Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫНДАҒЫ ДӘСТҮР МЕН ЖАҢАШЫЛДЫҚ ҮРДІСТЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ

1.1 Қазақ философиясының қалыптасуының негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.2Дәстүр мен жаңашылдық ұғымдарын тарихи.философиялық талдау ... ...18
1.3Қазақ философиясының тарихи кезеңдеріндегі дәстүр мен жаңашылдық үрдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29

2 ҒАСЫРЛАР ТОҒЫСЫНДАҒЫ МӘДЕНИ.ТАРИХИ ӨЗГЕРІСТЕР ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫ

2.1ХIХ ғасырдағы қазақ философиясының жаңашылдық сипаты ... ... ... ... ..46
2.2 Жәдидшілдік: реформа, трансформация, синтез ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..60
2.3 ХХ ғасыр басындағы ұлттық ояну философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық үрдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Аталмыш магистрлік диссертацияда қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңа рухани ізденістер жолдары жан-жақты пайымдалады. Қазақ рухани өміріндегі әлеуметтік-мәдени өзгерістер мен оның қазақ философиясына тигізген әсері және дәстүрлі дүниетаным мен инновациялық үрдістер сипаты, олардың өзара байланысы көрсетіледі. Соны рухани ізденістер мен дәстүрлі дүниетанымның өзара үйлесу мәселелері қарастырылады.
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдықты танып-білуге ұмтылыс қазіргі Қазақстан жағдайында қалыптасқан мәдени-тарихи процестерден туындайды. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев бекіткен «Мәдени мұра» бағдарламасының басты міндеттері ретінде «... қазіргі таңда ұлттық философияны, ондағы құндылықтарды, ұлттық мәдениетті, ауыз әдебиетін, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды» зерделеу бүгінгі күннің негізгі мақсаттарының бірі болып келеді [1, 5-6 б.].
1. 2004-2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы туралы // Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасы Үкім актілер жинағы – 2004, № 2, 5-6 бб.
2. Ауэзов М. Энкидиада: К проблеме единства миров кочевья и оседлости // Кочевники. Эстетика: Познание мира традиционным казахским искусством. – Алматы, 1993. – С. 32.
3. Кенжетаев Д.Т. Қожа Ахмет Иасауи философиясы және оның түркі дүниетанымы тарихындағы орны. Филос. ғыл. док. ғыл. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2007. – 259б.
4. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
5. Қасабек А.Қ. Өркениет және ұлттық философия // О философской школе Казахстана. – Алматы, 1999. – 36 б.
6. Нысанбаев Ә.Н. Азаттық рухының күміс қоңырауы // Қазақ газеті. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1996. − 6 б.
7. Назарбаев Н. Тарих толқынында. Тарихтың шеңберлері және ұлттық зерде // Жұлдыз, 1999. – № 3. – 3 б.
8. Ю. Лотман Мәдениеттер типологиясы // Әлем. Альманах. - Алматы. Жазушы, 1991, 246-247 б.
9. Ғабитов Т.Х. Инновация – мәдени феномен ретінде. Global science communications. Международный научный журнал. – Алматы, 2001.
10. Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. 4 том. – Алматы, 2003.
11. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1993. – 99 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.А.ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК ... 181.9 (584 5) ... ... ... ... САТТАРБЕКҚЫЗЫ
ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫНДАҒЫ ДӘСТҮР МЕН ЖАҢАШЫЛДЫҚ
6M020100 - ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған магистрлік диссертация
ТҮРКІСТАН - 2012
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.А.ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ... ... ... ... ... ... филос.ғ.к., доцент
Ө.А.Малдыбеков
_______ ... ... ... ... ... МЕН ... ... - ФИЛОСОФИЯ
Магистрант ___________________Оразова Жансая Саттарбекқызы
(қолы) ... ... ... ... ... Ақмарал Жұмағұлқызы
(қолы) ... - ... ... ... ... ДӘСТҮР МЕН ЖАҢАШЫЛДЫҚ ҮРДІСТЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Қазақ философиясының қалыптасуының негіздері ....................................13
1.2 Дәстүр мен ... ... ... ... ... философиясының тарихи кезеңдеріндегі дәстүр мен жаңашылдық үрдістері..................................................................................................................29
2 ҒАСЫРЛАР ТОҒЫСЫНДАҒЫ МӘДЕНИ-ТАРИХИ ӨЗГЕРІСТЕР ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ФИЛОСОФИЯСЫ
2.1 ХIХ ... ... ... жаңашылдық сипаты..................46
2.2 Жәдидшілдік: реформа, трансформация, синтез..........................................60
2.3 ХХ ғасыр басындағы ұлттық ояну ... ... мен ... ... ... ... ТІЗІМІ................................................78
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Аталмыш магистрлік диссертацияда қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңа ... ... ... ... ... ... рухани өміріндегі әлеуметтік-мәдени өзгерістер мен оның қазақ философиясына тигізген әсері және дәстүрлі ... мен ... ... ... ... өзара байланысы көрсетіледі. Соны рухани ізденістер мен ... ... ... үйлесу мәселелері қарастырылады.
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдықты танып-білуге ұмтылыс қазіргі ... ... ... ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаев бекіткен бағдарламасының басты міндеттері ретінде зерделеу бүгінгі күннің негізгі мақсаттарының бірі болып келеді [1, 5-6 б.]. ... ... ... ... ... ... ... жағдайында қаймағы бұзылмаған Қазақстан мәдениетін, оның философиясының бітім-болмысын сақтап қалу үшін ұлттық ... ... ... назар аудару қажет. М.М. Әуезовтің әділ атап өткеніндей, > [2, 32 ... ... ... ... ... ... жыл қайыру, мүшел, маусым, ай, жыл атаулары ұлттық философиямен, көшпенді өмір салтымен байланысты ... ... ... ...
Өнердің неғұрлым көне түрі ретінде халықтық ауызекі өнері, шығармашылығы әрбір халықтың рухани мәдениеті ... оның ... және ... тәрбиесінде айрықша орын алады. Уақыт пен кеңістік ұғымдарының дәстүрлі ұлттық сипаты алдымен фольклорда сақталған. Ежелгі мифтерден бастап эпостық ... ... ... ... қазіргі әңгімеге дейін халықтың дәстүр мен жаңашылдық туралы түсініктері сан-тарау кезеңдерді бастан кешірді. Көркемдік ойлаудың ... ... мен ... ... ... ... ... бөліп алуға болмайды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жаңа ғасыр мен жаңа ... ... ... ел, ... ұлт ... аттадық. Еліміздің азаттыққа қол жеткізуі мыңдаған жандар үшін ұлы арман болып, шындыққа айналуы неғайбыл нәрсе еді. Осы себептенде болса ... ... ... ... ... ... да ... Бүгінде сол қуат жігеріміздің нәтиежесін көріп, Асан қайғы жырлаған Жерұйыққа, ақын-жырауларымыз бен би-шешендеріміз аңсап, мұрат еткен ел азаттығы мен ... ... ... ... қилы ... артқа тастап өз дегенімізге жеттік. Тәуелсіздік алу, өз мемлекеттілігін құру, ... оңай іс ... жоқ, оның ... жолдардан өткен күрделі тарихы болды.
Тәуелсіздік дегеніміздің өзі этностың, халықтың ұлттық мемлекет ... ... ... ... ... ... ... туындайтын дүниетаным. Осылай болғандықтан тәуелсіздіктің нақтылы саяси ... ... - ... мемлекет. Өзінің ұлттық мемлекеті бар халықтың шынайы тарихы да, ... да бар. ... ... ... ... ... - ... жеке мемлекеттігін құру. Халық рухы мемлекеттік құрылымнан тыс өмір сүре ... ... ел ... сүйенбеген бірде-бір мемлекет өздігінен дами алмасы анық. Қабылданған заңдары ... ... оның ... және ... құндылықтарына негізделген мемлекеттің тұрағы да мықты. Өз ... ... ұлт қана ... айналатындықтан, кез-келген мемлекетті құру кезінде оның негізгі құрылысшылары, яғни негізін қалаушылары да ... Олар - ... ... ... әрі ... Сол ... ... мемлекетінің негізгі құрушылары - Қазақтар. Демек, біздің қазіргі ... - ... ... қиыншылықпен дамуының бүгінгі нәтижесі, ал, мемлекеттік тәуелсіздігіміз - тағдырдың өзге ... мен ... ... ... ... қалуымыз үшін берген мүмкіншілігі.
Тәуелсіздікке ие болғаннан бергі жылдардың ішінде Қазақстан ішкі және сыртқы ... ... ... ел экономикасын өрге бастырудағы батыл қимылдарымен, ғаламдық ... ... игі ... бүкіл әлемге танылды. Тәуелсіздік жылдары рухани өмірге бұрын соңды болмаған өзгерістер әкелді. Материалдық-техникалық және қаржылай қамтамасыз етудегі ауыртпашылықтарға ... ... ... ... ... келелі мәселеге айналды. Заман талабынан туындап отырған аталмыш мәселелерді шешуде Қазақстан үшін екі ... ... ... Бірі - ... ... ... жат ... елдіктен, теңдіктен алыстататын қиянатын тезірек құрту, екіншісі - тәуелсіз азат ... ... тік ... ... ... ... ... кірігуіне лайықты үлес қосу. Тәуелсіздігімізді алғалы бергі уақытта өткен руханиятымыз бен ... ... ... деп ... ... ... ... жиі айтуының өзінде заңдылық бар. Соңғы жүз жылдықта жоғалта жаздаған дәстүрлі рухани-мәдени ... ... ... ... ... ... Шын ... осы тұрғыда айтылған ғалымдарымыздың пайымдарын жалаң ұрандар емес, жанайқай, халықтың өзін-өзі тануы мен ұлттық ... ... ... деп ... ... Кеңестік билік тарапынан реакцияшыл деп жарияланған алаш мұрасымен қайта қауыша бастағанымыз өткен ғасырдың 80-жылдарының аяғында, алып ... ... ... ... ... озық ... кеңестік дүниетанымдық бағдарлар өзінің мән-мағынасын жоғалтқанда өзі де айналып, ... ... ... табыстық. Алаш зиялылары қалдырған мирастың қазақ рухани дүниесінде өзіндік орны мен таңбасы қалғанына ... ... буын ... ел ... ... алаш ардақтыларының есімін білмей өскені, рухани мұрадан ажырап, сабақтастық арқауының үзілуге сәл-ақ қалғаны анық. Осындай тұста ... ... ... ... мен ... ... зерттеуге ерекше көңіл бөлініп, бұл ұғымдарды байыпты бағамдауға ... ... ... ... ... Бұл бір ... ... талаптарға сай келмейтін рухани жадысының барлығын терістеген қоғам үшін заңды құбылыс еді. . ... ... ... халқының рухани жаңаруы, ұлттық сана-сезімінің өсуі − өз мәдениетінің рухани бастауларын ... ... ... тану үдерісімен бірге келе жатқаны да сондықтан.
Философия ғылымдарының докторы, профессор Досай Кенжетай уақыт ұғымының, оның өн ... ... ... жататын құндылықтардың маңызын былай көрсетеді: [3, 3 б.]. Бұл ... ... ... ... мен ... ... аксиологиялық сипаттама жатыр. Яғни дәстүр мен жаңашылдық аясында қазақ философиясының өзегі - ... ... ... ... ... ой ... Бұл да ... таңдағы қазақ философиясының өзектілігін құрайды.
Егемен ел болған, тамыры терең халқымыздың жаңаруы, барды бағамдай, өзіндік даралығымызды сақтай отырып, кемелденуі, ... ... ... ... ... ... талабы. Қоғамымыздың алдында мәдениетіміздің жасампаз рухын дамыту, жаңа ұлттық бірегейлікті қалыптастыру жолындағы жүйелі ... ... ... тұр. Ал, осы ... ... ... мен қазіргі уақыттағы қазақ халқының дүниетанымы мен мәдениеті, рухани сабақтастық пен сол мәдениеттің мәңгілік ... ... ой ... ... Сол ... ... ... мен мақсат-мұраттар бүгінгі қоғамымыз үшін де өзектілігін жойған жоқ. ... ... мен ... ... жаңарту мақсаты, ұлттық мұрат, еркіндік жолында күрескен алаш зиялыларының рухани тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... объективті көрініс. Зерттеу жұмысының өзектілігін айқындау барысында мынадай тұжырымдарға мән беру ... деп ... ... ... тарихында өзіндік ізденістерімен із қалдырған ойшылдарымыздың дүниетанымын тарихи-философиялық талдаудан ... ... ... ... ... ... ... үлес қосады; сондай-ақ, әрбір ойшылдың шығармашылықтарын зерделеу ұлттық философияның жаңашылдық аясын кеңейтіп, ұғымдарын толықтырады; үшіншіден, мұндай сараптау тарихи және рухани ... ... ал ол өз ... ұлттық ойлаудың үздіксіз дамып, ұдайы жаңарып, дамуда болуын қамтамасыз етеді. Төртіншіден, өткенді тану, оның қисынына бойлау ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңдағы жаһандану үдерісінде де дәстүр мен жаңашылдық арақатынасы мәселесінің маңыздылығы артып отыр. Жаһандану ... ... пен ... ... ... мен бұқаралық мәдениеттің арасындағы сан алуан күрделі де қайшылықты қатынастар дәстүр мен жаңашылдық мәселесін қазіргі кезеңге сәйкес ... ... ... ... ... Н.Ә. ... ... атап көрсетеді [4]. Олай болса, атты зерттеу тақырыбының өзектілігін анықтайтын рухани-мәдени, саяси-әлеуметтік негіздер мен оның ... ... да осы ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Дәстүр мен жаңашылдық категориялары туралы пайымдаулар ХХ ғасырда өзекті философиялық мәселелердің біріне айналды. Содан бері адамзат өміріндегі ... ... ... ... ... бұл ұғымдарды тікелей немесе жанама зерттеу нысаны ретінде қарастыру өз жалғасын тауып келеді. Бұл ... ... әр қилы ... ... мен ағымдарды, сан түрлі анықтамалар мен көзқарастарды, зерттеуші көптеген ғалым-философтардың есімін айтсақ болады. Нақтылап көрсетсек, Э. ... А. ... Г. ... М. ... Р. ... П. ... Ж. ... Ж. Бодрийяр, Ж. Деррида, К. Леви-Стросс және т.б.
А. Кребер және ... ... және ... дәстүр мен жаңашылдықты іргелі зерттеу саласы ретінде қарастырып, оған әлемдік өркениет тұрғысынан зерттеу бағытын ұсынды. Американдық философ Э. ... атты ... ... ... өзіндік мәнін айқындады. Ганс Георг Гадамер философиялық герменевтиканың негізгі теориялық-методологиялық ұстанымдарын анықтай отырып, , , , ... ... ... мен ... ... ... күш ... Қазіргі мәдениеттануда Герменевтика "тұлғалық түсінуші тәжірибемен" (Г. ... ... ... бойынша, тарихи құрылымдар мен мәдени деректерді түсіндіру тіл ... ... ... ... ... діни ... және ... тұғырындағы дәстүр мен жаңашылдықты зерделеуді мақсат тұтты. Оның еңбегі ... ... мен ... ... жақындатуға күш салған. , еңбегінен ежелгі діни және мифологиялық ойлау жүйесінің қазіргі философиялық жүйемен сабақтастығын аңғаруға болады. Ирандық зерттеуші Али ... ... ... ... ... бірі ... және марксистік идеологияның жалғандығын сынап, деген кітап жазды. Ислам дінін қабылдап, дәстүршілдіктің маңызын түсінген Рене Генон ... ... ... бағзы тамырларын танып-білуге ізденді. Сонымен қатар еңбегі де осы ойының ... ... ... ... ...
ХIХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы қазақ ой-санасын концептуалдық тұрғыда ... ... оны ... ... ... мен бағыттарын атап көрсетуімізге болады:
Бірінші кезең − ХІХ ғасыр басындағы қазақ ойшылдарының өз еңбектері.
Екінші кезеңде ХIХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... қоғамдық-саяси, философиялық көзқарастарына қатысты мәселелер кеңестік идеология талаптарына сәйкес жүргізілді. Дегенмен де, Қ.Б. ... М.С. ... О.А. ... ... ... ой-санасының философиялық аспектілерін зерттеу бастамаларының жіті назар аударатын тұстары жеткілікті.
Үшінші кезеңде тәуелсіздік алғаннан бері жарық ... ... мен ... атап ... болады. Олар: тарихи тұрғыдан ХХ ғасыр басындағы қазақ тарихының ақтаңдақтары мен әдіснамалық-тарихнамалық мәселелерін зерттеген М. Қозыбаевтың, Алаш ... ... ... М. ... пен К. ... алаш зиялыларының қоғамдық-саяси, құқықтық көзқарастарын зерттеген М. ... пен С. ... ... ... экспансиялық саясатының мәнін ашып берген М. Мырзахмет, З.Т. Садуақасова, А. Мамашұлының еңбектері мен зерттеу ... осы ... ... ... ... беру ісі, жәдидшілдік құбылысының тарихи-мәдениеттанулық негіздерін көрсетіп берген Н. Нұртазинаның және т.б. ... ... ... Т. ... Ш. Елеукенов, М. Мырзахмет, ... Б. ... З. ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің қалыптасуы, ондағы діни ... ... ... ... ағартушылық үдерісті, рухани-мәдени мәселелерді қарастырған Т. Жұртбай, У. Қалижанұлы, Ө. Әбдиманұлы, А. ... Д. ... М. ... А. ... Б. ... және т.б. зерттеулері де мол мағлұматтар береді.
Тәуелсіздік алғалы бері ... ... ... ... қалап, ғылым саласы ретінде қалыптастырып, қазақ мәдениеті мен дүниетанымын зерделеудің теориялық-әдіснамалық негіздерін анықтап, ... ... ... А.Х. ... Д.К. Кішібеков, Ә.Н. Нысанбаев, Қ.Ш.Нұрланова, Ғ.Ғ. Ақмамбетов, А.Қ. Қасабек, Ғарифолла Есім, Ж.А. Алтаев, Т.Х. Ғабитов, С.Қ. ... М. ... М.С. ... С. ... Ж.Ж. ... С.Е. Нұрмұратов, Б.Р. Қазыханова, Н.Ж. Байтенова, Т.Қ. Бурбаев, Б.Ғ. Нұржанов, Д.С. Раев, С.Б. Бөлекбаев, Н.Р. Мұсаева, Ж. ... А.Т. ... Ә.Р. ... Б. Қожамберлиев, Б.И. Абирова, Қ. Бегалинова, Қ. Мұхамбетәли, Л. Асқар, Қ. ... Д. ... және т.б. ... ... маңызы зор.
Соның ішінде А. Қасабек пен Ж. ... ... ... , Ж.Ж. ... , Т.Х. ... , Д. ... еңбектері мен осы ғалымдардың басқа да зерттеулерінде аталған дәуірдегі қазақ қоғамының рухани ... даму ... ... ... жасалынып, қазақ ойшылдары дүниетанымының әр түрлі қырлары айшықталған.
Сондай - ақ, философия мен мәдениеттану ғылымы саласынан қорғалған Д.Ө. ... ... ... И.Д. ... , Ү.К. ... атты ... ... жұмыстарын атап көрсетуге болады.
Рухани құлдырауды еңсеруде руханият бастауларын тануға жүгіну ісінде − алаш ... ... ... зор. Бұл тарихи кезеңге қатысты зерттелінбей жатқан философиялық ... мен ... ... әлі де өз ... ... Осыған орай, А. Қасабек [5] десе, Ә. Нысанбаев: , − деп жазады [6]. Қай жағынан алсақ та осы ... ... ... шығармашылықтары мен қайраткерлік қызметтеріне жаңа деген атаудың тән екендігін ... ... ... ... осы ... ... ... мұрасын философиялық тұрғыда зерттеудің жаңа проблемалық тұстарын айқындау мен қарастыруға және мәселені дәстүр мен жаңашылдық тұрғысынан ... ... ... ... ... мен ... ... жұмысының мақсаты − ХIХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамының тарихи-әлеуметтік ортасы мен ... ... ... ... ... ... ... осы кезеңдегі қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық үрдістерін арнайы зерттеу нысаны ретінде айшықтап, ... ... ... ... ... ... ашып ... мақсатты шешу жолында төмендегідей міндеттерді алдымызға қойдық:
- Батыс пен Шығыс философиялық жүйелеріндегі дәстүр мен жаңашылдық ұғымдарының тарихи-философиялық мәнін ... ... ... ХХ ... ... қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық үрдістерін зерттеу негізінде ұлттық ояну, ұлтық сана, ұлт-азаттық идея, мәдени ... ... ... байыптап, алаш мұрасының қазіргі қоғамымыздың рухани мәселелерін айқындаудағы орнын бағамдау.
Зерттеу ... ... және ... негіздері. Зерттеу жұмысында Түркі дүниесінің ұлы ұстазы Қожа Ахмет Ясауи хикметтері, Абай Құнанбаевтың өлең-жырлары мен қарасөздері, ... ... ... өлеңдері, Шәкәрім Құдайбердіұлының атты жинағы, ХХ ғасыр басындағы қазақ философиясының өкілі ретінде Ғұмар Қараштың өлеңдері мен толғаулары ... ... ... ... Сонымен қатар қазақ ақын-жырауларының толғаулары қазақ ғақлиятты және ... ой кешу ... ... ... ретінде пайдаланылды. Диссертацияда талдау (анализ), салыстыру (компаративистік) әдістері пайдаланылды.
Зерттеудің нысаны қазақ философиясының тарихы. ... пәні ... ... ... мен жаңашылдық үрдістері.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
- дәстүр мен ... ... ... ... нысаны ретінде зерттелініп, осы ұғымдарға қатысты теориялық-әдіснамалық көзқарастар мен ыңғайлардың тұжырымдалуы нәтижесінде олардың ... ... ... мән-мағыналары анықталды;
- қазақ философиясының ерекше ... ... ... ... әсер еткен ұлттық құндылықтардың дәстүрлі сипаттары анықталып, оларға заманауи тұрғыдан баға берілді және сол тарихи дәуірдегі ойшылдарды толғандырған жаңашылдық тарихи ... ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдық − қоғамның кеңістіктік-уақыттық тұрғыдағы ұйымдасуы мен харекетін біріктіретін, кез-келген іс-әрекет пен тәжірибенің өткені, бүгіні және келешегінің арасындағы ... ... ... ... ... ... ... мен жаңашылдық қоғамдық қатынастар мен қоғамдық сананың тұрақты үлгілерінің бекуінің тарихи қалыптасқан жағдайы мен өзгеруінің даму барысы ретінде анықталады. Дәстүрлер әр ... ... ... ... қана ... сол халықтың өзіндік санасының оянуына, ортақ мүддеге қызмет жасауына ...
... ...... ... ... пен ... аясындағы болмысының айқын көрінісі. Қазақ философиясы ұлттың рухани діңгек тұғыры, этнос дүниетанымының өмір ... ... ... ... Тарихи даму барысындағы дүниетанымдық өзгерістерді зерттеу қазақ философиясының мәні мен өзекті мәселелерін талдауға мүмкіндік береді. Қазақ философиясының дәстүр мен ... ... ... анықтасақ, тарихи өзгеріс ерекшеліктері тура түсіндірілсе бірбүтіндіктің арқауы болған ұлт бітімі мен табиғатында дұрыс мөлшерлеуге болады.
− XІX ғасырдағы қазақ қоғамында ... ... ... ... ... ... бар, ... өзіндік санасын жетілдіруге ұмтылған ағартушылық идеясы аясында ұлттық ... ... ... ... рет ... еліміздің әлеуметтік-этникалық кеңістігінде өркениеттілікті, тұтастанған ұлттық дамуды мақсат еткен зайырлы қоғамның ұстындары көріне бастаса, екінші жағынан, ислам дінінің құндылықтары жәдидшілік ... ... ... ... ... және саяси мәселелер астасып, жаңаша маңыздылыққа ие бола ... ... ... ... және ... ... ... тарихи тұлғаларға баға бере отырып, заман ағымын бағамдап, кешегі, ... ... ... ... ... тарихи болмыс пен сананың қалыптасуына тірек, негіз болатын тетіктерді анықтауға болатындығы және қоғамның дамуында ... ... ... рөл ... ғылыми зерттеуде нақтыланады; қазақ философиясының өкілдері Батыс пен Шығыс мәдениетінің, қазақтың көшпелі өркениетінің әр түрлі, көпжақты рухани, мәдени, ... ... ... ... көре ... ... ұқсамайтын, өзіндік ерекшелігі мол, дара дүниетаным қалыптастырды. Соның арқасында философиялық мәні жоғары, тәлімдік, тәрбиелік қуаты мол ұлағатты шығармашылық дүниеге ... XX ... бас ... қазақ ойшылдары ұлт болмысын тек оның өзінің ... ... ... ғана емес, сонымен бірге бүкіл дүниежүзілік өркениет дамуындағы инновациялар тұрғысынан бағалады, ... ... ... өлшемді орынды пайдаланудың нәтижесінде ұлт болмысындағы негізгі қайшылықтарды анықтай отырып, одан арылудың жолы ... ... және ... ... ХIХ ғ. мен ХХ ғ. ... қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдықтың мәнін талдауда философия ... кең ... ... ыңғай мен герменевтикалық үрдістер негізге алынды. Зерттеудің теориялық нәтижелерін тұжырымдауда ... ... ... мен Д. ... Ә. ... А. ... Ж.А. ... Ж.Ж. Молдабеков, Д.Кенжетай, Т.Х. Ғабитов, С. Мырзалы, А.Т. Құлсариева, Т.Қ. ... С.Е. ... Д.С. Раев ... ... философ ғалымдар еңбектеріндегі идеялар мен методологиялық әдіс-тәсілдерге арқа ... ... мен ... ... ... бір ғана ... аясында айқындалуы мүмкін еместігін көрсетеді. Сондықтан да зерттеу пәні бірнеше гуманитарлық ғылым салаларының жетістіктерін біріктіретін пәнаралық әдіс-тәсілдер жиынтығын талап еткендіктен де ... өз ... ... ... ... әлеуметтану саласындағы іргелі еңбектерге сүйенеді. Тақырыпты зерттеу жинақталған теориялық еңбектер мен ғылыми мақалаларды саралау ... ... ... ... алға қойылған мақсат-міндеттерді жүзеге асыруда ұлттық философиядағы дәстүр мен жаңашылдықты талдаудың тарихи-философиялық және әлеуметтік-дүниетанымдық аспектілері біртұтас қарастырылды. Сонымен ... ... ... ... ... құрылымдық-функционалдық, тарихи-логикалық, компаративистік және тарихи реконструкциялау тәсілдері де қолданылды.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік ... ... ... нәтижелері мен тұжырымдарын еліміздегі жоғары оқу орындарында философия, мәдениеттану, философия тарихы, дінтану пәндерін және түркі философиясының тарихы, қазақтану, ... ... ... ... ... ... мен инновациялар, қазақ ағартушылығы философиясы, қазақ философиясындағы антропологиялық ... ... ... ... ... ... дәріс оқуға және көмекші оқу құралы ретінде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының мақұлдануы және сыннан өтуі.
1. // , № 2, ... 2011ж., 185-188 бб.
2. // № 6., ... 2011ж., 86-96 ... ... ... Диссертация құрылымы зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне сай кіріспеден, екі бөлімнен, алты ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І
1.1 Қазақ философиясының қалыптасуының негіздері
Қазақ халқының ... ... ... сыйлаған, соңғы жиырма жылдың көлемінде рухани дамуымызға бірқатар оң өзгерістер дүниеге келді. Егемен ел ... ... ... ... болдық. Алғашқы асуды алдық. Осы жемісті жетістікке жеткізу үшін Қазақстан халқының, соның ішінде рухани және материалдық игіліктерін ... үшін ... іс ... ... ... халқының ақыл-ой мәдениетін, білімін, ұлттық сана-сезімін көтермейінше, ілгері баса алмаймыз. Мемлекет басшысы: - деді [7, 3 б.]. ... ... ... - ... ... ... ... түлегендігін ешкім де жоққа шығара алмайды. Философия ғылым ретінде ұзақ даму кезеңдерінен ... ... ... қалыптасу көкжиегі қазақ халқы жеке халық ретінде бітім-болмысы қалыптасқан кезден бар деп есептеуге болады. Ежелгі заманнан өмір ... келе ... ... тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі қазақтар ғасырлар бойында жазба әдебиеті болмаса да, өзіне тән бай рухани мұра жасай ... Ал ... ... ... ... ... бұл мұра үлкен қарқынмен дами отырып, әрқилы ерекшеліктері бар күрделі тарихи жолдардан өтті.
Осы рухани мұра жүйесінде қазақтың ... ... ... ... бастап қазіргі замандағы толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын халықтық философия айрықша орынға ие болып ... Оның ... ... - ... ... ... діни танымды және басқа да еркін ойлау процестерін, қазақ топырағында қалыптасқан ғақлияттық (ақылдық) және нақлияттық (нақылдық) мәселелер мен адам туралы ... күш ... ... ... және оның күш көрсету саясатына қарсы бағыттарды насихаттау, т.б. мәселелер болды.
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен ... ... мен ... ... мен ... ... мен ... - бәрі де өздері өмір сүрген заманның ... ... ... ... ойға ... ... ... деңгейде, бірак, жалпы алғанда, жартылай даму тенденциясы шеңберінде қазақ халқының қоғамдық саяси, мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау жүйесінің ... ... Олар - ... ... ... зорлық-зомбылыққа қарсы күресу, құқықтық, саяси және философиялық жақтар, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні, тағы ... ... ... ... ... тоқыраушылыққа және білімсіздікке, қазақ халқының прогрессивті дамуына кедергі болатын басқа да, кемшіліктерге қарсы бағытталады. Бұл да ... ... ... мен дамуынын өзінше ерекшелігі деп айтуға болады.
Қазақ философиялық ойының тағы да бір ерекшелігі -- ... ... ... сүйіспеншілігін, оның мүддесі және болашағын жан-жақты көрсете білуі.
Әрине, ... ... әу ... ... тік ... ... ... кеткен жүйе деген пікір тумаса керек. Біртұтас көзқарас, дүниені жан-жақты танып-білу, оның зандылықтарын, таным процесін, әлеуметтік мәселелерді дұрыс түсіну, ойлау ... ... ... ... ... кейінгі ғасырлардың үлесіне тиеді. Дегенмен халықтың ақындық мұраларында қоршаған тұрған табиғат пен әлеуметтік орта туралы ойлаудың біршама жиынтығы болды. Оны ... ... дей ... ... ... ... ... халық даналығын көрсетудің философиялық мәні бар екені даусыз. Ойлау тәсілі ерекше, шығармашылық жолы мен шығармалардың сақталуы ауыз әдебиетіне тән, тез ... алу, оны ... ... және ... ... ... өткізу - бұл философия тарихындағы ғажап құбылыс. Семиотика саласының білгірі Ю. Лотман ауызша және жазбаша мәдениетті салыстыра келіп, ... ... ... ... тәрбиелейтінін, ал ауызша мәдениеттің ішіндегісін бүкпесіз көрсетіп, ашық қимылдайтын адамды жоғары бағалайтынын айтады [8]. ... да, ... ... ... ізденушінің өз-өзімен болып, дарашылдыққа бет бұратынын оңай аңғаруға болады. Ал жазусыз мәдениет ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде даналық қасиет өз деңгейінде бағаланады. Данышпандар құрметтеліп қана қоймай, ... соны үлгі ... ... ... осы ... ... ілімнің көшпелі қоғамда ғана дамитыны, жазу мәдениетінің қажетсіздігі туралы айтылып отыр деген ой ... ... ... ... ... елдерде де дамыған кездері аз емес, жазу мәдениетінің қоғамға тиізген пайдасы өлшеусіз. Бұл жерде сөз ... ... ... ... ... туғызған қолайлы жағдайы туралы ғана болып отыр.
Халқымыздың ... ... ... ... ... өскелең талабын көрсете білген фольклорда объективті шындықтың элементтері бар екенін байқаймыз. Халық эпостары, ... ... ... ... ... мен ... ... табиғи және әлеуметтік кұбылыстарды, саяси-экономикалық жағдайларды, ізгілік мақсаттарды өз уакытына сәйкес танып-білудің дәлелі. Ауыз әдебиетінің ескерткіштеріндегі халкымыздың танымдық, әлеуметтік өмірді ... ... ... құрылымы, оның жасырын күштері туралы тұрпайы түсінігі қазақ философиясының бастапқы кездегі деңгейі еді. Ол ... ... және ... ... болған жоқ, сондықтан да философияның басты бағыттары да айқындалмаған еді.
Қазақ философиясын зерттеп, ... ... ... ... ... идеологиясын, өнерін, әдебиетін, адамгершілік қағидаларын, діндарлығын және т.б. пайымдау мүмкін емес. Халықтың ұлт-азаттық қозғалысымен біте қайнасқан қазақ философиясы ғылыми ... ... ... азаматтық қасиетімен, әлеуметтік әділеттікке жету жолдарын тікелей іздеуге атсалысуымен, өзінің жемісті жетістіктерімен ерекшеленеді.
Қазіргі кезде жалпы адамзаттық айшықтар, идеялар ең жоғары ... ... ... кейін философия тарихын зерттеудің ауқымы да кеңейді, бағыттары да нақтылана түсті. Соның бір мысалы ретінде ... ... ... ... болып кете барған қазақ халқының аяулы азаматтарының - әдебиетшілер, философтар, ақындар, саясатерлердің есімдері ортамызға қайта оралды, сондай-ақ өз ... ... ... ... ... жаңа ... қосылуы және олардың қазақ философиясы тарихының жаңа беттерін ашуға ... ... ... атап айтуға болады.
Халықтың сана-сезімінің өсуі, тоталитарлық империяның күйреуі жас тәуелсіз мемлекеттердің құрылуы, философиялық ойлаудың жаңа түрлері ... ... мен ... ... пен ... ... ... тағдырының ажырамас бағыттарының тарихи шындықтарын терең де мазмұнды ашып беруіне көп септігін тигізуде. Осы тұрғыдан алғанда, біздер дүниежүзілік қоғамдастыққа ... ... ... де ... ... ойларын, оның шынайы болмысын және өзіне тән мәдениетін көрсете ... ... Бұл ... іске ... бұрыннан қалыптасып, сіресіп қалған ұғымдар мен қағидаларға сын көзбен қарап, оған жаңа методологиялық ... ... ... ... ... ... бірі-философияның пайда болу проблемасы. Қазіргі уақытқа дейін ... ... ... осы ... ... пікірталас туғызып жүр. Біріншіден, философияның дәл шыққан мерзімін белгілеу өте ... ... ... ... ұғымның өзіне дәл анықтама беруге осы кезге дейін толық қол жеткен жоқ. ... ... ... ... ... оның ... ... классикалық тұжырымдар мәтіндері жоқтың қасы.
Әлемдік философияда үш ошақтың (Қытай, Үнді, Греция) шамалас бір мерзімде пайда болғанын ... Ол ... ... әлеуметгік кеңістігіндегі жоғары деңгей еді және теориялық ойлаудағы дүниенің өзін жеке ... ... ... ... ... ... Философиялық ойдың тууына белгілі бір шарттар қажет. Олар әлеуметтік, теориялық-танымдық, тарихи шарттар десек, тарихи тәжірибе көрсетіп отырғандай, бұл философиялық ... ұзақ ... ... ... ... ... көзқарасқа сүйенсек, онда философия экономикалық саяси және идеологиялық жағынан нашар дамыған, ертедегі құл иеленуші қоғамда әрі сол қоғамның жоғары ... өту ... ... ... тұжырымдайды. Дегенмен әлеуметтік алғышарттар философияның пайда болуының тек тиісті ... ... ... болуының тарихи алғышарты аңыз делінеді. Бірақ оны ... эпос ... ... және жүйеленген кезінде ғана пайдаланады. Әрбір заманға байланысты эпос аңыздың түрін өзгертіп отырады және сонымен қатар өнер мен бастапқы ... ... ... философиялық шығу процесін, оның қоғамдық сананың шығу және жаңа бір түрі ... ... ... ... пен табиғат және қоғам туралы жаңа дамып келе жатқан ғылым ... ... ... шешу философияның пайда болуының жолы деген де тұжырымдар бар. Философия аңызға тән ... ... ... ... сактауға ұмтылады. Соның негізінде не аңыздық не аллегориялық (деректі) - көркем не символикалық -- діни не ... -- ... ... ... ... әркайсысынан қабылданған түрлеріне сыймайтын, жаңа түсініктегі ойлау түрлерін құрайды.
Белгісіз дүниені түсіндіруге ұмтылудан гөрі белгісіздігі мол дүниені танып ... ... егер де ол ... ... танып білуге мүмкіндік бермесе тәңірге немесе құпия ғаламат күшке табыну аңыздың өзіне тән ерекшелігі. Адамға әлеуметтік ... ... ... оны ... ... ... ... түсіндіру ғылым мен дамудың барысында оған сенбеушілік пайда болған жағдайда жеке адамға өзінің дүниеге ... ... ... ... - бұл ... ... салмағын ажыратудың бір жолы.
Қазақ философиясының пайда болуы туралы тек ойшылдардың дүниеге көзқарасы жалпылықты, көзқарастың әмбебап принциптерін немесе "бастауларды" ... ... ... ... кезде ғана айтуға болады. Діни-аңыздық тұжырымдар әдет-ғұрып пен беделге бой ұрса, философия заттар мен құбылыстардың оқиғалардың мәнін ашуға, пікір-сайыс ... ... ... ойлауға дүниені танып білудегі қайшылықтарды аңғару мен ... ... Бұл ... адамның жан-жақты ойлауы және оның санаткерлік сезімталдығымен (интуициясымен) ... ... ... ... ... зер ... онда көп ... "рулық'' генетизм осы қоғамның әлеуметтік, таптық бөлінуі және "ақсүйек" ... ... ... ... ... көреміз. Сонғылардың коғамдағы "заңды" орындары олардың төркіні батыр бабаларынан басталады деп түсіндірілді. ... ... ... дүниенің қажетті және заңдастырылған бөлшегі ретінде қоғамдағы белсенді рөлі орнықты. Осы рулардан шыққан ойшылдардың әлеуметтік идеялары ... даму ... ... ... ... ... ... олардың көзқарасы ғана емес, қоғамның тарихи дамуының мүддесіне сай келгендіктен ... ... ... ... ... Төле би, ... би, Әйтеке би және тағы басқа даналардың ойлау жүйесі, ақыл-кеңесі, айтқан ... ... ... бола ... ... ... көп ... экономикалық мүдделер мен саяси қызметке қарағанда, алдыңғы орынға философиялық, әдептік, діни және т.б. ... ... Олар ... және адам еркіндігі, діни сенім және ақыл-ой өмір сүру және адамгершілік қасиеті, бостандық пен құлдық тіпті "қой үстінде бозторғай ... ... ... және ... заман" туралы және басқа мәселелер. Бұлар жұп санаттар ретінде де, немесе жекелей қазақ ойшылдарының көзінен таса қалмаған. Осы ... ... ... арқылы олар экономикалық, соғыс және саяси дағдарыстарды шешуде үлкен зор атқарады.
[10, 445б.]. ... мен ... үшін ... ... - ол уақыт пен кеңістік. Өйткені ... мен ... ... ... ... уақыт пен кеңістік аясында жасалады. Мәселен, диссертациялық жұмыстың зерттеу уақыты XVIII ғасырдан ХХ ғасырды қамтыса, ... ... ... өмір сүріп отырған ортасын қамтиды. Сондықтан әсіресе қазақ философиясындағы уақыт пен кеңістік ұғымына назар аудара кетуіміз қажет. Уақыт пен ... ... аса ... ... ... олардың ауызекі мәдениетте бөлініп алынатыны табиғи нәрсе. ... ... үшін ... ... ... аса маңыздылары астрономиялық, географиялық, медициналық білімдер болды, өйткен себебі көшпенді халық жыл мезгілдерінің ауысуын үнемі болжап отыруға мәжбүр еді, ... ... ... өмір ... да аз рөл атқарған жоқ. Бұл көшпенділік дәстүрмен тығыз байланысты. Күн мен Айды ... ... олар ... ... ... ... жинақтады, күннің батуы мен шығуын, күн жүйесінің қозғалысын, тәуліктің уақытын анықтады. ... ... және қай ... ... ... - ... бе түнде ме, жазда ма немесе қыста ма, жас кезінде ме әлде ... ... ма, ... ... ... ма әлде ... ме. Бұл қай уақыт, оның ерекшеліктері неде, уақыттың өз ағысы мәдени туындыда қалай бейнеленіп отыр? Қазақ ... ... ... пен ... арналған арнайы зерттеу жұмыстары, әзірге жоқтың қасы. Әрине, мәдениет тақырыбында жазылған кейбір еңбектер мен зерттеулерде жекеленген қысқаша тұжырымдар мен пікірлер ... Дей ... ... ... ... пен кеңістік мәселесі бүгінгі күнге дейін ашық күйінде қалып отыр. Осы бағыттағы ғылыми-зерттеу жұмыстары көне ... ... ... ... ... ... еді. Қазақ философиясының кеңістіктік - уақыттық ... нық ену, ... ... терең бойлауға мүмкіндік берер еді.
Көркем мәдениетке, халықтың дәстүрлерге тек қана бір ... ... ... ... ... ғана ... құбылыс ретінде емес, ареалды құбылыс ретінде қараудың қажеттігі айқын болып ... ... ... ... ұқсастығы олардың тіршілік ету аймағынан, географиялық ортасынан туындайды. Орасан зор Еуразия далаларындағы халықтар көркем мәдениетінің жақындығы күмән ... ... зор ... ... ... бойы өмір ... тіпті әртүрлі тілдік рәміздерге жататын халықтар мен тайпалар бір-бірімен араласып, ... ... ... ... ... ХІХ ... соңында Г.Н. Потанин сол кезде қалыптасқан фольклордың бір халықтан екінші халыққа көшіп қонып жүретіндігі туралы пікірге қарсы мынандай болжам ұсынған еді: . ... ... ... динамикасын да ескермеуге болмайды, мысалы, белгілі бір халықтың отырықшылыққа көшу деңгейі, шаруашылық-мәдени ... ... ғана алып ... жоқ, дүниетанымын да өзгертіп, ол мәдениетте көрініс берді.
Уақыт пен кеңістік ұғымдарының дәстүрлі ұлттық сипаты алдымен фольклорда сақталған. Бұл ... Ш. ... жете ... ... ... ... бар қаһармандық эпостың көркемдік бітімі сан-алуан құпияға, өрнек-иірімдерге толы. Ауызекі мәдениетте уақыт пен кеңістік, дәуір мен дәстүр, ... ... пен оның ... ... ... пен ... ... сияқты поэтиканың толымды мәселелері тұтас та жүйелі құбылыс ретінде ... ... ... туынды жаратылысы оны тудырған орта үшін көбіне тәңірлік құпиямен, бітімі ... ... ... ... ... мәні ... мұрамыздың алуан-алуан сырымен үндес болуында. Көптеген мәселелердің шешімін басында ... ұғым ... ... мәдени мәтін төрінен мықтап орныққан уақыт пен кеңістіктің көркемдік ... ... ... ... ... пен кеңістік және мәдени уақыт пен кеңістік арақатысын тарату мүмкін емес. Кез келген көркемдік формалар мен өлшемдер де мәдени ... ... мен ... - бағдарының өзгеріп отыруына лайық икемделетін, қозғалыста болатын ұғымдар. Батырлық жырлардың байырғы бітімі мифпен, батырлық ертегімен, эпостың көне ... ... ... ... ... ... ... көркемдік өлшемдер (уақыт пен кеңістік), мазмұн мен ... ... ... пен ... ... бейнелеу құралдарының жүйесі, т.б. толып жатқан ірілі-ұсақты элементтердің түрлі жолмен тарихи қажеттілікке ... ... ғана ... ... ... ...
Көшпенділер кеңістігі көшпенділердің өзі үшін мұрат болған. Себебі көпшілік жаппай жақтырмайтын қоғам мыңдаған жылдар бойы өмір сүре ... ... бір ... ... ... бәрі одан ... шығатыны анық. Ал осындай қоғамға отырықшылардың түсінбестікпен қарауы да заңды. Себебі олардың шаруашылық типі, жерді пайдалану тәртібі, қала салу мен ... ... ... ... ... ... ... көшпенділерге қалай қараса, көшпенділер де отырықшыларға солай қараған [11, 32 б.].
Қазақ халқы үшінші мыңжылдық табалдырығын өзге ... ... тең, ... ел болып аттап отыр. Тарих көшінде әр ғасырдың үлесіне тиген даму ... ... ... ... ... ... жаңа ғасыр тәуелсіз еліміздің жаңа бастауы болмақ. Иә, бүгінгі таңдағы Қазақстан ... ... ... ... Бұл ... ... ... А.Х. Қасымжанов: "Қайта туу мезгілі келді. Тереңде жатқан рухани тамырларды таппай ол мүмкін емес. ... ... ... оны ... ой ... алу, сыннан өткізу өркениетті халықтар қатарына абырой мен кіру үшін қажет" - деп, ... атап ... [12, 88 б.]. ... ... бұл ... жаңару, өткенді жаңғырту, өшкенімізді жандыру. Ендеше, өз даралығы мен болмысын сақтауда Қазақстан үшін бүгінде өзіндік қазақ өркениетін дамыту, экономикалық потенциалын ... ... ... ... менталитетін тағы басқада ұлттық құндылықтар аясын кеңейту өзекті болып табылады. Ал, бұл процесс бір ғана ... ғана ... ... ұзақ ... ... ... тимек. Біздіңше, қазақ халқының қалыптасып бітуін XІV-XV ғасырларға жатқызғанымызбен бұл күрделі үрдістің екінші бір ... тағы да ... кешу ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді тарихи үрдістер нәтижесінде ортақ территория, тіл, материалды және рухани орталықтардың қалыптасуымен қатар орындалады. Осы орайда айта кету ... ... ... ... ... ... ... ие түрлі тайпалардың бірігуі нәтижесінде ғана емес, сондай-ақ араб, иран, монғол, сияқты дәстүрі өзгеше, ... ... де ... ... ... ... куә. Бұл мемлекеттердің этникалық негізі белгілі бір этникалық территорияда орналасқан жергілікті түркі тайпаларының төңірегіне күрделі этникалық байланыстар нәтижесінде жергілікті және ... туыс және ... ... және ... ... және ... тайпалар, рулар мен олардың тармақтары топтасуы арқылы қалыптасты.
Тарих қойнауына көз жүгіртсек, Керей мен ... ... ... 1456 жылы Шу ... ... ... ... хандығының құрылғаны мәлім. Осы кезден бастап 1822 жылғы хандық билікті жою жарлығына дейін қазақ халқы өзіндік мәдени-тарихи болмыстағы ... ... ... ... ... ... орын ... Жарлық нәтижесінде дербестігінен айырылған қазақ халқының ұлттық мәдениетіне, тарихына, тіліне, дініне, ... ... ... ... ... тосыннан енгізілген саяси өзгеріске қазақ халқы бірден бойұсыналмай есеңгіреп қалды. Төлтума мәдениетіміздің орнын басқан бөгде мәдениет ... ... ... ... ... ... себеп болды. Бірақ та, халық санасының түкпіріндегі дербестік пен егемендікке деген сақталынған құлшыныс, бір ... өз ... ... сөзсіз еді. Алып империя құрамындағы жетпіс жыл бойы құрсауда болған қазақ зиялыларының санасында егемендікке деген ұмтылыс толастамады. ... қамы үшін ... ... ... жапа ... Осыншама арман-тілек пен құрбандықты мойнына арқалаған егемендік, 1986 жылы қазақ жастарының кенеттен көтерілген қозғалысының нәтижесінде ... ... ... ... қолы ... ... Қазақстан, ойсырап қалған мәдениетінің орнын толтырып, қайта жаңғыру үстінде. ... ... ... күтер бір ғана мұраты кеңістік пен уақыттың шексіз шыңырау көмейінде жұтылып кетпей, ... ... ... ... ... біз ... ... тарихын, мәдениетін жаңа дүниетанымдық позиция тұрғысынан қарастыра отырып, әлемдік тарих аясындағы қазақ ... ... ... ... ... ... бағалай білуіміз қажет. Қазақ мәдениетінің және өркениетінің өзіндік болмысын тану жаһандану ... ... ... ... ... ... ... біріне айналып отыр.
Бүгінгі таңдағы дәстүр мен жаңашылдықты үйлестіру, дәстүр жалғастығын нығайту жолындағы жан-жақты ізденісті әлемдік ... ... деп ... ... Ал, философия тұрғысынан әлі де жеткілікті зерттеулерді талап ететін бұл тек әлеуметтік-саяси ... ... ғана ... ... ішкі ... ... ... және яғни, дәстүрдің кеңістіктік түсіндірмесі, дәстүр мен жаңашылдықтың ... ... ... ... ... ... және ... этникалық дәстүр, дәстүрдің тарихи өрісі мен жаңаруы тәріздес бір-бірімен тығыз байланысқан мәселелер желісін бүгінгі ... ... мен ... ... ... ... өткізу қажеттілігі туындап отыр. Бұдан, дәстүр мен жаңашылдықты әлеуметтік-философиялық тұрғыда ... ... ... ... ... себептердің жиынтығымен анықталатындығын көреміз. Солардың ішінде, дәстүрді әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды тұғырнамасы екендігін ... оны ... ... ... ... ... ... қажеттіліктің ұлғайуы, бүкіл әлемге қауіп төндіретін діни лаңкестік ұйымдардың белсенділігінің күннен-күнге артып келе жатқандығы, ... және ... ... қақтығыстарға негіз болып табылатын дәстүршіл бағдардағы идеологиялық ілімдерді сыни тұрғыда байыптаудың қажеттігі дәстүр мен ... ... ... ... ... ... отыр. Сондықтан да, дәстүр мен жаңашылдықтың өзегін құрайтын рухани бастамаларды, философия тұрғысынан зерттеудің әлеуметтік болмыс пен санадағы түйткілді мәселелердің түйінін ... ... ... мен ... ... ... ұғынамыз.
Дәстүр мен жаңашылдық ұғымдарының арақатынасы адамзат өміріндегі сан алуан құбылыстардың барлығымен тығыз байланысты. Осы ұғымдарды талдаудағы әртүрлі ұстанымдар мен ыңғайлардың өте көп ... сол ... де. ... ... ... ... қазіргі кездегі жиі талқыланатындары − әлеуметтік өзгерістердің сипаты, ойлау тарихындағы дәстүрлер мен жаңашыл ізденістер, мәдениет пен өркениет және т.б. ... ... ... құндылықтар мен дәстүрлерге дұрыс көңіл бөлмеудің әлеуметтік-мәдени мәселелері және қоғамдық қатынастарды реформалаудың рухани тұрғыда заңдастырылуындағы дағдарыстар жиырмасыншы жылдардың ... ... ... ... ... ... феноменін зерттеуінің алғышарты болды.
Батыс ойшылы дәстүр ұғымына тереңірек үңілуші Рене Генон өз еңбегінде қамтитын аумағына ... ... ... ... сөзі әлдебір тәсілмен берілетін жай ғана қандай да бір затты білдіреді. Осыған қоса ұғымының ... ... ... ... ... жататын тұтас бірқатар түрлі институттар мен ұйымдарды қосу қажет.
Генонның мектебі Дәстүр мен оның жалқы көрінісі - ... екі ... ... ... о баста бүкіл адамзатқа берілген ортақ Ілім бар деп біледі, исламды осы ілкі ... ... ... табуы деп, нұрлы дін, салиқа мен сабырдың діні деп, жиһадты әуелі адамның өз ... ... ... ... деп ... ... мектебінің осындай түсінігі әсіресе біз үшін өте қымбат. Ол исламның ішкі сыры мен ... ... ... ... ... еткен.
Рене Генонның анықтамасы бойынша, Дәстүр - адамға тәңірден берілетін ілім. Бұл ... ... ... ахуалда экзотериялық (құпия) яки діни ілімдерге, өлең өнеріне ұласа алады. Дәстүрлі қоғамдар бір-бірінен сол дәстүрдің сақтау ... ... және сол ... ... ... ... ... алатын қабілетімен ғана дараланады.
Рене Геноннның пікірінше, ... ... ... өз ... қала отырып, Шығыстың интеллектуалдық-рухани элитасымен қоян - қолтық араласқа ... сол ... ... ... ... ... өз ... экзотериялық қабілетін қалпына келтіру керек, Батыс үшін тығырықтан шығатын жол осы ғана деп есептеген.
Қазақ ... ... ... ... сан ... ... ... тәжірибесінің біртұтас шоғыры. Үлкен, кең территориялық аумақта орналасқанымен, халықтың менталитеті бірдей, тілі, ... еш ... ... ... ... өте ... дәстүрді сақтап қалу үшін елдің сан түрлі әлеуметтік топтары жұмыла атсалысқанын байқауға болады (батырлар ... ... ... ... ... ... кезеңдерден, одан кейін хандық дәуірден бізге жеткен түрлі заңдық ережелер қазақ халқының басын шашау шығармай, бір ... ... ... ... ... ... (, , ). Бұл ... заңнамалардың негізгі өзегін шариғаттан алынған ережелер құрайтын болғандықтан, Құдайға күмәнсіз ... ... ... бұлтартуына, бас тартуына жол қалдырмайтын еді. Сол кезеңдерден жеткен деген мақал осы сөздің ... ... ... әдеп ... ... ... меңгеру үшін нақты іс шаралар жүйесі жасалды. Ол: балаларды жастайынан медреселерде оқытып, діни тәрбие беру. Бұл ... бір ... ... ... құр діни ... ... қана қойған жоқ, сонымен қатар дүние жаратылысына, қоршаған әлемге пікір ... соны ... ... ... ... ... - қоршаған ортаның сырларына қарап тұрып, одан ғибрат алу, көзге көрінбейтін құписын терең түйсіну. Мәселен, өсіп ... ... ... оның ... өскені, неден нәр алып тұрғанын ойланып, сол арқылы Жаратқан Иесіне деген махаббатты күшейтсе, шәкірттің ой ... ... ... ... ... жағынан да, материалдық жағынан да қанағат табатыны. Киелі ғылым, өнер, саясат, жер өңдеу, соғыс - ... ... ... да бір ғана ... бір ғана ... жолындағы ізденістің сала-cала жолы болып табылады. Бұған дәлел, Абай ... , - ... ...
-дейді [25, 64 б.]. Ғалым мұнда байырғы түркі ескерткіштеріндегі дүниетаным мен қазақ мәдениетінің арасындағы сабақтастық пен рухани дәстүрінің тамырластығын атап ... ... ... жеті саны аса қасиетті һәм қастерлі. Оның мәні мен мағынасын ашып, тылсым құпиясын шешуге ұмтылмай-ақ, , , , , , , , , , , , , , , , , , , ... жеті ... ... тағы да ... ұғымдардың қазақ халқымыздың дәстүрлі мәдениеті мен өмір салтында, дүниеге көзқарасында айрықша мәні мен орны бар ... ... та ... ... ... ... ... әсіресе мифологиялық сипатқа тән болды. Алғаш пайда болған мифологиялық ... ... жүйе ... ... ... ... мен ... бағына отырып, әлемде гармония орнады. Қарама-қарсылықта құралған бұл шексіз әлем мәңгілік өзгеріс ... ... Ол ... дамуда, әрі шексіздікте еді. Жаратылыс барысында өмір мен ... басы мен ... ... мен ... бірігіп тұтасты. Әсіресе, әлем элементтерінің ішінде жаратушы күш ... ... ... ... байырғы түркілер дүниетанымындағы шатқалдар, асулар мен өзендер, бастаулар, үңгірлердің қасиетті саналып, әлемге жақындатушы деп қарағанын айтуға болады. Мифологиялық мәтіндердегі ... ... бұл ... пен ... реттіліктің, дыбыстың, яғни өмір әлемі. Бұл адам өміріне арналған әлем. Адамзат әлемі - ... ... ... ... Ежелгі түркілер ескерткішінде бұл жөнінде [26, 75 б.]- деп тегін айтпаған. Космогония қоршаған әлемнің заттық - ... ... ... ... ... болды. Жер, аспан, күн, ай, жұлдыздар мен табиғи стихиялық құбылыстар халықтың қиялы мен кейіптеуі арқылы рухтанды. Сондықтан дүние ... ... ... ... ... жеке әлемдерден тұрып әлемді тану сыры ашыла бастады.
Табиғи қалыптар - жыл мезгілінің ауысуы, Күннің шығуы мен батуы, Ай ... ... - ... ... ... Адам өз ... тек қана табиғат ырғақтарымен ғана өткізіп қойған жоқ, сонымен қатар оны салт-дәстүрмен бекітті.
Маңызды танымдық принцип ... ... ... ... ... ... жасасып келе жатқан макро және микрокосмдар бірлігі байырғы түркі мәдениетінде ... ... ... ... пен ... ... арнайы шекара жоқ. Ғарыштың өзін субьект деп танысақ, онда индивид ғарыштан өзінің жалғасын таба отырып, өз ... ... ... ... арасындағы гармонияны байырғы түркі халқы дүниенің атрибутивтік ... ... ... ... мен микрокосмның бірлігі туралы ілім әлем, адам, жер ... ... ... ... халқының ойлау жүйесі синкретті және стихиялық-рухани құбылыста болды. Біртұтас онтологиялық қарым-қатынас , тұратын философиялық ... ... ... және ... ... ... Мұндай қарым-қатынастың өзегін көшпелілердің табиғатпен тұтастығы, тығыз байланыстылығы құрады. Белгілі мәдениеттанушы Т.Ғабитов [27], - деп ой ... ... пен ... адам және табиғат теңдігі қайда болса, көне түркі халқының әлемді игеру үдерісінің ерекшелігі шындықты тануда абстрактілі ұғымға сүйенді. Парасатты ... қоса ... ... ... ... көріністер арқылы ой толғады. Мәселен, ежелгі түркілердің космогониялық пайымдауларын мынадай сөздерден ... ... [24, 60 б.]. ... ... жан-жануарлардан тұратын өмірлік циклдің өзіндік семантикалық мән-мағынасы болды. Түркілердің ойлау ... ... ... ... ... ... ... кеңістік пен уақыт, ғарышпен терең байланыста екенін түйсінуі, ұлттық күнтізбені пайдалану қажеттігін туындатты. Түркі халықтары ... ... ... дейін он екі жылдан тұратын циклдік күнтізбені қолданды. Түркі халықтарының туралы көптеген аңыз-әңгімелер бар. Соның бірін ХІ ші ... ... ... сөздігін жасаған ғұлама ғалым Махмұд Қашқари былай жазады: ... он екі ... ... он екі ... ... ... ... соғыс тарихын, басқа да оқиғалардың мерзімін сол жыл атаулары бойынша есептейді. Ал ай аттарын қаладағылар арабша ... ... ... ... кешіретін түріктер жылды төрт маусымға бөліп, үш айды бір атаумен атайды [28, 44 б.]. ... ... ... ... ... ... ... орын алды. Бұл әдет-ғұрыптар, ең алдымен, көшпелі өмір салтымен байланысты болды. Бұл жоралар бір жыл мезгілінің ... ... ... циклдік өзгерісін белгілейді. Қарлы, суық боранды қыс пен құрғақ ыстық жаз, көптеген табиғи бастаулар санының азаюы және басқа да ... ... ... ... үлкен әсерін тигізді. Табиғатпен тығыз бірлікте өмір сүру түркілердің діні тәңіршілдік пен күнтізбелік мейрамдарды құруына сеп болды. Діннің өзі екі ... ... ... сену және ... ... - ... ... ол табиғатты дәріптеуге арналған еді. Табыну - ата-бабалар ... ... ... ... күнтізбелік дәстүрінің құрылуын үш басты бөлікке бөліп ... ... мал ... ... ... ... табиғат күштеріне сиыну және ата-бабалар рухына табыну. Кейіннен ... ... бұл ... ... ... мен ... күн ... климаттық шартына сәйкес енгізді. Күнтізбелік салт-жора қоғамның рухани және ... ... ... құрамды бөлігі болып, әрқашан әлеуметтік күшке ие болды. Оны түркі қағандары халық ... ... ... ... тіпті маңызды мерекелерді мемлекет деңгейінде арнайы бекітті. Зерттеу нәтижесінде ежелгі түркілердің күнтізбелік мейрамдары табиғат ырғақтарымен, адамзат қызметімен тығыз ... ... ... ... ... жыл мезгілдерімен, қоғамның еңбек іс-әрекетімен байланысты жасалып, уақыттың ... ... ... мейрам өткен мен бүгінгіні және болашақты жалғайтын жаңа өмірдің рәмізі болып ... ... өзі ... ... ... асатын терең рәміздік жүйелерден тұрады. Ежелгі түркілердің әдет-ғұрыптары мен өмірі туралы этнографиялық материалдар фольклор ретінде сақталған. ... ... ... ... ... санасы мен ұлттық ерекшелігін, дәстүрлі мәдениетінің көрінісін сипаттауда маңызды орын ... ... 12 ... ... ... ... күнтізбесі үш табиғи көрсеткішке негізделді: Айдың Жерді бір айда айналуы, Жердің Күн жүйесін жыл ... ... және ... ... ... Түрік астрономдары ежелден-ақ Юпитердің 12 жылда толық айналып шығатынын дәлелдейді. Түрік астрологтары күнтізбені құру барысында жеті планета оларға белгілі еді, олар Күн, Ай, ... ... ... ... және Сатурн. Сатурнның екі айналған циклдік уақытында, Юпитер бұл уақытта бес рет айналып шығады. Юпитердің әрбір айналысында ... ... ... ... ... түсі болды: олар - көк, қызыл, сары, ақ, қара. Байырғы түркілер ғасырлар бойы ... ... ... ... ... заңдылықтарына сәйкес 12 жылдық айлық-күндік-юпитерлік күнтізбе құрды. Юпитердің бір айналысын 30 ... 12 ... ... етіп ... осы ... ... белгілі бір жануардың аты берілді: Зодиак белгілеріне Тышқан, Сиыр, ... ... Ұлу, ... ... Қой, ... ... Ит, Доңыз жатады. Ал бұлардың өзі кейбір рухани мистикалық бастауларды ұстанды. Тышқан жылы ... ... ... мол жыл деп ... сиыр жылы қысы ... суық ... ... жылы бақытсыздық жылы болып саналды, өйткені әдетте он екі жыл сайын осы жылы жұт ... ... және қой ... ... ... саналды, өйткені бұл жылдары мал қоңды, халық тоқ болды деп болжады. Ал ... ... ... үшін қоян және қой жылы ... ... жайсыз деп саналса, ит, барыс, сиыр жылдары халыққа құт, береке, бақыт әкелетін сәтті жыл ретінде халық санасынан орын алды. Әрбір ... ... ... ... ... көне ... адам мінез-құлқын дүниеге келген жылымен байланыстырды. . - жігерсіз, ұстамсыз. - байсалды, шешімді және ... жету ... ... қасиетке ие. Жылан жылғылар көреген, кемеңгер, жігерлі. Жылқы жылғы дүниеге келгендер қызу қанды, тызетпе, шатақмінезді. - момын, көнгіш, ... - ... ... ... ... ... Тауық жылғылар еңбекқор, жайдары. - мейірбан, ынталы. Доңыз жылғылардың ұшқалақ, жеңілтек мінезді болатындығы бар деп айтылады>>. [29, 20 б].
Орхон ... ... ... де ... ... ... ... болады. [24, 70 б.].
Олар жыл мезгілін маусымға бөліп, осы күнгі күнтізбелік жүйені қалыптастырды. Түркі халқы ежелден-ақ уақыт есебін жүргізе ... ... ... ат ... оны іс ... қолданған, өз игілігіне жаратқан. Ғылыми дәлелдерге сүйенер болсақ, бүгінгі күн қолданысындағы жылдық күнтізбенің айналымға енгеніне шамамен үш, бес мың жыл. ... ... ... М.С. Орынбеков түркі халқы жылсанағын киіз үйдің ішіндегі арнайы орындармен тығыз байланыстырғанын жазады. . [30, 100 б.].
Ал, ... ... өз ... ... деп ... ... күнтізбелік жүйені осы күнге дейін жас мөлшерін анықтауда ... ... келе ... ... ... ... он екі ... кезеңін білдіреді. Бұл күнтізбе қазақ мәдениетінің құрылымдық-генетикалық кодын айшықтайды. Зерттеуші-ғалым Ғ.Ақпанбек жыл ... ... 12 ... ... ... 60 жылдық мүшелдің маңыздылығын жазады. [29, 18-19 бб.]. Сонымен туған халқымыздың өлшем, мөлшер, күнтізбелік, мерзімдік ... ... де ... айшықты да бірегей дүниетаным екендігін аңғарамыз.
Дәстүрлі дүниетанымның сипаты сол ... ... ... ауыз ... салт-дәстүр, рухани жәдігерлерінде жинақталған. Дәстүрлі рухани әлеміміздің өзіндік болмысын анық білдіретін де осы ... мен ... ... ... пен ... ... ... мәдениет этноболмыстағы кеңістік пен уақыттың өзіне тән дәстүрлі өлшемдерін қалыптастырады. Түркілік болмыс әлемінің бұл бейнесі адам мен табиғат, ... мен адам ... ... пен ... ... ... ... басқа халықтармен мәдени байланысы негізінде айқындалады. Адам мен әлем ... ... ұлы ... ... адамның дүниедегі жасампаздық қуатын паш ететін, этикалық мұраттарды өмір мәнімен сабақтастырған түркілік философия құндылықтары терең сырлы қабаттары мол, айшықты әлем ... ... ... ... ... ... ... философиясы дүниеге деген ашықтығымен, гуманизмге толы идеяларымен, халықшылдығымен, рухани тәжірибелер үрдісіндегі ой-толғаулардың өзіндік ерекше қалыптасқан ... ... ... ХХ ... ... ... ұлттық идея қылып ұсынған ұғымының да барша түркі халықтарына ортақ архетиптердің бірегейі екендігін тануға болады.
Ислам дінінің түркі ... ... ... ... ... ... өзгерістерден өтті, ойлаудың жаңа арналары мен тұтастықтарының негізі қаланды. Халқымыз ислам дінін терең толғаныстардан ... ... ... Ол ... ... ... ... келді. Әл-Фараби, Ж. Баласағұн, А. Йүгінеки, М. Қашқари, Қ.А. Иасауи ... ... ... арқылы түркі дүниесі өздері бір бөлшегі болған ... ... діни және ... ... бола ... ... халқы басқа түркі жұрттарының арасында ежелгі рухани дәстүрлер мен исламдық рухты астастырған болмысын сақтап қалды.
Ислам ... ... ... ... ... ... дәстүрлердің ерекшелік деңгейін анықтауға үлкен септігін тигізді. Шаманизм негізінде қалыптасып, бытыраңқы жатқан халық ... ... ... ... ... бір ... қол жеткізді. Осыған байланысты неліктен қазақ жерінде біртұтас ислам мемлекеті орнаған жоқ ? - ... ... ... да ... Расында мемлекет түсінігі әлсіз дамыған, бытыраңқы жатқан халыққа исламның моральдық-этикалық қағидаларын мемлекеттік деңгейдегі, ... ... ... жүйесі ретінде қабылдап, қазақ жерінде исламдық мемлекет орнатуға болар еді. Қандай да ... ... ... ... тұрған өзге ерекшелік арқылы анықталынады. Батысында христиан, шығысында конфуцияндық және ... ... ұлы ... өркендеген мемлекеттердің әрқайсысының өзіне тән болмыстық ерекшеліктері бары сөзсіз. Осыған орай сырттан келген ислам дінін терістемей, көршілес орналасқан христиан, ... және ... ... діндерді қабылдамау - қазаққа тән болмыстық ерекшелік осы. Адам болмысының ерекшелік деңгейіне тән бұл қасиетті батыс пен ... ... ... ... ... саясатынан да байқауға болады. Қандай да болмасын діннің қазақ жерінде абсолютті түрде дами алмайтындығына бүгінгі күні әркімнің көзі ... ... ... жеріне ислам енгеннен бастап адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастар да күрт өзгеріске ұшырады. Тарихи қалыптасқан дәстүрлі мәдениеттің орнын басқан жаңашылдық ... ... ... ... ... Осы кезеңнен бастап адам табиғаттың бір бөлшегі емес, ол өз бойына біткен қасиеттер ... ... ... Ислам діні бойынша адам өз бойындағы жақсылық қасиеттерді қаншалықты аша ... ол ... ... ... құрметке ие болады. Ендігі жерде [19, 122б.].
Өз болмысының даралық деңгейінде табиғатпен үйлесімділікте, еркін өскен қазақ үшін ... ... ... байланысты болған өзгерістер оның өміріне айтарлықтай қайшылықтар тудырды. Солардың бірі Құранның негізгі қағидаларына орай мұсылмандарға ізгілікпен қарап, дінсіздерді қудалау болатын. ... ... ... ... ... ... ... үшін жат еді. > деген тұжырым жасайды. Отарлық езгі күшейе түскен кезеңде рухани-мәдени бағдар саяси сипат ... бұл ... ... ... ... ... ... Мазмұны ұлт-азаттық сипатта болған бұл ұйымның Бүкілресейлік басшылығында И. Гаспралы, Ә. ... С. ... Ю. ... С. ... Ә. ... сияқты қайраткерлер тұрды.
Түркістан өлкесінде ХХ ғ. бас кезінде жергілікті халықтардың түрлі саяси, ағартушылық ... ... ... Ағартушылық мақсатта құрылған бұндай ұйымдар өлкедегі қоғамдық-саяси даму ... өз ... ... ... ... қарсы күрес дәлелдерін бағдар етіп, қуатты қозғалыстарға ұласа бастады. Шағын ... ... ... айналуында Түркиядағы жастүріктер, Ирандағы жаспарсылар, Бұқарадағы жасбұқарлықтар сияқты саяси қозғалыстардың ықпал әсері аз болған жоқ. ... ... бұл ... ... ... ... ... қозғалыстардың басты үш бағытын айқындады, олар: жәдитшілік, мұсылмандық және ... Бұл ... ... ұстанған позицияларына қарай сипаттық, мазмұндық ерекшеліктері болды. Айталық, Махмутқожа Бехбуди, Мүнауар Қары Абдрашитханов бастаған жәдитшілердің діни ... ... ... ... ... қоғамдық өмірді демократиялық жолмен жаңарту бағытына ойыса берді.
Алаш қайраткерлерінің философиялық, саяси-құқықтық көзқарастарының қалыптасуына жәдидшілдік үлкен ықпал ... Оған И. ... ... ... ... ... деп ... Ә. Бөкейхан, М. Сералин секілді алаш зиялыларының лайықты бағалары куә. ХХ ... ... ... ... ... жәдид мектептері оқу-ағарту ісінің алға жылжуына, халықтың оянуына айтарлықтай әсер ... Д. ... ... ... және ... ... мәмілеге келтіре алған осы жәдидшілдік қазақтың Негізгі Ағартушылығының іргетасын қалағандығын айта келе, жәдидшілдік ұғымының қазақ топырағындағы нұсқасы екі асудан ... деп ... ... ... ... мен даму ... ... қатысты көзқарастар сан тарау. Кеңестік дәуірдің кезеңінде ұлтшыл-буржуазиялық, реакцияшыл ... ағым ... ... ағартушылықтың нақты кезеңі деген тұжырымдар болса, қазіргі кезде де ... ... ... бір ... шығады деп айта алмаймыз. Кеңестік ғылыми әдебиеттердегі мұсылман ... ... ... ... ... ... назар аударған Н. ... ... мен ... ... ... ... ... шығарылып, оның тұтас құбылыс жәдидизмді, шығыс интеллигенция феноменін ... ... ... әрекетіне байланысты туындағанын көрсетеді [56]. Қазақ топырағындағы жәдидшілдік ... ... де оны ... құбылыс деуден, ХIХ ғ. ортасы мен ХХ ғ. бірінші ширегін ... ... деп ... ... ... ... аңғаруға болады. Сонымен қатар, кейінгі зерттеулерде мәселені тым ... ... ... ... ... осы құбылыстың ресей мұсылмандары тарихындағы алатын орнын байыпты ғылыми тұрғыда зерттеудің ... ... келе ... атап ... жөн. ... пен қадымшылдықты тек қана ескі мен жаңаның бітіспес күресі ретінде талдаудан, олардың сол кезеңдегі өзіндік маңызына, ішкі қарама-қайшылықтарына, діни-философиялық ... ... ... ... алатын орнына көбірек мән берілуде. Бұл орайда , − деп жазады белгілі ... М. ... ... ... ... алар орны ерекше. Танымның ең жоғарғы сатысында діни ... ... ... Философия мен дін таным жолында бірін - бірі рухани жағынан ... ... ... ... ... дін ... негізделеді. Жәдидшіліктің көрнекті тұлғасы танымына сопылық бағыттың көрнекті тұлғаларының дүниетанымы ерекше әсер ... айта ... жөн. ... Н.Ә. ... атты еңбегінде ХХ ғасыр зиялылары тағдыры турасында: [5], - деп жазған болатын.
Міне, ұлт ... ... ... ... ... осы ұлт зиялыларының өмірі мен қоғамдық-саяси және шығармашылық қызметін зерттеу ... ел ... күн ... ... Бұл мүмкіндікке зерттеуші ғалымдар еліміздің тәуелсіздігі салтанат құрған кезеңде ғана қол ... ... ... ... ... ... дүниеге келіп, Татарстанда күшейіп, Түркістанда баяу дамыған [58, 31 б.].
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... бастау көзі екі арнадан нәр алған. Біріншіден, сауатты ортаны қалыптастыруға күш ... ... дін ... табылады.
Жәдидшілдіктің қазақ жеріндегі көрнекті бір өкілі - Ғұмар Қараш. Оның философиялық қағидалары қазақ философиясының ... ... ... ...
Ғ. ... ... жәдидшілдері жас буынының көрнекті өкілі болды, халық ағарту мен жас ұрпақ тәрбиелеу саласында көп іс ... ... ... ... ... ... жол ... оқу-ағарту, И. Гаспринскийдің жүйесі бойынша жаңа әдіспен оқыту, қазақтардың отырықшылық тұрмыс салтына көшуі (қала салу) деп білді. Осы ... ол 1912 жылы ... ... ... ... мақсатында жазылған деп аталатын мақаласында: [59, 4 б.], - деп ... ... ... ... өлеңіне жаңа түр, өрнек қосқан, оны мазмұн жағынан байытқан ағартушы, ойшыл ақын, публицист Ғұмар Қараш (1875-1921) есімін ... ... бәрі ... біле ... мүмкін. Батыс Қазақстан облысындағы шалғай аудандардың бірі Жәнібек кентінде оның туғанына 130 жыл толуына орай ғылыми-практикалық конференция да өткізілді [60, 5 б.]. ... ... - ... ... өз ... ала ... ... тұлғаның бірі. Өйткені оның өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі, шығармашылығы халқына адал ... ... ... жөн сілтеп, өз ұлтын өркениетті елдер қатарына қосуға бағытталған.
Туған халқының мүддесі үшін адал қызмет етіп, сол жолда ... ... да, ұзақ ... ... ... ... болып келген Ғұмар Қараштың өмірі мен қоғамдық-саяси ... ... ... зерттеу қазіргі заман қажет етіп отырған тың тақырып екендігін айғақтайды.
Ғұмар Қараштың ... ... ... болсақ оның өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі, көзқарасы, ... ... ... ... ... жеке тақырып ретінде арнайы зерттелмегенімен, әдебиет, заң саласындағы зерттеулерде белгілі дәрежеде ғылыми айналысқа енді. Олардың құндылығы ... ... ... ... көзқарасы ғылыми танымдық тұрғысынан жазылғандығымен және берілген бағалар өзінің әркелкілігімен ерекшеленеді. Қазақ халқының патриот перзенті Ғ.Қараштың аз ғана ғұмырының ... қыры ... ... ... Ал жарық көрген әртүрлі зерттеулерді саралау Ғ. Қараштың өмірі мен қызметінің толық ашылып, зерттелмеген тұстары көбірек екендігін көрсетіп ... ... ... ... қызметінің қыр-сырын ашу бағытында көп еңбектенді. Ғ. Қараш туралы зерттеулердің басым көпшілігі оның ақын-жазушы, қаламгер ретіндегі шығармашылығын ... ... ... - ... ғасырдың 20-30 жылдары орын алған зорлық-зомбылықтың кінәсіз құрбаны болып жазықсыз жазаға ұшырап, ... ... ... интеллигенциясының қайраткерлері қатарындағы ірі тұлғалардың бірі, қоғам және саясат қайраткері, шығармашылықтың ірі өкілі. ... ... ... ... әкесінен жастай жетім қалғанмен дәулетті ағайындары Ғұмарды ... ... ... ... ... ... соң ол мешіт ұстаған указной молда Ғұмар Жазықұлының шәкірті болады. Екі молдадан алған біліміне қанағат қылмаған зерек Ғұмар одан әрі ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, Борсыға таяу Жалпақтал қыстағында мешіт, медресе ұстаған Ғұбайдолла Ғалікеев хазіреттен деген куәлік алады да, өз ауылы ... ... ... ... [61, 11 ... ... ... Ғұбайдолла Ғалікеев хазіреттен деген куәлік алып, өз ауылы Құрқұдыққа молда болып келеді. Ал 1900 ... ... ... ... ... ... ... Тіленшісай мекенінде медресесі бар мешітке ауысып, қазақ ... ... ... ат ... ... ... жылдар аралығында Қазандағы Маржани медресесін бітіріп, елге келген соң 1908-1910 жылдары ... елді ... ... ... ... оқу ісін жолға қояды. Арнайы жоғары дәрежеде діни білім алған Ғ.Қараштың қоғамдық көзқарастарында дін мен шариғат заңдарының ерекшелігі айқын көрінеді. ... сол ... ... көзқарасты өзгертуге бағытталған идеялары діни қағидалар мен шариғат заңдарының адамгершілік, гуманизм, қамқорлық, сүйіспеншілік, пендеге қиянат жасамау ... ... ... және оның ... ... сол ... ұғымдарды насихаттау ісіне бағытталған. Мәселен, Ғ.Қараш: [62, 176 б.], - деп ... ... ... мән ... ... өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін Алаш қозғалысы, оған қатысқан қазақ зиялылар ... ... ... отырып зерттеуді қажет етеді. Өйткені өткен ғасыр ... ұлт ... ... ... ... ... дені ... мәселені шешуді Алаш алдына қойды. Осы мақсатта бұл ұлт-азаттық қозғалысқа қазақтың барлық оқыған ... ... ... ... үкіметінің отарлық саясатына қарсы қазақ оқығандарын өз айналасына топтастырып, олардың қоғамдық-саяси ой-пікірлерінің қалыптасуына ықпал етті.
Жиырмасыншы ... Алаш ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының қатарына Н. Мартыненко құрастырған Алаш қозғалысының тарихына арналған атты ... ... сол ... ... ... Алаш қозғалысын сынау мақсатында жазылғанымен Алаш қозғалысының тарихынан құнды деректер бере алатын құжаттар жинағы ретінде бүгінгі күнге дейін ... ... [63, 149 ... ... қоғамдық қызметін зерттеуге арналған жұмыстар негізінен бірнеше кезеңдермен ерекшеленеді. Алғашында, яғни ХХ ғасырдың 30- ... ... ... ... ... ... көрген тарихи-саяси әдебиеттерде қайраткер ақынның қазақ әдебиетіндегі алатын орны туралы айтыла бастады. Алайда сол кезеңдегі заман талабымен Ғ.Қараштың қызметіне ... ... ... баға ... ... Ғ. ... 1931 жылы ... шыққан бесінші томына жазған мақаласында, С. Мұқановтың 1932 жылы баспасынан шыққан атты еңбегінде Ғ. Қараштың ... ... ... ... ... ... жасалды. Сондай-ақ алаш қозғалысы мүшелерінің өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін зерттеу мәселесінде ... орын ... ... атты ... ... де Ғұмар молда ақын, Алашорданың жыршысы есебінде бағаланды [64].
Кешегі Кеңес өкіметінің тұсында алаш зиялыларымен бірге Ғұмар ... да ... ... ... мен ... ... түрлі кереғар пікірлер айтылып, әрқилы бағалар беріліп отырды. Соған қарамастан Ғұмар Қараштың шығармашылығы мен қоғамдық-саяси қызметі зерттеушілер назарынан тыс қалмады. ... XX ... бас ... ... ... ... ... танылған қазақтың көрнекті қаламгерлерінің бірі. Оның 1910-1918 жылдарда Қазан, Үпі, Орынбор қалаларынан , , , , , , , ... өлең ... мен ... ... жарық көрді.
Сонымен қатар ел аузында жүрген ... ... ... эпостық жырларды жинап, жариялауда елеулі істер атқарды. Ғ.Қараштың бұл ... ... ... - оның ... жылдарда Орынбор қаласынан , атты жинақтарды жариялауы. Ел ішінде елеулі саналатын ерлік, батырлық жырлар мен ... ... ... жас ... ести ... ... жинағына Байтоқ, Жанұзақ, Доспамбет, Қазтуған, Шәлгез, Шәңгерей шығармаларымен шешендік сездерді, , ... ... -- не бәрі ... аса ... ... ... [65]. ХХ ғасырдың 80-жылдарына дейін ғұмартану бойынша елеулі еңбек бола қойған жоқ. Тек 1980 жылдардың екінші жартысынан ... ... ... ... және ... өз тәуелсіздігін жариялауы нәтижесінде ұлттық тарихымызға терең көңіл бөлініп, ХХ ... ... алаш ... ... ... алатын орнын анықтау мәселелерін көтерген мақалаларда Ғұмар есімі қайта ауызға алынды.
Тоталитарлық жүйенің құрбаны болған Ғұмар Қараш сияқты ... ... мен ... ... ... ... мұрасын қайта қарау үшін Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық комитеті жанынан құрылған комиссияның ... ... онда ... ... ... ... ... күші жоққа шығарылды [66, 4 б.].
ХХ ғасыр басындағы ұлт зиялыларының Алаш қозғалысындағы қызметін қажетті ... ... ... ... ... ең ... тақырыптардың біріне айналды. Бұл тұрғыда қазақ зиялылары тарихындағы ... ... ... ... мол ... ... бағытын айқындап берген М. Қозыбаевтың, К. Нұрпейісовтің, М. ...
Д. ... Ғ. ... және өзге де ... ... ... шықты [67].
Мәселен, 1934 жылы жарық көрген Шәңгерей жинағына Нұғыман Манайұлының жазған алғы сөзінде Шәңгерей мен ... ... ... ... қарастырылып, ақын өміріне қатысты кейбір тың мәліметтер келтіріледі [68, 66 б.].
...Теңіздер терең тез ... ... тек ... ... сөзімді,
Есірке ұл мен қызыңды.
Білім, өнер қаруын
Құралданып бойыңа,
Жігер жаһан қылышын
Ғибратпен ұстап қолыңа,
Әзірлен, қазақ, әзірлен,
Тіршілік деген соғысқа! -- деп ... ... ақын ... ... ... бас ... қазақ даласы түгел естігені кәміл. Оның имандылық, заман, оқу, өнер, дін-шариғат қағидалары сияқты өзекті мәселелерді қозғаған өткір де ойлы өлеңдері мен ... ... ... ... ... ... ... қазақ елі ғана емес, түркі тілдес халықтарға ... ... ... ... Ғұмар Қараш мұралары жөнінде бір ... ауыр ... ... жатса, екінші жағынан ол қазақтың көрнекті ақын жазушылары санатында оқулық кітабына енгізіледі. Мәселен, 1939 жылы
Е. ... пен Т. ... ... орта ... 9 класына арналған хрестоматияда Ғұмардың 11 өлеңі мен тарихи жыры жарияланды.
Ғұмар Қараш - ... діни ... ... қайраткер. Оның қоғамды өзгертуге бағытталған идеялары діни қағидалар мен ... ... ... дін ... ... өркениеттілікке жетелейді деп тұжырым жасайды. Шариғат заңдары мен дін талаптарынан туындайтын имандылықтың ... ... ... ... ... ... ұшыраса, онда мемлекетте мәдени эрозия жайлап, қылмыс пен теріс қылықтар көбейеді. Ғұмар дін және ... ... ... мен ... ... еш кедергі болмайтынын ғылыми негізде дәлелдейді.
Ғұмар шариғаттың қағидаларын заманына қарай талдауға бірден - бір бетбұрған жәдидшіл тұлға. Ойшыл ... ой - ... , - ... ... ... ісі деп ... ислам дініне қатысты айтылып отырған ой, біздіңше өзара қайшылықта ұшырасып жататын сөз ... ... бұл ... ... ... ... отыратын аят, яғни Алланың сөзі. Бұл әрине заңдылық болып табылыды. Сондықтан да хакім Абай өз ... ... аят, ... ... басы,
Қосарлы бәітсымал келді арасы.
Қисынымен қызықты болмаса сөз,
Неге айтсын пайғамбар мен оны ... - деп ... ... бұл өлең ... ақынның Құранға қаншалықты маңыз бергендігін байқаймыз. Абайдың ізімен жүріп отырған Ғұмар Қараш дүниетанымы ислам дініне килігіп кеткен ... ... ... ... ... етіп қояды.
Әулие деп көрінгенге бас ұрмауын,
Дін деп қорқып ақиқатты жасырмауын.
Еш нәрсені өлшеуінен асырмауын,
Тірлікте көзімізбен көреміз бе
деп өлең ... ... ... ... бұл жерде әулие деп бас ұруды надандық ретінде бағалап, әулиелік жолдың бағытын дұрыс біліп ....... тағзым ... ... ... ... ... жол бар, бірақ баршаға айтылған жол әділдік, рақымдық жолда болуды ұсынған.
Ғұмар Қараш қоғам қайраткері ретінде қазақ ... ... ... санатына көтеру үшін өзінің саяси көзқарастары мен ой-пікірлерін халықты жаппай ағартушылыққа, білім мен ғылымды меңгеруге шақырды. Халық қамқоршысының дін, ұлт, тіл, ... ... озық ... ... ... беттерінде жарияланып, бүкіл қазақ сахарасының рухани саяси өрлеуіне ықпал етті.
Ұлт келешегін ... ... оқу ... да ... ... , - деп ... ... ана тілінде білім алып, ана тілінің ықпалымен азамат болып қалыптасуын армандады.
Әйел ... деп ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 20-жылдарынан кейін кеңестік коммунистік қоғамның Түркістан ... ... ... ... ... ... ... бірі болатын.
Тарихи тұрғыдан алғанда ислам тарихына көз жүгіртер болсақ Ислам діні хақ Алланың қолдауымен ... ... әйел ... ... ең ... адамзат назарына ұсынған әлемнің ең соңғы кемелденген діні.
Ғұмар Қараш та Алланың Кітабы мен пайғамбарымыздың хадистерінде көрсетілген жол ... ... ... ... ... ... Ол көп әйел ... қарсы шығу әрекетін өзі ойлап тапқан жоқ. А. ... ... ... ... ... келтіре отырып, қате түсінікке бой алдырған. Бұл сұрақтың жауабын сол ... таба ... [69, 72 б.] ... Ғ. ... ... мен ХХ ... ... қазақ философиясындағы жәдидшілдік құбылысын зерделеуде тағы бір айта кететін жайт оны туыстас татар, ... ... ... осы ... ... бірлікте қарастыру. Бұл арнада да зерттелуі тиіс әлеуметтік, философиялық мәселелердің ауқымы кең. Жәдидшілдік күрделі, көп аспектілі, мәдени-саяси даму ... ... ... ... ... ... Бұл құбылыстың қазіргі кездегі жалғасын табуына қатысты мәселелер шоғыры жәдидшілдік дегеніміз не, ... ... ол ... ... ... ... ұстанымдары қандай, не істеген, әр аймақтардағы кеңістіктік тұрғыдағы ... ... ... ... жан-жақты философиялық ізденіс жасаудың өзектілігін айқындап отыр.
2.3 ХХ ғасыр ... ... ояну ... ... мен ... ... идеясы ертеден келе жатқан, халқымыздың рухани дүниесінің ажырамас бөлшегіне айналған мәселе. Ғасырлар ... ... бұл идея ... жаңа ... ие ... ... ... болсын белгілі бір қоғамның даму жолын алға жылжытуда жекелеген тұлғалардың феномені ерекше орын алады. Өз елінің тәуелсіздігі мен ұлтының ... ... үшін ... ірі ... бүкіл адамзат өркениетіне маңызды үлес қосып келеді. "Аса көрнекті тарихи қайраткерлердің, шын ... ... ... бір шоғырының" - жиырмасыншы ғасырдың бас кезінде - ақ қазақ мемлекеттілігінің даму мақсатын тұжырымдап берген тұлғалардың ұлттық ... ... ... ұлы ... ... көз ... тұр," деп ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің "Тарих толқынында" деген еңбегінде [5] жазғанындай, қазақ тарихындағы ірі ... ... ... орны мен ... ұлт үшін жасаған еңбектерінің маңызын көрсете білу - ... ... ... 20-30 ... ... ... жүйе саяси қуғын-сүргінге ұшыратқан қазақ ұлттық интеллигенциясының есімдері және ... ... ... ... ... соңғы жылдары ғана қоғамға таныла бастады. Алғаш оларды мемлекеттік деңгейде ақтау процесі басталса, соңынан олардың еңбектерін қайта басып ... ... ... ... ... ... ... әлемдік үрдістегі беделі мен саяси рөлі артып отырған шақта, тәуелсіздік ... бар ... сарп ... ХХ ... ... шоқ ... ұлт ... пікірін, олардың ел бостандығы мен еркіндігі жолындағы ... ... ... ... ... талдау өзекті мәселе болып табылады. Өйткені, сол кездегі мәселелер ұлт ... ... ... ... ... ... астасып жатыр.
ХХ ғасыр басындағы өзгерістер, отаршылдықтың күшеюі қазақ қоғамында дағдарыстар ... ... одан ... ... да ... Ш. ... Ә. ... А. ... М. ... М. ... Ж. Аймауытұлы, М. Шоқай, С. Торайғыров сынды алаш қайраткерлерінің сол халықтың жоғын жоқтауы, барын түгендеуін уақыттың өзі ... етті және ... жол да жоқ еді. ... ... ... ұлт ... мен бүкіл адамзат тіршілігіне, өмірлік сауалдарға толы. Олар өз шығармалары мен ... ... рухы мен ... ... оның ... ... жазып, ел болашағы үшін күресті. [70]. Міржақып Дулатұлының

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 106 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңашылдық6 бет
Антик философия. Софистер4 бет
Қазақ философиясындағы дәстүр мен жаңшылдық21 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Дәстүр мен жаңашылдықтың әдебиеттегі маңызы8 бет
Инновациялық процестің ұғымы мен мәні7 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүрмен жаңашылдық12 бет
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
Гуго Гроций философиясындағы құқықтық теория6 бет
Проза, оның даму сатылары және дәстүр мен жаңашылдық16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь