Батыс Қазақстан бойынша станциялардың физико – георгафиялық сипаттамасы

б.
Кіріспе 2
1 Әдебиеттерге шолу 3
2 Батыс Қазақстан бойынша станциялардың физико . георгафиялық сипаттамасы
16
2.1 Ақтөбе станциясы 16
2.2 Орал станциясы 18
2.3 Атырау станциясы 19
3 Батыс Қазақстан бойынша жылдық температураның таралуы 21
3.1 Температураның уақыттық жүрісін талдау 21
3.2 Температураның аномалиялары 28
3.3 Ауа температурасының орташа аномалиясының уақыттық жүрісі
3.4 Ауа температурасының статистикалық сипаттамаларын есептеу 30
37
4. Батыс Қазақстандағы ауа температурасының ірі аномалиялары
5. Жыл мезгілдері бойынша экстремальды суық және жылы айлар
5.1 М.Х. Байдал бойынша жыл мезгілдеріндегі экстремалды температуралардың циркуляция формалары
5.2 Жинақы . кинематикалық картасы бойынша синоптикалық талдау
Қорытынды 41
44

46
49
53
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 55
Адамдар үздiксiз атмосфера жағдайын бақылап отырады: температура, атмосфералық қысым, желдiң бағыты мен күшi, ауа ылғалдылығы, бұлттылық, атмосфералық жауын - шашын. Атмосфералық жағдайдың ең негiзгi қасиетi — ауа температурасы.
Ауа температурасы – атмосфераның жылулық күйін сипаттайтын метеорологиялық өлшемдердің бірі. Соңғы жүз жылға жетер - жетпес кезеңде ауаның орташа температурасы 0,7 - 0,8 градусқа жоғарлауы мың жылда да болмаған. Тіпті соңғы 15 жыл ішінде ғана ауа температурасы жылынуының жылдамдығы 0,3 - 0,4 градусқа артқан. Қалыпты табиғи факторлар мұндай жылдамдықпен атмосфераны жылыта алмаса керек.
1. С.С. Байшоланов, П.Ж. Қожахметов, Жалпы метеорология. 1 - бөлім. Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 102 б.
2. А.С. Утешов, Климат Казахстана. – Л. Гидрометиздат, 195 6. - 189 б.
3. Будыко М.И., Современное изменение климата. – Л. Гидрометеоиздат, 1977. – 46 б.
4. К.Я. Винников , Эмпирический анализ СО2 на современные изменения среднегодовой приземной температуры воздуха северного полушария // Метеорология и гидрология. – 1981. - № 11. – Б. 30 - 43
5. Г.В. Груза, Об изменчивости температуры и циркуляционного режимов атмосферы Северного полушария // Метеорология и гидрология. – 1982. -№ 3. – Б. 8 - 20.
6. В.П. Мелешко, Антропогенные изменения климата в 21 веке в Северной Евразии // Метеорология и гидрология – 2004. -№7. – Б. 5 - 2 6.
7. С.П. Хромов, М.А. Петросянц, Метеорология и климатология.- Москва: Издательство Московского Университета, 1994. – 520 б.
8. Л.Т. Матвеев, Физика атмосферы. – Л.: Гидрометеоиздат, 1984. 738 б.
9. Научно- прикладной справочник по климату СССР. Сер. 3: Многолетние данные. Вып. 18. Казахская СССР. Книга 1. -Л.: Гидрометеоиздат. 1989.- 514 б.
10. С.С. Байшоланов, П.Ж. Қожақметов, Жалпы метеорология. 1 - бөлім. Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2005. - 187 б
11. М.И. Будыко, Современное изменение климата.– Л: Гидрометеоиздат,1977. – 56 б.
        
        Мазмұны
б.
Кіріспе
2
1 Әдебиеттерге шолу
3
2 Батыс Қазақстан бойынша станциялардың физико - ... ... ... ... Орал станциясы
18
2.3 Атырау станциясы
19
3 Батыс Қазақстан бойынша жылдық температураның таралуы
21
3.1 Температураның уақыттық жүрісін талдау
21
3.2 Температураның аномалиялары
28
3.3 Ауа ... ... ... ... ... Ауа ... статистикалық сипаттамаларын есептеу
30
37
4. Батыс Қазақстандағы ауа температурасының ірі аномалиялары
5. Жыл мезгілдері ... ... суық және жылы ...
5.1 М.Х. ... ... жыл мезгілдеріндегі экстремалды температуралардың циркуляция формалары
5.2 Жинақы - кинематикалық ... ... ... ... ... ... ... атмосфера жағдайын бақылап отырады: температура, атмосфералық қысым, ... ... мен күшi, ауа ... бұлттылық, атмосфералық жауын - шашын. Атмосфералық жағдайдың ең негiзгi қасиетi -- ауа температурасы.
Ауа температурасы - ... ... ... сипаттайтын метеорологиялық өлшемдердің бірі. Соңғы жүз жылға жетер - жетпес кезеңде ауаның орташа температурасы 0,7 - 0,8 градусқа жоғарлауы мың ... да ... ... ... 15 жыл ... ғана ауа ... жылынуының жылдамдығы 0,3 - 0,4 градусқа артқан. Қалыпты табиғи факторлар мұндай жылдамдықпен атмосфераны ... ... ... Бұған сөзсіз адам әрекеті себеп болып отыр. Осы жұмыста температураның көп жылдық ... ... және ... ... Орал ... ... ... мақсаты көпжылдық мәліметтерге статистикалық есептеулер жүргізу, оң және теріс анамалиясын есептеу, осы ... ... ... ... ... ... ...
Ауа температурасы климаттың негізгі бөлігінің бірі болып ... Ауа ... ... ... білу адамзат үшін аса қажет. Ауа температурасының таралу ерекшелігін білу ауыл шарушылығы мен басқа да шаруашылық түріне аса ... ... ... ... ... ауа ... ... барлық адамзат баласын алаңдатуда, сол себептен темпертураның өзгерісін, анамалиясын, статистикалық сипаттамаларын білу өте маңызды болып отыр.
Парниктік эффект секілді құбылыстардың орын ... ... жер ... ауа температурасы біршама өзгеруде. Жұмыстың негізгі мақсаты да осы орайда Ақтөбе, Атырау, Орал станцияларының ... ... ... ... ... ауа ... ... байқалғандығы сарапталады.
1. Әдебиеттерге шолу
Температура қалыптасатын негізгі факторлар:
1) күн радиациясының таралуы;
2) макромасштабты атмосфералық процестердің даму ерекшелігі;
3) ... ... ... түрі және оның ... жылу ... сипаты.
Осы факторлардың барлығы температура алқабының уақыт пен кеңістікте маңызды ауытқуларын анықтайды. Ауа температураның географиялық таралуы. Ауа ... ... ... ... баланстың таралуымен сәйкес экватордан полюске қарай азаяды. Бұл азаю әсіресе ... ... ... жыл бойына экватор маңында температура аз өзгереді. Жоғары ендіктерде қыста жазға қарағанда төмен болады. Температураның горизонталды градиенті қыста ... ... 2 ... көп. ... бетінде орташа жылдық температура ендік жоғарылаған сайын тез ... Ең ... және ең ... ... ... ... әдетте материктердің орталық бөлігінде байқалуы керек. Бірақ, олардың орналасуы атмосфералық ... ... және ... орографиясымен тығыз байланысқан. Сондықтан, ең төмен температуралар аймағы материктің орталығына қатысты ... ... айы. ... ... ... суықтың негізгі немесе Сібір полюсі Якутияда байқалады. Ол жерде қар жамылғысының қарқынды сәуле шығаруы және Орта Сібір қыратының ... кең ... ... шамалы бұлтты кезінде ауаның қарқынды салқындауы ең ... ... ... ... осы ... ... Атлант және Тынық мұхиттарынан келетін жылудың аз мөлшерімен байланысты. Абсолюттік минимум минус 70 0C орташа температурасы минус 48 0С. Ең ... ... ... және Оймякон қалаларында болады. Суықтың 2 - ші полюсі - Гренландия. Ол - теңіз деңгейі үстінде ... ... ... 3 километр және мұз жамылғысының әсерінің нәтижесінде қалыптасады. Абсолюттік минимум минус 55 0С, орташа температура минус қырық 40 0С. ... ... ... ... ... батыс жағалауында мұхиттан ауаның келуінен ауа температурасы біршама жоғары. Ирландия, Исландия, ... ... ... ... ... ... климаты жұмсақ, орташа айлық және жылдық ауа температурасы арасындағы айырмашылық шамалы. ... ... ... ... Еуропа климаты жер шарының сол ендіктегі кез келген жерімен салыстырғанда жылы. ... ... ... ... аралында 67 0с.е қаңтар температурасы 1 0С. Ал Усть - Цильма 65 0с.е оңтүстікке қарай орташа температурасы ... 18 0С. ... және ... Атлант жылы ағыстар әсерінен қаңтарда 0 0С ауа ... ... ... ... ... ... кейін де байқалады. Ал, Шығыс Азияда ол 30, 350 с.е дейін таралады. Нөлдік изотерманың орташа ендіктік орналасуы 50 0с.е ... ... ... 20 0С - ға тең ... ... 60 0с.е ... ал Солтүстік Атлантика үстінде 83 0с.е. дейін созылады. Мурманск қаласында қаңтардың ... ... 2000 ... Оңтүстікке қарай орналасқан Волгоград және Астрахань қалаларындай болады. Шығыс Азияда минус 20 0С ... 40 - 45 0с.е ... ... ... мен ... ... арасындағы температуралық айырмашылық Норвегияның жағалаулық тауларымен күшейтіледі. Оның шығысында ... суық ауа ... Осы ... ... ... ... ... жағалауындағы Тас таулары тигізеді. Температураның үлкен горизонталды градиенттері материктердің шығыс ... ... және ... ... ... бес алты ... көп. Олардың қалыптасуына материктердің шығыс аудандарына жақын өтетін жылы ағыстардың әсері болады. Осы ... ауа - ... күрт ... ... желдер байқалады. Суық ағыстар ауа температураның төмендеуін қалыптастырады және оның ендіктік таралуын ... ... ... мен ... ... батыс жағалауында 19 - 33 0с.е изотермалар суық ағыстар әсерімен ... ... ... ... - ... ... жаз ... Мұхит үстінде температураның таралуы біркелкі. Құрлықта, Оңтүстік Америка, Африка мен Австралияда анық көрінетін жылу ... ... Онда ... ... 35 0С. Ал ... 55 0С ... Тропикалық емес ендіктерде температура 50 0 С оңтүстік ендіктен тез төмендеп 0 - 5 0 С ... Осы ... ... ... ... ... ... ішінде қаңтарда орташа температура минус 35 0 С жетеді. Ауа ... Перу және ... суық ... ... ... Оңтүстік Американың, Африканың, Австралияда орташа ендіктік температурадан төмен температура байқалады. Мысалы, Перу жағалауында он жеті 0С о.е. ... ... ... ... ... ... 15 0С. Ал, ... Африкада 22 0 о.е. Свакопмунт деген жерде 13 0 С - дан ... ... ... ... ... ... ... жерінде кездеспейді.
Шілде айы. Солтүстік жарты шарда температураның таралуы айтарлықтай өзгереді. Континенттер қарқынды жылынады және тек қана ... ... 0 0С - тан ... температуралар байқалады. Шығыс Сібірде суық қыстан кейін жылы жаз ... ... ... шілденің орташа температурасы 19 0 С. Ол шамамен Париждің температурасымен бірдей. Калифорния мен Солтүстік Африка жағалауларындағы суық ... ... анық ... Олар ... ... ... 6 - 10 0С - қа төмендетеді. Сондықтан, оның жылдық максимумы тамызға, кейде күзге ығысады. ... ... ... жылулық аймақтар байқалады. Арабияда, Солтүстік Африкада, Орталық Азияда, Мексикада, Сахарияда шілденің орташа температурасы 40 0С. Ливия шөлінде Азизия жерінде абсолютті ... ... 56 0С. ... Сан - Луис - ... ... ... ... 58 0 С Оңтүстік Калифорнияда өлім даласында шілденің температурасы 58 0С тең. Түркменияда Репитек ... ... ... ... қаласында ауаның максималды температурасы 50 - 58 0С - қа жетеді. Оңтүстік жарты шарда шілдеде қыс болады. Тропикалық емес ... ... ... ... қарай төмендейді және материктің шетінде минус 15 минус 35 0 С, ал орта ... ... ... минус 70 0 С тең. Жер шарындағы ең төмен ... ... ... ... ... 89,3 0С. Шілдеде Солтүстік ендіктің орташа жылдық ең жоғарғы ауа температусы. Тропикалық ендіктің шөлді аудандарында ... ... ... Африкада олар 31 0 С, ал Эфиопияда он бес 0с.е - 30 0с.е ... Жыл ... ... ... ең жоғары температуралар 5 - 10 0с.е болады және 27 0 С ... ... ... 20 0 с.е ... Солтүстік жарты шарда - Оңтүстік жарты шарға қарағанда жылы. ... ... ... 1,5 ... ... ... жарты шарда температураның жылдық амплитудасы Оңтүстік жарты шардан 2,5 есеге көп. Яғни, Солтүстік жарты шардың континенталдық дәрежесі көбірек.
Ауаның ... ... ... ... ... ... ... ауа температурасы әртүрлi болады, кеңiстiк және уақыт бойынша үздiксiз өзгерiп тұрады.
Атмосфераның жылу режимi оның ... ... және ... ... жылу ... арқылы анықталады. Атмосфераның жоғарғы қабаттарының температурасы негiзiнен күн сәулесiн жұту арқылы, ал ... ... ... ... жер ... жылу ... арқылы өзгерiп отырады. Атмосфераның жылу режимi деп ауа температурасының атмосферада таралу және өзгеру сипатын айтады. Күндiз күн ... жұту ... ... жер бетi қызады, сосын оның шашатын ұзынтолқынды инфрақызыл жылулық радиациясын жұту арқылы ауа жылиды. ... жер бетi ... шашу ... ... да ... ... жылу ала бастайды.
Төселме беткей мен атмосфера арасындағы жылу алмасу. Жер бетi мен ... ... және ... ... жылудың тасымалдануы (жылуалмасу) мынадай процестер арқылы жүредi:
1) ... ... Ауа ... төселме беткейдiң молекулаларына соқтығысу арқылы жылу (энергия) алады. Бұлай жылуалмасу басқа ... ... өте баяу және аз ... жүреді;
2) турбуленттiк араласу. Атмосфера ауасының үздiксiз, бейберекет араласып тұруын турбуленттiлiк дейдi. Турбуленттiк араласу арқасында атмосфераның төменгi жылы қабаттарынан ... ... ... жылу ... ... ... ... жылуалмасудан мыңдаған есе жоғары [1];
3) жылу конвекциясы. Жылу конвекциясы деп ... ауа ... ... ... ... ... ... бөлек ауа көлемiнiң реттелген вертикальдi қозғалысын айтады. Жылы ауа ... ... ... ... ал ... ауыр ауа ... жоғары) төмен түседi. Белгiлi бiр уақытта мұндай кiшi қозғалыстар реттелiп, жоғары бағытталған iрi ауа ағыны пайда болады. Конвекция құрылықта ... ... ... қызуы арқасында пайда болады.
Жылу конвекциясы сорғып ағатын және бөлек - бөлек ... ауа ... тік ... ... бір ... ... үлкен ауа массаларының ретсіз қозғалысы түрінде кездесуі мүмкін. Құрлық ... жылу ... ... ... жер беті біркелкі қызбағанда дамиды [2];
4) радиациялық жылу тасымалдау. Жер бетi күн ... ... ... ... өзi ... ... радиация шашады. Ол жылулық радиация атмосфераның төменгi қабатын жылытады;
Салқындау кезінде радиациялық ағын ... ... ... ... ... ағады, яғни төселме беткейге қарай. Бұл процесс үзіліссіз жүргенмен, ауа массасын жылыту кезінде елеулі орын алмайды. Радиациялық ағынның маңызы тек ... ... ... ғана ... себебі турбуленттілілік әлсізденіп, конвекция мүлдем тоқтағанда, жоғары жақтағы қабат төменгі қабаттарға қарағанда ... ... ... ... булану және конденсация процестерi арқасында жылудың тасымалдануы. Су жер бетiнен буланғанда оған жылу ... Ол су буы ... ... ... бiр ... конденсация (сублимация) процесi жүрсе, булануға жұмсалған жылу атмосфераға берiледi.
Жоғарыда аталған бес процестердiң iшiнде жылу алмасудың басым бөлiгi турбуленттiк және ... ... ... Ауа ... аталған процестер арқасында өзгеруiн өзiндiк деп атайды, себебi олар жеке ауа массасында байқалады. ... ... ауа ... ... яғни ... ауа ... ... бағытта басып кiруi арқасында да өзгередi. Келген ауа массасының температурасы ... ... оны жылы ... ал төмен болса - салқын ... ... ... ... жылуына және салқындауына төселме беттiң сипаты қатты әсер етедi. Құрлық пен су бетiнiң атмосфераға жылулық ... ... ... қабылдаған сәулелiк жылудың басым бөлiгiн (отыз бес, елу %) құрлық бетi ... ... ал су бетi ... ... ... ... Су ... булануға жылудың көп бөлiгi, ал ауаны жылытуға аз ғана бөлiгi жұмсалады. Сондықтан жылы кезеңде құрлық үстiндегi ауа теңiз үстiндегiден әлдеқайда жылы ... ... ... және ... көлдерде жылы кезеңде көп мөлшерде жиналған жылу қыс маусымында ... ... ... ... ... теңiз үстiндегi ауа жылырақ болады.
Құрлық бетiнiң өзi де әртүрлi (орман, батпақ, дала, қар) болғандықтан ауаға әртүрлi ... әсер ... ... күнi қар ... ауаны салқындатады. Өсiмдiк жамылғысы ашық топырақ бетiне қарағанда, ... ... ... ал ... ... ... себебi өсiмдiк жамылғысының жылусиымдылығы жоғары және сәулелi энергияның бiр бөлiгi ... ... және ... ... негiзiнен булануға жұмсалады.
Ауа температурасының тәулiктiк және жылдық жүрiсi. Ауаның ... мен ... ... беткейдiң жылу режимiне бағынатындықтан ауа температурасының тәулiктiк жүрiсi төселме беткейдiң температурасының тәулiктiк жүрiсiмен анықталады. Ауа температурасының (2 метр биiктiкте) ... мәнi күн ... ... ... ... күн ... ... алғашқы 2 - 3 сағат iшiнде ауа температурасы тез өседi, сосын оның өсуi баяулайды. Ауа температурасының максимальдi мәнi ... 2 - 3 ... ... (14 - 15 сағ) ... Одан ... ... ... - алдымен баяу, сосын жылдамырақ.
Мұхиттар мен теңiздер үстiнде ауа температурасының максимальдi мәнi құрлық үстiндегiден 2 - 3 ... ... ... Iрi су қоймаларының үстiндегi ауа температурасының тәулiктiк амплитудасы су бетi температурасының тәулiктiк амплитудасынан жоғары болады. Оның себебi - ... үстi ... су ... ... ... ... күн радиациясы жақсы жұтылады және ондай ауаның өзiндiк сәулешашуы да жоғары болады. ... ... жылы ауа ... ... ... ауа ... жоғарыда айтылғандай тәулiктiк тербелiсi бұзылады, яғни кейде керiсiнше күндiз төмендеуi немесе түнде өсуi мүмкiн.
Тұрақталған ауа - ... ауа ... ... ... тәулiк бойында айқын ажыратылады. Бiрақ ауа температурасының тәулiктiк амплитудасы ... ... бетi ... ... ... кiшi ... Ауа температурасының тәулiктiк амплитудасы әртүрлi факторларға бағынышты. Маңызды факторлар:
Географиялық ендiк. Ендiк өскен сайын ауа температурасының тәулiктiк амплитудасы азаяды. Ең үлкен ... ... ... ... ... Жыл бойында орташа алғанда тәулiктiк амплитуда тропиктiк облыстарда 12 0 С шамасында, орта ендiктерде 8 - 9 0 С, ... ... 3 - 4 0 С, ал одан ... 1 - 2 0 С ... ... Қоңыржай белдеуде тәулiктiк амплитуданың ең кiшi мәнi қыста, ең үлкен мәнi жазда орнығады. Көктемде олар ... ... ... ... ... Ауа температурасының тәулiктiк амплитудасы түннiң ұзақтығына да бағынышты. Жоғарғы ендiктерде жазғы түн өте қысқа болатындықтан ... өте ... ... ... ... ... ... болады. Полярлық аудандарда жазда тәулiк бойы күн батпайтын кезде амплитуда 1 0С шамасында болады. Поляр түнi ... ... ... тербелiсi тiптi байқалмайды, ал көктем мен күзде тәулiктiк амплитуда бiршама өседi (Диксон аралында 5 - 6 0С ... ... ... ... тәулiктiк амплитудасы жыл маусымдарына онша бағынбайды, жыл бойы 20 - 22 0С ... ... ... ... Су бетi үстiндегi ауа температурасының тәулiктiк амплитудасы құрлық үстiндегiден кiшi ... ... және ... ... ол 2 - 3 0С ... ... ... 20 - 22 0С - ға дейiн өседi. Құрғақ дала мен ... ... ... жылдық тәулiктiк амплитудасы 30 0 С - ға ... ... Ауа ... ... ... ... ... сайын азая түседi. Бұлт қабаты күндiз күннен көлеңкелеп температураны азайтса, ... жер ... ... ... ... ауаның салқындауына кедергi жасайды.
Жер бедерi (рельеф). Ойпаң жерлерде (жыра, шұңқыр, аңғар) ауа ... ... ... ... ... ал ... ... салқын ауа биiк жерлерден ойпаңға ағып түседi. ... ... ... ... ... жерлерде температураның тәулiктiк амплитудасы жоғары болады. Дөңес рельефтердiң (тау, төбе, шоқылар) шыңында тәулiктiк амплитуда тегiс жердiкiнен кiшi болады.
Теңiз деңгейiнен ... ... ... ... ... ауа ... ... амплитудасы азаяды, ал максимум және минимумы байқалатын уақыт кешiгiп орнығады. Тропопауза биiктiгiнде де амплитудасы 1 - 2 0С ... ... ... ... ... ... ол, бұл биiктiкте озонның күн сәулесiн жұтуымен байланысты.
Ауа температурасының жылдық жүрісі негізінен төселме ... ... ... ... ... ... жылдық амплитудасы ең жылы және ең салқын айлардың орташа айлық температурасының айырмашылығы болып ... ... ... ... нақты температураларды қосып оны күнге бөлеміз. Сол жарты шарда құрлықта орташа айлық максималды температура шілдеде, ал минималды ... ... ... ... мен ... ... экстримальді температуралар кешігіп орнығады, яғни максималды тамызда, ал минималды ақпан, наурыз айларында байқалады. Ендік өскен сайын ауа ... ... ... да ... Ең кіші мәні ... аймақта, ал ең үлкен мәні полярлық ендіктерде байқалады. Амплитуданың мөлшеріге және экстримальді температуралардың орнығу уақытына байланысты ауа ... ... ... төрт түрі ... ... тип. ... аумақта жылына температуның екі максималды мәні көктемгі және күзгі (күн теңелуінен) күндіз бен түннің күн ... ... күн ... ... ... және екі ... қысқы және жазғы күн тоқырауынан кейін байқалады;
2) тропиктік тип. ... ... ... ... ... ... байқалады, яғни максималды жазғы және минималды қысқы күн тоқырауынан кейін орнығады;
3) қоңыржай белдеу типі. Бұл белдеуде температураның максималы жазғы, ... ... күн ... кейін байқалады. Температураның максимумы сол жарты шарда құрлық үстінде шілдеде, ал теңіз ... және ... ... байқалады. Ендік өскенде температураның жылдық амплитудасы да өседі;
4) полярлық тип. Полярляқ аудандарда қыс ұзақ және суық, ал қысқа да салқын ... ... ... ... ал ... ... байқалады.
Қазақстанның термикалық режимі негізінен радиациялық факторлармен анықталады. Оны ендіктің ұзындығы мен республиканың ... ... ... ... және ауа ... ... өзгерісімен түсіндіруге болады. Сонымен қатар, мұндай жағдайда атмосфера циркуляциясының ықпалы, суық және жылы ауа массаларының ... ... мен ... әр ... барикалық жағдаймен бірігіп әрекет етуі ең бастысы болып табылады. Осы факторлар Қазақстанның температура жағдайының ... алып ... Ауа ... ... үлкен қарама - қайшылығы, жылдық және маусымдық тербелісі, климаттың қатаңдығы, ... ... ... қарай тез өсуі, өз кезегінде барико - циркуляциялық жағдайдың және ... ... ... ... ... қалыпты жағдай болып табылады. Қазақстан суық периодтың үстінде жылы периодқа иелік етеді, өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... жылы периодтың ұзақтығы он айға созылады.
Солтүстік аудандарда қарлы қыс ұзақ және суық. Кей жылдары қысы қатаң, 45 - 50 ˚С ... ... Аз да ... кей жылдары Орталық Азиядан жылы ауа массалары кіреді. Солтүстік ... жазы ... кей ... ауа ... 35 - 40 ˚С. ... соңы мен ... басында үсік болуы мүмкін.
Оңтүстік аудандарда қыс аязсыз және жұмсақ болады. Қыста 15 - 20 ˚C, кей ... ... ... ... 30 - 35 ˚C - ға ... ... және ... ауа массалары кіретіндіктен, кей аудандарда минус 40 ˚С - қа ... ... үсік ... соңында, күзгі үсік қыркүйектің ортасында байқалады. Қазақстанның оңтүстік аудандарында, ... ... ... жаз ұзақ болады. Бұл жерде бөлек күндері ауа температурасы қырық бес, қырық жеті ˚С - қа жетеді. Ал топырақ ... 70 ˚С - қа ... ... Шөл ... құрғақ және өте ыстық ауа райы болады.
Қазақстанның таулы аудандарында термикалық режим бойынша жазық жерлерден айырмашылық болады. Таулы ... ... ... ... ауа ... ... болады. Тау зонасында радиациалық - орографиялық инверсия қатты дамыған. Тау баурайының экспозициясы және биіктігі, рельефтің тілімделу сипаты, ... ... ... және ... факторлар әртүрлі климаттың орнығуына септігін тигізеді.
Қазақстанның географиялық түрде Еуразияның орталық бөлігінде орналасуы оның территориясындағы елеулі дәрежеде циркуляциялық процестердің ... ... ... әр ... ауа ... енуі ... өтуімен және тыл жағында ауа массаларының тұрып қалуының нәтижесінде орнығады. Осыған байланысты циклондардың өте үлкен деңгейде климаттық маңыздылығын атап айтқан жөн. Яғни олар ... ... ... ... ... ... ... табылады [15].
Ауа температурасы режиміне, сонымен қатар үлкен су ... ... ... Арал ... ... ... ... және басқа да өзендер әсер етеді. Қазақстан территориясы жыл мезгілдердің ... ... ... Шөл зоналарында орташа айлық температурасы тұрақты болады. Қазақстанда оңтүстік бөлігі үшін ... ... ал күз ... созылады.
Ауа температурасының режимінің негізгі көрсеткіші ретінде, оның ... ... оның ... ең жылы және ең ... ... ... айлық температурасының айырмашылығы болып табылады. Сәйкес келетін мәлімет климаттың континентал деңгейін сипаттайды.
Ауа ... ... ... ... ... және рельеф формасына байланысты болады. Қыстық және жаздық температура айырмашылығы тауда және ... ... ... ... Бұны Іле ... ... болігінен жақсы көруге болады.
Қазақстанда ауа температурасының жылдық таралу сипаты бойынша жеті түрге бөлінеді.
1) қысы ... суық және ... ... жаз, ауа ... ... ... 37 - 38 ˚С ... Бұл орманды дала, дала зонасында байқалады;
2) суық қыс және ыстық ... жаз. ... ... амплитудасы 36 - 38 ˚С. ... дала ... және ... шөл ... ... жаз және ... суық қыс. ... амплитудасы 38 - 40 ˚С құрайды. Оған Орталық Қазақстан жатады;
4) ыстық, құрғақ ұзақ жаз және жұмсақ, қысқа қыс, ... ... отыз бес ˚С. ... ... ... ... ыстық - құрғақ жаз және суық қыс. Жылдық амплитудасы 30 ˚С. ... ... ... және ... шығыс жатады;
6) суық қыс және салқын - ылғалды жаз. Жылдық амплитудасы 20 - 25 ˚С және одан ... ... ... және биік ... аудандар жатады;
7) қатаң қыс және ылғалды жаз, жылдық амплитудасы 40 ˚С және одан да ... ... Оған ... ... ... Қазақстан аймақтары кіреді.
Әдеттегі ауа температурасының ауытқуы, басқа климат элементтері сияқты орнықты болады. Бұған тек барико - циркуляциялық емес, ... ... ... ... әсер ... Бұл жағдайда Қазақстан территориясының солтүстік және оңтүстік шекараларының ашықтығы Орта Азиядан жылы ауа ... және ... суық ... ... ... жасайды. Бұл жергілікті жердің ауа-райының температурасының қарама - қайшылығын туғызады. Ал осының бәрі ауа температурасының ауытқуына алып ... ... ... ... жыл үшін ең ... және ең жоғарғы тәуліктік температура айырмашылығы Қазақстанның жазық жерлері үшін маңызы бар. Ауа температурасының төменгі ауытқуы Каспий және Арал ... ... ... ... болады. Ауа температурасының абсолютті амплитудасы 60 - 80 ˚С - қа ауытқиды. Жоғарғы көрсеткіші Қазақстанның батыс ... ... ... ... ... ... - көктемде және күзде, абсолютті минимум жазда байқалады.
Максимальды температура тауда білінеді, мысалы: 2 километр теңіз деңгейінен ... Іле ... ... 30 - 35 ˚С, теңіз деңгейінен үш километр ... ... 21 ˚С ... ... республиканың солтүстігінде ауа температурасының абсолютті максимумы 40 ˚С - қа, ал ... ... 42 - 44 ˚С - қа ... ... және Қызылқұмда жазда 45 - 46 ˚С - қа ... ... Ең ... ... ... 1944 жылы ... ... тіркелген.
Термикалық жағдайдың маңызды көрсеткіші ауа температурасының абсолютті минимумы болып ... және ... ... қыста қатты аяздар болуы мүмкін. Қазақстанның солтүстік - ... ... ... ... 5 - тан 50 ˚С - қа ... ... өте қатты аяздардың болуы, жергілікті орографиялық - антициклогенезімен, сонымен қатар солтүстік - ... және ... ... ауа ... ... ... ... кеңістікте және уақыт бойынша өзгеріп тұратын метеорологиялық элемент. ... ... ... ауа ... ... ... көп жылдық температурасымен ерекшеленеді және Қазақстанның әр аудандарында әртүрлі болады.
Қазақстанның оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... көрінеді. Солтүстік аудандарында орташа ауытқуы қысқы және көктемгі айларда оңтүстік аудандарға қарағанда 1 - 2 ˚С - қа ... ... Жаз және күз ... үшін ауа ... ... ... ауытқуы солтүстікте плюс минус 1˚; плюс минус 1,5˚, ... плюс ... 0,8˚; плюс ... 1,2˚ - ты ... Айта ... жылы және суық ... ... жылдар бойы қайталануы мүмкін, қалыпты аномалия бұл кезде тұрақты болуы мүмкін. Бұл ерекшелік ... ... ... ... және ... жылдың айналып келуімен ерешеленеді. Өнімсіз жылдар 3 - 4 жыл ... ... өнім ... ... жылдар бір рет, кей жағдайда екі рет қана ... ... ... жаһандық жылынуды адам факторымен байланыстыратындардың дәлелін сараптап көрейік. Біріншіден, олардың айтуынша, ауа температурасының мұндай жылдамдықпен жылынуы бұрын - соңды ... ... ... Бар ... ... жүз ... жетер - жетпес кезеңде ауаның орташа температурасы 0,7 - 0,8 градусқа ысуы мың жылда да болмаған. ... ... 15 жыл ... ғана ауа ... ... жылдамдығы 0,3 - 0,4 градусқа артқан. Қалыпты табиғи факторлар мұндай жылдамдықпен атмосфераны жылыта ... ... ... ... адам ... ... ... отыр. Екіншіден, техногендік дәуірде ауаға бөлінген көмірқышқыл газы мен метанның көлемі шектен тыс асып ... ... ... қуат ... станцияалардан, өнеркәсіп орындарынан шығатын көмірқышқыл газы атмосфералық қабатқа өтетін газдың 1/3 бөлігін ... ... ... ... қазіргі жаһандық жылыну үрдісіне себеп болып отырған кесапаттың 90 пайызы адам қолымен ... отыр ... ... ... ... ... туралы М.И. Будыко [4], К.Я. Винников [5], Г.В. Груза [6], В.П. ... [7], С.А. ... [8] және тағы да ... ... көп сөз ... ... [4] бойынша қазіргі климаттың өзгеруі соңғы жүз жылдыққа тән. Эмпирикалық мәліметтер көрсеткендей, 19 ғасыр аяғынан бастап біздің жүз ... ... ... дейінгі уақыт аралығында, солтүстік жартышарда температураның жоғарылауы байқалған. Ол әсіресе, биік ендіктерде қатты анықталады. Ал 30 - шы ... ... ... ... ... Бұл температураның төмендеуі Арктикада өте маңызды мәселе болды. Себебі салқын аймақта температураның төмендеуі көптеген мәселеге әкеліп соғуы мүмкін ... ... ... ... қатар, жұмыста климаттың өзгеруін түсіндіру үшін жоғарыда айтылған өзекті мәселелерді түсіндіретін ... ... ... керек екендігі туралы айтты.
К.Я. Винников [5] СО2-нің солтүстік жартышардың жылдық орташа температурасына әсері ... ... ... жүргізген. Қысқаша тоқтала кетейік. Көптеген жұмыстар көрсеткендей, климаттың жаһандық ... ... ... ... байланысты стратосфераның аэрозольді қабатының вариациялық параметрлері және атмосферада антропогендік ... ... ... көбеюі негізгі себепкерлер болып анықталды. Осы гипотезаны тексеру үшін ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендей, соңғы жүз жыл ішінде солтүстік жартышардың орташа жылдық температурасының өзгеруіне ондағы детерминделген компоненттер себепкер. Ол ... ... ... және ... CO2 - нің көбеюімен түсіндіріледі. Солтүстік жартышар атмосфераның жаһанды жер беті термикалық режиміне алынған эмпирикалық ... СО2 ... 2 ˚С және 3 ˚С ... ... ... ... температура өзгерістері туралы жазған еңбектерге тоқтала кетейік. Осы мәселе бойынша Қазақстан ғалымдарының ішінде С.А. ... [8,9], О.Н. ... [10], Е.А. ... [11], Г.К. Турулина [12], С.И. Тюребаева [13], Е.Н. Вилесов [14] сияқты зерттеушілердің үлесі зор екенін айта кетпеуге ... ... [8] ... мәліметтеріне тоқталайық. Оның мәліметтері бойынша, соңғы жүз жыл ішінде Қазақстан территориясының көп бөлігі үшін маусымдық және орташа жылдық ауа ... ... ... тән ... ... Бұл ... 30 ... көктем мезгіліне қатысты емес. Орташаланған температура тренды әр жүз жылға нөл бүтін оннан төрт - 0,5 ˚С құрап отыр. Климатты ... ... ... ... ... ... Ол ... де табиғи және антропогендік әсерлерден болады. Енді осы ... ... 30 ... ... ... ... ... тоқталсақ, бұл уақыт аралығында жылдық ауа температурасының тренді барлық аймақта оң болғанын айта кету керек. ... ... ... ... трендінің максималды мәні Арал теңізі маңында, оңтүстік - шығыста бақыланған және де 0,4 - 0,5 ˚С/10 ... тең ... ... ... - 10 - 20 % ... Қыста шығыста және оңтүстік - шығыста максимальды жылыну жылдамдығы 1,2 ˚С/100 жылға тең болған. Сәйкесінше, тренд дисперсиясы 10 - 17 % ... Жаз ... ауа ... ... өсуі ... көп бөлігінде болған. Сызықтық трендтің коэффициентінің максимальды мәні (1,0 ˚С/10 жыл) және детерминация коэффиценті (30 - 60 %) Арал ... ... ... ... Бұл осы су ... ... азаюымен түсіндіріледі. Әсіресе, жазда байқалады. Арал теңізінің деңгейінің төмендеуі біздің жүзжылдығымыздың 60 - ... ... ... ... ... аймағын Қазақстан террдиториясының оңтүстік және оңтүстік - шығыс бөлігі қамтыған. Мұнда температураның өсу жылдамдығы 0,5 ˚С/10 жыл. Көктемгі температура ... ... ... және батыс аймақтарды есептемегенде, теріс таңбалы болады. Тек республикамыздың оңтүстік бөлігі маусымдық температура төмендеуімен сипатталады. Ол 0,2 - 0,3 ˚С / 10 ... тең. ... осы ... 30 жылы ... және ... ... ... жоғары жылдамдығымен ерекшеленгенін көреміз.
Сонымен қатар, С.А. Долгих [9] еңбегінде ... ... ... жазық аймақтарындағы климаттың өзгеруі туралы нақты мәлімет алған. 110 жыл ішінде (1894 - 2003 ж) , ... 11 ... ... температураның сызықтық тренді оң болған. Ауа температурасының өзгеруі 0,08 ˚С / 10 жыл (Түркістан метеостанциясы) және 0,21 ˚С / 10 жыл ... ... және ... метеостанциясы) диапазонында тіркелген. Жауын-шашынға келер болсақ, оның территория бойынша өзгеруі өте күрделі және ... ... ... ... Петропавл, Көкпекті, Жайсан, Қызылорда, Түркістан, Алматы метеостанцияларында оң, ал Астана, Атбасар, Атырау, ... ... ... ... ... ... ... жағалау климатының өзгеру тенденциясы және оны Арал теңізінің деңгейін болжауда ескеру туралы О.Н. Пилифосованың зерттеуіне шолу ... Арал ... ... ... болуы антропогендік әсерінен екеніне күмән жоқ. 70 - жылдардың басында - ақ бұл ... ... ... ... ... ... ... 30 - 40 % болған. Көптеген зерттеушілер теңіз деңгейі шаруашылық әрекеттерден ғана емес, сонымен қатар, климаттық жағдайлардың ... ... де ... деген.
Халық шаруашылығында маңызды ауа - райын болжау үшін ауа температурасының ірі аномалияларын болжау үлкен роль ... ... ... ... ... кейбір даму саласына өте қолайсыз болып табылады. Еліміздің көп аймағында салқын ауа массасының кенеттен еніп ... ... ауа - райы ... ... Жаздағы құмды дауылдар, қыстағы қатты желдер, олардың кесірінен темір жолдардың, автокөліктердің ... ... ... жабылып қалуы сияқты ... - ... ... ... ... Е.А. ... [11] ... жаз мезгіліндегі алқап температурасының аномальдылығы дәрежесі туралы мәліметтерін қарап көрейік. Ол [11] анықтау жұмыстары үшін Қазақстан территориясы бойынша ... ... ... 36 ... ... алынған орташа бескүндік ауа температурасы қолдаған.
Оның [11] талдауының нәтижелері көрсеткендей, жаз айларына бір бескүндіктен екінші бескүндікке ... ... ... ... тән ... ... - 58 %, ... айына - 55 % және де тамыз айына - 52 %). ... ... ... ... ... 54 % және тамыз айы көрсеткіштерінің 59 % кіші ... ... ... ... ... ... Ал ... айында 55 % кіші аномальдылықтың сақталуы байқалған.
Осылайша, Е.А. Тихонованың [11] мәліметтерінен ... ... жаз ... ... ... температурасының аномальдылығы туралы хабар алдық. Аномальдылық кластарының қайталануы және бір кластан екінші класқа ауысуы зерттелгеніне көз жеткіздік. Бұл ... ... ... ... ... ... жұмыстарына жаңа мүмкіндіктер береді. Ауа - райын ... ... ... ... ауа - ... болжамын дәлірек анықтауға да жол ашуы әбден мүмкін. Сол себепті, бұл жұмыстар әлі де өз ... ... ... зерттеу жолдарынан өтуде
Осы айтылған тақырып төңірегінде Е.А. Тихонова мен Г.К. ... ... ... ... көз ... Бұл ... ... ауа температурасының кенеттен өзгерген бескүндігіне климатологиялық сипаттама жасалған.
Желтоқсанда берілген уақыт ішінде 180 жағдайдың 23 (12,8 %) салқын бескүндік, 39 (21,7 %) жылы ... ... ... ... ... ауа ... ... батыс Қазақстанда (Орал) минус 4, 2 ˚С - тан, Шығыс Қазақстанда (Семей) минус 12,6 ˚С - қа ... Ал ... ... ... минус 13,4 ˚С және минус 24,9 ˚С аралығында болған. Ауа температурасының ауытқу амплитудасы жылы ... ... ... ... ... ... ... квадраттық ауытқу салқын бескүндік үшін 3 - 4 ˚С және жылы бескүндік үшін 2 - 4 ˚С ... Көп ... ... ... ... ... ал екінші бескүндігі жылы болған.
Қаңтарда қарастырылған уақыт ішінде 31 салқын бескүндік (17,2 %) және 34 жылы ... (18,9 % ) ... 30 жыл ... 25 ... және 26 жылы ... ... ... қаңтар айындағыдай, суық және жылы толқындардың таралу заңдылықтары жоқ. Соған қарамастан, бірінші және екінші бескүндіктер салқын, ал ... және ... жылы ... ... сәйкес ақпанды аномальді деп есептеп, мал жайылымына қолайсыз деп есептеуге болады [17]. Жоғарыда келтірілген жылы және ... ... ... ... ... қыс ... ... режимнің ерекшеліктері туралы түсінік береді. Бұл мәліметтерді ұзақ ... ауа - райы ... ... үшін ... ... бетiне жақын ауа температурасының өзгеру шегi өте үлкен: ең жоғарғы мәнi - ... ... 58 0С ... ... ал ең ... мәнi - абсолюттiк минимумы минус 88 0С Антарктидадағы "Восток" станциясында тiркелген [18]. С.И. Тюребаеваның зерттеулері бойынша, Арал ... ... ... температурасының ауытқуынан Ақтөбе, Астана, Қостанай, солтүстік станцияларындағы сәуір айы бойынша орташа айлық трендтің ауытқуы үлкен. Жаз айларында трендтердің ... ... онша зор ... ... ... Арал ... ... азаюы сол аймақтың жаз мезгіліндегі ауа температурасының өзгеруіне айтарлықтай әсер ... ... - ... ... ... ... ... салдары болып табылады, мұнда атмосфера ең аз инерциялы құраушы болып табылады және оның бірнеше жылдық кезеңдері бар ауытқулары бола ... ... ... ұзатықтағы ауытқулар мұхиттарда бола алады және кейіннен атмосфераға таралады [16]. Климаттың жаһандық жылынуы тек климатологтарды ғана емес, сонымен ... ... да ... ... су ... мен мұздықтар көбінісе климаттың өзгеруіне тәуелді. Қазіргі уақытта Қазақстандағы су ресурстары азайып, ал мұздықтары ... ... ... ... бұл ... жайында көптеген ғалымдар зерттеулер жасады. Солардың ішінде Е.Н. Вилесовтың жұмыстарын ... ... ... бойынша, Қызылордада, Мыңжылқы станцияларында ауа температурасының өсуі байқалған. Ұзақ мерзімді ауа райын болжамын құрастырған кезінде ... ... ... - ... ... білу ... Қазіргі кезде метеорологиялық элементтерінің өзгергіштік проблемасына, әсіресе ауа температурасына көптеген еңбектер арналып жазылған. Бұл зерттеулердің мақсаты болып, Қазақстандағы ауа ... ... ... ... жатады. Маусымдық ауа температурасы (Тс) орташа көпжылдық мәндерінің ... ... ... маусымдарда да кеңістіктік таралуында зональдылық анық байқалмайтынын көрсетеді. Ауа температурасының маусымдық жиілігінің таралуын сипаттауға ассиметрия А және ... Э ... ... ... ... ... барлық станцияларда ауа температурасының маусымдық жиілігінің таралуы дұрыс заңдылыққа бағынады деп санауға ... яғни ... ... ... бағынады. Болжаудың синоптика - статистикалық әдісі болжанатын метеорологиялық элементтердің кеңістіктік - уақыттық таралу ... ... жете ... ... ... ... ... бақылаулардың көпжылдық қатарының статистикалық қорытындысының сипаттаушы әр түрлі климматтық көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... және басқа да мәндері, сонымен қатар олардың амплитудалары мен қайталанушылығы. Қазақстанда температуралық режимнің климаттық ерекшеліктері, әдетте орташа ... ... және ... мәліметтер бойынша зерттелді. Маусымдар үшін жеке осындай зерттеулер жүргізілген жоқ. Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... режимінің ерекшеліктерін анықтау үшін көпжылдық орташа айлық ауа ... ... ... [19]. ... ... ... ... орталығында, мұхиттардан алшақта, қоңыржай ендіктің оңтүстік бөлігінде орналасқан және оның ... ... ... ... алып ... ... құрғақтығы, аз жауын - шашын ... және ... ... ... ... ... ... климаты шұғыл континенталдығымен сипатталады. Климаттың қалыптасуында Атлант мұхитынан, ... ... ... және Орта ... келетін ауа массалары үлкен рөл атқарады. Солтүстіктен ... ... ... ... ... ендік бойынша жылу мен ылғалдың таралуына едәуір айырмашылықтар байқалады. Ол анық байқалатын ... ... ... ... ... дала, шөл және шөлейт зоналарын анықтайды. Оңтүстігі мен Оңтүстік - Шығысында алдыңғы және Орта Азияның таулы ... ... ... ... ... нағыз синоптикалық ауданға кіреді. С.Т. Пагава бірінші негізгі синоптикалық алты ауданда алты ... ... ... олардың көпжылдық орташа басталу уақытын анықтады. Қазақстанның географиялық түрде Еуразияның орталық бөлігінде орналасуы оның ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанға әр түрлі ауа массаларының енуі циклондардың өтуімен және тыл жағында ауа массаларының тұрып ... ... ... [20]. Осыған байланысты циклондардың өте үлкен деңгейде климаттық маңыздылығын атап ... жөн. Яғни олар ... ... ылғалды әкелетін негізгі тасымалдаушы болып табылады .
2. Батыс Қазақстан бойынша станциялардың физико - географиялық сипаттамалары
2.1 Ақтөбе станциясы
Ақтөбе ... ... ... ... Орал ... ... ... қарай) мен Мұғалжар таулары (шығысқа қарай) арасында орналасқан. Аймақ Жалпы сырт қыраты мен Орал ... ... ... құрғақ - далалы аумаққа жатады. Жер бедері - ... ... ... биік емес ... (төбешік) бар кең жазықтық. Абсолютті биіктік 290 метр, салыстырмалы биіктік 15 - 25 метр. Ақтөбе қаласында Метеорологиялық зерттеулер ... ж. ... ... ... 1898 ... 1904 мың ... жүз он біржылдары, 1914 жылы, 1923 жылы - қазіргі ... ... ... ... ... ... ... 2 разрядқа жатады.
Метеорологиялық станция Ілек пен Қарғалы өзендерінің ... ... ... ... Ілек ... ... - ... қарай бес киллометрде ағып жатыр, ені 20 - 40 метр, орташа тереңдігі 4 - 6 метр. Ілек ... ... ... ... (пішіні) трапецияға ұқсас, шамалы жайпақ бөктері бар және 5 киллометрге тең. Бойлық көрінісі (профилі) ... ... анық ... Аңғар оңтүстік - шығыстан солтүстік - батысқа қарай бағытталған. ... ... ... қашықтауы 400 метр. Қарғалы өзені метеостанциядан солтүстік - батысқа қарай 6 км - де ағып жатыр, өзеннің ені ... 40 - 60 ... ... ... 3 - 4 ... ... - шығысқа қарай алты киллометр қашықтықта Ақтөбе су қоймасы орналасқан, ауданы 35,7 клометр ... ... ... 6 - 7 ... ... ... 10 ... Сазды су қоймасы орналасқан, ауданы 3,6 киллометр квадрат , орташа тереңдігі 1 - 2 ... ... ... - ... ... ... ... ағып жатыр, жазда суы тартылып қалады. Ағаш өсімдіктері жоқ. Өсімдіктері - ... ... боз - ... жүйе. Топырағы - қара талшынды, құмайтты және сазды ... бар, кей ... ... ... - сортаң топырақты, сонымен қатар сортаң дақтарымен. Топырақ тілігі: 0 - 45 сантиметр - ... ұсақ ... (құм 70 %, саз 20 %, қара ... 10 %), 45 - 200 - ... үлесінің көбеюі байқалады, 200 сантиметр және төменде - құмның үлесінің артуы байқалады. Жер асты ... ... ... 6 - 8 метр.
Метеоалаңның 1898 жылы орналасқан жері туралы мәліметтер жоқ. бесінші тамыз 1937 ж. станция бұрынғы орналасқан жерінен ... ... төрт ... ... Орны ... Ілек өзені - солтүстік - шығысқа қарай 3,5 киллометр. Солтүстік - шығысқа қарай 60 ... ... үй ... бар. ... ... - ашық ... 2 ... 1950 ... ... ... ... ... - ... ... 300 ... ... және 2 ... ... 55 ... ... Солтүстік - батыс пен батысқа қарай жүз - екі 200 метрде - бөлек құрылыстар бар. Солтүстік - ... ... 200 ... ... - 12 метр үш - ... ғимарат орналасқан, сонымен қатар коттедждер салынған . Оңтүстік - батысқа қарай 300 метрде биіктігі - 5 - 6 метр бір - ... ... бар. ... ... 200 ... ... 25 метр бес - ... үй орналасқан. Метеоалаң қала орталығынан 1,5 киллометр қашықтықта орналасқан. Станцияның орналасқан аумағында орман алқабы ... ... ... - ... ... 1000 ... ... қарай 110 метрде орман алқабы жайылған,солтүстік - батысқа қарай 200 ... ... ... мен ... отырғызылған үй жанындағы жер телімдері бар қала тұрғын ... ... ... ... 26 х 26 ... ... ... стандартты түрде, нұсқаулықтың талаптарына сай келеді.
Метеоалаңның үсті - осы аумақ үшін тән ... шөп ... ... жартылай қорғалған. Метеоалаңнан ең жақын почтаға дейінгі қашықтық 1,7 киллометр. ... ... қала ... саны 253,1 мың ... ... ... 145,8 киллометр квадрат.
2.2 Орал станциясы
Метеорологиялық бақылау теміржол маңында Орал станциясы мың 1899 жылы сәуір айында құрылған.
Бақылау аралығы: 1899 жылы (04 - 12), 1900 - 1917, 1918 жылы (01 - 03), ... 1928 жылы - 1939 жылы 1940 (01 - 03). 1940 жылы ... ... ... жабылған болатын. 1940 жылдың мамыр айында бақылау Орал қаласында ... Бұл ... 1964 жылы 1 ... ... ... Одан ... станция арнайы желіге 1961 жылы 13 қыркүйекте жіберілді. 1962 жылы бірінші сәуірде Орал ... ... ... ... бастады. Бұл бақылаулар сол станцияда аты өзгерместен әлі күнге дейін жүргізіліп келеді. ... ... ... 2 ... ... істейді. Трятьков жауын - шашын өлшегіш аспабы мен жеңіл және ауыр тақтайшалы флюгер 1962 жылы орнатылды. Анеморумбометр М - 63 метр - 1975 жылы ... ... ... ... ... солтүстіктегі Жалпы Сырт маңында және батысында Арал үстіртінің маңында шоғырланған. Станция орналасқан аудан су обьектілеріне бай. 12 ... ... ... ... ... - ... ... оңтүстік - шығысқа Орал өзені ағып жатыр. Осы бағытпен 3 километр арақашықтықта Чаган өзені Орал өзенінің оң жақ бөлігіне құйып ... 530 метр ... ... ... ағып жатыр. Жаз мезгілінде Деркул мен Чаган өзендері аз ағады. ... оң жақ ... - ... сол жақ ... - ... әрі өзен жағасын шөп басқан. Өзен жағасын ... ... ... ... ... емен т.б. ағаштар өседі. Өзен жағасында тал және қамыс өседі. Топырақтың түсі - ... - ... ... ... ... - 26 ... - ауыр ашық сұр ...
26 - 48 сантиметр - ауыр әрі тығыз сұр балшық,
49 сантимметр және одан да ... - ... ... ... ... ... тереңдігі 12 метр.
Метео алаңның ертеректе орналасуы сақталмаған. 1940 жылы метеорологиялық алаң солтүстік - шығыс әуежай маңындағы ... ... ... ... ... ... 20 м ... батыс жағында орман сызығы өтіп жатыр. Ағаш ұзындықтары 3 метрді құрайды. 1961 жылдың он үшінші ... ... ... алаң ... ... 80 метр оңтүстікке қарай орналасқан. Жақын маңда оңтүстік бағытта 10 метр арақашықтықта 6 метр биіктігі бар ... ... ... ... 1962 жылы 1 ... ... алаң ... ашық жерде орналасты. Жақын ауыл маңынан 120 метр оңтүстікте, 150 метр солтүстікте орман сақтау сызығы, 190 метр ... ... ... ... ... сызығы орналасқан. Метеорологиялық алаңның солтүстігінде 110 метр арақашықтықта ауыл, алпыс метр арақашықтықта көлік трассасы, 190 метр шығыс ... ... ... ... ... Оңтүстіктен 210 метр арақашықтықта үйлер, солтүстік - шығыста 250 метр арақашықтықта 10 метрлік су қоймасы орналасқан. Почтаға дейінгі арақашықтығы - 500 ... ... ... ... 26 Х 26. ... алаң ... сай. Метеорологиялық алаңды табиғи шөп басып жатыр.
Метеоалаң ашық.
Қала ауданы 7293 гектар, халқы: 220 - 230,000 ... ... ... ( ... ) қаласында метеоролгиялық бақылаулар 1878 жылы. қыркүйек айында ұйымдастырылды. Көшірулер: 1903 жылы. тамыз ... 1904 жылы ... ... 1905 ... ... ... 1909 ... қазанда, 1915 жылы. Гурьев метеостанциясы 1953 жылы. жабылды. Гурьев АМСГ 20.05.1937 ... ... ... ... ... жылдан бастап қазрігі кезге дейін. Станция атауы: 1937 - 1969 ... . - ... ... 1969 ... ... - ... метеостанциясы ( Гурьев ). Әрекеттегі классификацияға сәйкес метеостанция 2 разряд бағдарламасы бойынша ... ... ... ... ... (Дождемер) 1878 жылы. орнатылды. Третьяков жауын - шашын өлшеу - құралы ... ... - ... рет 1953 ... ... ал 1969 ... ... ... Ауыр ... бар Флюгер - 1949 жылы, - 1969 жылы. Анеморумбометр М - 63 метр - 1989 ... ... ( ... ) қаласы Орал өзенінің оң жақ жағалауында, Каспий теңізінен 25 километр солтүстікте орналасқан және ... 17000 ... алып ... Орал теңізі солтүстіктен оңтүстікке қарай қала арқылы ағады және қаланы екі бөлікке бөледі. Жергілікті жер бедері теңіз ... 20 - 25 метр ... ... ... дала болып табылады және Каспий маңы ойпатының балшықты сортаң ауданына ... ... - ... және ... ... ... дала жеке жерлерде 100 метрге дейін көтеріледі. Шеткі шығыс бөлігінде биіктігі 200 метрден аз ... тау ... бар ... ... өсімдіктер жоқ. Өсімдік жамылғысы - шөлді, жусанды - тұзды (ақжусан , қаражусан) сұрғылт ... және ... ... ... ... басымырақ - бұталар (жүзген, ақтаспа, ағашқа ұқсас ... ... ... ... қияқ , ... ... ... дәнді шабынды шөп. Балшықты шөл өсімдіктері арасында жусанның солтүстік - ... түрі ... ... ... ... ... шөл ... жатады. Ең таралғандары - сұрғылт топырақты, қалыпты сортаңды және аз дамыған саз - балшықты ... Жер ... : 0 - 15 ... - ... ... саз - ... ұсақ кесектелген, тастар тізілген топырақтар,
1) 5 - 26 ... - ... ... саз - ... ... - ...
2) 26 - 47 сантиметр - сұрғылт ауыр саз - балшықты,
3) 47 - 68 сантиметр - боз қоңыр, карбонат көп, ауыр саз - ...
4) 68 - 110 ... - боз ... ... ... саз - балшықты.
Жер асты сулар деңгейі 2 - 2,5 метр. Метеостанцияның ... ... ... ... ... ... жылы ... айында станция қала орталығынан алыс емес орналасқан, Орал өзенінен 300 метр шығысқа ... ... үй - ... ... 1904 жылы ... ... станция жаңа орынға - қала орталығына, Орал өзенінен 390 метр жерге көшірілді.
1905 жылы сәуір айында ... ... ... ... жартылай помещик иелігін меңгерушінің көршілес ауласына көшірілді. Аула ... ... ... салынған бөлігінде, станциядан шығысқа қарай 80 метр ағып ... ... ... ... ... ... жылы қазан айында станция жаңа орынға қаланың оңтүсітк шет жағына көшірілді. Батыс жағында ауқымды ғимарттар салынбаған аудан, ал ... және ... ... ... жылы ... Орал өзенінің сол жағалуында, шөп жамылғысы бар ашық тегіс жазық жерде ... Орал ... ... 200 ... ағып ... Одан оңтүстікке қарай 20 метрде жемістер бау - бақшасы ораналсты. Орал өзені тасыған кездерде және ... ... - ... ... ... қарай 100 - 120 метрде айтарлықтай айдынды көл пайда болатын, жаздың ортасына қарай толығымен кеуіп ... ... жылы ... 1,5 ... ... ... ... Азаматтық станциясы (АМСГ) ашылды.
1937 жылдан бастап 1953 жылға дейінекі станцияда да қатарлас бақылаулар жүргізілді. 1953 жылы Гурьев метеостанциясы жабылды және 1953 ... ... ... тек ... ... АМСГ ... 1969 жылы ... айында метеорологиялық станцияны соңғы рет аэрологиялық станция жаққа қарай көшірді. Қазіргі кезде метеостанция Атырау қаласының солтүстік - ... ... ... орналасқан, Орал өзенінен 4 километр арақашықтыққа алшақтатылған. Жақын қоршаған ортада: солтүстік - батыста 40 метрде метеостанция үйі, ... - ... 50 ... ... оңтүстік - батыста 150 метрде мал базары, солтүстік-батыста 300 ... ... ... ... ... - ... 200 метрде бір қабатты үйлер, жолдар 100 метр, станция жанында көп қабатты ғимараттар жоқ.
Метеоалаң ауданы 26 Х 26 метр, құралдар ... ... ... ... Алаң ... осы ... тән ... шөп жамылғысы. Метеорологиялық алаң ашық.
3. Батыс қазақстан бойынша жылдық температураның ... ... ... жүрісін талдау
Ауа температурасы - атмосфераның жылулық күйін сипаттайтын метеорологиялық өлшемдердің бірі. Ауа температурасы климаттың негізгі бөлігінің бірі болып ... Ауа ... ... жүрісін білу адамзат үшін аса қажет.
Қазіргі кезде ауа температурасының өзгерістері барлық адамзат баласын алаңдатуда, сол себептен ... ... ... ... ... білу өте маңызды болып отыр.
Қазақстан аумағының созылып жатуына, сондай - ақ жер ... ... ... температураның таралуы да әркелкі. Ауа температурасының тәулік ішінде, сондай - ақ жыл ішінде ауытқып тұруы бүкіл республикаға тән.
Кестеде ... ... ... ... ... және ... мәндері (кесте 1).
Кесте 1
Температураның қарастырылған жылдардағы орташа айлық және жылдық мәндері
Станция
айлар
жыл
1
4
7
10
Ақтөбе
-14,1
6,4
13,8
4,8
4,6
Орал
-12,5
7,2
14,2
5,4
5,4
Атырау
-8,3
10,7
17,5
8,7
9,2
Кесте 1 - де қарастырылып ... ... ай ... температураның максималды мәні шілде айының Атырау станциясында бақыланған ... ... ... ... ... ... станциясы теңіздің жағасында орналасқан және жылы желдердің соғуымен ... Яғни Бриз ... Бриз (фр. brise -- жел) -- ... ... ... ірі ... жағасында тәулік ішінде өз бағытын карама-қарсы жаққа өзгертіп соғатын жел. Күндізгі Бриз теңізден (көлден) құрлыққа ... ... ал ... Бриз құрлықтан теңізге (көлге) қарай соғады. Ал температураның минималды мәні ... ... ... ... ... Ақтөбе станциясы таулы ауданда орналасқандықтан ауа температурасы төмен мәнге ие. ... ауа ... ... ... ... бірі ... таблады.
Келесі суретте Ақтөбе станциясының қаңтар айы бойынша температупаның орташа айлық жүрісі берілген (сурет 1).
Сурет 1. Ақтөбе станциясының қаңтар айы ... ... ... ... ... ... яғни ... максималды орташа айлық жүрісі 2007 жылы қаңтар айында бақыланған минус 4,5 градусқа тең, ал ... ... ... айлық жүрісі 1969 жылы минус 25,5 ... тең ... ... ... ... ... айы ... температураның орташа айлық жүрісі берілген (сурет 2).
Сурет 2. Ақтөбе станциясының сәуір айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі
Берілген суретте яғни ... ... ... ... ... 2000 жылы ... ... бақыланған 10,6 градусқа тең, ал температураның минималды орташа ... ... 1942 жылы ... 0,8 ... тең болған.
Суретте Ақтөбе станциясының шілде айы бойынша температураның орташа айлық ... ... ... 3. ... ... ... айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 1984 жылы ... ... ... 26,5 ... тең, ал ... ... орташа айлық жүрісі 1994 жылы 17,9 градусқа тең болған.
Cуретте Ақтөбе станциясының қазан айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі берілген ... ... 4. ... станциясының қазан айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 1991 жылы ... ... ... 9,9 ... тең, ал ... ... ... айлық жүрісі 1976 жылыминус 4,2 градусқа тең болған.
Суретте Орал станциясының қаңтар айы ... ... ... ... ... ... (сурет 5).
Сурет 5. Орал станциясының қаңтар айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 2007 жылы ... ... ... ... 0,9 ... тең, ал ... ... орташа айлық жүрісі 1969 жылы минус 23,1 ... тең ... ... Орал ... сәуір айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі берілген (Сурет 6).
Сурет 6. Орал станциясының ... айы ... ... ... ... жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 1995 жылы сәуір айында ... 14,8 ... тең, ал ... ... орташа айлық жүрісі 1964 жылы 1,5 градусқа тең болған.
Суретте Орал станциясының шілде айы ... ... ... ... ... ... ... 7).
Сурет 7. Орал станциясының шілде айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық ... 2010 жылы ... ... ... 28,0 ... тең, ал ... минималды орташа айлық жүрісі 1994 жылы 18,2 градусқа тең болған.
Суретте Орал станциясының ... айы ... ... ... ... ... ... (сурет 8).
Сурет 8. Орал станциясының қазан айы бойынша ... ... ... ... суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 1991 жылы қазан ... ... 9,7 ... тең, ал ... минималды орташа айлық жүрісі 1976 жылы минус 2,4 градусқа тең болған.
Суретте Атырау станциясының қаңтар айы бойынша температураның ... ... ... ... ... 9).
Сурет 9. Атырау станциясының қаңтар айы бойынша ... ... ... ... суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 2007 жылы қаңтар айында бақыланған 0,7 градусқа тең, ал ... ... ... ... ... 1972 жылы ... 19,1 градусқа тең болған.
Суретте Атырау станциясының сәуір айы ... ... ... ... ... жүрісі берілген (сурет 10).
Сурет 10. Атырау станциясының сәуір айы бойынша температураның ... ... ... ... яғни ... ... орташа айлық жүрісі 1995 жылы сәуір ... ... 16,3 ... тең, ал ... ... орташа айлық жүрісі 1987 жылдары 5,8 градусқа тең болған.
Суретте Атырау станциясының шілде айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі берілген (сурет ... 11. ... ... ... айы ... ... ... айлық жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 2010 жылы шілде ... ... 30,6 ... тең, ал ... ... ... айлық жүрісі 1950 жылы 23,0 градусқа тең болған.
Суретте Атырау станциясының қазан айы бойынша температураның орташа айлық жүрсі берілген ... ... 12. ... станциясының қазан айы бойынша температураның орташа айлық жүрісі
Берілген суретте яғни температураның максималды орташа айлық жүрісі 1997 жылы ... ... ... 12,9 ... тең, ал ... минималды орташа айлық жүрісі 1976 жылы 0,6 градусқа тең ... ... ... ... - (гр. аnomalia -- қалыпты жағдайдан ауытқу) және жалпы заңдылықтан ауытқу, ... ... ... ... ... бес күндік, айлық және тағы да басқа шамаларының осындай көп жылдық ... ... ... ... Мұндағы,
∆х - метеорологиялық шама аномалиясы;
хi - метеорологиялық шаманың орташа айлық мәні;
х - ... ... ... көп ... ... ... арқылы Батыс Қазақстан температурасының қаншалықты ауытқығанын анықтай аламыз.
Кестеде ... ... ... оң және теріс аномалиялар жағдайлары көрсетілген (кесте 2).
Кесте 2
Оң және ... ... ... 2 - де ... оң және ... ... жағдайларын қарастырдық. Оң таңбалы аномалиялар санының максималды мәні ... ... ... айында байқалған. Оның мәні 44 - ке тең. Ал ... мәні Орал ... ... ... ... Оның мәні 34 - ке тең. Ал ... ... аномалиялар санының максималды мәні Орал станциясында, сәуір айында байқалған. Оның мәні 42 - ге тең ... ал ... мәні ... ... ... мәні 32 - га тең. Ал ... санын қарайтын болсақ, қаңтар айында ең көп оң және теріс ... ... саны ... ... ... станциясы бойынша онжылдықтарға аномалия жағдайларының саны берілген (кесте 3).
Кесте 3
Ақтөбе станциясы бойынша онжылдықтарға аномалия жағдайларының саны
Жылдар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
1936-1946
4
7
5
6
4
7
5
6
4
7
2
9
5
6
6
5
6
5
4
7
3
8
3
8
1947-1957
5
6
6
5
3
8
5
6
7
4
6
5
6
5
6
5
7
4
4
7
4
7
4
7
1958-1968
10
1
7
4
6
5
5
6
7
4
5
6
3
8
5
6
4
7
2
9
8
3
4
7
1969-1979
4
7
3
8
7
4
7
4
7
4
4
7
7
4
3
8
7
4
4
7
8
3
8
3
1980-1990
8
3
6
5
6
5
7
4
4
7
6
5
7
4
4
7
5
6
6
5
7
4
9
2
1991-2001
7
4
8
3
4
7
7
4
4
7
6
5
4
7
4
7
3
8
7
4
6
5
5
6
2002-2011
6
4
7
3
7
3
6
4
7
3
5
5
7
3
7
3
9
1
10
0
8
2
7
3
Кесте 3 - те ... ... ... ... ... ... ... қарастырдық. Оң таңбалы аномалияның максималды мәні 1958 - 1968 жылы мен 2002 - 2011 жылдар аралығында қаңтар және қазан ... ... Яғни ... 10 - ға тең ... Ал ... мәні 1936 - 1946 мен 1958 - 1968 ... аралығында маусым мен қазан айларында байқалған. Мәні 2 - ге тең. ... ... ... мәні 1936 - 1946 мен 1958 - 1968 ... ... ... мен ... айларында бақыланған. Мәні 9 - ға тең, ал минималды мәні 2002 - 2011 ... ... ... ... 0 - ге тең ... Орал ... бойынша онжылдықтарға аномалия жағдайларының саны берілген (кесте 4).
Кесте 4
Орал станциясы бойынша онжылдықтарға аномалия жағдайларының саны
Жылдар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
1936-1946
3
8
5
6
3
8
4
7
4
7
3
8
5
6
6
5
6
5
4
7
5
6
3
8
1947-1957
3
8
5
6
2
9
3
8
8
3
8
3
5
6
7
4
6
5
6
5
3
8
5
6
1958-1968
8
3
4
7
7
4
5
6
7
4
3
8
3
8
5
6
5
6
3
8
5
6
6
5
1969-1979
4
7
3
8
6
5
6
5
8
3
4
7
4
7
3
8
5
6
4
7
8
3
6
5
1980-1990
8
3
6
5
6
5
5
6
8
3
6
5
6
5
4
7
5
6
5
6
7
4
8
3
1991-2001
9
2
7
4
7
4
6
5
6
5
7
4
7
4
3
8
4
7
7
4
6
5
5
6
2002-2011
7
3
5
5
8
2
5
5
9
1
5
5
5
5
7
3
9
1
9
1
8
2
8
2
Кесте 4 - те Орал ... ... ... ... ... санын қарастырдық. Оң таңбалы аномалияның максималды мәні 9 - ға тең. 1991 - 2001, 2002 - 2011 ... ... ... ... ... пен ... айларында бақыланған. Минималды мәндері 1947 - 1957 ... ... 2 - ге тең ... ... ... ... таңбалы аномалияның максималды мәні1947 - 1957 жылдар аралығында , мәні 9 - ға тең ... ... ... Ал ... мәні ... мен күз айының қыркүйек пен қазан айларында бақыланған. Мәні 1 - ге тең.
Кестеде Атырау станциясы бойынша онжылдықтарға ... ... саны ... ... ... 5
Атырау станциясы бойынша онжылдықтарға аномалия жағдайларының саны
Жылдар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
N+
N-
1936-1946
3
8
5
6
3
8
5
6
5
6
4
7
5
6
6
5
5
6
4
7
5
6
4
7
1947-1957
4
7
4
7
2
9
3
8
5
6
3
8
4
7
5
6
5
6
5
6
3
8
4
7
1958-1968
8
3
7
4
7
4
5
6
7
4
2
9
2
9
2
9
3
8
4
7
4
7
4
7
1969-1979
4
7
4
7
6
5
6
5
8
3
4
7
5
6
3
8
6
5
5
6
9
2
6
5
1980-1990
8
3
5
6
6
5
5
6
7
4
7
4
7
4
4
7
7
4
6
5
6
5
9
2
1991-2001
8
3
8
3
7
4
7
4
4
7
5
6
7
4
4
7
5
6
6
5
6
5
5
6
2002-2011
6
4
8
2
8
2
5
5
6
4
7
3
7
3
8
2
9
1
10
0
8
2
6
4
Кесте 5 - те Атырау станциясы бойынша онжылдықтарға ... ... ... қарастырдық. Оң таңбалы аномалияның максималды мәні 2002 - 2011 ... ... 10 - ға тең ... ... ... Ал ... ... 1947 - 1957 мен 1958 - 1968 жылдары аралығында 2 - ге тең ... ... бен жаз ... Аномалияның теріс таңбасының максималды мәндері 1947 - 1957 жылдар аралығы наурыз айында, 1958 - 1968 ... жаз ... 9 - ға тең ... Минималды мәндері 2002 - 2011 жылдар ... ... ... 0 - ге ... Ауа ... ... ... уақыттық жүрісі
Ауа температурасының аномалиясы дегеніміз ауа температурасының нормадан ауытқуы. Батыс Қазақстанның қарастырып отырған Ақтөбе, Атырау, Орал станцияларының ... ... ... жүрісін қарастыру негізінде аномалия мәндері есептеліп, мәліметтерге сәйкес графиктер тұрғызылды және осы графиктен температура аномалиясының қалай өзгеретінін көруге болады.
Суретте Ақтөбе ... ... ... ... уақыттық жүрісі берілген (сурет 13).
Сурет 13. Ақтөбе станциясының қаңтар айындағы аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 2007 жылы ... және мәні ... 4,5 тең. Ал ... ауа ... мәні 1969 жылы ... 25,5 тең ... ... сызығының коэффициенті мәні 0,04/75 жыл құраған.
Суретте Ақтөбе станциясының сәуір айындағы аномалияның уақыттық жүрісі берілген (сурет 14).
Сурет 14. ... ... ... ... ... ... жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 1995 жылы ... және мәні 7,6 тең. Ал ... ауа ... мәні 1942 жылы ... 7,3 - ке тең ... ... ... коэффициенті мәні 0,02/85 жыл құраған.
Суретте Ақтөбе станциясының шілде айындағы аномалияның уақыттық жүрісі берілген (сурет 15).
Сурет 15. Ақтөбе станциясының ... ... ... уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 1984 жылы байқалған және мәні 4 тең. Ал ... ауа ... мәні 1994 жылы ... 4,6 тең ... Тренд сызығының коэффициенті мәні 0,01/5 жыл құраған.
Суретте Ақтөбе станциясының қазан айындағы аномалияның уақыттық жүрісі берілген (сурет ... 16. ... ... ... ... ... ... жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 1997 жылы байқалған және мәні 5,1 тең. Ал минималды ауа ... мәні 1976 жылы ... 9,7 тең ... ... ... коэффициенті мәні 0,02/75 жыл құраған.
Суретте Орал станциясының қаңтар айындағы аномалияның уақыттық жүрісі берілген(сурет 17).
Сурет 17. Орал ... ... ... ... ... ... отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 2008 жылы байқалған және мәні минус 1,6 тең. Ал ... ауа ... мәні 1969 жылы ... 24,6 тең ... ... ... ... мәні 0,07/75 жыл құраған.
Суретте Орал станциясының сәуір айындағы аномалияның уақыттық жүрісі берілген ... 18. Орал ... ... ... ... ... ... отырған станция бойынша ауа температурасының максималды мәні 1995 жылы байқалған және мәні 7,9 тең. Ал ... ауа ... мәні 1964 жылы ... 5,7 тең ... ... ... ... мәні 0,03/75 жыл құраған.
Суретте Орал станциясының шілде айындағы ... ... ... берілген (сурет 19).
Сурет 19. Орал станциясының шілде айындағы аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған ... ... ауа ... ... мәні 2010 жылы ... және мәні 5,4 тең. Ал минималды ауа температурасының мәні 1994 жылы минус 4,4 тең болған. Тренд сызығының коэффициенті мәні 0,01/80 жыл ... Орал ... ... ... ... уақыттық жүрісі берілген (сурет 20).
Сурет 20. Орал станциясының қазан айындағы аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа ... мәні 1991 жылы ... және мәні 4,3 тең. Ал ... ауа ... мәні 1976 жылы ... 7,8 тең болған. Тренд сызығының коэффициенті мәні 0,02/75 жыл құраған.
Суретте Атырау станциясының қаңтар айындағы аномалияның уақыттық жүрісі берілген (сурет ... 21. ... ... ... ... аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 2007 жылы байқалған және мәні 1 тең. Ал ... ауа ... мәні 1973 жылы ... 19 тең ... ... ... коэффициенті мәні 0,05/75 жыл құраған.
Суретте Атырау станциясының сәуір айындағы аномалияның уақыттық ... ... ... ... 22. ... ... сәуір айындағы аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа температурасының мәні 1995 жылы байқалған және мәні 5,6 тең. Ал ... ауа ... мәні 1987 жылы ... 4,9 тең болған. Тренд сызығының коэффициенті мәні 0,02/75 жыл ... ... ... ... ... ... уақыттық жүрісі берілген (сурет 23).
Сурет 23. Атырау станциясының шілде айындағы аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша ... ауа ... мәні 2010 жылы ... және мәні 4,3 тең. Ал ... ауа температурасының мәні 1950 жылы минус 3,3 тең болған. Тренд сызығының коэффициенті мәні 0,02/75 жыл құраған.
Суретте Атырау ... ... ... ... ... ... берілген (cурет 24).
Сурет 24. Атырау станциясының қазан айындағы аномалияның уақыттық жүрісі
Қарастырылып отырған станция бойынша максималды ауа ... мәні 1997 жылы ... және мәні 4,2 тең. Ал ... ауа ... мәні 1976 жылы ... 8,1 тең ... ... сызығының коэффициенті мәні 0,03/75 жыл құраған.
3.4 Ауа температурасының статистикалық сипаттамаларын ... ... ... сипаттамасының бірі - орташа квадраттық ауытқу. Орташа квадраттық ауытқу - ... ... орта ... төңiрегiнде үлестiрiлуiн сипаттайтын шама.
Орташа квадраттық ауытқу варияцияның маңызды сипаттамаларының бірі ... ... ... ... ... ол ... ... түбіріне тең болады және келесі формуламен анықталады:
σ=∑Xi-X2n-1 (3.4.1)
Бұл көрсеткіш дисперсияға қарағанда қолайлы болып ... ... ол ... ... ... ... Бұл шама варияциялық қатарда сандардың орташа арифметикалық мәнінен қандай ауытқуда ... ... ... температураның орташа квадраттық ауытқуының мәндері берілген (кесте 6)
6 кесте
Температураның орташа квадраттық ауытқуының мәндері
Станциялар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Ақтөбе
4,1
4,1
3,7
2,9
2,0
2,0
1,8
1,7
1,7
2,1
2,9
3,6
Орал
4,4
4,3
3,2
2,8
4,1
2,1
1,9
1,8
1,8
2,0
2,8
3,6
Атырау
4,1
4,6
3,2
2,3
1,9
1,9
1,6
1,7
1,8
2,1
2,6
2,9
Қарастырылып отырған станцияларға байланысты ... ... ... мәндерін бір-бірінен айырмашылығы қатты үлкен емес. Максималды мәні Атырау станциясында 4,6 тең болған, минималды мәні де Атырау ... ... 1,6 тең ... ... теорема бойынша: егер де процесс оның ағынына аз әсер ететін тәуелсіз факторлардың әсерімен өтетін болса, онда бұл процесс таралудың қалыпты ... ... Ауа ... ... ... ... тәуелсіз факторлардың әсерінен пайда болатын кездейсоқ шама ретінде қарастыруға болады.
Сондықтан, ауа температурасының таралуын қалыпты деп алуымызға болады. Алайда, ауа ... ... ... ... күшті факторлар әсер етеді. Ол асимметрлік пен эксцесс коэффициентінің үлкен мәндеріне алып келеді, яғни ... ... ... ... ... ... бір әдісі болып асимметрия мен эксцесстің таңдамалы мәндерін статистикалық бағалау табылады.
Ассиметрия - мәліметтер қатарының ... ... ... ... - ... ... байланысты мәліметтерді таралу графигін көрсетеді.
Қалыпты таралу асимметрия мен эксцесстің нөлдік мәндерімен сипатталады. Егер, асимметрия және ... ... ... деңгейде критикалық мәннен ауытқитын болса, онда ол қалыпты таралудан ауытқуды көрсетеді.
Асимметрия коэффициентін (As) есептеу формуласы келесідей:
, ... ... ... ... ... ... ... станцияларға асимметрия коэффициенті
Станция
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Ақтөбе
-0,3
-0,2
0,3
-0,0
-0,4
0,4
-0,1
0,6
0,0
-0,9
-0,6
-0,5
Орал
-0,2
-0,3
-0,1
0,3
-0,5
0,3
0,1
0,6
-0,2
-0,6
-0,4
-0,5
Атырау
-0,5
-0,5
-0,1
0,2
-0,1
0,6
0,2
0,6
0,1
-0,6
-0,5
-0,6
Ақтөбе станциясында максималды мәні тамыз айында, мәні 0,6 - ға тең. Ал ... мән ... ... мәні минус 0,9 - ға тең. Орал станциясында максималды мән тамыз айында, мәні 0,6 - ға тең, ... мән ... ... мәні ... 0,6 - ға тең. Атырау станциясында максималды мәндері маусым мен тамыз айларында, мәндері 0,6 - ға тең. Ал ... мән ... мен ... ... ... ... 0,6 - ға тең. ... Ақтөбе станциясында, тамыз айында ассиметрия таралуы күшті болған. Қазан айында керісінше, әлсіз таралу бақыланған. Орал станциясында тамыз айында күшті ... ... ал ... ... ... ... ... болған. Атырау станциясында маусым айында күшті, желтоқсан айында әлсіз ассиметриялық ... ... ... ... және ... өте жиі ... ... қатарда жиіліктің таралуы бойынша ассиметрия мен эксцессті анықтауға болады. ... ... ... ... ... түрінде көрсетіледі және оның төбесі таралу ортасының сол немесе оң жағында орналасады, төбесі сол жағында орналасса оң таңбалы, ал оң ... ... ... ... деп ... коэффиценті - салыстырмалы шама болып табылады. Ол нөл мен бір аралығында ауытқиды. Әлсіз ассиметрия егер Аs = 0,5 онда ... ... ... ... үшкір төбелі және теріс таралу кездеседі. Үшкір төбелі қисық деп ортадағы класстарға жиіліктердің үлкен бөлігінің шоғырлануын айтамыз. Бұл кезді оң ... ... ... ... Ал ... ... таралу теріс таңбалы эксцесс деп аталады. Теріс таңбалы эксцесстің шыңдау шегі Ех = -3 ал оң таңбалы эксцесс шектеусіз кете ... ал егер Ех < 0,5 ... онда ол ... болады.
Эксцесс коэффиценті келесі формуламен анықталады:
Ex=in(x-x)4Nσ4-3 (3.3.3.)
Кестеде станцияларға эксцесс коэффицентініңмәні берілген (кесте ... ... ... ... коэффиценті
Станциялар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Ақтөбе
-3,0
-2,9
-2,8
-2,9
-2,9
-2,6
-2,7
-2,3
-2,6
-3,0
-3,0
-3,0
Орал
-3,0
-3,0
-2,9
-2,8
-3,0
-2,6
-2,7
-2,3
-2,8
-3,0
-3,0
-3,0
Атырау
-3,0
-3,0
-2,9
-2,7
-2,8
-2,4
-2,5
-2,3
-2,6
-3,0
-3,0
-3,0
Ассиметрия мен экцесстің шамасы әр түрлі болуы мүмкін. Сондықтан оларды тауып қана қоймай, өлшеуде маңызды болып табылады.
Температураның экцесс коэффициенті ... ... ... жылы және суық мезгілдерде минус 3,0 пен 2,3 аралығында ауытқыған. Ал Орал станциясында ... 3,0 пен 2,3 , ... ... ... 3,0 және 2,3 арaлықтарында ауытқығанын байқаймыз.Сол себептен, Ақтөбе, Орал, Атырау станцияларында теріс таңбалы, төбелі эксцесс бақыланған.
Варияциялық қатар немесе таралу ... ... ... бір ... ... ... ... мəндері олардың қайталанушылығымен қалай байланысқанын көрсететін сандардың екі қатары. Келесі ... ... ... лимиттер; кластық аралықтың мəні; кластық аралық мəнінің дəлдігі; жиынтықтың минимальді варианты. Вариациялық қатарлардың графиктері. Сандық белгілердің түрлендіру заңдылықтарын көрнекті етіп ... ... ... қатарларды график түрінде көрсету қабылданған. Мысалы, аралықсыз вариациалық қатарды құрған кезде абсцисс өсі бойымен кластың ортаңғы мəндері, ал ... өсі ... - ... ... белгіленеді. Перпендикулярлардың биіктігі кластардың жиілігіне сəйкес келуі керек. Перпендикулярлардың ... түзу ... ... ... таралу полигоны деп аталатын көп бұрышты фигураны аламыз. Перпендикулярлардың ... ... ... ... ... ... немесе вариациалық қатар жиілігінің таралу қисық сызығы деп аталады. Аралықты вариациалық қатардың графигін құрған ... ... өсі ... ... ... ... ординат өсі бойымен - аралықтардың жиілігі белгіленеді. Нəтижесінде жиіліктің таралуының гистограммасы алынады. Егер абсцисс өсі ... ... ... ал ... ... ... жинақталған жиіліктерді белгілейтін болса, жəне нүктелерді түзу сызықпен қосатын болса, кумулята деп аталатын графикті алуға болады. ... өсі ... ... ал ... өсі ... кластардың мəнін белгілеп, олардың нүктелерін түзу сызықтармен ... ... деп ... ... ... болады. Эмперикалық вариациалық қатарларға қарағанда кумулята мен огива сүйірленіп келеді. Кумулятаның ортаңғы нүктесі жиынтықтың таралу ортасымен ... ... ... тең емес ... бірнеше эмперикалық таралуды бір бірімен бір уақытта салыстыруға мүмкіндік береді.
Варияциялық коэффиценті келесі формуламен анықталады:
Cv=σx*100% (3.3.4.)
Кестеде станцияларға ... ... мәні ... ... ... ... ... вариация коэффиценті
Станциялар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Ақтөбе
29,2
30,8
56,5
44,6
13,6
9,9
7,9
8,4
12,4
44,8
77,7
34,5
Орал
35,6
35,4
34,5
38,9
27,4
10,2
8,8
8,7
12,9
37,2
36,4
40,7
Атырау
49,4
60,3
55,8
21,7
10,4
7,9
6,2
6,9
10,3
24,7
38,9
59,7
Ауа температурасының вариация коэффиценті Ақтөбе станциясында максималды мәні қараша айында байқалған 77,7 - ге тең. ... мәні ... ... 7,9 - ға тең ... Орал станциясында максималды мән желтоқсан айында 40,7 - ге тең. ... мәні ... ... 8,7 - ге тең. ... ... ... мәні ... айында тең. Атырау станциясында максималды мәні ақпан айында 38,9 - ға тең. ... мәні ... ... 6,2 - ге тең болған.
4. Батыс Қазақстандағы ауа ... ірі ... ... ... айлық ауа температураларының ірі оң (n+) және теріс (n-) таңбалы аномалияларының қайталанушылығын Багров критерийі бойынша анықтауға болады. Ол үшін |А1 |>= 1,5 σ ... ... А1 |>= 1,5 σ ... ... термикалық құрылымы ірі аномалияларымен ерекшелінеді. Кейде оны қатаң критерий деп атайды.
Кестеде Орал станциясындағы онжылдықтар бойынша ауа температурасының ірі ... ... ... ... 10
Орал станциясындағы онжылдықтар бойынша ауа температурасының ірі аномалиялары
Жылдар
қыс
көктем
жаз
күз
n+
n-
n+
n-
n+
n-
n+
n-
1936-1945
0
3
1
2
2
2
3
4
1946-1955
1
4
1
4
4
3
0
3
1956-1965
0
2
1
4
0
0
1
4
1966-1975
0
4
2
0
2
1
3
1
1976-1985
2
2
1
1
1
2
0
2
1986-1995
1
1
2
1
1
2
1
2
1996-2005
3
1
2
1
2
1
2
1
2006-2011
2
1
1
0
6
0
2
0
жалпы
9
18
11
13
18
11
12
17
Кесте 10 - да Орал станциясындағы онжылдықтар бойынша ... ... қыс ... ауа ... ірі ... көрсетілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 2011 ... ... ал оң ... ... - 2011 ... ... көп болғанын көруге болады.
Орал станциясындағы онжылдықтар бойынша орташа айлық көктем мезгіліндегі ауа ... ірі ... ... Бұл ... ... ... ... аномалиялар 1936 - 2005 жылдар аралығында, ал оң таңбалы аномалиялар1936 - 2011 жылдар аралығында көп болғанын көруге болады.
Орал станциясындағы онжылдықтар ... ... ... жаз ... ауа ... ірі ... көрсетілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1931 - 2005 жылдар аралығында, ал оң ... ... - 2011 ... ... көп ... көруге болады.
Орал станциясындағы онжылдықтар бойынша орташа айлық күз мезгіліндегі ауа температурасының ірі аномалиялары көрсетілген. Бұл кесте бойынша ... ... ... 1931 - 2005 ... ... ал оң таңбалы аномалиялар1936 - 2011 жылдар аралығында көп болғанын көруге болады.
Кестеде Ақтөбе станциясындағы онжылдықтар бойынша ауа температурасының ірі ... ... ... ... 11
Ақтөбе станциясындағы онжылдықтар бойынша ауа температурасының ірі аномалиялары
Жылдар
қыс
көктем
жаз
күз
n+
n-
n+
n-
n+
n-
n+
n-
1936-1945
1
5
2
4
3
0
1
2
1946-1955
2
3
2
3
3
2
0
2
1956-1965
0
1
2
3
0
0
1
4
1966-1975
0
3
3
1
1
1
3
2
1976-1985
2
3
0
0
2
1
0
1
1986-1995
0
0
2
1
1
3
1
2
1996-2005
3
1
1
2
2
1
2
0
2006-2011
2
0
2
0
6
0
2
0
жалпы
10
16
14
14
18
8
10
13
Кесте 11 - де Ақтөбе станциясындағы онжылдықтар ... ... ... қыс ... ауа температурасының ірі аномалиялары көрсетілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 2005 ... ... ал оң ... ... - 2011 ... аралығында көп болғанын көруге болады.
Ақтөбе станциясындағы онжылдықтар бойынша орташа айлық ... ... ауа ... ірі ... көрсетілген. Онжылдықтар бойынша ауа температурасының теріс аномалиялар және де оң таңбалы ... ... Бұл ... бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 2005 жылдар аралығында, ал оң ... ... 1936 - 2011 ... ... көп ... ... ... Теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 2005 жылдары ... ... ... ... онжылдықтар бойынша орташа айлық жаз мезгіліндегі ауа температурасының ірі аномалиялары көрсетілген. Онжылдықтар бойынша ауа ... ... ... және де оң таңбалы аномалияры берілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1946 - 2005 жылдар аралығында, ал оң ... ... 1936 - 2011 ... аралығында көп болғанын көруге болады.
Ақтөбе станциясындағы онжылдықтар ... ... ... күз ... ауа ... ірі ... көрсетілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 1995 жылдар аралығында, ал оң таңбалы аномалиялар 1936 - 2011 ... ... көп ... ... ... Атырау станциясындағы онжылдықтар бойынша ауа температурасының ірі аномалиялары берілген (кесте 12).
Кесте 12
Атырау станциясындағы онжылдықтар бойынша ауа температурасының ірі аномалиялары
Жылдар
қыс
көктем
жаз
күз
n+
n-
n+
n-
n+
n-
n+
n-
1936-1945
0
3
1
3
1
1
0
2
1946-1955
1
4
1
6
3
2
0
2
1956-1965
0
2
2
4
0
2
1
3
1966-1975
0
3
3
0
1
2
3
2
1976-1985
1
2
1
1
2
2
0
2
1986-1995
0
1
3
1
0
1
2
1
1996-2005
3
1
4
3
3
1
5
0
2006-2011
2
1
1
0
8
0
3
0
жалпы
7
17
16
18
18
11
14
12
Кесте 12 - де ... ... ... ... ... ... қыс ... ауа температурасының ірі аномалиялары көрсетілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 2011 жылдар аралығында, ал оң таңбалы аномалиялар 1946 - 2011 ... ... көп ... ... болады.
Атырау станциясындағы онжылдықтар бойынша орташа айлық көктем мезгіліндегі ауа температурасының ірі аномалиялары көрсетілген. Бұл кесте бойынша теріс таңбалы ... 1936 - 2005 ... ... ал оң ... ... 1936 - 2011 ... ... көп болғанын көруге болады.
Атырау станциясындағы онжылдықтар бойынша орташа айлық жаз ... ауа ... ірі ... ... Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 2005 жылдар аралығында, ал оң ... ... 1936 - 2011 ... аралығында көп болғанын көруге болады.
Атырау станциясындағы онжылдықтар бойынша орташа айлық күз мезгіліндегі ауа ... ірі ... ... Бұл кесте бойынша теріс таңбалы аномалиялар 1936 - 1995 ... ... ал оң ... аномалиялар 1956 - 2011 жылдар аралығында көп болғанын көруге болады.
5. Жыл мезгілдері бойынша экстремальды суық және жылы ... ... ... ... суық және жылы ... анықтау үшін берілген үш станцияның 75 % - да ауа температураларының ірі ... 1,5 σ ... ... ... кіші ... алу ... ... Қазақстандағы экстремалды суық және жылы қысқы айларды көруге болады (кесте 13).
Кесте 13
Батыс Қазақстан бойынша экстремалды суық және жылы ... ... ... ... 13 - те ... Қазақстан бойынша қыс мезгіліндегі экстремалды суық және экстремалды жылы айлар көрсетілген. Станцияларда экстремалды суық қаңтар, ... ... ... ... 1950, ... 1954, 1956, 1938, 1959, 1984, 2002 ... ... ал экстремалды жылы айлар 1946, 2000, 2007, 2010 жылдары бақыланған.
Кестеден Батыс Қазақстандағы экстремалды суық және жылы ... ... ... ... ... ... 14
Батыс Қазақстан бойынша экстремалды суық және жылы көктемгі айлар
Экстремалды суық
экстремалды жылы
жылдар
айлар
жылдар
айлар
1960
наурыз
1944
наурыз
1942
сәуір
1962
наурыз
1952
сәуір
1990
наурыз
1987
сәуір
2008
наурыз
1951
сәуір
1975
сәуір
1995
сәуір
Кесте 14 - те ... ... ... көктем мезгіліндегі экстремалды суық және экстремалды жылы айлар көрсетілген. Станцияларда экстремалды суық айлар наурыз бен ... 1960, 1942, 1952, 1987 ... ал ... жылы ... 1944, 1962, 2008 жылдары көрсетілген.
Кестеден Батыс Қазақстандағы экстремалды суық және жылы жазғы айларды көруге болады (кесте 15).
Кесте 15
Батыс ... ... ... суық және жылы жазғы айлар
Экстремалды суық
экстремалды жылы
жылдар
айлар
жылдар
айлар
2003
маусым
1948
маусым
1946
шілде
1998
маусым
1968
шілде
2010
маусым
2010
шілде
2011
шілде
1940
тамыз
1953
тамыз
2007
тамыз
2010
тамыз
Кесте 15 - те Батыс Қазақстан бойынша жазғы мезгіліндегі экстремалды суық және ... жылы ... ... Станцияларда экстремалды суық айлар маусым мен шілде айларының 1946, 1968, 2003 жылдары, ал ... жылы ... 1948, 1998, 1953, 2007, 2010 ... ... Батыс Қазақстандағы экстремалды суық және жылы күзгі айларды көруге болады (кесте 16).
Кесте 16
Батыс Қазақстан бойынша экстремалды суық және жылы ... ... ... ... 16 - да Батыс Қазақстан бойынша күз мезгіліндегі экстремалды суық және ... жылы ... ... ... экстремалды суық айлар қыркүйек пен қараша айларының аралығында, 1956, 1958, 1973, 1976 ... ... ... жылы айлар 1937, 1957, 1974, 1991, 1997 ,2010 ... ... М.Х. ... ... жыл ... ... ... циркуляция формалары
Атмосфера циркуляция формасы дегеніміз - ол циркуляцияның ... ... ... уақыт аралығы.
Зональды батыс циркуляция (Ш) полярлы бассейнінде суықтың ошағы мен субтропикалық ендіктерде жылудың ошағының бар ... ... ... мен ... арасындағы температуралық градиент күшейген, абсолютті және салыстырмалы топография карталары изогипстерінің орналасуы негізінен зональды, ол полюстарда суықтың ... және ... ... ... алып ... ... ... шығыс формасы (Е) - ендік аралық процесстер құрлық үстінде туындайды, ал ... ... ... ... ... ... ... биіктік жота Ресейдің европалық территориясы мен Кавказды алып орналасады, батыс пен шығысқа қарай терең жыралар ... ... бұл ... ... ... көп ... ауа температурасының теріс таңбалы аномалиялары бақыланады.
Меридиональды циркуляция (С) - күшті биіктік жота шығыс ... алып ... ... ... Европаға жылжиды. Ресейдің Европалық территориясы мен Кавказда жыра, ал Қазақстан территориясында әлсіз көрінген екінші биіктік ... ... ... ... оң ... ... ... жазда қатты құрғақшылықтар болуы мүмкін. Қазақстанда Оңтүстік циклонның шығуы байқалады. Бірақ, ... ... ... ... болады.
Қазақстан территориясындағы циркуляция формаларын М.Х. Байдал бірінші болып зерттеген . Өзінің еңбектерінде ол жоғары фронтальды аумақтың ендіктік ... ... ... процесстердің кейбір ерекшеліктерін қарастырды. Кейіннен ол бірінші нағыз ... ... ... циркуляция кезінде жоталар мен жыралар осьтерінің орналасу ерекшеліктерін көрсетті және Қазақстан территориясы бойынша температура мәндерінің таралу ерекшеліктерін айқындады.
Кестеде М. Х. ... ... ... температуралы қысқы айлардағы циркуляция формалары берілген (кесте 17).
Кесте 17
М. Х. Байдал бойынша экстремальды температураның қысқы айлардағы циркуляция формалары
Жылдар
экстремалды суық
экстремалды жылы
циркуляция ... ... - ... - ... - 1965
9
11
11
39
28
23
1966 - 1975
17
48
25
20
3
8
1976 - 1985
12
32
47
0
0
0
1986 - ... - ... - ... 17 - де М. Х. ... бойынша экстремальды температураның қысқы айлардағы циркуляция формалары көрсетілген. ... ... суық ... Е ... формасының басым болғаны, яғни мәні 207 - ге тең болған. Ал экстремалды жылы айларда Ш ... ... ... ... Мәні 225 - ке тең ... М. Х. ... бойынша экстремальды температуралы көктемгі айлардағы циркуляция формалары ... ... ... 18
М. Х. Байдал бойынша экстремальды температураның көктемгі айлардағы циркуляция формалары
Жылдар
экстремалды суық
экстремалды жылы
циркуляция формалары
циркуляция формалары
Ш
Е
С
Ш
Е
С
1936 - ... - ... - ... - ... - 1985
8
25
29
29
63
60
1986 - 1995
4
27
30
21
16
24
1996 - 2005
0
0
0
66
1
16
2006 - 2011
0
0
0
28
13
20
жалпы
118
165
238
195
157
189
Кесте 18 -де М.Х. Байдал боынша арнайы экстремалды суық және де ... жылы ... ... ... көруге болады, бақылау анализі бойынша, экстремалды суық айларда С формасы, яғни мәні 238- ге тең болған. Ал ... жылы да Ш ... ... ... ... Мәні 195 - ке тең ... М. Х. Байдал бойынша экстремальды температуралы жазғы айлардағы циркуляция формалары берілген (кесте 19).
Кесте 19
М. Х. Байдал бойынша экстремальды ... ... ... циркуляция формалары
Жылдар
экстремалды суық
экстремалды жылы
циркуляция формалары
циркуляция формалары
Ш
Е
С
Ш
Е
С
1936 - ... - ... - ... - 1975
30
26
67
10
13
8
1976 - 1985
29
26
67
14
22
25
1986 - 1995
27
21
45
25
47
18
1996 - 2005
11
3
16
26
24
11
2006 - ... 19 - -да М.Х. ... ... ... ... суық және де экстремалды жылы жаз мезгілінің мәндерін көруге ... ... ... ... экстремалды суық айларда С формасы басым болып, мәні 288 - ге, ал ... жылы ... Е ... ... ... бақыланған. Яғни Е мәні 229 - ға тең болған.
Кестеде М.Х. Байдал бойынша экстремальды температуралы ... ... ... ... ... ... 20).
Кесте 20
М. Х. Байдал бойынша экстремальды температураның күзгі айлардағы циркуляция формалары
Жылдар
экстремалды суық
экстремалды ... ... ... - ... 20 - ның ... - ... - ... - 1975
9
6
15
37
41
21
1976 - 1985
10
12
40
0
6
24
1986 - 1995
18
12
30
24
13
24
1996 - 2005
8
5
17
33
35
85
2006 - ... 18 -де М.Х. ... ... экстремалды суық және экстремалды жылы айлардың күз мезгілінің мәндері берілген, бақылау анализі бойынша, экстремалды суық және ... жылы ... ... С ... ... ... ... ... ... ... суықта С мәні 289 - ға, ал ... ... С ... 233 - ке тең ... Сонымен зональды батыс циркуляция (Ш) - полюстарда суықтың ... және ... ... ыстықтарға алып келеді. Ал меридиональды циркуляцияның шығыс формасы (Е) кезінде республиканың көп бөлігінде ауа ... ... ... ... ... С ... кезінде Республикада температураның оң таңбалы аномалиялары бақыланады, жазда қатты құрғақшылықтар болуы мүмкін. Қазақстанда Оңтүстік циклонның шығуы ... ... ... ... сипаты басым болады.
5.2. Жинақы - кинетамикалық карта бойынша синоптикалық талдау
Жинақы ... ... деп ... мен антициклонның орталықтары және траекториялары көрсетілген карта. Циклон дегеніміз атмосфераның қысымы төменгі аймағы. Атмосфера әрекетінің орталықтарының бірі.
Циклонда ауа ... ... ... ... артады. Солтүстік жарты шарда сағат тілінің айналу бағытына қарсы, Оңтүстік жарты шарда сағат тілі бағытымен қозғалады. Циклондар - ... ... ... ... ... атмосфераның құйынды қозғалуы. Циклондар облысы едәуір кеңістікті, кейде бірнеше мың квадрат километрлік алапты қамтиды. Жердің өз осінде айналғанда қысымның әр ... ... ... орталыққа карай ағылған ауа массалары Солтүстік жарты шарда оңға қарай, ал Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды да, ... ... ... ... ... ... сағатына 35 км шамасында болады. Батыс Еуропа мемлекеттері мен бұрынғы КСРО елдеріне олар ... ... ... келеді, ал оның жылжуы оңтүстік - батыс және батыс бағыттардан болып тұрады. ... ауа ... көп әсер ... де, ... ... ... ... мен жауын - шашынды ала жүреді. Циклондар орталығы өткеннен кейін барометрлік қысым жоғарылайды да, жаңбырлы ауа райы ашық күндермен ... ... ... ... ... ... ... жазда төмендейді де, ал соңғы жағында керісінше болады.
Антициклон (грекше anti - қарсы, cyclon - ... ... ... ... ... ... қысымы жоғары аймақ, яғни жоғарғы қысым жүйесі. Қысым орталығынан шетіне қарай төмендей береді. Соған сәйкес жел ... ... ... ... және ... өз осінің айналуының ықпалымен Солтүстік жарты шарда оңға, Оңтүстік жарты шарда солға қарай бұрыла соғады. ... ... ... шығыстан Сібір анициклоны тараса, жазда батыстан Азор антициклоны әсерін тигізеді. Құрлық үстіндегі ... ... ... ... ауа райы ... және оның ... жылы ауа ... қалыптасып, жазда будақ бұлттар, қыста қатпарлы бұлттар бақыланады.
2 - 6.01.2007 жыл аралығындағы жинақы - ... ... ... бойынша циклондық құрылымның жүрісі Орта Атлант жотасында, яғни Азор аралдары маңында басталып, Солтүстік ... ... ... ... ... аралдар маңында дамып, Скандинавия түбегінен, Ақ теңіз аймағына дейін жетті. Келесі кұрылым Лабрадор түбегі аймағынан дамып, Гренландия аралына жақындап, ... және де ... ... ортасынан, Исландия аралының батыс бөлігіне дейін жетті. Содан кейінгі байқалған циклон Баффинов Жері аралынан Баффин теңізіне дейін тарап, ары ... ... ... мен ... ... түйіскен жеріне жетті. Келесі циклондық құрылым Қара теңізден басталып, Лаптевтер ... ... ... ... одан ... теңізінде Алеут аралдары маңында дамыды. Бақыланған келесі циклондық құрылым Монғолия жерінен дамып, Үлкен Хинган тау ... ... ... теңізіне жетіп, Каспий теңізі жағалауларында және Балгария жерінен Орта теңізге дейін дамыды. Ал ... ... ... ... ... - батыс маңынан басталып, Бискай шығанағынан, Испанияға жетті. Келесі антициклондық құрылым Франц Иосиф жерінен, Солтүстік Жер аралы ... ... ... ... - ... шамамен Беринг теңізінен Охот теңізіне дейін дамыды. Содан кейінгі антициклон Қазақстанның оңтүстік бөлігінен бастап, Балхаш көлі ... ... ... ... - Черешхов жазықтығында дамыды. Келесі бақыланған құрылым антициклоны Эльбрус тау жотасынан басталып, Шығыс Европа жазықтығына жетті.
7. - ... жыл ... ... - ... ... ... бойынша циклондық құрылымның жүрісі Лабрадор ағыны бойымен Солтүстік Америка шұңқырында дамыған. Келесі циклон Исландия ... ... ... Гренландия теңіздері арқылы Шпицберген аралдарына жетіп, Ақ теңіздің маңында дамыды. Содан кейінгі бақыланған циклон ... ... ... Куриль аралдары арқылы Петропавловск - Камчаткаға жетіп, Жапон аралдары маңында және Арал ... ... ... Ал ... құрылым Орта Атлант жотасында дамып, Атлас тауы ... Орта ... ... ... мен ... ... Орта теңуз бөлігінде дамыды. Келесі бақыланған антициклон Кавказ тауларында ... ... Орта ... ... Байкал сыртына жетіп, Алтай тауларында және Хуанхэ өзені бойында дамыды.
12 - 18.01.2007 жыл аралығындағы жинақы - ... ... ... ... ... құрылымның жүрісі Лабродор шұңқырынан бастаоһлып, Солтүстік Атлант мұхитында және ... ... ... ... ... Ұлыбритания аралдары маңынан басталып, Норвегия теңізі арқылы, ... ... ... ... ... жазығына жетті. Содан кейінгі бақыланған циклондық құрылым Балтық теңізі маңынан басталып (Санкт - Петербург) ... ... ... ... бақыланған циклондық құрылым Шығыс Европа жазығының солтүстік бөлігінен басталып, Жаңа Жер ... ... ... ... ... ... маңында дамыды. Кейінгісі Трипалиден басталып, Орта теңіз арқылы Кипр аралына жетті. Ал ... ... ... ... ... ... ... Кавказ тауларында бақыланды. Содан кейінгі бақыланған антициклон Альпі тауларынан басталып, Батыс Европа ... және ... ... ... ... арқылы Атлас тауларына, ал Гибралтар бұғазы арқылы Периней түбегіне жетті. Келесі бақыланған антициклонды құрылымының жүрісі Солтүстік Америка шұңқырында, Солтүстік Мұзды ... ... тау ... ... - 22.01.2007 жыл аралығындағы жинақы - ... ... ... бойынша циклондық құрылымның жүрісі Лабрадор түбегінде, Лабрадор шұңқырынада, Ұлыбритания аралдарында, Скандинавия түбегінде, Эстония территориясында, Скандинавия ... яғни ... ... ... ... ... жетіп, Орал тауларында дамыды. Келесі бақыланған циклон Орал ... ... ... ... ... ... ... Баффин теңізінде дамыды. Содан кейінгісі Камчатка түбегінде, яғни Беринг жағалауында, Суэц ... ... Ал ... ... ... ... ... Тегеранда, Периней түбегінде дамыды. Солтүстік Атлант шұңқыры мен Орта Атлант ... ... ... ... ... антициклон Гренландия аралынан басталып Исландия аралына жетіп, Солтүстік Мұзды мұхитта дамыды. Содан кеәінгі жүрісі Верхоянск жотасынан ... ... ... ... көлімен Улан - Батор аралығынан, Алтай тау жүйесіне жетті.
23 - ... жыл ... ... - ... ... ... бойынша циклондық құрылымының жүрісі Солтүстік Америка шұңқырында, Лабродор түбегі арқылы ... ... ... теңізінде, Канадалық - Арктикалық архипелагта дамыды. Келесі циклондық құрылым Гренландия аралдарынан басталып, Шбицберген аралдары ... ... ... ... Нордкин мүйісі арқылы Шбицберген аралдарына қайта таралды. Содан кейінгісі Карск теңізінен басталып, Таймыр ... ... ... ... ... ... ... Батыс Сібір жазығында, Беринг теңізінде Алеутск аралдары ... ... ... ... Жапон теңізінен басталып, Солтүстік - батыс шұңқырында дамыды. Содан ... ... ... ... ... ... ... Европа жазықтығында, Орта Сібір үстіртінде және Альпі таулары мен Атлас тауларында дамыды. Ал антициклондық құрылымның жүрісі Атлант мұхитында, Ирландия ... ... ... - ... ... дамыған. Келесі антициклон Анадыр бұғазында, Охот теңізі жағалауында, Алтай тауларында, Гоби шөлінде және Батыс Сібір жазықтығында, Кавказ тауларында дамыды.
29.01 - ... жыл ... ... - ... ... ... ... циклондық құрылымның жүрісі Солтүстік Америка шұңқырында, Лабродор түбегінде, Гренландия аралының оңтүстік бөлігі ... ... ... және ... ... дамыды. Келесі циклон Куриль аралдары маңында, Жапон теңізі жағалауында, Мурьев Амур түбегі арқылы Үлкен Хинган тауында, Лаптевых теңізі ... ... Орта ... ... ... Татар бұғазына жетіп, Батыс Сібір жазықтығында дамыды. Содан Шығыс Европа жазығынан, Орал тауларында, Скандинавия түбегінде, Шығыс ... ... ... одан ... Европа территориясынан, Шығыс Европа жазықтығы арқылы Каспий жағалауына ... ... ... циклон Кипр аралы маңынан, Жерорта теңізі арқылы Арабия түбегіне дамыды. Ал ... ... ... ... ... Иран ... Атлант мұхитында, яғни Ұлыбритания аралдарында, Солтүстік Америка шұңқырында және ... ... ... ... антициклондық құрылым Охот теңізінде, Сахалин мен Куриль аралдары маңында, Ресейдің таяу шығысында, Шығыс Сібір территориясында, ... көлі ... ... жеріне және Шығыс Алтай тауларында дамыды.
Қорытынды
Ауа температурасы -- атмосфераның жылулық ... ... ... ... ... ... ... 1936 - 2011 жылдар аралығында Батыс Қазақстандағы жылы және суық мерзімдердегі ауа ... ... ... график тұрғызылып, талданды, ауа температурасының аномалиялары, оң және ... ... ... ... ... ауа ... ... жағдайлар саны, ауа температурасының аномалияларының уақыттық жүрісіне график тұрғызылып, ... және ауа ... ... ... ... ... ... ассимерия , экцесс, варияция) қарастырылды.
1. Ауа температурасының уақыттық жүрісінде қарастырылған станциялар бойынша 75 жыл ішінде ауа температурасының ... мәні ... ... ... ... ... (26,3 ... себебі, физика - географиялық жағдайына байланысты. Атырау станцисы теңіздің жағасында орналасқан және жылы ... ... ... Ал ... ... мәні Орал ... ... айына (- 0,2 градус) сәйкес келеді. Себебі, Орал станциясы таулы ауданда орналасқандықтан ауа температурасы төмен ... ... Ауа ... ... ... Ауа температурасының оң және теріс аномалиялар жағдайларын қарастырдық. Оң таңбалы аномалиялар санының максималды мәні Орал станциясында ... ... ... Оның мәні 50 тең. Ал ... мәні Атырау станциясында, маусым мен шілде айларында байқалған. Олардың мәні 32 - ге тең. Ал ... ... ... ... ... мәні ... ... байқалған. Оның мәні 44 -ке тең ... ал ... мәні Орал ... ... мәні 26 - ға тең. Ал ... санын қарайтын болсақ, мамыр айында ең көп аномалиялар саны байқалған.
3. Ауа температурасының ... ... ... ... мәндерін бір - бірінен айырмашылығы қатты үлкен емес. Максималды мәні Атырау станциясында 4,6 тең болған, минималды мәні де ... ... ... 1,6 тең ... ... ... бойынша: егер де процесс оның ағынына аз әсер ... ... ... ... өтетін болса, онда бұл процесс таралудың қалыпты заңына бағынады. Ауа температурасына көпжылдық бақылауларды көптеген тәуелсіз факторлардың әсерінен пайда болатын кездейсоқ шама ... ... ... ... станциясында максималды мән тамыз айында,мәні 0,6 тең. Ал минималды мән ... ... мәні ... 0,9 тең. Орал станциясында максималды мән тамыз айында, мәні 0,6 тең, минималды мән қазан айында, мәні минус 0,6 тең. Атырау ... ... ... ... мен ... ... ... 0,6 тең. Ал минималды мән қазан мен желтоқсан ... ... ... 0,6 тең. ... ... ... ... айында ассиметрия таралуы күшті болған. Қазан айында керісінше, әлсіз таралу бақыланған. Орал станциясында тамыз айында күшті ассиметриялық таралу, ал қазан ... ... ... ... ... Атырау станциясында маусым айында күшті, желтоқсан айында әлсіз ассиметриялық таралу болған.
Экцесс: Ақтөбе ... ... жылы және суық ... минус 3,0 пен 2,3 аралығында ауытқыған. Ал Орал станциясында минус 3,0 пен 2,3 , Атырау станциясында минус 3,0 және 2,3 ... ... ... Сол ... ... ... Атырау станцияларында теріс таңбалы, төбелі эксцесс бақыланған.
Варияция: Ауа температурасының вариация коэффиценті Ақтөбе ... ... мәні ... ... байқалған, 44,8 тең. Минималды мәні қараша айында минус 77,7 тең болған. Орал станциясында максималды мән сәуір айында, 38,9 тең. ... мәні ... ... ... 40,7 тең. ... ... максималды мәні қараша айында тең. Атырау станциясында максималды мәні қараша айында 38,9 тең. Минималды мәні ақпан айында минус 60,3 ... ... ... С.С. ... П.Ж. Қожахметов, Жалпы метеорология. 1 - бөлім. Оқу ... - ... ... ... 2005. - 102 ... А.С. ... Климат Казахстана. - Л. Гидрометиздат, 195 6. - 189 б.
3. Будыко М.И., ... ... ... - Л. Гидрометеоиздат, 1977. - 46 ... К.Я. ... , ... ... СО2 на современные изменения среднегодовой приземной температуры воздуха северного полушария // Метеорология и гидрология. - 1981. - № 11. - Б. 30 - ... Г.В. ... Об ... ... и ... ... ... Северного полушария // Метеорология и гидрология. - 1982. -№ 3. - Б. 8 - ... В.П. ... ... изменения климата в 21 веке в Северной Евразии // Метеорология и гидрология - 2004. -№7. - Б. 5 - 2 ... С.П. ... М.А. ... ... и ... Москва: Издательство Московского Университета, 1994. - 520 б.
8. Л.Т. Матвеев, Физика атмосферы. - Л.: ... 1984. 738 ... ... ... ... по ... ... Сер. 3: Многолетние данные. Вып. 18. Казахская СССР. Книга 1. -Л.: Гидрометеоиздат. 1989.- 514 б.
10. С.С. ... П.Ж. ... ... метеорология. 1 - бөлім. Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2005. - 187 б
11. М.И. Будыко, ... ... ... - Л: ... - 56 ... Е.А. ... О ... аномальности температурных полей летом в Казахстане // КазНИГМИ еңбектері. - 1987. - Вып. 96. - Б. 43 - ... С.С. ... П.Ж. ... ... метеорология. 1 - бөлім. Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2005. - 195 ... О.Е ... Л.П ... Г.Н. Чичасов Об оценке антропогенных воздействий на экологические условия Приаралья // Вест. А.Н Каз ССР, 1988. - 27 - 37 ... Е.П. ... ... и его ... - М: Знание, 1976. - 178 ... ... ... Метеорология и Гидрология 2013 №1 - 34 б.
17. М.А. ... Об ... ... ... температуры воздуха в холодноом полугодии в Казахстане // Труды КазНИГМИ, 1978,- Вып. 71, 99-105 б.
18. А.С. ... ... ... - Л.: ... 1959. - 366 б.
19. Р.К. Кожахметова, З.П. Коженкова. О ... ... ... тропосферы и нижней стратосферы над Казахстаном // Труды КазНИИ Госкомгидромета, 1984,- Вып.86, 76-81 б.
20. М.И. Будыко. Изменения климата. - ... ... 1974. - 189-216 б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер тобының планеталары3 бет
Телімдік станция7 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
XІХ-ХХ – ғасырдағы батыс философиясы3 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
XХ ғасырдағы батыс еуропа музыкасы48 бет
«Батыс-2» кешеніндегі бу қазандығының автоматтандырылуын жобалау24 бет
«Батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь