Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау


1 ІЛЕ БАЛҚАШ АЛАБЫНЫҢ ФИЗИКА ГЕОГАРФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Табиғи жағдайы
1.2 Ауа температурасы
1.2.1 Ауа ылғалдылығы
1.2.2 Атмосфералық жауын.шашын
1.3 Гидрографиясы және морфометриясы
2 БАЛҚАШ КӨЛІ ЖӘНЕ ОНЫҢ СУ ТЕҢДЕСТІГІ
2.1 Балқаш көлі
2.2 Балқаш көлінің су теңдестігі
2.3 Қапшағай бөгенінің су теңдестігі
2.4 су шаруашылығы алабының көлемі, егістіктің түрлері, су пайдалану мөлшері
2.5 Халықтар жан.саны су пайдалану мөлшері
3 ІЛЕ.БАЛҚАШ АЛАБЫНЫҢ ТРАНЫС ШЕКАРАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

3.1 ҚХР.дағы Синьцзян Ұйғыр автономиялық ауданының Іле аймағы

3.2 ҚХР (СУАР) шекаралық аймағындағы Іле өзені алабы
3.3 Қытай басылымы не дейды
3.3.1 Аспан асты еліндегі қысық көзды көршміздін қимылы қаурт
3.3.2 Еліміз қандай жағдайға дайын
ҰСЫНЫС . ПІКІРЛЕР

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге


ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

География факультеті
Құрлық гидрологиясы кафедрасы










ІЛЕ-БАЛХАШ АЙМАҒЫНЫҢ СУ РЕСУРСТАРЫН БАҒАЛАУ

Орындаушы: 1 курс магистрант Құрманғазы Е.
Қабылдаған: г.ғ.д., профессор
Достай Ж.Д.




Алматы, 2011

МАЗМҰНЫ

1
Іле балқаш алабының физика геогарфиялық сипаттамасы
3
1.1
Табиғи жағдайы
3
1.2
Ауа температурасы
4
1.2.1
Ауа ылғалдылығы
5
1.2.2
Атмосфералық жауын-шашын
5
1.3
Гидрографиясы және морфометриясы
6
2
БАЛҚАШ КӨЛІ ЖӘНЕ ОНЫҢ СУ ТЕҢДЕСТІГІ
8
2.1
Балқаш көлі
8
2.2
Балқаш көлінің су теңдестігі
9
2.3
Қапшағай бөгенінің су теңдестігі
12
2.4
су шаруашылығы алабының көлемі, егістіктің түрлері, су пайдалану мөлшері
14
2.5
Халықтар жан-саны су пайдалану мөлшері
17
3
ІЛЕ-БАЛҚАШ АЛАБЫНЫҢ ТРАНЫС ШЕКАРАЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
20
3.1
ҚХР-дағы Синьцзян Ұйғыр автономиялық ауданының Іле аймағы
20
3.2
ҚХР (СУАР) шекаралық аймағындағы Іле өзені алабы
20
3.3
Қытай басылымы не дейды
21
3.3.1
Аспан асты еліндегі қысық көзды көршміздін қимылы қаурт
21
3.3.2
Еліміз қандай жағдайға дайын
22
ҰСЫНЫС - ПІКІРЛЕР
24
1 Іле-Балқаш алабының Физика-географиялық
сипаттамасы
1.1 Табиғи жағдайы

Балқаш Оңтүстік-Шығыс және Орталық Қазақстан шөлейттерінің орталығындағы тектоникалық қозғалыстан пайда болған қазаншұңқырда орналасқан. Ол соңғы төрттік мұздану кезеңіндегі ертедегі Балқаш-Алакөл су қоймасының бір бөлігін қамтиды. Соңғы геологиялық периодта оның батыс және солтүстік-батыс жағалауының біртіндеп төмен түсуі, ал солтүстік-шығыс жағалауының көтерілуі байқалады. Соған байланысты көлдің батыс және солтүстік-батыс жағалауы ингрессиондық, ал солтүстік-шығыс бөлігінің жағалауы регрессиондық сипатта болып келеді.
Балқаш көлі үш табиғи ауданмен шекараласады. Көлге солтүстігінен Қазақтың ұсақ шоқысы және Орталық Қазақстан жазықтығы, оңтүстігінен Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның құмды жазықтығы келіп тіреледі.
Балқаш көлінің су жинау алабының ауданы 413 мың км2. Алаптың көп бөлігі (353 мың км2) Қазақстанда орналасқан, Іле өзенінің жоғарғы бөлігі Қытай Халық Республикасында жатыр. Алакөл жүйесі көлдерінен бөліп тұратын су айрығы сызығы биіктігі 400 м болып келетін Балқаш және Сасықкөл көлдерінің арасынан өтеді.
Балқаш көлі алабының орографиясы күрделілігімен ерекшеленеді. Оның территориясын биік тау жүйелері, аласа таулар және Балқаш маңы құмдары алып жатыр. Біз қарастырып отырған Балқаш көлінің маңы жазықтығын негізгі үш ауданға бөлуге болады: 1) Солтүстік Балқаш маңы,
2) Оңтүстік Балқаш маңы және 3) Оңтүстік-Батыс Балқаш.
Солтүстік Балқаш маңы Қазақ ұсақ шоқысының оңтүстік шетін қамтиды. Оның орташа биіктігі 400-450 м. Рельефі негізінен жазықтық болып келеді, жекелеген тік шыңды төбелер, жоталар кездеседі, қысқа аңғарлы жазда құрғап қалатын арналармен тілімделген.
Оңтүстік Балқаш еңістігі төмен (0,03) аккумулятивтік шөгінді түріндегі жазықтық болып келеді. Бұл жер құм массивтерінің кең таралуымен ерекшеленеді.
Балқаштың оңтүстік-батыс бөлігін кең ауқымды Іле өзенінің атырауы (ауданы шамамен 8000 км2) алып жатыр. Атыраудың сол жағын ертедегі Іле өзенінің атырауынан қалған құрғақ арналармен тілімделген Бақанас атты сазды-құмдауыт тақыр алып жатыр.
Балқаш ойпатының территориясы құрғақ, тым континентальді. Жылдық жауын-шашын мөлшері орташа есеппен 150-200 мм-ден аспайды. Өсімдігі шөлейтті аймаққа тән болып келеді.
Алаптағы өзендер ағындысы негізінен Тянь-Шан тауларының және тауалды зоналарынан және аздап Қазақ ұсақ шоқысының беткейлерінен қалыптасады. Балқаш маңы жазықтығы (әсіресе Оңтүстік Балқаш) - ағынды қалыптаспайтын аудан болып табылады.
Солтүстік Балқаш өзендері (Мойынты, Жәмші, Тоқырауын, Бақанас, Аягөз) қар суымен қоректенетін өзендер типіне жатады. Тянь-Шан тауларынан басталатын өзендер (Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі) қар-мұз және жаңбыр суларымен қоректенеді.
Балқаш көлінің географиялық орнының ерекшелігі оның тым континентальді және құрғақ климатты болып келуінде.

1.2 Ауа температурасы

\ Орташа жылдық ауа температурасы көлдің батыс жағалауында 7,0 оС-тан көлдің шығысында 5,3 оС-қа дейін өзгереді. Қаңтар айының орташа температурасы минус 13-16 оС, ал шілде айында орташа алғанда плюс 24-25 оС шамасында болып келеді [1].
Абсолюттік миннимал температура көлдің орталық бөлігінде ( 40 оС) және солтүстік жағалауында ( 46 оС) байқалады. Ауа температурасының абсолюттік максимал шамасы көлдің шығысынан батысына қарай 41-ден 45 оС-қа дейін өзгереді.
Қазан және қараша айларында ауа температурасының күрт төмендеуі тән (8-9 оС-қа), мұндай жағдай сотүстіктік салқын ауаның енуімен және сібір антициклоны тармағының дамуымен байланысты. Қыс мезгілінде антициклондық ауа райында орташа ауа температурасы 30 оС-қа (орташа есеппен бір айда бір күн), ал қысы қатал жылдары 40 оС-қа дейін төмендейді (1-кесте).

Кесте 1 - Орташа, максимал және минимал айлық және жылдық ауа температурасы (град.)

I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Жыл
ст. Балқаш
-15,2
-13,5
-5,3
7,1
16,0
21,8
24,2
22,2
15,3
6,2
-3,6
-11,9
5,3
-10,1
-7,3
2,2
11,3
19,2
25,1
27,0
24,6
18,4
1,1
0,6
-6,0
6,8
-19,1
21,4
11,8
4,0
11,8
18,2
21,0
18,3
12,0
3,1
-10,5
-19,6
3,8
Алғазы аралы
-15,2
-13,5
-4,5
6,9
15,8
22,1
24,3
22,8
16,2
7,6
-1,8
-10,8
5,8
-9,2
-7,8
1,2
10,1
18,2
25,1
26,8
24,8
19,2
12,1
2,3
-7,4
7,7
-19,6
-20,5
-11,2
2,8
11,4
18,7
21,9
19,6
14,4
4,7
-9,1
-17,3
4,4
ст. Құйған
-13,7
-11,4
-2,0
9,1
17,2
22,5
24,4
22,1
15,4
7,2
-2,0
-9,6
6,6
-7,2
-4,6
-3,8
13,0
19,9
25,6
27,0
24,1
18,8
12,1
1,6
-2,2
8,9
-19,0
-26,3
-8,6
5,1
13,5
19,3
21,6
19,0
12,6
5,1
-9,6
-20,9
5,1

Тұрғылықты суық орташа алғанда қарашаның ортасында-желтоқсанның басында орнайды және наурыздың ортасына дейін сақталады. Суық мезгілдің орташа тұру ұзақтығы (орташа тәуліктік температурасы 0 0С-тан төмен күндер) 85 - 112 күнді құрайды.
Қыс айларында оңтүстіктен жылы ауа массасының енуіне байланысты (С типті циркуляция) күндізгі температура 10-15 0С-қа көтеріліп, жылымықтардың орнауы мүмкін.
Суық мезгілдің орташа ұзақтығы (қараша-наурыз) орташа алғанда 130-140 күнді құрайды, теріс температуралар қосындысы 1100-ден 1500 0С шамасында болып келеді.
Наурызда жылы ауа массасының енуімен және радиациялық жылыну нәтижесінде ауа температурасының жылдам көтерілуі байқалады. Соңғы көктемгі суыну (заморозки) әдетте сәуірдің екінші жартысында, жекелеген жылдары 20 ауытқумен орнауы мүмкін.
Жаз айларында (маусым-тамыз) орташа айлық ауа температурасы 22-25 0С шамасында тербеледі, ал орташа тәуліктік температура 25-35 0С-қа жетеді.
1.2.1 Ауа ылғалдылығы

Орташа жылдық абсолюттік ауа ылғалдылығы (су буының серпімділігі) 7 мб-ды құрайды. Көлдің солтүстік жағалауында ол бірнеше төмен (6,3-
6,9 мб), ал оңтүстігінде біршама жоғары (7,2-7,3 мб) болып келеді. Салыстырмалы ылғалдылық суық мезгілде (қараша-наурыз) 80%, өтпелі кезеңдерде (сәуір, қазан) 57-66%, жазда (маусым-тамыз) - 40-52%. Оның орташа жылдық шамасы - 60-66%.
Ауаның ылғал тапшылығы жыл бойы 6,4-8,3 мб шегінде өзгереді. Көлдің оңтүстік жағалауы бұдан төмендеу шамамен сипатталады.

1.2.2 Атмосфералық жауын-шашын

Көпжылдық орташа жиынтық жылдық жауын-шашынның жыл ішінде таралуы және максимал және минимал айлық жауын-мөлшері 2 кестеде келтірілген.
Балқаш маңында өлшенген жылдық жиынтық жауын-шашын мөлшері 100-160 мм-ді құрайды. Суық мезгілге қарағанда жылы мезгілде жауын-шашын көбірек түседі. Ауа температурасы жоғары болып келген кезеңде әдетте жауын-шашын жаумайды. Ең жоғары жиынтық жылдық жауын-шашын мөлшері 255 мм, ал ең азы - 39 мм-ді құрайды.
Айлық жиынтық жауын-шашын мөлшерінің аумақ бойынша таралуы өте жоғары айырмашылықта болып келеді.
Кесте 2 - Көпжылдық орташа жиынтық жылдық жауын-шашынның жыл ішінде таралуы және максимал және, минимал айлық жиынтық жауын-шашын мөлшері

I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Жыл
XI- III
IV- X
ст. Балқаш
12
10
11
12
10
13
12
8
5
9
11
14
127
58
69
26
25
17
37
44
55
35
43
40
32
28
24
220
78
154
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
1
59
20
25
Алғазы аралы
11
10
10
14
17
15
15
10
4
11
14
11
142
56
86
45
29
32
34
107
42
45
58
23
40
38
19
242
65
202
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
68
14
38
ст. Құйған
9
9
13
13
15
13
8
5
4
9
13
13
124
57
67
19
28
32
37
49
38
39
26
17
28
38
27
194
83
164
1
1
1
1
0
0
0
0
0
0
1
1
73
24
28

1.3 Гидрографиясы және морфометриясы
Балқаш көліне негізінен 5 өзен құяды, олар: Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі және Аягөз. Бұлардың ішінде Іле, Қаратал, Ақсу және Лепсі өзендері сулары Тянь-Шан тауларынан, ал Аягөз өзені Тарбағатайдан және Шыңғыз тауынан қалыптасады. Іле Батыс Балқашқа, ал қалғандары Шығыс Балқашқа құяды.
Солтүстіктен Балқашқа Мойынты, Тоқырауын және Бақанас өзендері жақындайды, бірақ көлге жақындағанда сулары тартылып қалады. Тек Тоқырауын жекелеген суы мол жылдары біршама суын Балқаш көліне жеткізеді. Басқа қалған кішігірім құрғап қалатын өзендер Балқаштың оңтүстік-батыс және батыс жағалауына құяды.
Балқаштың ең ірі саласы - Іле өзені, оның үлесіне жалпы алаптың 70%-ы және алаптың жиынтық беттік ағындысының 80%-ы тиесілі. Іле өзені Балқашқа құярда ауданы 8000 км2 болатын үлкен атырау жасайды. Атырау Бақанас елді мекенінен 70 км төмен өзен үш тармаққа бөлінетін, яғни Топар, Іле және Жиделі тармақтарына бөлінетін жерден басталады.
Қазіргі кезде Іле өзенінің 90%-ға жуық суы Жиделі жүйесі арқылы Балқаш көліне жеткізіледі. Іле жүйесіне ағындының 4,6-дан 7,4%-ға жуығы және Топарға 3,2-ден 5,0%-ға келеді. Іле өзенінің атырауында көптеген көлдер мен жайылған сулар кездеседі. Мұнда Іле өзені суының бірқатар бөлігі жерге сіңуге, булануға және транспирацияға ысырап болады. С.А.Абдрасиловтың зерттеулері бойынша [7] атырауда ысырапқа ұшырайтын су көлемі жекелеген жылдары (1955 ж) 5,06 км3-ке дейін (Іле өзенінің 30%-на жуық) жетеді.
Ағындының атырауда таралуы және онда әр жылғы судың жайылуы арна торының динамикасына, Іле өзені суының және Балқаш көлінің деңгейінің көпжылдық тербелісіне тәуелді өзгеріп отырады. Осыған сәйкес өз кезегінде Іле өзені атырауының динамикасы Балқаштың су балансына және деңгейіне әсер ететіндігі көрінеді.
Қазіргі кезде Р.М. Хайдаровтың зерттеулері бойынша [1] Іле және Топар жүйелері жоғалу (отмирания), ал Жиделі жүйесі бір арна жасау стадиясында. Жалпы алғанда атырауда көлдік жүйеден арналық жүйеге көшу орын алып отыр. Сондықтан жақын жылдары Іле өзені суының жиынтық булануға жұмсалатын бөлігі кемуге тиіс [1].
Балқаш көлінің, оның батыс және шығыс бөліктерінің морфометриялық сипаттамалары 3, 4-кестелерде келтірілген.

Кесте 3 - Су деңгейі 342 м кезіндегі Балқаш көлінің морфометриялық сипаттамалары
№ р/р
Сипаттамалары
Өлшем бірлігі
Шамасы
1
Көлдің ұзындығы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
км
614
2
Максимал ені . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
км
70
3
Орташа ені . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
км
30
4
Жағалық сызықтың ұзындығы . . . . . . . . .
км
2 383
5
Су айдынының ауданы . . . . . . . . . . . . . . .
км2
18 200
6
Максимал тереңдік . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
м
26,5
7
Орташа тереңдік . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
м
5,8
8
Суының көлемі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
км3
106
9
Көл қазаншұңқырының көрсеткіші
(С.Д. Муравейский бойынша) . . . . . . . . . .
1,50

Кесте 4 - Батыс және Шығыс Балқаштың негізгі морфометриялық сипаттамалары

Көлдің бөлігі
Ұзындығы, км
Максимал ені, км
Орташа ені, км
Айдынының ауданы, км2
Макс. тереңдік, м
Орташа тереңдік
Суының көлемі
Батыс Балқаш
296
70
36
10600
11,0
4,6
48,5
Шығыс Балқаш
318
47,5
24
7600
26,5
7,6
57,5

Балқаш көлінің қазаншұңқыры созыңқылығымен және жағалық сызықтарының тілімделген болып келуімен ерекшеленеді. Сарыесик жартылай араллы тұсында көл енінің күрт тарылуынан көл екі бөлікке - батыс және шығыс бөліктерге бөлінеді. Бұл бөліктер өздерінің морфометриялық және гидрофизикалық сипаттамаларымен өзгешеленеді. 342 м су деңгейі жағдайында Ұзынарал мойнағының (ең тар жері ) ені 5-6 км-ден аспайды, ал табалдырықтың ең таяз жерлері 2,8-3,3 м болып келеді.
Көлдің бұлай екіге бөлінуі оның әсіресе суларының тұздылығының күрт өзгешеленуімен ерекшеленеді. Батыс Балқаш негізінен тұщы немесе өте төмен минералданған (су деңгейінің тербелісіне байланысты) ағынды көл болып табылады, ал Шығыс Балқаш салыстырмалы алғанда жоғары минералдануымен сипатталады



2 БАЛҚАШ КӨЛІ ЖӘНЕ ОНЫҢ СУ ТЕҢДЕСТІГІ

Біз зерттеп отырған територия аумағында 24300 ден астам көлдер мен бөгендер бар. Ауданы 1км2 асатын 109 көл, 1-50км2дейін 4көл бар (Балқаш, Алакөл, Сасықкөл, Қошқаркөл).
Қапшағай су қоймасының салынуына байлансты Балқаш өз рөлін жоғалтты. кіші- кірім өзендерқарастырылып отырған аудан бойынша бір келкі таралмаған, кіші- кірім су қоймалардың көпшілігі ірі өзендердің төменгі бөлігінде үлкен-кіші көлдердің жағалауларында орналасқан. Мысалы Іле атырау бойынша 2000 нан астам көл бар, солтүстік балқаш бойынша 40 тан астам,оңтүстік балқаш маңында тіпті жок десек болады.
Булану шығыны барлық климаттық факторларға тәуелді. Балқаш алабында булану 150мм ал оңтүстік балқаш маңында Іле алатауы баурайына дейін 350-400мм.
2.1 Балқаш көлі
Қазақстан картасындағы Балқаш көлі
Координаталары: 46°32′27″ с. е. 74°52′44″ ш. ұ.
Сурет - 1
Орналасуы: Қазақстан
Теңіз деңгейінен 340 м-де жатыр
Ұзындығы: 605 км
Ені: 9-дан 74 км дейін
Ауданы: 16,4 мың. км²
Көлемі: 112 км³
Жағасының ұзындығы: 2385км
Ең терең жері: 26 м
Орташа тереңдігі: 5,8 м
Мөлдірлігі: 1-5,5 м
Тоғандарының ауданы: 413 000 км²
Құйатын өзендері: Ілі, Қаратал, Ақсу, Лепсі, Аягөз
Ағатын өзендер: жоқ
Балқаш көлі - Қазақстандағы ең ірі көлдердің бірі. Балхаш - Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы көл. Аумағы жөнінен Каспий, Арал теңіздерінен кейінгі 3-орында. Алматы, Жамбыл, Қарағанды облыстарының шегінде, Балқаш-Алакөл ойысында, теңіз деңгейінен 340 м биіктікте жатыр. Ауданы құбылмалы: 17 -- 22 мың км[2], ұзындығы 605 км- ден астам,ені шығыс бөлігінде 9 -- 19 км, батыс бөлігінде: 74 км-ге жетеді. Суының көл шамамен 100 -- 110 км[3], Су жиналатын алабы 500 мың км[2]-ге жуық, Орташа тереңдігі 5,8 м. ең терең жері 26 м Балқаш көлі толқынды. Көлдің шығыс бөлігінде толқынның биіктігі 3-3.5 метр болады, батыс бөлігінде 2,5 метрден аспайды. Біріншісі, көлдің батыс бөлігіндегі ағыны.
Бұл ағын Іле өзенінің Балқаш көлін құяр сағасынан бастап батысқа қарай ағады, сонан кейін Мыңарал ауданында ол солтүстікке бұрылып, көлдің батыс, солтүстік-батыс және солтүстік жағалауларын бойлай Ұзынарал шығанағына жетеді. Бұл жерде су ағыны Сарыесік түбегіне келіп тіреледі де оңтүстікке, сосын оңтүстік-шығысқа қарай бұрылады, одан әрі ағын бірте-бірте бәсеңдеп, Батыс Балқаштың шығыс жағалауына келіп тоқтайды. Екіншісі - жел әсерінен болатын ағындар.
Балқаш көлінің суы Іленің құйған жерінде 0.2-0.4м, ал шығысында 10-12 м ге дейін мөлдір. Жазға қарағанда қыста анағұрлым мөлдір болады. Көл суы оңтүстік-батыс жағында ылайлы сарғыш, шығысқа қарай көк-жасыл түске енеді. Көл суының температурасы батысында 9.9 0C, шығысында 8.5 0C болады, ал қыс айларында керісінше. Судың ең жоғары температурасы шілде айында батысында 23.8 0C, ал шығысында 20.1 0C жетеді.
Балқаштың батыс бөлігі қараша айының екінші жартысында, ал шығысы желтоқсан айының аяғында қатады.
Балқаш көлі шөлейт және шөл табиғат белдемдерінде орналасқандықтан, оның климаты шұғыл континентті болып келеді. Су айдынының булануы өте жоғары. Осыған байланысты судың деңгейі тез өзгеріп отырады.

2.2 Балқаш көлінің су теңдестігі

Іле өзені Балқаш көлі алабының негізгі артериясы болып табылады, бастауын Қазақстандағы Музарт мұздықтарынан Орталық Тәңіртаудан және Текес өзені ағынынан алады, сосын Шығыс Түркістан аймағымен (ҚХР) ағады, ол жерде Күнес және Қаш өзендерімен қосылып, және қосылған жерден 250 м қайтадан Қазақстан Республикасының жеріне мол сулы өзен болып кіреді. 1011 км-де Балқаш көліне құяды. Өзеннің жалпы ұзындығы 1439 км, Қазақстан аумағында - 815 км. Іле өзені алабының жалпы ауданы - 140 мың км² (Балқаш көлі су жинайтын алабының шамамен 75%), оның ішінде 7740 км² - Қзақстан аумағында. Алаптың ағын қалыптастыратын бөлігі Қытайда орналасқан. Сулылығы және лайлылығы бойынша Іле өзенінің суы Орталық Азияның (Амудария, Сырдаррия) ең ірі өзендерінің ішінде 3 орынды алады,Сырдария өзеніне аз ғана сулылығы бойынша жол береді.
Іле өзені Балқаш-Алакөл жүйесіндегі өзендер ішіндегі ең ірісі болып табылады, оның үлесіне ағынның 79,1% келеді. Алапта қалыптасатын жер беті суларының жиынтық көлемі 28,85 км³/жыл құрайды, оның ішіндегі 22,87(79,1%) км³/жыл Іле өзені алабында қалыптасады; 5,36(18,6%) км³/жыл - шығыс тармақтарының алабында: Қаратал, Лепсі, Ақсу; 0,57(1,97%) км³/жыл - Аягөз өзені алабында; Солтүстік Балқаш маңы өзендерінің ағындысы - 0,08(0,28%) км³/жыл.
Бұл аймақтағы ең мол сулы және су жинайтын алабы бойынша үлкен Іле (салаларын қоса алғанда) және Қаратал өзендері болып табылады. Олар Балқаш көліне 95-98% беткі ағындыны береді.
Кесте 5 Балқаш көлі алабының қалпына келетін ресурстары 1969ж. дейін (қалыптасу аймағындағы ағынды)
Өзен
Ағынды көлемі, км³/жыл
Су жинайтын алаптың ауданы Ғ, км²
І. Іле өзені алабы
Қытайлық бөлігі
Текес
8,48*
27402
Қаш
4,47
8656
Кунес
2,27
4123
Өзендер, Жетісу Алатау оңтүстік беткейлерінен ағатын
1,55
-
Өзендер, Ұзынқара жотасының солтүстік беткейлерінен ағатын
0,27
-
Барлығы
17,04
Қазақстандық бөлігі
Өзендер, Жетісу Алатау оңтүстік беткейлерінен ағатын
1,15
7730
Өзендер, Ұзынқара (Кетпен) жотасының солтүстік беткейлерінен ағатын
1,58
9440
Өзендер, Іле Алатау жотасының солтүстік беткейлерінен ағатын және Шелек өзені
2,60
9880
Курты
0,39
4690
Өзендер, Шу-Іле суайрықтарынан ағатын
0,10
9440
Барлығы
5,83
Іле өзені алабы бойынша барлығы
22,87
ІІ. Қаратал, Лепсі және Ақсу өзендерінің алабы
Өзендер, Жетісу Алатау солтүстік беткейлерінен ағатын
2,16
8350
Өзендер, Жетісі Алатау батыс беткейлерінен ағатын
3,20
13200
Барлығы
5,36
Тарбағатай жотасының батыс саласынан ағынды (Аягөз өзені)
0,54
-
Солтүстік Балқаш маңы өзендері
0,08
-
Барлығы
0,62
Өзендердің қалыптасу аймағындағы жиынтық ағынды
28,85
Іле өзені ағындысы - Ямате гидробекеті (орт.1950 - 1990 жж.)
11,44
Іле өзені ағындысы - Қайырған гидробекеті
12,65
Балқаш өзенінің тармағы
Іле - саға
11,85
140000
Өзендер, Жетісу Алатау және Аягөзден ағатын
3,26
47980
Барлығы
15,11
413000

Іле (қытайша Или, қырғызша Іле) үш тарамнан тұрады: Текес, Қаш және Күнес; олардың біріншісі ең негізгі, Мұзтау жотасынан басталып, Күнеске қосылғанша, шығысқа қарай ағады. Олардың барлығы қосылған соң, Іле батысқа бағыт алады, Қытайдың Іле облысы мен үлкен қала Құлжаны сумен қамтамасыз етеді.Өзенге өзінің жолында, Қазақстан жерінде, көптеген тармақтар құйылады, әсіресе сол жақтан - Шарын, Шелек, Есік, Талғар, Қаскелен, Үлкен және Кіші Алматы, Құрты. Оң жақтан бірнеше тармақтар құылады және олар шағын ғана. Іле өзенінің Қапшағай қаласынан төмен орташа көпжылдық су шығыны 478 м³/с құрайды. Қапшағай су қоймасын салынғанға дейін ең жоғары су өтімі 2449 м³/с жеткен (тамыз 1924 жыл), ал ең төменгі су өтімі - 137 м³/с (28 қаңтар, 1925 жыл). Ал вегетациялық кезеңде (маусым - қыркүйек) су өтімі - 637 м³/с, басқа уақыттарда - 312 м³/с.
Іле өзенінің ең ірі тармағы ұзындығы 393 км шарын өзені. Ол өзінің бастауын мұздықтары жоқ Кетмен жоталарының оңтүстік беткейлерінен алады. Орташа жылдық су өтімі - 35,6 м³/с.
Көлемі бойынша екінші сол жақ тармағы - Шелек өзені, күшті мұздықтарымен және мәңгі қарларымен Күнгей Алатауындағы Талғар таулы торабынан алады. Бұл өзен Іле және Күнгей Алатауының суын жинап, Ілеге 32 м³/с ағындысын береді, бірақ судың көп бөлігі суаруға жұмсалады. Келесі сол жақ тармақтары Есік, Талғар, Қаскелен, Үлкен және Кіші Алматымен және т.б., оларда мұздықтар және қарлармен қоректенеді, ағындысы өте үлкен емес, судың едәуір бөлігі сурау және сумен жабдықтауға алынады. Іле өзеніне сол жақ бөлігінен мол сулы тармақ Қаш (Батыс Қытай) және Борохудзир, Харгос және Үсек аз сулы өзендері құяды, олар мұздықтармен қоректенеді.
Құрты өзенінің құйылуынан кейін және сағаға дейін, Іле өзені беткі қоректену болмайды және булану мен фильтрацияға көп су жоғалтады.
Өзеннің ең жоғары деңгейі шілдеде, ең төменгісі желтоқсанда байқалады. Орташа көпжылдық деңгейдің тербелісі 1,5 м жетеді, абсолюттік - 3,45 м. Іле өзенінің бастауындағы ені 150 м дейін, сағаларында 1 км дейін.
Өзендегі су Қапшағай су қоймасына дейін лайлы, әсіресе жазда. Шілдеде секундтағы су өтімінде 1 м³-тегі жүзбе тасындылар 118 кг дейін, ал желтоқсанда - ... жалғасы







Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өндірістік кәсіпорындардың Каспий маңы өлкесіне антпропогенді әсері83 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Октябрьск мұнай кен орны89 бет
ҚР Арал аймағындағы қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды пайдалануды құқықтық және халықаралық деңгейде реттеу99 бет
Су ресурстарының экологиялық мәселелері4 бет
Судың экологиялық проблемалары5 бет
"Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы."16 бет
"Табиғи, ілеспе газдар, оларды тазалау тәсілдері және қолданылуы" пәні бойынша лабораториялық жұмыстар27 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
Іле Алатау мемлекеттік ұлттық табиғи бағында дәрі жеміс-жидек өсімдіктерін тиімді пайдалану57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь