жазылып шығады ... Оның ... күні ... ... сақталған деседі" (12).
М.Қашқаридың осы сөзі бойынша зерттеу жүргізсек, Баласағұнтауы (Әулиетау) жоғарыдағы аты аталған Тасөткел су ... ... - ... жағына орналасқан екен. Бұл тауда қазірдің өзінде жергілікті тұрғындар десе, орыс тілдестер деп айтады. Осы атпен жергілікті ... ... ... және киелі тау деп құрметтейді.
Баласағұнтауы (Әулиеата)-дың Ұлы жібек жолы өтетін жері.
Тасөткел су қоймасының солтүстігінде 600 ... ... Шу ... сол жағасына орналасқан биік тау жотасы. Ол бірнеше биік-биік төбелерден құрылған. Соның арасында Шу өзенінің сол ... тиіп ... биік төбе бар. Оны ... ... - деп ... ... біз ол ... арнайы зерттедік. Оның үстінен болжау ретінде шұңқыр қазып, оны 2м. тереңдеттік. Қазған жерден мәдени қабат ... ... ... ... болмағанын анықтадық. Төбенің шығысында ой жер бар. Оны қазғанда, ол да табиғи жер екенін байқадық. Соған қарағанда, ... ... ... Оған ... ... елді ... жиналыс және оның үстінде той-думан өткеріліп жатқанға ұқсайды. Осы жиындар кезінде ... киіз ... ... той-думандардың болып жататынын жергілікті тұрғындардың естерінде әлі күнге дейін сақталған. Оның биіктігі 120-130 м., көлемі 4-5 гектар. Сол ... ... ... және ... қарай созылып жатыр. Олар ойлы-қырлы сиыр бүйректеніп, көп жерде алып жатыр. Жалпы, осы жер ... ... ... және оның бір шеті ... ... ... тіреледі. үстінен Ұлы Жібек жолы Тасөткел арқылы Шу өзенінің оң жағына өткен. Көптен бері сол ... ... ... ... ... басқа да қариялармен сөйлестік. Олардың айтуынша, М.Қашқари айтқан тасқа жазылған жазу бертінге дейін сақталып, 1972 жылы Тасөткел су ... ... ... бірауыздан растайды. Сөйтіп, жоғарыдағы аты аталған Құлбақтың жазған тасты жақынға дейін ... ... ... ... тағы бір ... - ... Тасқаладан 1962 жылы табылған түйенің жауырынына жазылған жазу (14). Осы сүйектің екі ... қара ... ... ... Өзбек ССР Ғылым Академиясының Шығыстану институтының профессоры Бөрі Ахметовке оқытқанда, мынадай сөздердің бар екені ... ... ... , ... оның ... бетінде ; 4-қатарда- ; 5-қатарда- ; оның екінші бетінде- ; 6-қатарда- және тағы солай ... ... ... бар түйенің жауырыны.
Осы сөздерге сүйенсек, Баласағұнда өмір сүрген, өз заманында әулие деген атты иелеген, ... ... ... ... ... ... ... осы жауырынға, Құлұқ әулиенің тегі баян етілген деп болжауға болатын тәрізді. Құлұқтың есімі Жүсіп Баласағұнидің еңбегінде Күлік деп дәл ... ... ... еңбегінде Күлік деп дәл аталса, Махмуд Қашқаридің Құлбақ деп берілген. Бұл деректердің ... ... ол кісі ... ... мекендеп, сол кісінің құрметіне бұл тауды жер деп атап кеткен. Өйткені, Күліктің сүйегі Баласағұн тауына жерленген. ... ... ... қарағанда, Баласағұн қаласының негізгі үлкен моласы (мүрдесі) осы Әулиетауда болған. Тұрғындардың моласы Тасөткел су ... ... ... ... аты кең тараған энциклопедист ғалым Жүсіп Баласағұн өзінің ... ... ... - ... енді сөзіңді,
Қуант мені, ықтият бол өзің де.
Мен айтайын, жаман атты білгейсің,
Жақындамай, одан аулақ жүргейсің.
Зорлық етіп, қара күшке салғанды...
Ісі - ... ... ... ... көзі ... ... қызбалық тағаттық -
Құлық болса қу құлқын мен шараптың.
Ондай жандар шығыса ... ... ... тең ғой әркім теңімен.
Адал қызмететкің келсе, кел біліп...
Мұндайлардан тый өзіңді ей Күлік!
Жақын тартып, бұл көңілің тоғаяр,
Менің де ізет, ... ... ... ... шумақтан Жүсіп Баласағұнидің Күлік әулиеге сыйынғанын байқау қиын емес. Ж.Баласағұни ХІ ғасырда жасаған ғалым. Оның өмір ... ... ... ... ... ... тайпаларының арасында әйгілі адам болған көрінеді. Сондықтан, ғалым Құлұқтың өтініш ретінде адамдарды жаман әдеттен тыйым сала көр, ... ... де ... ... ... пікірді білдіреді. Сөйтіп, М.Қашқаридің жазған мен М.Баласағұнидің деген бір адам, ... ... ... және Ислам дінінуағыздаған алғашқы батыс түріктерінің бірі болған. Күліктің атымен Баласағұнтауы деп аталып кете берген. Міне, сол тау осы ... ... ... ... ... Сөйтіп, Махмуд Қашқаридің жазған Баласағұнтауы, бұрынғы Баласағұн, қазіргі ... ... ... арасында екені анықталды.
Біздің сөйлескен қарияларымыз Шу өңіріндегі қазақ және қырғыздарға ... жер. ... бұл ... ... оған ... ... ... десеңіз, ертеде қазақ пен қырғыздардың және осы өңірді жайлаған тұрғындарды ақсақалдары жылына бір рет жиналып, ... ... ... ... ... халықтар арасындағы шешілмей жатқан келелі мәселелерді талқылап, бір шешімге келіп отыратындары әлі ... ... ... ... ... Бұл тауға жиналып, үлкен мәселелерді дұрыс шешуге ... ... ... ... ... керек.
Бақыртау Тағы бір Ақтөбенің Баласағұн екенін дәлелдейтін М. ... ... ... (16). ... ... Бақырлықтау мыстың кені деп түсінік берген. Осы М.Қашқаридің айтуынша, Бақырлықтауды да таптық. Бұл тауды қазір Жайсан тауы деп атайды. Ол ... ... ... Салажайсан, Ортажайсан және Қадыржайсан. Жайсантауының шығысы Қордай тауымен жалғасып жатыр. Оның батыс түстігі ... су ... ... 1989 жылы ... ... аралап, оның бұрынғы Бақырлықтау (Мыстауы) екенін анықтадық. Мұндай жұмысты іске асыруда жергілікті азаматтаркөп жәрдем көрсетті. Олардың осы ... ... ... Баласағұнтауы (Әулиетау), Юн-Арик (Жонарық) және Бақыртау тарихи жерлердің ... ... ... ... ... ... ... жер екен. Таудың ішінде: Үңгірлі, Шатырқұл, Үшмайтас, ... ... және ... ... бар. Осы ... бойлары ерте заманнан қола мен темір дәуірлерінен бастап-ақ адамдардың қоныс басқан жері көрінеді. Оған дәлел, ... қола және ... ... ескерткіштері (шақтылары) көп сақталған. Олар біздің дәуірімізге таспен қоршаған обалар, биік - биік төбелер, ... ... ... ... ... ... және ... кезеңдерінің тастан істелген мүсіндері кездеседі. Осылардың бәрі сол дәуірлерді айғақтайтын мұралар. Осы ескерткіштерді сақтауда, оларды зерттеуде ешкім ... ... еске де ... ... жоғарыдағы аты аталған заманында Жайсан тауындағы мыс ... ... ... кең ... ... өмірлеріне керекті құралдарды, бұйымдарды істеп шығарса, ол мыс кенін, атап ... ... ... ... ... ... қазіргі Ақтөбе, бұрынғы Баласағұн қаласының темір, мыс өндіретін кені осы Жайсан тауда болған. Осы ... ... ... деп ... ... мыс ... ... орындары Ортажайсан тауында жақсы сақталған. Олардың көлемі шамамен 5-6 ... ... алып ... Бұл жер қазіргі кезде деп аталады. ... ... ... ... ... кісінің аты екнін айтты. 1723 жылдары дүниеге келген. Оның ... ... ... ... екі ... бірі ... ... Ботпай руынан шыққан. Осы Ортажайсанды Шатырқұлды мекендеп, сол кісінің атымен осы жер Шатырқұл мыс тауы деп ... ... ... ... Шатырқұл тауынан қарахандар, қарақытайлар және жоңғарлар мыс өндіріп алғандарын естеріне түсіреді. Бұл пікірдің жаны бар. Баласағұнды мекендеген ... ... ... ... ... ... және жоңғарлар Жайсандағы өте бай мыс кендерін пайдаланған. Өйткені, мыстан, күмістен және темірден істелгенн бұйымдар Баласағұнда мол ... Ол ... ... ... ... бұдан басқа ірі мыс шығатын кен орындары жоқ. Шатырқұл кенін Қазан революциясына дейін ағылшындар аздап пайдаланған. Бұл жерден ... ... руда ... ... ... жіберіп тұрған. Кеңес үкіметі жылдарында бұл кен көзі жабылып қалған. Бірақ, бұл кен орнын көңілден шығармай, ... ... ... ... ... жүргізген. 1920-1934 жылдарда гидрогеолог Б.Г.Терлицкин, 1940 жылы геолог Н.П.Михайлов мамандар Шатыркөл ... ... ... ... Онан ... ... ... бірқанша геологтар кең көлемде зерттеулер жүргізіп, өздерінің пікірлерін ... ... ... (17). ... ... қола ... ... темір балғалар, кувалдалар, сыналар, мыс ерітінділерін, шахтыларды, мыс, темір балқытушы пештерді тапқан. ... ... 25-30 м. ... ... ... жер асты ... ... қойған. Мамандардың пікірінше, солтүстіктен шығысқа қарай созылған негізі зона тек ... ... ғана ... үөілістермен тізбек ретінде бүкіл ұзындық бойынша ашылуымен ерекшеленетінің арнайы көрсеткен. Жалпы карьерлердің ұзындықтардың қосындысы 2540 м (55%). Оның ... ... ең ... ... ... 200 м-ге ... ... - 340 м., ені 40-45 м-ге дейін (18). ... ... ... қоры мол ... жерді алып жатқанын анықтаған. Темір кендерін тереңнен шахта қазып алған көрінеді. Сондықтан, бұл жердің кеңін кейінірек пайдалануды мақұл ... ... ... мыс ... ... игеру қолға алынған жоқ. Біз осы жерге барғанымызда ертедегі кен көзінің орнымен, жердің бетіндегі тау-тастарына жабысып жатқан көкпенбек мыстарды көрген ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған. Бұл үлкен қаланың кең өндіретін орны Шатырқұл (Бақыртау) болған. Осы кеннен тек қана мыс емес, алтын,, күміс, керек десеңіз ... да ... ... металлдан жасалған бұйымдар Ақтөбедегі қазба жұмыс кездерінде жыл сайын табылуда. ... ... ... ... ... әдемі шырақтар, түрлі-түсті ыдыстар, түймелер, білезіктер, сырғалар, теңгелер, садақтардың ұштары және сол сияқты тұрмысқа керекті бұйымдар табылды. Шойыннан жасалған ... ... ... ... ... ... шот балта және тағы басқа бұйымдар бар. Тек, бір бөлмені аршығанда құмырға салынған 5000 мыс ... ... ... ... деп жоғарыда айтқан едік, Оның салмағы 20 килограмнан астам. Бұлардан басқа да жыл ... ... ... жұмысы кезінде мыс теңгелер, моншақтар табылды. Осы бұйымдардың Ақтөбеден көп табылуын кездейсоқ деп қарауға болмайда. ... ... ... ... ... кәсібі жоғарғы дәрежеде дамыған. Солардың ішінде, металлдан тамаша ... ... ... ... темірді Жайсандағы Шатырқұл кең көзі М.Қашқаридің жазып қалдырған Бақырлықтауды екніне ... ... ... Бұл тау ... ... яғни Баласағұннан 30-40 км. жерге орналасқан. Сөйтіп, ол да ... ... ... ... ... Бақырлықтау, қазіргі Жайсан тауы (Шатырқұл кені) екеніне тағы бір дәлел, куә істепті.
Юн-Арық (Жон-Арық). Махмуд Қашқаридің еңбегінде Баласағұнға жақын ... оның ... ... ... ... ... әртүрлі сөздіктерден қарағанда, мынадай түйінге келеміз: (МК. Ш. 145); , ... - ... ... ... ... ... арық ... мағынаны береді. Олай болса, Арық сөзінің Қырғыстандағы Бурана қаласының қасындағы Дон-Арық қонысымен байланысы жоқ. ... ... ... ... ... тілінде Бурана өзенінің төменгі бойына орналасқан ауыл деген түсінікті береді. Бұл қоныс Бурана шектесіп жатыр /19/. ... ... ... ... қараңыз. Қырғыз археологтары, соның ішінде В.Д.Горячев өзінің В.Д.Горячева өзінің еңбектерінде Юн-Арықты Дон-Арық деп жорамалдайды. Бұл пікір еш ... ... ... қаланың қасына орналасқан Дон-Арық сияқты шағынауылдың жері дүниеге атағы шыққан, бірнеше ғасырлар түріктердің астанасы болған және онда мыңдаған ... ... ... шарhардың жайлауы қалай Дон-Арық бола алады. М: Қашқаридың ... және ... ... ... - деп ашық ... ғой. Олай ... ... жерге пышақ салуға бола ма? Ертедегі ғұламалардың айтқандарын жоққа шығарып, тек ... ... ... деу ... ... ... ... қасындағы Дон-Арық тек қана қоныстың аты және ол Баласағұн сияқты қаланың ғана емес, кішкентай ... ... ... да бола ... Жайлау деген ұғым өте үлкен, әдейі кішірейтудің керегі жоқ. Әсіресе, Баласағұнның жайлауы өзіне лайықты кең көлемді алып ... ... ... ... ... ... ол қазіргі археологиялық жақтан зерттеп жатқан ортағасырлық Ақтөбе ... ... ... ... ... қарай созылып жатқан жазық жер. Бұл жер Баласағұн сияқты үлкен қаланың жайлауына өте лайықты. Бұл жайлау Ақтөбеден басталып, ... ... ... ... ... ... Шу ... батыс-оңтүстігіндегі ұлан-ғайыр жазықты алып жатыр. Осы жайлаудың арғы жағы Мойынқұммен жалғасады. Жері жаз ... өте ... ... Сарғау, Қорғаты, Сарғуа, Ойранды, Аспара, Қызтуған, Ойтал, Мунке сияқты үлкенді-кішілі бірнеше өзендер бар. Олардың барлығы ... ... ... ... осы ... Кеңес ауылының тұсынан, Шу өзеніне қосылады. Суы мол, жайылымға өте қллайлы жер Баласағұн сияқты астаналық қаланың жазғы жайылымы болуына өте ... ... ... өте қиын ... Аты ... ... бойлары жылқы, қара мал өсіруге қолайлы болса, Мойынқұм қой, ешкіжәне ... ... ... ... ... ... ... жалғасады. Осы жерлердің бәрін осқанда, көп халқы бар Баласағұнның жазғы жайлауы ұлан-қайыр жерді алып жатқанын байқауға болады. Бұндай, кеңістікті Қырғызстаннан табу ... ... ... ... ... ... ауылындағы Болатбек Имашев, Сағаш Әшилдаев сияқты қариялармен ауызба-ауыз сөйлескенімізде олар мынадай мағлұмат берді:

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі халықтарының философиясына жалпы түсініктеме8 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Сәкен Сейфуллин (1894—1938) жайлы4 бет
"Алтын орда."6 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь