Кадмийге сезімтал CHLAMYDOMONAS REINHARDTII мутантты штамдарын алу және оларды қолдану

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Ауыр металлдар және олардың тірі организмдерге әсері
1.2 Су экожүйелерінің мониторингі
1.3 Су экожүйелерін зерттеудегі жасыл микробалдырлардың рөлі
1.4 Жасыл микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii . әр түрлі поллютанттардың токсикалығын бағалау үшін модельді объект
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Зерттеу объектiлерi
2.2 Зерттеу әдістері
2.2.1 Микробалдырларды әртүрлі жарықтандыру және қоректену жағдайларында дақылдау
2.2.2 Микробалдыр клеткаларын сандық есептеу әдістері
2.2.3 Мутантты штамдар алу бойынша тәжірибе қою әдістемесі
2.2.4 Кадмийге сезімтал микробалдырлардың селекциясы
2.2.5 Биотестілеу әдісі
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
3.1 Ультракүлгін сәулесі көмегімен Chlamydomonas reinhardtii мутант штамдарын алу
3.1.1 УК жарықпен сәулелендіргеннен кейін клеткалардың тіршілігін сақтап қалуы
3.1.2 Клеткалардың мутабильділігі
3.2 Микробалдырлардың табиғи және мутантты штамдарына кадмий ионына сезімтал штамдарды бөліп алу
3.3 Chlamydomonas reinhardtii CC.124 мутантты штамы көмегімен су экожүйелерінің күйін биотестілеу үшін микробалдырлар штамдарын қолдану
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Біздің еліміз экономикалық жағынан қарқынды дамығаныменен, қоршаған ортаны қорғау және экология мәселелері өзекті проблемалар тудырып отыр. Кейбір су қоймалары құрамында органикалық заттар және токсикалық элементтер мен ауыр металдар иондарының жоғары концентрациялары бар болғандықтан адам денсаулығы мен табиғатқа қауіп төндіру үстінде. Көптеген тұрмыстық, өндірістік және ауылшаруашылық ағынды сулары ешқандай тазартусыз ашық су қоймаларына ағызылып жіберілуде [1]. Осыған байланысты су экожүйелерінің ластану деңгейлерін анықтауға қолданылатын жаңа әдістерді өңдеу мәселелері өзекті болып отыр.
Ластанған суларды қайта қалпына келтіру үшін, алдымен ластану дәрежесін, ластаушы заттардың токсикалығын тексерген жөн. Қазіргі уақытта ластаушы заттардың токсикалығын тексеруде биологиялық әдісті қолдану қолға алынып отыр, осыған байланысты қазіргі уақытта биотестілеу үшін ыңғайлы тест-объект табу немесе құрастыру өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Гидробионттарды қолдана отырып ағын сулар токсикалығын бақылауға, биотестілеуді ластанып жатқан табиғи сулар токсикалығын бағалау, экстракттар, жуындылар мен орталар токсикалығын санитарлы-гигиеналық мақсатта жылдамдатылған бағалау, зертханалық мақсаттарда химиялық анализ жүргізу үшін қолдануға болады.
Микробалдырлардың фотосинтетикалық аппараттары әр түрлі ластағыш заттарға сезімтал келеді және олардың әсеріне басқалардан бұрын жауап береді. Люминесцентті әдіс арқылы анықталатын фототрофты микроорганизмдер клеткаларының пигментті аппараты белсенділігінің өзгеруі фототрофты микроорганизмдердің жалпы физиологиялық жағдайы мен олар тіршілік ететін ортаның жағдайының көрсеткіші қызметін атқаруы мүмкін. Сол себепті әртүрлі поллютанттармен ластанған су экожүйелерін тестілеу үшін микробалдырларды қолдану химиялық анализге қарағанда жылдам болып табылады [2]. Осыған байланысты биоиндикациялау үшін тест-жүйелер құрастыру өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Жұмыстың мақсаты: Индуцирленген мутагенез әдісімен Chlamydomonas reinhardtii СС-124 жасыл микробалдырының кадмий иондарына сезімтал пигменттік мутантты штаммдарын алу және олардың ластанған су экожүйесінің жағдайын бағалаудағы мүмкіншілігін зерттеу.
Жұмыстың міндеттері:
1. УК сәулелерімен әсер ету арқылы микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii-дің пигментті мутантты штамдарын алу;
2 Жасыл микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii-дің мутант штамдарының кадмий ионына сезімталдылығын анықтау;
2. Chlamydomonas reinhardtii-дің мутант штамдарының ластанған су экожүйесінің жағдайын бағалаудағы мүмкіншілігін зерттеу;
1. Яковлев С. В., Скирдов И.В., Шевцов В.Н. и др. Биологическая очистка производственных сточных вод: Процессы, аппараты и сооружения.– М.: Стройиздат, 2007. -208 с.
2. Маторин Д.Н., Погосян С.И., Смуров А.В. Оценка качества среды инструментальными методами с использованием фототрофных организмов. – М.: Изд. Академия, 2007. - С. 243-246.
3. Коробкин В.А., Лященко Л.В., Грановский Э.И. и др. Токсикологические свойства сточных вод города Алматы // Вопросы гигиены окружающей среды. - Алматы, - 2009. -С. 45-54.
4. Филенко О.Ф. Водная токсикология. // М.: Изд. Черноголовка, - 2008. -156 с.
5. Будников Г. К. Тяжелые металлы в экологическом мониторинге водных экосистем // Соросовский образовательный журнал. -2008. -№ 5. -С. 23-29.
6. Сэджер Р., Сидорова Б.Н. Цитоплазматические гены и органеллы. –М.: изд., 1975. -С.66-70.
7. Курсанов Л.И., Комарницкий Н.А. Курс низших растений. –М.: Советская наука, 1945. -234 с.
8. Леменовский Д.А. Соединение металлов в живой природе. // Сорос. Образов. журнал. -1997. №9. -С.48-53.
9. Мурыгина В.П.Калюжный С.В. Роль нитчатых микроорганизмов в процессе пенообразования нп сооружениях очистки сточных вод.// Успехи микробиологии. -2004. т.124. № 1. -С.77-92.
10. Нетрусов А.И., Бонч-Осмоловская Е.А., Горленко В.М. и др. Экология микроорганизмов. М.: Академия, -2004. – С.272.
11. Илялитдинов А.Н. Микробиология превращеник металлов. –А.: Наука, 1984. –С.57-68.
12. Егоров А.Н., Корсак М.Н., Кроленко М.И., Влияния ионов некоторых тяжелых металлов на первичную продукцию и содержание углеводов в морской среде // Биологические науки, 1984. №5. – С. 60.
13. Определение основных характеристик природных вод. Учебно-методическое пособие / Сост. Ханхасаева С.Ц., Батоева А.А. - Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2001. - 64 с.
14. Грушко Я.М. Соединение Cr и профилактика отравление ими. –М: Медицина, 1964. -104 с.
15. Рупошев А.Р., Гарина К.П., мутагенное действие солей кадмия. // Цитология и генетика. -1976. –Т.12. №5. –С. 437-439.
16. Зайцева И.И. Экспериментальное изучение влияния тяжелых металлов на планктонные водоросли. // Ботанический журнал, 1998. №8. –С.28-32.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Бауенова М.Ө.

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
050701 - мамандығы
Алматы 2013
Қазақстан Республикасының білім және ... ... ... ... ... ... кафедра-
сының меңгерушісі,
б.ғ.д., профессор___________________________ Заядан Б.К.
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы:
050701 - мамандығы
Орындаған:
4 курс ... ... ... ... жетекші:
б.ғ.к., аға оқытушы ... ... ... ... ... ... А.Б.
Алматы, 2013
РЕФЕРАТ
Дипломдық жұмыс 60 беттен, 5 кестеден, 13 суреттен және 63 пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, оның ... шет 5 ел ... ... ... сөздер: микробалдырлар, биомониторинг, ультракүлгін сәулесі (УС), ауыр металлдар.
Жұмыстың мақсаты: Индуцирленген мутагенез әдісімен Chlamydomonas reinhardtii СС-124 ... ... ... иондарына сезімтал мутантты штаммдарын алу және олардың ластанған су экожүйесінің ... ... ... зерттеу.
Жұмыстың міндеттері:
1. УК сәулелерімен әсер ету арқылы микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii-дің мутантты ... ... ... ... ... ... ... штамдарының кадмий ионына сезімталдылығын анықтау;
3. Chlamydomonas reinhardtii-дің мутант штамдарының ластанған су экожүйесінің жағдайын бағалаудағы мүмкіншілігін зерттеу.
Зерттеу объектілері: ... ... ... ... ... және ... штамдары.
Зерттеу әдістері: микробалдырларды дақылдауда стандартты микробиологиялық әдістер, клеткалардың санын есептеу үшін Горяевтің ... ... ... ... ... ...
1. ... reinhardtii СС-124 жасыл микробалдырының табиғи түріне УК сәулелендіру арқылы мутагенез жүргізіп, ... ... ... ... reinhardtii СС-124р-1, Chlamydomonas reinhardtii СС-124у-2 және Chlamydomonas reinhardtii СС-124р-2 мутантты штамдары алынды.
2. Chlamydomonas reinchardtii табиғи және ... ... ... ... ... ... ... жоғары сезімтал Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 мутантты штамы таңдап алынды.
3. Кадмий ионына жоғары сезімтал Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 штамын пайдалана ... ... ... ... ... ... биотестілеу нәтижелеріне байланысты Текелі өзені суының ластанғанын көрсетеді. Текелі өзеніндегі судың сапасы 4-ші класқа, яғни ... суға ... ... ... ... Осы ... ... практикалық маңызы УК сәулелермен әсер ету арқылы Chlamydomonas CC-124 ... ... ... ... жүргізу және алынған мутант штамдарынан кадмий ионына сезімтал штамдарды сұрыптап алу болып табылады. Алынған кадмий ионына сезімтал мутант штамдардың ... ... су ... бақылау жүргізу.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
5
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
7
1
ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
7
1.1
Ауыр металлдар және олардың тірі организмдерге ... ... ... ... ... жасыл микробалдырлардың рөлі
17
1.4
Жасыл микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii - әр түрлі поллютанттардың токсикалығын бағалау үшін модельді ... ... МЕН ... ... әдістері
28
2.2.1
Микробалдырларды әртүрлі жарықтандыру және қоректену жағдайларында дақылдау
28
2.2.2
Микробалдыр клеткаларын сандық есептеу әдістері
31
2.2.3
Мутантты штамдар алу бойынша ... қою ... ... ... селекциясы
32
2.2.5
Биотестілеу әдісі
32
3
ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
34
3.1
Ультракүлгін сәулесі көмегімен ... ... ... ... ... ... ... кейін клеткалардың тіршілігін сақтап қалуы
2 36
3.1.2
Клеткалардың мутабильділігі
39
3.2
Микробалдырлардың табиғи және мутантты штамдарына ... ... ... ... ... алу ... reinhardtii CC-124 мутантты штамы көмегімен су экожүйелерінің ... ... үшін ... ... ...
51 ... ... ... ... ... жағынан қарқынды дамығаныменен, қоршаған ортаны қорғау және экология мәселелері өзекті проблемалар тудырып отыр. Кейбір су қоймалары ... ... ... және токсикалық элементтер мен ауыр металдар иондарының жоғары концентрациялары бар болғандықтан адам денсаулығы мен табиғатқа қауіп төндіру үстінде. Көптеген ... ... және ... ... ... ешқандай тазартусыз ашық су қоймаларына ағызылып жіберілуде [1]. Осыған байланысты су экожүйелерінің ластану деңгейлерін анықтауға ... жаңа ... ... ... өзекті болып отыр.
Ластанған суларды қайта қалпына келтіру үшін, алдымен ластану дәрежесін, ластаушы заттардың токсикалығын тексерген жөн. Қазіргі уақытта ластаушы заттардың ... ... ... ... ... ... алынып отыр, осыған байланысты қазіргі уақытта биотестілеу үшін ыңғайлы тест-объект табу ... ... ... ... бірі ... ... ... отырып ағын сулар токсикалығын бақылауға, биотестілеуді ластанып жатқан табиғи сулар токсикалығын бағалау, экстракттар, жуындылар мен ... ... ... ... жылдамдатылған бағалау, зертханалық мақсаттарда химиялық анализ жүргізу үшін қолдануға болады.
Микробалдырлардың фотосинтетикалық аппараттары әр ... ... ... ... ... және ... әсеріне басқалардан бұрын жауап береді. Люминесцентті әдіс арқылы анықталатын фототрофты микроорганизмдер клеткаларының пигментті аппараты белсенділігінің өзгеруі фототрофты ... ... ... ... мен олар тіршілік ететін ортаның жағдайының көрсеткіші қызметін атқаруы мүмкін. Сол ... ... ... ... су ... ... үшін ... қолдану химиялық анализге қарағанда жылдам болып табылады [2]. Осыған ... ... үшін ... ... өзекті мәселелердің бірі болып отыр.
Жұмыстың мақсаты: Индуцирленген ... ... ... ... СС-124 ... ... кадмий иондарына сезімтал пигменттік мутантты штаммдарын алу және олардың ластанған су экожүйесінің жағдайын бағалаудағы мүмкіншілігін зерттеу.
Жұмыстың міндеттері:
* УК сәулелерімен әсер ету ... ... ... ... ... ... штамдарын алу;
* Жасыл микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii-дің мутант штамдарының кадмий ионына сезімталдылығын анықтау;
* Chlamydomonas reinhardtii-дің мутант штамдарының ластанған су ... ... ... ... зерттеу;
Жұмыстың өзектілігі мен жаңалығы: Қазіргі таңда елімізде қоршаған ортаның ластануы өзекті ... ... ... ... ... су балансының бұзылуы нәтижесінде көптеген өндірістік, коммуналды-тұрмыстық және ауыл ... ағын ... ... ала ... суқоймаларға құйылып жатыр.
Су экожүйелерінің ластануын зерттеуде, соның ішінде ауыр ... және ... ... ... ... ... токсикалық заттармен ластану деңгейін, судың антропогендік өзгеруінің бағытын анықтауда ыңғайлы тест-объектілердің бірі біржасушалы микробалдырлар болып табылады. ... ... ... орынды Chlamydomonas reinhardtii алады. Бұл нағыз ядросы бар бір клеткалы организм, ол изогамды, гетероталломды, зертханалық жағдайларда жыныстық циклі оңай ... түр. Осы ... ... ... ... ... ... мен бағытталған селекция мен мутагенез әдістері көмегімен берілген қасиеттерге ие жаңа формаларды жасау үшін ыңғайлы объект болып табылады. Сондықтан ... ... оның ... ауыр металл кадмий ионымен ластанған су экожүйелерін биологиялық бақылауға арналған Chlamydomonas reinhardtii табиғи және мутант ... ... ... ... алу ... ... ... бірі болып табылады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Ауыр ... және ... тірі ... әсері
Экологиялық токсиканттар - адам мен жануарларға ұзақ токсикалық әсер ететін, қоршаған ортаның улы ... ... ... ... ... ... және ... компоненттерінде ұзақ уақыт бойы сақталуға, миграциялауға және жинақталуға қабілетті заттар [3].
ХХ ғасырдың 60- жылдардың басында адамзат алғаш рет экологиялық ... ... ... бастады. Бұның себебі климаттың глобальды жылынуы, полюстардағы озонды тесіктердің пайда болуы, токсиканттардың убиквитарлы (жаппай) ... және ... ... топырақтардың, азық-түліктердің зиянды химиялық заттармен ластануы, өсімдіктер мен жануарлардың көптеген түрлерінің жойылуы, планетадағы саны өсіп жатқан халықтың әрекеттері ... ... ... ... [4]. ... ... кез ... химиялық ластаулар экожүйедегі бөтен текті кешен болып табылады, және оларды ... төрт ... ... ...
I - аса қауіпті, II - жоғары қауіпті, III - шамалау қауіпті және IV - аз ... [4]. ... орта мен адам ... үшін ... дәрежесі бойынша жоғары мәнге ие экотоксиканттарға бейорганикалықтардан ауыр металдар жатады. Қазіргі таңда ... ... ... ауыр ... ... ... мен ... шектеулі мүмкіндік концентрациясынан асып кетуі, жалпы адамзат баласы мен барлық тірі ... ... аса ... ... ... да, ауыр ... тірі организмдерге әсерін зерттеу, экологияның мағызды мәселесінің бірі болып табылады.
F.E.Mosey және D.A.Hughes (1975 ж.) ... ауыр ... ... (Na, K) және сілтілік жерметалдардан (Ca, Mg) басқа, тығыздығы 5г/см3 және А=50-ге тең ... ... ... ... ауыр ... тірі ... өміріне аса қажет микроэлементтер ретінде кездеседі [6]. Олар витаминдер, ферменттер, гормондар, пигменттер және басқа да биологиялық активті заттардың ... ене ... ... процесстерге қатысады. Дегенмен де, ауыр металлдар жоғары концентрацияда кездессе, организмдерге ... әсер ... [7]. ... ... иондарымен ластанған өндірістік ағын сулары әр түрлі су ... ... ... ... ... құятындықтын, организмдер тіршілігіне көптеген зардаптар алып келуде. Металлдар су және ... ... ... ететін тірі организмдердің биохимиялық цикліне ене отырып, оларға кері әсер етеді.
Ауыр металлдар табиғи суларда еріген және адсорбцияланған ... ... ... де ауыр ... суға ... түрде түседі де, тезірек ерітіндіге айналып, карбонат, сульфид немесе фосфат ... ... ... ... ... ... ... сезімталдылығы, металлдардың суда кездесетін формасына байланысты; мысалы, металлдардың комплексті қосылыстыры, ... ... ... ... қарағанда токсинділігі аз болып келеді [8].
Ауыр металлдардың қатарындағы, аса жоғары токсинділеріне Hg, Ag, Cu, Cd, Zn, Cr, Ni, Co ... Бұл ... ... ... ... ... және ... да факторларға байланысты өзгеріп отырады.
Қазіргі кезде су қоймаларын ластаушылардың кең тарған түрлеріне мұнай, ... ... ... ... ... ... ... селен кадмий және т.б. жатады. Органикалық синтез ... ... ... ... су ... табиғи емес органикалық қосылыстармен ластануы жоғарлауда[9].
Құрамында ластаушы заттар бар қалдық суларды су қоймаларына шекті мөлшердегі ... ... ... ... үшін ШМК -0,1, ... -0,05, ... -0,01, ... -1,0, сынап -0,005, цианид - 0,1, кадмий - 0,01, фтор - 0,5, ... ... ... -2,0, хром (үш валентті) - 0,5, хром (алты валентті) - 0,1, триниротолуол - 0,5, капролактам -1,0, пикрин қышқылы - 0,5, ДДТ -0,2, ... - 0,003, ... - 0,02, ... - 0,05, меркаптофос - 0,01, мұнай - 0,3, фенол - 0,001. Шекті концентрацияда сутоғандарының биоценозы бұзылмайды. ... ... ... ШМК ... мырыш -0,01, цианид - 0,05, кадмий - 0,005, мұнай және мұнай ... - 0,05 мг/л ... [10]. ... ... ... химиялық ластаушылардың қауіптілігі, олар жоғары улы заттар ғана емес, сонымен қатар олардың көпшілігі тірі ... ... ... және ... тұқым қуалаушы (мутагенез) өзгерістерді тудыратын қабелітке ие болады.
Метилсынап, мышьяк, селен, хром, берилий, ... ... ... азот ... ... ... көптеген пестицидтер, нитроқосылыстар, көптеген беткі белсенді заттар, және басқа да органикалық синтез өнімі, полициклді ароматты ... ... ... әсермен қатар мутагенді әсергеде ие.
Ауыр металлдар ферменттік системаны зақымдап, тірі организмдердің өмір сүруін тежейді. H.Bowen (1966) ауыр металлдар тірі ... әсер етуі ... ... ... ... ... Ол ауыр ... тірі организмдердің әртүрлі макромолекулаларының сульфгидрильді топтарымен (SH) химиялық байланыс түзуге қабілетті болуымен байланысты. Ауыр металлдар ең ... ... мен ... да белоктық құрылымдардың қызметін тежеп, биохимиялық процесстердің жұмысының бұзылуына, клетка қабырғаларының зақымдануына алып ... ... ... ... ... су ... ауыз суынан адам организміне түскен кезде, ағзаға концерогенді, мутагенді, тератогенді әсер етеді. As, Se, Zn, Ra, Pa ауыз су ... Cr, Be, Pb, Hg, Ni, Ag, U, Pt ауыр ... ... жолмен ағзаға түскен кезде, жылықанды организмдерге канцерогенді әсер етеді. Ал тәжірибелік жағдайда жануарларға Cd, Pb, Li ... әсер ... ... ... ... ... аллергиялық әсер береді [11].
Ауыр металлдар 10-2 - 10-3 мг/л концентрацияда, балдырларда құрылымдық өзгерістер ... ... ... ... ... ... алып келеді, депигментация тудырады. Ал, ауыр металл тұздарының әсерінен фотосинтезбен, митахондриялық тынысалудың жұмысы бұзылады. Хлоропластарға тәжірибие жасау кезінде, ... ... ауыр ... ... ... әсер ... зерттелген. Фотосинтез процесіндегі фотожүйе II компоненттерінің қышқылдануы ауыр металлдардың әсерінен туындап, процесстің жүруін ... ... ... тірі ... ... ... Осы тірі организмдерде жүзеге асатын өзгерістердің әсерінен, олардың қоршаған ортамен зат алмасу процесі ... ... ... алып ... ... ... осы ластаушылардың тек жеке зат алмасу үрдістері, ағзанң иммундық және ферменттік жүйелеріне ғана емес, ... ... ... ... ... да қолайсыз әсеріне жүргізілген зерттеулері көп. Ғалымдарың зерттеулері бойынша тыныс алу ... ... ... ... ... ластануы әсер етеді [13].
Түрлі-түсті металлургия өндірістік өнеркәсіптік аудандардағы зерттеулер ... ... ... ластану деңгейі нәтижесінде адамдардың жүйке жүйесінің ауруы және бүйректің қабынуы арасында байланыс бар ... ... ... ... улы заттар адам ағзасына тыныс алу жолдары арқылы, ... ... ас ... ... ... түседі. Соның нәтижесінде элементтер мүшелер мен ұлпаларға жинақталады. Кадмийдің ... ... ... ... ... Қазіргі кезде таралуы жағынан да, әрекет етуі жағынан да қоршаған ортаны негізгі ластаушылар қатарына ... ... мыс, ... ... хром ... ... орындарының, зауыт-фабрикалардың көптеп тұрғызылуы , мемелекетке экономикалық тұрғыдан оңтайлы әсер ... ... ... ластануына алып келуде. Су қоймаларын ауыр металлдармен ластаушыларға өнеркәсіптік және тұрмыстық ағынды сулар, ерігіш және қатты өндірістік қалдықтар, өнеркәсіп ... ... ... болатын атмосфералық қалдықтар жатады (Кесте 1) [14].
Кесте 1 - Су ... ауыр ... ... ... орталықтары
Өндіріс
Металлдар
Керамикалық
Ba, Cd, Li, Mn, Se.
Ағаш өндірісі
Zn, Cd.
Бояу өндірісі
Ba, Cd, Co, Cu, Pb, ... ... Zn, ... Li, Zn, ... St, ... Li, Zn.
Тағамдық
Ba, Cd, Cu, As, K.
Резеңкетехникалық өнімдер
Ba, Ni, St.
Химиялық
Cd, Ag.
Әйнек өндірісі
Pb, Cr.
Тоқыма
Cu, As, Se, ... Cu, Zn, ... ... кадмий ионының әсері
Әр түрлі өндірістік мақсатта пайдаланылатын ағынды ... мен ... ... ... токсикалық және қоршаған ортада аса кең таралған элементтердің бірі - ... - ... ... ... ... 8,65; Тпл = 3210С; Ткип = 766,50С. Cd ... ... ... суда ... ... ... су және атмосфера құрамына кіреді. Судағы Cd концентрациясы орташа есеппен 0,0013 мг/л-ге тең.
Қорғасын - ... ... ... ... Cd ... 1,5-5,0 мг/л ... ... заводтарында 1,0-6,0 мг/л-ді құрайды. Сонымен қатар, үш металлөндіруші заводтарды зерттеу барысында, ағынды ... ... Cd ... 0-ден 420 мг/л ... ... ... ... токсинділігі жоғары металл болып табылады. Ол адам организмінде көптеген уақыт бойы (20-30 жыл) жинақталып, ... ... ... ... ерекшеленеді. Кадмий, сонымен қатар тірі организмдерге қатысты ерекше ... ... ие [16; 17]. ... ... ұлпаларының төменмолекулалы белоктарымен тығыз байланысып алады, және Zn және Cu сульфаттары секілді басқа токсинді иондармен синергетикалық түрде байланысып алуға ... ... [18]. ... ауыр ... ... Cd ... келе жатқан организмдерге күшті токсинді әсер етеді. Ол эмбрионның әртүрлі органдарында морфо-функционалды өзгеріс тудыратын, өте күшті эмбриотикалық агент ... ... Cd - дің әр ... ... эмбриондардың өліміне алып келетіні, органдардың массасының, олардың микро- және макроскопиялық өзгеруіне, яғни ұрықтың ... ... ... ... Сүтқоректілер Cd-дің өте аз дозасымен уланған жағдайдың өзінде де, ауруға ұшырайды. ... ЛД ... ... ... 1,5 сағаттан кейін, иттер үшін -150-600 мг/кг, тышқандарға 50/100 мг/кг, ал қояндарға 300-500 мг/кг мөлшерде. Егер қан мен ... ... ... ... 0,002 ... ... ... оның адам организміне токсинді әсер ететіні дәлелденген [19].
Микробалдырлар суда ... ... ... ауыр ... ... аса сезімтал болып келеді. Суға концентрациясы 0,05 мг/л Cd ... ... ... ... ... 48 есе ... ал ... 0,5 мг/л-ге дейін арттырған жағдайда 137 есе азайады. 0,1 мг/л Cd хлоры балдырладың көбеюін тежейді. Ал, 0,1 мг/л Cd ... ... ... алып ... [20].
Ең алғаш қоршаған ортаның Cd-мен ластануының зардабы Жапония мемлекетіне тиген ... 1955 жылы ... бар ... суы әсерінен Дзинцу өзенінің ластануы, сонымен қатар осы аймақта өскен құрамында жоғары концентрациялы Cd бар күріштің әсерінен ... деп ... ауру ... ... Тұрғындардың күрішті тұрақты пайдалануының әсерінен, Cd-дің күнделікті қажетті мөлшерінен 10 есе артық (600 ... ... ... ... ... ... ... орта жастағы және одан да үлкен әйел адамдар ұшыраған. Осы аурумен 223 адам тіркелген. Итай-итай ауруына шалдыққандардың организімінде ... ... ... бүйрек және сүйк ауруларына жалғасқан [21].
1970 жылдан бастап, жабайы және бірклеткалы Chlamydomonas reinhardtii ... ... ... ... ... экожүйеге абиотикалық факторлардың әсерін зерттеу барысында маркер ретінде пайдалануға ыңғайлы ... ... ... суда ... кадмий сияқты ауыр металлға сезімтал болып келеді.
Ауыр металдардың ластау көздері мен негізгі зақымдаушы эффекттері:
Ауыр металдар тобына асыл және сирек ... ... ... 8 мың кг/м3 ... ... ... мыс, ... никель, кадмий, кобальт, сүрме, висмут, сынап, қалайы, ванадий, жартылай метал күшән және т.б.) жатқызады [23]. Олардың көбісі қоршаған ... ... ... және адамдарда ауру туғызуға қабілетті.
Австрияның азық-түлік институтының мәліметтері бойынша, ауыр металдар тобында ең қауіпті ... ... ... ... және ... ... құрамында қоспа түрінде болатын кадмий болып табылады [24]. Алайда қоршаған ортаның кадмиймен антропогенді ластануы оның ... ... ... есе рет ... ... ... энергетикада, гальванотехникада, аккумуляторлар өндірісінде (никель-кадмийлі батареялар) кеңінен қолданылады, поливинилхлорид тұрақтандырғышы, шыны мен пластмассаларда пигмент, электродты материал, әр ... ... ... ... ... Қоршаған ортаның бұл элементпен ластануының негізгі көздері түсті металдардың өндірісі, қатты ... ... ... ... комбинаттардың ағынды сулары, минеральды тыңайтқыштар, бояғыштардың өндірісі және т.б. ... ... [25].
1.2 Су ... ... ... экология және қоршаған орта мәселелері соңғы жылдары аса үлкен өзекті мәселелерге алып келуде. Көптеген өнідірістік, коммуналды-тұрмыстық және ауыл шаруашылық ағын ... ... ала ... ашық су ... ... ... суқоймалар құрамында органикалық заттардың, токсикалық элементтер мен ауыр металдар иондарының концентрациясы жоғары болғандықтан адам ... мен ... ... ... ... ... ... байланысты экологиялық мониторинг, ластанулардың индикациясы және оларды жою үшін әдістерді құру ... ... ... ... - ... ортаның жағдайын бақылау және тексеру жүйелері.
Экологиялық мониторинг нысандарына табиғи, антропогендік немесе табиңи-антропогендік экожүйелер жатады. Экологиялық мониторингтің мақсаты тек қана ... ... ... ... - ақ, ... ... ... негіз ретінде алынатын процестердің үлгілері кіреді [26].
Экологиялық мониторинг - ... ... және ... ... ... ... орта ... өзгеруін, бақылау, бағалау, тексеру және болжау жүйелері. деген ... ... ... деген латын сөзінен алынған. Бұл термин БҰҰ-ның қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Табиғи және антропогендік әсерлердің ерекшеліктері жеткілікті [27].
Антропогендік әсердің деңгейін шектеуші көрсеткіш болып ... ... ... ... ... Былайша айтқанда, экожүйенің тұрақтылығышегінен аспайтын адамның шаруашылық қарекеті.Бұл шектен асушылық экожүйенің тұрақтылығының бұзылуына және ... ... ... [28]. ... экологиялық жүктемелердің жердегі бүкіл жиынтығы биосфераның шаруашылық сиымдылығы шегңнен асып ... ғана ... ... экологиялық дағдарыс басталып, ол бүкіл биосферанығ азуына, қоршаған ... ... ... мен оның ... ... үшін ауыр ... болатындай болып өзгеруіне апарып соғады.
Объекттер, құбылыстар және процестер қатысында түсінігі әртүрлі іс-әркеттерден тұрады: қадағалау және болжау, бақылау мен ... адам үшін кері ... ... бойынша ұсыныстар жасау, бұлардың әрқайсысы белгілі бір әдістерді қолдануды қажет етеді [29]. Қоршаған ортаның белгілі бір объектісіне мониторинг жүргізу үшін осы ... ... мен ... ... ... қажет. Осыған байланысты қоршаған орта мониторингі келесі бағыттардан тұрады: ғылыми-әдістемелік, әдістемелік-қолданбалы, қолданбалы және ақпараттық-техникалық. Жалпы мониторингтің бастапқы сатысы немесе ... ... ... оның ... ... болып қоршаған ортаның адам денсаулығы мен халыққа әсер ету жағынан оны ... ... бұл ... ... ... сапасын көрсетеді [30].
Мониторингтің биоэкологиялық блогы - бұл биоценоздардың жиынтығы, олар үшін келесі параметрлер ... ... және ... күйі мен ... ... және жергілікті деңгейлерде биологиялық әртүрлілік, адамның биотаға, биогеноценозға және биоәртүрлілікке әсері, ... ... ... ... ... мен ... ластаушы заттарға реакциясы және т.б [31].
Экологиялық мониторинг бойынша табиғи ортаны қадағалаудың кез келген жүйесі ... ... ... ... тек ... емес, сондай-ақ абиотикалық құрастырушыларын біріншілік бақылаудан алынған деректерді жинау және сақтау, алынған деректерді талдау, экожүйенің жұмыс істеу перспективасы мен ... ... ... ... ... Бұл кезде биологиялық көрсеткіштер жиынтығы өзгермелі болуы мүмкін [32].
Сонымен, теңіз ортасы жағдайының экологиялық ... ... үшін ... ... ... ... бұл көрсеткіштерге организмдік және популяциялық деңгейлерге сәйкес мәліметтер, сондай-ақ биотестілеу мен генетикалық бақылау ... ... ... ... мына ... ... биологиялық мониторинг міндеттері биоиндикатор-ағзалар көмегімен қоршаған орта сапасын бағалаудың әртүрлі әдістері мен тәсілдерін жасау және енгізу болып табылады[33].
Табиғи ... ... ... ... ету ортасының антропогендік өзгерісінің көрсеткіші болып осы организмдердің болуы, саны мен даму ерекшеліктері ... ... ... шешу ... себебі көптеген организмдер тіршілік ету ортасының әртүрлі факторларына (топырақ, су, ... ... ... ... және ... ... ... организмдердің болуына және т.б.) сезімтал және таңдамалы, және осы факторлар өзгерісінің белгілі бір, жиі кіші шекарасында тіршілік ете ... ... ... ... ... ... ... объектке оның экологиялық нашарлауының дәрежесін шкаласы бойынша ... ... баға ... [34]. Бұл ... онда ... ... ... немесе белгілі бір зертханалық тест-объектілер көрсеткіші қолданылады, олардың сыртқы әсерлерге жауап қайтару сипаты табиғи құрамдастыққа экстраполяцияланады.
Ағза - өзара ... орта ... ... ... ... ... ... ретінде экожүйелердегі генетикалық өзара әсерлесулерді де зерттейтіні белгілі. Эколог-генетиктердің негізгі зерттеу бағыттарының бірі экотоксиканттардың биоценозға әсері мен ... ... осы ... ... салдарын бағалау болып табылады. Осындай зерттеулерде алынған ... тек ... ... ғана ие ... сонымен қатар модельді генетикалық тест-жүйелерді құрастыру үшін де қолданылуы мүмкін.
Су қоймаларының негізгі ластану көзі - ... және ... ... ... болып табылады. Қалдық суларды екі категорияларға: құрамында улы емес органикалық заттар бар, және құрамында улы органикалық және ... ... ... ... радиобелсенді заттар бар деп бөледі. Бірінші категориялы суларға соңғы уақытқа дейін ... ... ... ... өндірісі және т.б. еріген азот, кадмий және құрамында көміртегі бар ... ... бай ... сулар жатқызылды. Бірақ соңғы уақытта тұрмыстық сулар құрамында улы ... ... ... ... ... ... ... болып саналатын, беткі белсенді заттар көбеюде. Сонымен қатар, тұрмыстық қалдық сулардан адам, жануар және т.б. сыртқы көздерден түсетін ... ... ... ... тән.
Екінші категориялы қалдық суларға химиялық құрамы бойынша әртүрлі және ... тірі ... ... әсер ... ... ... мышьяк, сынап, мыс т.б. болатын химиялық және металлургиялық өндіріс салаларының қалдық сулары ... ... ... ... және ... ... бөлінеді. Бірінші ластану сыртқы көздерден түсіп және ластану көзіне тән аллохтонды микроорганизмдердің дамуы нәтижесінде туындайды. Ал ... ... ... ... ... ... өлуі және ыдырауы нәтижесінде пайда болады. Егер тіршілігін ... ... ... улы ... ... ... детергенттер, радиобелсенді қосылыстар) болса екінші ластану қарқынды жүреді.
Шетел зерттеушілері қоршаған орта сапасын және оның адам үшін қауіпсіздігін ... үшін ... ... ... мен тәсілдерді құрастыру мен енгізу биологиялық мониторингтің басты мақсаты деп санайды. Оны шешу үшін қоршаған орта факторларының ... және ... ... және ... ... зерттеу қажет. Бұл әртүрлі организмдер, микроорганизмдерден жоғарғы эукариоттарға дейін, негізінде ластаушы заттардың кең ... мен ... әсер ету ... ... үшін әртүрлі тестілеу жүйелерінің құруын қажет етеді [35].
Қалалардың урбанизациясы, өндірістің ... ... ... ... ... транспорттың жеке және мемлекеттік паркінің ұлғаюы қоршаған ортаның барлық объектілерінің ластануына ... ... ... табиғи және ағын сулардың органикалық және минералды заттармен ластануы. Мұндау жағдайлар халық денсаулығы мен өміріне қауіп төндіргендіктен, табиғи және ... ... ... индикациялаудың экспресс-тәсілдерін жасау және белгілі ластаушыларды биотестілеу әдістерін құру қажет болып отыр.
Токсикологиялық биотестілеу әдістерін құрастыру, яғни бақыланатын жағдайларда биологиялық ... су ... ... және арнайы токсикалылығын табуда құрал ретінде қолдануға қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... болып табылады, ол орта факторының, соның ішінде токсикалық, организмге, оның жеке функциясына немесе организмдер жүйесіне әсерін ... ... ... ... ... ... таусылатынға айналып бара жатыр. Бүгінгі күні ауыз суы, өнеркәсіптік өндіріс үшін және егістіктерді ... үшін ... су ... ... ... ... ... Қазіргі таңда су объектілерінің (өзен, көл, теңіз, жер асты сулар т.б.) ластану ... аса ... ... ...
Техникалық цивилизация технологиялық су ерітінділері мен таза суды ... ... ете ... Күн ... ... алдын ала тазаланған су мен табиғи минералды шикізаттан алынатын химиялық реагенттерден миллиондаған куб метр ... ... ... [37]. ... сайын миллиондаған кубометр өңделген технологиялық ерітінділер зиянды заттардан арылту мақсатында канализацияға төгілу алдында тазартуға ұшырайды. Алайда термодинамикалық ... ... ... кейін су бастапқы жағдайына қайтып оралуы принципиальды мүмкін емес [38].
Өнеркәсіптің ауылшаруашылығының және көліктің дамуы, қалалардың шоғырлануы, жер ... ... ... ғарыштық және әлемдік мұхитты игеру -- осы аталғандардың бәрі ... ... және ... көлемде табиғи жағдайлардың өзгерістеріне әкеледі.
Адамның бұндай әрекеттері нәтижесінде табиғатта қауіпті тенденциялар пайда болды. Әлемдегі тұщы су қорлары оның ... ... ... ... бара ... ... ... табиғи сулардағы жалпы тұздар мөлшеріндегі ауыр металдар иондарының үлесі күрт өсті. Сонымен қатар еріген пестицидтер, тыңайтқыштар, беттік белсенді заттар, ... ... ... ... жоғарылап жатыр [39].
Су құрылымының уникальдығы оның еріткіш ретінде әмбебаптылығын шарттайды. Табиғи суларда Менделеевтің барлық жүйесін табуға болады. ... ... ... ... ... ... жүктеме салдарынан қазіргі кезде суқоймалардағы өзіндік тазарту үдерістерінің тежелуі соншалықты, суқойма оған ағынды, шаруашылық-тұрмыстық ... ... ... ... ... өңдеуге көбінесе шамасы жетпейді . Қоспалардың қосылуы кезінде токсиндер өзара әсерлесуге түсіп, нәтижесінде бастапқы заттарға қарағанда одан да улы жаңа ... ... ... Суда ... қосылыстардың бар екендігін ескеру, тіпті болжау да қиын.
Ластану деңгейіне тәуелді суқоймалар жеті класқа бөлінеді [40]. ... ... - ... сапасы - су ластануының индексі (СЛИ) деп аталатын кешенді көрсеткішпен анықталады, оны белгілі бір ... ... су ... ... ... мыс, ... мен сульфидтер және басқа қоспалардың мөлшері жайындағы мәліметтер негізінде санайды.
Төменде су ... ... СЛИ ... ...
* 1-ші ... - өте таза су (0,3-тен төмен)
* 2-ші класс - таза су (1-ге ...
* 3-ші ... - ... ластанған (1...2,5)
* 4-ші класс - ластанған (2,5...4)
* 5-ші ... - лас (4...6)
* 6-шы ... - өте лас (6...10)
* 7-ші ... - ... лас ... ... ... ластаушы заттарды анализдеу кезінде аса көңілді ауыр металдарға ... ... Олар ... ... сүйек жүйесінде жинақталады, жүйке жүйесі мен репродуктивті функцияға әсер етеді, жүрек-тамыр жүйесінің зақымдануында көрініс табатын алыстатылған эффектілерді туғызуға қабілетті [41]. ... ... ... ... ие. Сынап, қорғасын, күшән, марганец ұрпаққа жағымсыз әсер етеді. Биосфераның жылдан-жылға артық ластануымен байланысты ауыр ... ... ... ... ... ... ... тоқтату жолдарын білген жөн[42].
1.3 Су экожүйелерін зерттеудегі жасыл микробалдырлардың рөлі
Су экожүйелерін зерттеуде ерекше орынды микробалдырлар алады. Себебі бұл ағзалардың ... ... ... ... ... бір экологиялық факторларға бейімделеді, суқоймаларда микробалдырлардың белгілі бір ... ... ... ... немесе болмауы бойынша суқоймалардың ластану дәрежесі, олардағы поллютанттардың токсикалығы туралы айтуға болады, және сәйкесінше суқоймалардың ... үшін ... ... мен ... ... [43]. Ағын ... тазалану дәрежесі мен жағдайын индикациялаудың биологиялық әдісі осы принципке негізделген, бұл әдіс микробалдырлардың түрлік құрамы және сандық дамуы ... ... ... суының химиялық құрамын айтуға мүмкіндік береді.
Соңғы жылдары су экожүйелерін зерттеу үшін фототрофты микроорганизмдерді пайдаланумен байланысты үш ... ... ... ... ... ... ... ластанғанын немесе ластануын онда тіршілік ететін организмдердің функционалдық сипаттамасы мен организмдер ... ... ... ... ... қарастырады, себебі ұзақ уақыт улану нәтижесінде су экожүйелерінде фототрофты микроорганизмдердің ... ... ... ... ... ... сипаттамасы үшін түрлік байлықтың және әртүрлілік индекстері қолданылады. Су экожүйесін біз су жинау сатылары мен ... ... ... процестер әсерінен және осы процестер нәтижесінде қалыптасатын орта мен онда ... ... ... ... деп ... Химиялық анализ, тіршілік ету ортасын элементтер бойынша бағалай, экожүйеге тек әсер ететін немесе оның тіршілік еті нәтижесі болатын ... ... ... ... ал су ... ... биотестілеу тестілеу объектісіне ғана қатысты ортаға жеке баға береді [45].
Су ... ... ... ... су ... ... ... бойынша бағалауға мүмкін. Бірқатар шетел және отандық ... ... үшін ... ... ... организм топтарының сол немесе басқа тобының дамуымен байланысты ... ... ... ... ... ... бола отыра, трофикалық пирамида негізін құрайды, және экожүйенің трофикалық базисінің пайдалануда, органикалық затты құру үшін азот пен ... ... ... ... ... ... қатысады [46].
Биогендік жүктеме қарқындылығы осы негізде дамитын балдырлар көптігінде көрінеді, сондай-ақ олардың түрлік құрамында да. Дәл осы ... - ... ... базасының өзгерісі кезінде саны мен түрлік құрамның өзгеруі - ... ... ... [47]. ... ... мен құрамдастықтарының түрлік құрамы негізіндегі биоиндикациялық әдістер су объектісінде өтетін барлық табиғи және антропогендік процестер нәтижесін интегралды бағалайды. Сонымен қатар, ... ... ... ... - ... ... ал химиялық анализдер қымбат болып табылады.
Балдырлар трофикалық тізбекте ластаушы заттарға, оларды жинап үлгермей, бірінші ... ... ... ... орта ... өзгеруіне реакция - су организмдерінің құрамы мен көптігінің өзгеруі, сондай-ақ балдырлар ... ... орта ... өзгерісі кезінде бірнеше сағат ішінде жүруі мүмкін. жоғарғы трофикалық звено бойынша биоиндикация әдістері әлі толығымен жасалмаған, ал төменгі ... ... ... ... ... ... қолданылады [48].
Гидробионттарды қолдана биотестілеу ластанып жатқан табиғи сулар токсикалығын бағалау, ағын сулар токсикалығын бақылау, экстракттар, жуындылар мен ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарда химиялық анализ жүргізу үшін қолдануға болады [49]. Қойылған міндеттерге тәуелді ... ... ... және ... ... ... болуы мүмкін.
Индикация мен экожүйені бақылаудың биологиялық әдістері соңғы жылдары әртүрлі бағыттардың ғалымдарын ... - ... ... ... және т.б. ... ... әртүрлі организмдер қолданылады - бактериялар, балдырлар, жоғарғы сатыдағы өсімдіктер, дафниялар, моллюскалар, балықтар және басқалар.
Қазіргі уақытта ... үшін ... ... ретінде хлорелла және сценедесмус микробалдырлары қолданылады [50].
Алынатын жауаптың сенімділігі зерттеу мақсатына сәйкес тест-функцияның жүйелік деңгейін алып ... ... ... ... немесе құбылыс деңгейінен төмендейді. Мысалы, организмнің белгілі бір ферменттік жүйесінің функциясын сенімді ... ... ... бүтіндей организмнің күйін біршама деңгейдегі ықтималдықпен ғана бағалай үшін қолданылады және су экожүйелеріндегі ... ... ... үшін пайдасыз.
Теңіздің ластануын, соның ішінде мұнаймен және радиоактивті заттармен, топырақтың - пестицидтермен және ... да ... ... ... бұзылған жерлердің күйін зерттегенде ыңғайлы тест-объект болып микробалдырлар табылады - бұл ... ... ... ... 1 г ... күлді топырағында 10-15 түрдің бірнеше он мыңдаған клеткалары, ал ... ... - ... 3 млн ... ... ... [51].
Бір сөзбен айтқанда, фототрофты микроорганизмдерді қолданудың негізгі артықшылығының бірі олардың көбеюінің жоғары жылдамдығы, бұл зертханалық ... ... ... бойы клеткалық популяцияны бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, микробалдырлардың фотосинететикалық аппараты әртүрлі ластаушы заттарға сезімтал болып ... және ... ... ... ... жауап қайтарады . Фототрофты микроорганизмдер клеткаларының пигменттік аппаратының фотосинтетикалық активтілігінің өзгеруі фототрофты микроорганизмдердің жалпы физиологиялық күйінің көрсеткіші бола алады, бұдан ... ... ... ету ... ... де сипаттай алады.
Мутагенді заттардың хламидомонада жасыл балдырының табиғи және мутантты штамдарына әсерінің салдарын зерттеу біздің білімімізді тек ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар қоршаған орта объектілерінің генетикалық ... үшін ... алу ... ... да ... [52]. ... ... теориялық алғы шарт - зиянды заттарға тұрақтылық белгілісін ... ... ... ... ... орта жағдайы туралы ақпаратты алуда үлкен көмек береді. Бұл ... ... ... ... ... тест-жүйе биоценоз жағдайын бағалау үшін ыңғайлы болып табылады.
Индуцирленген мутагенезде УК ... ... ... ... жүйелердің инактивациясы үшін күн спектрінің ультракүлгін (УК) облысы (λ = 200-400 нм) маңызды. УК-сәулелер клеткаларға, әсіресе микроорганизмдердің ... ... ... де, ... ... ... зақымдап, әртүрлі мутациялық өзгерістерді тудырады. Осыған байланысты УК-сәулелендіру индуцирленген мутагенезді зерттеу ... ... ... ... ... ... ... алу үшін мутаген дозасын таңдау керек екендігі белгілі, бұл ... ... ... ... жоғары болуы және салыстырмалы жоғары дәрежеде тіршілігін сақтап қалуы ... Бұл өз ... ... ... ... ... ... және мутагендік әсерін зерттеуді талап етеді [54].
Экологиялық қауіпсіздік мәселелеріне қоршаған ортаны ... ... ... ... және ... ... ... кіреді, солардың бірі ауыр металдар, ауыл шаруашылығында қолданылатын ... және ... ... ... ... әсерін бағалау және клеткалық жүйелерге генетикалық әсерін зерттеу қазіргі кездегі экспериментальдік экологияның өзекті міндеті болып табылады, себебі ... ... ... тест-жүйелерді құрастыруда қолданылуы мүмкін [55]. Сонымен қатар Chlamydomonas ... ... ... мутантты штамы да УК-сәулелендіру арқылы алынған. Бұл мутантты штамм су экожүйелерін ауыр металдардан, соның ішінде кадмийден тазалауда ... ... ... [56].
1.4 Жасыл микробалдыр Chlamydomonas reinhardtii - әр түрлі поллютанттардың токсикалығын бағалау үшін ... ... ... ... ... ... мониторингтің ыңғайлы модельді объектісі хламиномонада (Chlamydomonas reinhardtii, Dangeard) - тіршілік етудің түрлі жағдайларына бейімделуге қабілетті, жасыл, ... ... ... ... ... 1). ... 1 - ... reinhardtii, Dangeard
Бұл ең қарапайым, нағыз ядролы бір жасушалы ағза. Зертханалық жағдайларда оңай бақыланатын күрделі емес жыныстық ... ие, ... ... ... объектісі ретіндегі Chlamydomonas reinhardtii-дің ерекшеліктері
Біржасушалы жасыл балдыр Chlamydomonas reinhardtii балдырлардың ең алуантүрлі тобының - Chlorophyta бөлімінің - өкілі ... ... Бұл ... ... Chlamydomonadaceae тұқымдасына 33 туыс және 800 түр жатады. Chlamydomonas туысы ең жақсы зерттелген, оның өкілдері негізінен ағынды, ластанған сулар мен ... ... ... ... ... мекен етушілері болып табылады. Chlamydomonas туысына гаметалардың диморфизмі әр ... ... - ... және ... - ... ... [57]. Бұл туысқа бір гаплоидты клетка гаметаларға бастама бере алатын, олар өз кезегінде копуляцияға қабілетті және ... ... ... зиготаны түзетін гомоталломды формалар да, және шағылысудың екі генетикалық ... ... ... ... ... да ... ... зерттеулерде көбінесе бұл туысқа жататын тек бірнеше түрлер ғана, ... ... C. ... C. smithii, C. ... ... Молекулалық-генетикалық және биохимиялық зерттеулердің белгілі объектісі Escherichia coli, Saccharomyces cerevisiae, Drosophila melanogaster ... ... ... ... кіретін Chlamydomonas reinhardtii болып табылады [58].
Жасыл балдырлар, қоңыр немесе қызыл балдырларға қарағанда, ... ... ... ... ... sp., ... sp. және ... sp. ерітілген Cu, Pb, Cr-ның 67-98%-ын, ал трансгенді Chlamydomonas reinhardtii - қосылатын ауыр металдардың 90%-на дейін сіңіреді. Бұл ... ауыр ... ... ... ... ... ... [59].
Chlamydomonas reinhardtii жасушаларының морфологиясы мен жұқа құрылымы
Бұл сыртынан клеткалық мембранамен қоршалған бір жасушалы ағза, мембранаға сыртынан капсуламен ... ... ... жанасады. Клеткалық қабықшасы жеті қабаттан тұрады, оның негізгі ... ... - ... мен ... - ... табылады. Клетка көлемінің жартысын алатын тек бір ғана ірі хлоропласттан тұрады. Хлоропласттың ішінде фотосинтез ... ... ... ... ... ... пиреноид және көз дағы орналасады. Ағза жылжымалы - ол ... ... ... екі ... ... ... және көз дағымен жарықты қабылдап, фототаксисті жүзеге асырады. Талшықтары эукариоттарға тән құрылымға ие. Қарапайым микроскопқа қарағанда дененің ... ... екі ... вакуольді және ірі ядрошығы бар ядроны көруге болады. Электронды микроскоппен зерттеу кезінде жануар клеткасының ішкі ... ... ... ... ... ... ... болады [60].
Хромосомалардың гаплоидты саны, әр түрлі мәліметтер бойынша, 8-ден 16-ға дейін жетеді. Типтік цитоплазмалық компоненттерге көптеген митохондриялар, ... ... ... тобы, эндоплазмалық ретикулумның тегіс және кедір-бұдыр мембраналары, ... ... ... және ... ... ... Осылайша, клетка типтік эукариоттық құрылымға ие [61].
Клеткалық бөлінудің синхронизациясы және өсуі
Chlamydomonas ... ... ... ... ... орта ... және басқа да жағдайларға, әсіресе температура мен ... ... ... дарақтар саны тәулігіне 1-4 есе көбейеді. Дақылды сәйкес сұйылтқанда ... ұзақ ... бойы ... ... жарық пен қараңғының алмасуымен синхронды өсуді ұстауға болады. Бірклеткалы балдырларда бактериялар мен ... ... ... өсу мен ... ... ... тәуелділік болмайды. Синхронды Chlamydomonas дақыдарында бөліну тәуліктік ... бір рет ... ... ... ... көбею периодында бірқатар ДНҚ репликациясы жүруі мүмкін және сйәкесінше басқа клеткалық компоненттердің саны өсе түседі, осылайша, бөліну кезінде ... 4, 8 ... 16 ... түзіледі.
Гаметогенез және жыныстық цикл
Chlamydomonas reinchardtii изогамды түрінде шағылысудың екі типі бар, бұл екі типтің вегетативті клеткалары морфологиялық жағынан ... Смит пен ... ... рет ... типі жұп ... ... mt+ және mt- ... көрсетті, олар өздерін алелль тәрізді жүргізіп, мейоз кезінде 2:2 қатынасында ажырайды.
Аталық дақылдарды азоттық ... ... ... ... ... бақылау мүмкіндігінің ашылуы генетикалық және физико-химиялық зерттеулерді жүргізуді біршама жеңілдетті. Клеткаларға ... ... әр ... жетіспеушілігі салыстырыла отырып, азоттық жетіспеушілік жыныстық процесті стимулдейтіні анықталды.
Бұл эмпирикалық фактінің метаболикалық негізі әлі анықталмаған, бірақ құбылыстың өзі зерттеушілермен ... ... ... пен ... ... ... ... өздері құрастырған режимге енгізіп, синхронды дақылдарды сұйық ортада өсіру ... бір ... ... алды [62]. ... және ... ... ... азоттық аштық тудырған гаметалар дифференцировкасы кезінде клетка санының екі есеге көбейетінің және ДНҚ ... ... ... ДНҚ ... ... ... ... бұл, ДНҚ репликациясы осы уақыттта екі рет жүретінің көрсетеді (Сурет 2)
Сурет 2 - ... ... ... және ... ... ... ... ДНҚ-ы бір-ақ рет жүретінін тапты, себебі гаметаларда ол ... ... 7% ... ... ... клеткаларда оның удесі 14% дейін жетеді. Осылайша, жыныстық процесс физиологиясы ядролық ДНҚ мен ... ДНҚ ... ... ... және ... ... санын анықтайтын бірқатар реттеуші механизмдерден тұрады, бұл ... ... ... ... алып ... ... вегетативті клеткалардан кіші мөлшерімен ерекшеленеді, сондай-ақ олар азот көзін қоспай әрі ... ДНҚ ... ... ... ... қабілетсіз және ең бастысы олар өзара құйылыса алады.
Копуляцияның ... ... mt+ ... ... ... mt- ... клеткалар бөлінеді, нәтижесінде клеткалар бір-бірімен жабысады. Бұл заттар тек жабысу процесіне қатысады, бірақ ... ... ... роль ... ... ... ... өзі электрондық микроскопия деректері бойынша Фридманмен және басқалармен ... олар ... ... ... ... ... ... көрсетті, яғни mt+ клеткалары түзеді. Келесі сатыларда клеткалардың құйылысуынан зигота түзіледі, сонан соң хлоропласттар мен ... ... ... ... қабықшасы ішінде төрт зооспораның түзілуіне алып келетін ішкі қайта ұйымдасу сатылары әлі ... ... ДНҚ ... екі ... және ... ... ... алмасу нәтижесінде клеткалар әлі бөлінбеген кезде ажырау жүреді. Алмасу ... ... ... ... бірдей.
Chlamydomonas reinchardtii үшін хлоропласттық және митохондриалдік гендердің бір ата-аналық берілу тән. Мейоз кезінде хлоропласттық гендер ... 95% ... ... mt+ ... беріледі, ал митохондриальдік геном mt- ата-анадан келеді.
Chlamydomonas reinhardtii-мен жұмыс істеудің ... ... ... reinhardtii әр түрлі токсиканттардың тірі ағзаларға әсерін зерттеуде ыңғайлы объект және экобиотехнологияда ... үшін ... ... ... ... ... бұл зертханалық жағдайларда оңай бақыланатын жыныстық циклге ие, нағыз ядросы бар, ең қарапайым бір жасушалы ағза;
2) қарапайым синтетикалық ортада ... ... оны ... дақылда өсіруге болады, сақтау кезінде жоғары тіршілікке қабілеттілігін сақтайды;
3) ... ... ... үшін стандартты микробиологиялық әдістерді пайдалануға болады;
4) факультативті фототроф ретінде, оны фотосинтез де, гетеротрофты қоректендіру жағдайларында да (ең ... ... көзі ... ... пайдаланып) өсіруге болады;
5) бұл изогамды (гаметаларының мөлшері бірдей), гетероталломды (будандасудың екі генетикалық детерминациялаушы ... ... түр. ... типі бір ядролық генмен анықталады, жасушалары екі типті - mt+ или mt- - бола алады және екі ... ... ... ... ... ... тең ... енгізеді.
6) оның физиология-биохимиямық және генетикалық ерекшеліктері жақсы зерттелген. Патогенді емес.
Әр түрлі ... ... ... мутагенді факторлардың да, олардың фотосинтезге, генетикалық үдерістерге әсері бойынша популяцияларға әсерін анықтау үшін ыңғайлы модельді объект біржасушалы ... ... және ... ... топырақ балдыры хламидомонада (Chlamydomonas reinhardtii Dangeard) болып табылатыны белгілі.
Жасыл ... ... ... және ... ... ... ... әсерінің салдарын зерттеу экожүйелерді ластайтын факторлардың биологиялық әсері жайлы білімімізді кеңейту ... ғана ... ... ... ... орта объектілерінің генетикалық мониторингі үшін тест-жүйелерді алу мүмкіндіктерінің пайда болуымен қызығушылық тудырады. Бұл Chlamydomonas reinhardtii негізіндегі модельді тест-жүйе биоценоз жағдайын ... үшін ... ... табылатындығын көрсетеді.
Көптеген еңбектерде генетикалық эксперименттер үшін түрлі объектілер - қарапайымдылар, бактериялар, микробалдырлар - ... ... ... ... ... және ... ... нәтижелерді Chlamydomonas reinhardtii микробалдырын пайдалану арқылы алуға болатындығы айтылады [63].
Антропогенді факторлардың әсеріне балдырлардың жауап реакциялары маңызды екендігі және осының ... ... ... ... өзгеруі су ортасының мекен ету ортасы ретінде сапасының өзгеруінің немесе бұзылуының репрезентативті көрсеткіштері бола алатындығы белгілі. Осыған биологиялық ... ... ... ... ... ... параметрлерін пайдалану негізделеді.
Сонымен су экожүйелерін зерттеуде ерекше орынды микробалдырлар алады.
Микробалдырлар эволюция үдерісінде белгілі бір экологиялық факторларға бейімделеді, суқоймаларда микробалдырлардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... бойынша суқоймалардың ластану дәрежесі, олардағы поллютанттардың токсикалығы туралы айтуға болады, және сәйкесінше суқоймалардың ... үшін ... ... мен ... ... Ағын ... ... дәрежесі мен жағдайын индикациялаудың биологиялық әдісі осы принципке негізделген, бұл әдіс микробалдырлардың түрлік құрамы және сандық дамуы бойынша ... ... ... ... ... айтуға мүмкіндік береді.
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 Зерттеу объектiлерi
Зерттеу объектілері ретінде әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың (ССMKazNU) микробалдырлар коллекциясынан алынған жасыл ... ... ... СС-124 ... ... ... СС-124 ... коллекциялық штамының төлқұжаты:
Түрдің ғылыми атауы: Chlamydomonas reinhardtii ... ... ... ... аймағы: ҚР, Алматы қаласы.
Сақталу орталығы: Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... ... және ... факультеті, биотехнология кафедрасы.
Бөлініп алынды: АҚШ, Дюкс Университетінің, Хломидомонас орталығының коллекциясынан ... ... ... ... ... атындағы Қазақ Ұлттық Университеті, Биология және биотехнология факультеті, биотехнология кафедрасы.
Мінездеме: Нейтрофилді, мезофилді, автотрофты,жарықсүйгіш.
Штамм морфологиясы: Диаметрі 14-22 мкм болатын дөңгеленген шар ... ... ... ... Қабығы өте жұқа, протопластпен тығыз байланысқан. Талшықтарының ұзындығы клетка диаметрінен ұзын. Гаметаларының диморфизмі әр түрлі дәрежелі - изогамды және ... ... ... шар ... Екі ... бар, ядросы клетка ортасында орналасқан. Гаметалары эллипс пішінді, 4-8 клеткада пайда болады, диаметрі 8-12 мкм. ... шар ... ... өте ... диаметрі 16-18 мкм.
Өсетін қоректік ортасы: L-2 min
Артықшылығы: ... ... ... ... дақылдап, (L-2 min қоректік ортасында, t 26-28 ºС, рН 6,5-7,0) 7-8 тәулік өскеннен кейін ... 1,0-2,0 г/л ... ... 38-45 %-ын ... 40-45 %.-ын көмірсулар құрайды; онымен жұмыс жасау үшін стандартты микробиологиялық әдістерді пайдалануға болады; оның физиология-биохимиямық және ... ... ... ... Патогенді емес.факультативті фототроф ретінде, оны фотосинтез де, гетеротрофты қоректендіру ... да (ең ... ... көзі ... ацетатты пайдаланып) өсіруге болады(Сурет 3).
Сурет 3- Chlamydomonas reinhardtii СС-124
Chlamydomonas reinchardti, ластанған сулар мен топырақтардың (шалшықтар, тоғандар, арықтар, батпақтардың) мекен етушілері ... ... ... ... ... ... әр ... дәрежелі - изогамды және гетерогамды - түрлер кіреді
2.2 Зерттеу әдістері
2.2.1 Микробалдырларды әртүрлі жарықтандыру және ... ... ... ... reinchardtii түрі - факультативті фототроф. Оны фотосинтез жағдайында, сондай-ақ ... ... ... ... ... қосылыстарды қолдану арқылы қараңғыда өсіруге болады.
Жалпы, Chlamydomonas reinchardtii микробалдырын сұйық орталарда,
агарлы ... ... ... орталарда өсіру. Микробалдырларды отырғызу арнайы стерильді бокстарда жүргізіледі. Егер микробалдыр дақылда суспензия ... онда ... ... ... ... ортамен бірге жүргізіледі. Егу аяқталғаннан кейін колбаны мақта-марльі қақпақпен жауып сыртынан стерильді пергаментті қағазбен жабады.
Агарлы орталарда өсіру. ... ... ... ... 1,5-2% агар олдану арқылы жасайды. Агарлы орта жасау үшін 1 л дистильденген суға 15-20г агар ... ... ... ... міндетті түрде араластырып отыру керек. Агар толықтай еріп болған соң оған керекті тұздарды рецепт бойынша қосады. Ерітіндінің ... ... ... Содан соң дайын қоректік ортаны пробиркаларға немесе Петри табақшаларына құяды. Агарлы ортаны , әдетте, лабораторияларда таза ... ... алу ... ... ... ... ... үшін қолданады. Агарлы ортада сұйық орталарға қарағанда микробалдырлар баяу өседі.
Chlamydomonas reinchardtii табиғи және мутантты штамдары ... ауыр ... ... ... сырт орта факторларының әсерін зерттеу үшін біз дақылдау жағдайларының екі вариантын қарастырдық: гетеротрофты және фототрофты.
Фотосинтез процесі есебінен автотрофты қоректену тәсілін ... ... ... ... ... ... L2 min қоректік ортасында өсірдік, жарықтандыру 4000 люкс.
Chlamydomonas reinchardtii жасыл микробалдыры өсірілген L2 min қоректік ортасының ... L2 min ... ... ... - ... - 0,10; ... - 0,05; ... - 0,72;
KH2PO4 - 0,36;
Fe+ЭДТА - 1 мл;
Микроэлементтер ерітіндісі - 1 ... су - 1000 ... ... ... ... ... (г/л):
ZnSO4х7H2O - 22,0;
H3BO3 - 11,4;
MnCl2х4H2O - 5,1;
FeSO4х7H2O - 5,0; ... - 1,6; ... - 1,6; ... Mo7O24х9H2O - 1,1;
Дистилденген су - 1000 мл.
Гетеротрофты жағдайларды жасау үшін микробалдыр клеткаларын қоректік ортаға натрий ... ... көзі ... 2 г/л есебінен қоса отырып термостатта өсірдік.
Жасыл микробалдырларды сақтау мақсатында жеке колонияларды алып, кейін стерильді тұзақпен (кәдімгі микробиологиялық ... сай) ... ... ... ... бар ... колбаға, немесе қиғаш агары бар пробиркаға көшірдік.
Отырғызғаннан кейін колбалар мен пробиркаларды клетка санын өсіру үшін 1-1,5 ... ... ... Ол үшін біз әр ... ... ... ... орналастырылған кәдімгі медициналық хирургиялық шкафты қолдандық (Сурет 4). Колбада өсіріліп жатқан дақылды оқтын-оқтын сілкіп, араластырып отырдық. Микробалдырлардың жақсы өсуінен ... бұл ... ... ... агардағы анық жасыл штрихтан көрінеді, колбалар мен пробиркаларды тоңазытқышқа көшірдік, оның температурасы 6-10°С, 300-500 люкс әлсіз жарықтандыру 15 вт ... ... ... ... үнемі беріліп отырады. Мұндай жағдайларда дақыл ұзақ уақыт сақталады және агар-агар кебе бастаған жағдайда сирек (1,5-2 айдан кейін) қайта ... ... ... 4- Микробалдырларды дақылдау бөлмесі.
Жоғарыдағы суреттен көріп отырғандарыңыз, микробалдыр дақылдарын өсіріп, сақтауға арналғай бөлме. Бөлме температурасы,берілетін ... ... ... ... ... ...
2.2.2 Микробалдыр клеткаларын сандық есептеу әдістері
Клеткалардың санын балдыр сұйықтығында есептеу үшін Горяевтің камерасы қолданылады. Камера ортасын көлденең науа бөліп ... ... ... ... ... ... ... пластинканың биіктігінен 0,1 мм аласа, соның арқасында жабын әйнекпен жапқанда пластинканың ортасында камера ... ... орта ... ... жағында шаршылы тор көздері орналасқан. Сол тор көздерге дақыл тамшыларын тамызып, үстін ... ... ... ... ... ... спиртпен тазалап сүртіледі. Сүрткеннен кейін жабын шыны мен науадағы барлық артық ... ... ... ... ... көмегімен жойылады. Микроскоппен белгіленген шаршыдағы балдыр клеткасының саны есептелінеді де, 1 мл ... ... ... есептейді Сұйықтықтағы клеткалар санын Горяев камерасы көмегiмен мына ... ... (1) ... = m/20*106 ... Х - 1 мл ... клеткалардың саны, m - жалпы клетка саны.
2.2.3 Мутантты штамдар алу бойынша тәжірибе қою әдістемесі
Жарыққа сезімталдық мутациясының ... ... УК ... ... бактерицидный ОБНП лампасының көмегімен жүзеге асырдық. Бес күндік хламидоманада клеткаларын, 10 мл дистелденген суда суспензияладық. ... соң 106 ... ... ... ... ... 4 мл көлемде 1, 3, 5, 7 және 10 мин бойы ... ... ... Orbital Shaker OS-20 ... ... үздіксіз араластыруды жүргіздік. Осыдан кейін сәулелендірілген клеткаларды қоректік ортасы бар табақшаларға отырғызып, фотореактивацияны болдырмау үшін қараңғы жерге 24 ... ... ... соң ... ... (1500 лк) ... және 7-10 күннен кейін клеткалардың тірішілігін сақтап қалуын және мутацияларды тудыратын мутагеннің оптимальді дозаларын анықтадық.
Макроколониялар әдісі.
Макроколониялар ... - ... ... ... ... сақтау мен мутациялар санын есептеу үшін қоректік орта бетіне ... ... ... белгілі бір мөлшерін 500-1000 клетка бір табақшаға есебінен отырғызады.
Табақшаларға отырғызылған материалды термостатқа қойдық. 7-14 ... ... МБС-2 ... ... 7х2 ... тірі ... хламодомонада клеткаларының санын анықтадық және колония мөлшері, морфологиясы және түсі ... ... ... ... ... ... ... микробалдырлардың селекциясы
Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануы,соның ішінде кадмиймен ластануы жаһандық проблемалардың бірі болып табылады. Кадмийдың су экожүйесінде таралуын, кадмийге сезімтал ... ... ... ... ... ... ... штамдарының табиғи және мутантты клеткаларының тіршілік сақтауына кадмий иондарының түрлі концентрацияларының ... ... ... ... ... әр түрлі концентрациялары: 0,005 мг/л; 0,01 мг/л және 0,02 мг/л пайдаланылады. Кадмий иондарының әр түрлі концентрациялары қосылған ... ... ... ... ... ... ...
Кадмий иондары дақылдағы клеткалар санына айқын көрінетін әсер етеді: кадмий иондарының концентрациясы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым оның ... ... ... әсері айқынырақ көрінеді.
2.2.5 Биотестілеу әдістері
Берілген жұмыста тестіленетін су құрамындағы токсикалық ... ... ... көбею қарқындылығының бақылаумен салыстырғанда тіркеуге негізделген биотестілеу әдістемесі. Көбею қарқындылығының көрсеткіші - ... ... ... өсу ... ... деп -- өздігінен немесе басқалармен қосылып әрекет жасайтын орта және ... ... ... ... ... ... тест-нысандар, яғни организмдердің тірі қалуы, жағдайы және мінез-құлқын зерттеу ... ... ... ... ... ... ластанып жатқан табиғи сулар токсикалығын бағалау, ағын ... ... ... ... ... мен ... ... санитарлы-гигиеналық мақсатта жылдамдатылған бағалау, лабораторлық мақсаттарда химиялық анализ жүргізу үшін қолдануға болады [41]. ... ... ... ... ... ... және ... талаптар әртүрлі болуы мүмкін.
Биотестілеу келесі операциялардан құралды: бақылау және тәжірибелік орталарды дайындау, оларға тест-ағзаның клеткаларын енгізу, клеткалардың өсу динамикасын 8 күн бойы ... ... ... ... ... ... дайындау үшін таза бақылау және өзен мен суқоймадан алынған ағынды ... ... ... ... L2 min стандартты ортасына сәйкес келетін мөлшерлерде минеральды тұздар қосылды. Өсу динамикасын зерттеу үшін микробалдырлар клеткалары осы ... 8 күн бойы ... ... ... үшін ... ... 2 нұсқасы алынды. 1-ші нұсқада су 1:2 сұйылтуында, ал 2-ші нұсқада бастапқы күйінде алынды. Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 ... ... ... саны ... нұсқаларда бірдей болды және 1 мл-де (5-7) х 106 құрады. Бақылау ретінде алынған үлгілердің суы қосылмаған ... ... орта ... ... ... ... ... өсу коэффициентінің төмендеуі токсикалықтың критериі болып табылады. Қысқа мерзімді биотестілеу - 96 ... ... ... ... өткір токсикалық әсерін анықтауға мүмкіндік береді, ал ұзақ - 14 тәулік - созылмалы токсикалық әсер ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... көмегімен Chlamydomonas reinhardtii мутант штамдарын алу
Өндірістің қарқынды дамуы қоршаған ортаны индустриализация салдарынан ... ... ... мәселеге айналдырып отыр.
Табиғи экожүйелердің стресстері оған сырттан әртүрлі ... ... ... ауыр металдарды енгізумен шартталған.
Микроорганизмдер тіршілігіне негізделген биосфераның өзін- өзі тазалау қабілеті ... ... ... ... ... ... жылға өсуінен үлкен зардап шегуде.
Осыған байланысты микроорганизмдерді қолдануға негізделген қоршаған ортаның экологиялық жағдайын бағалау және потенциалды зиянды қосылыстарды зарарсыздандыру үшін жаңа ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл мәселені шешу үшін сәйкес микроорганизмдердің дақылдары, оларды жан-жақты зерттеу және олардың негізінде жаңа тест-жүйелер құрастыру қажет.
УК-сәулелер клеткаларға, ... ... ... ... ... де, ... әмбебап бөліктерін зақымдап, әртүрлі мутациялық өзгерістерді тудырады. Осыған байланысты УК-сәулелендіру индуцирленген мутагенезді зерттеу бойынша жүргізілетін тәжірибелерде қолданылады.
Кез келген мутацияларды алу үшін ... ... ... ... ... ... бұл дозада мутанттардың шығым пайызы жоғары болуы және ... ... ... ... ... ... ... Бұл өз кезегінде қолданылатын мутагеннің әртүрлі дозаларының летальділік және мутагендік әсерін зерттеуді талап етеді.
Экологиялық қауіпсіздік ... ... ... ластаушы факторлардың генетикалық (мутагендік және рекомбинанттық) активтілігін зерттеу кіреді, солардың бірі ауыр ... ауыл ... ... ... және ... ... Экотоксиканттардың биоценозға әсерін бағалау және клеткалық жүйелерге генетикалық әсерін зерттеу ... ... ... экологияның өзекті міндеті болып табылады, себебі алынған нәтижелер генетикалық тест-жүйелерді құрастыруда қолданылуы мүмкін. Сонымен ... ... ... кадмийге төзімді мутантты штамы да УК-сәулелендіру арқылы алынған. Бұл мутантты штамм су ... ауыр ... ... ... кадмийден тазалауда перспективті болып табылады.
Табиғатта спонтанды мутациялардың пайда болу ... ... ... біз ... ... алу үшін УК-жарықты қолдандық. Ол үшін ең алдымен Chlamydomonas reinhardtii CC-124 ... ... ... қараңғыда және жарықта тіршілігін сақтауы зерттелді және Chlamydomonas reinhardtii CC-124 штамм клеткаларында мутацияларды индукциялау үшін қажетті УК-жарықтың оптималды ... ... ... сақтап қалу туралы сәулелендірудің сәйкес дозасында тірі қалған клеткалардан қалыптасқан макроколониялар санының пайыздық қатысы бойынша ... кез ... ... жүзеге асыру үшін тіршілігін сақтауға салыстырмалы жоғары қабілетті мутанттардың жоғары пайызы ... ... ... ... ... қажет екендігі белгілі. Бұл, өз кезегінде, қолданылатын мутагеннің әр түрлі дозаларының ... және ... ... зерттеуді қажет етеді. Қоюлығы 106 шамасында клеткалардың суспензиясын 4 мл ... ... ... 1, 3, 5, 7, 10 ... бойы ... ... ... CC-124 табиғи тип клеткаларының тіршілігін сақтауы УК-жарықтың 0, 1, 3, 5, 7 және 10 ... ... ... және ... ... ... ... мен мутанттар түзуі зерттелді (Сурет 4).
Сурет 4 - Chlamydomonas reinchardtii CC-124 табиғи тип штамын УК сәулемен сәулелендіру.
3.1.1 УК ... ... ... ... ... ... қалуы
Chlamydomonas reinhardtii СС-124 табиғи штамы клеткаларының тіршілігін сақтауына УК-сәуленің әсері зерттелді. Сәйкес ... ... ... тірі ... ... ... макроколониялар санының бірдей сұйылтудағы сәулелендірілмеген суспензия егулеріне пайыздық қатынасы бойынша тіршілігін сақтауы есептелді.
Жарықта дақылданған Chlamydomonas reinhardtii CC-124 ... ... ...
Экспериментальді мәліметтер УК-сәулесі жасушалардың тіршілік сақтауына күшті токсикалық әсер ететіндігін көрсетті (Кесте 1).
+
Кесте 1 - УК-сәулесі ... ... ... reinchardtii CC-124 штамы клеткаларының жарықта тіршілігін сақтауы
Тіршілігін ... ... ... ... ... ... шыққан клеткалар саны, %
95
31
17,8
10,5
4,5
0
Сонымен, 1 мин сәулелендіруден кейін 10 тәулік бойы жарықта ... тірі ... ... ... 31%-ды ... ... ірі ... және жасыл түсті болды, олар бақылау тобынан аз ерекшеленді.
3 мин бойы сәулелендіруден кейін тірі ... ... ... ... азайды, сонымен қатар колониялардың мөлшері мен түсі бойынша біртекті емес (ірі, орташа және өте ұсақ, жасыл, ашық жасыл және қою ... ... ... ... - 17, 8%.
5 ... сәулелендіруден кейін өсіп шыққан клеткалардың жалпы саны - ... ...
7 ... ... ... тірі ... клеткалардың үлесі - 4,5%-ға тең болды.
10 минут бойы сәулелендіруден кейін микробалдырлар клеткаларының өсуі байқалмады (Сурет 5).
Сурет 5 - ... ... ... ... СС-124 табиғи штамы клеткаларының тіршілігін сақтауына әсері.
Жоғарыда көрсетілгендей, УК сәулелер клеткаларға ... ... ... уникалды бөліктерін, сонымен қатар клетка компоненттерін, мысалы, ферментативті жүйелерді зақымдайды. УК сәулелендірумен тудырылған ... ... ... ... ... ... құрылымдардың жұмыс істеуіне күшті әсер етеді, бұл УК сәулелер летальділікке ғана ие емес, сондай-ақ ... ... ... әсер ... ... ... Chlamydomonas reinhardtii CC-124 клеткаларының тіршілігін сақтауы.
Қараңғы жерде, яғни термостатта (27°С) дақылдағанда алынған тәжірибелік мәліметтер УК-жарықтың клеткалардың тіршілігін ... ... ... ... ... ... ... 2).
Кесте 2 - УК-жарық әсерінен кейін ... ... CC-124 ... ... қараңғыда тіршілігін сақтауы
Тіршілігін сақтау
Сәулелендіру ұзақтығы, мин
0
1
3
5
7
10
Өсіп шыққан клеткалар саны
7500
1650
351
150
81
0
Өсіп шыққан клеткалар ... ... ... ... ... үшін жағымды фактор болып табылмағандықтан, тірі қалған клеткалар саны жарықта дақылданған клеткаларға қарағанда әлдеқайда аз болды.
1 мин сәулелендіруден ... тірі ... ... ... 18,3% ... клеткалар жасыл түсті, мөлшері орташа.
3 мин сәулелендіруден кейін - 3,9% ... Өсіп ... ... ... емес. Әртүрлі мөлшерлі клеткалар кездесті: орташа және өте майда, колониялар түсі өзгерген: күңгірт жасылдан ашық жасылға дейін.
5 мин сәулелендіруден ... - 1,6% ... Тірі ... ... ашық ... ... ... орташа болды.
7 мин сәулелендіруден кейін - 0,9% ... Өсіп ... ... сары ... өте ... мөлшерлі.
10 минуттық сәулелендіруде бірде бір клетка тірі қалмады, яғни бұл доза микробалдыр клеткаларына летальді болатыны анықталды.
Сәулелендіру дозасы ... ... ... ... ... ... ... күшті зақымдаушы әсері жайында айтуға болады(Сурет 6). ... 6 - ... ... ... ... ... СС-124 ... клеткаларының қараңғыда тіршілігін сақтауына әсері
Алынған экспериментальды мәліметтерден УК-сәулесі хламидомонада клеткаларына летальды әсер ететіні көрінеді. Тіршілігін сақтау қисығы ... ... ие ... ... ... ... тек ... және летальді эффект көрсетпей, сондай-ақ мутагенді және селективті фактор ролін ойнайды. УК жарық спонтанды өзгеріспен салыстырғанда ... ... ... ... ... Бұл ... кездеспейді, бірақ үлкен ғылыми маңызы бар өзгерістерге алып келеді.
Зерттеулер барысында Chlamydomonas reinhardtii СС-124 штамын УК сәулемен 1-10 ... бойы ... ... ... ... төмендеуіне әкелетіні және морфологиялық мутациялардың оптимальды пайда болуына мүмкіндік жасайтыны анықталды.
Сәулелендіру дозасының жоғарылауымен бұзылу ... ... ... ғана ... ... ... олардың уақыттағы динамикасының тұрақтануы, яғни сапалық өзгерісі жүрді.
Мутанттарды анықтау бірден сәулелендіруден кейін емес, жасушалардың бір тәуліктік қараңғылық репарациясынан кейін ... ... бұл ... ДНҚ ... ... нәтижесінде түрлі мутациялар жиілігі жоғарылайды.
Әртүрлі мутанттардың шығуын талдау пигментті және карликтік мутациялар үлкен пайызды құрайтынын ... ... ... CC-124 ... тип ... ... ... дозасына тәуелдігі екені анықталды (Кесте 3). 3 минуттық сәулелендіруде жарықта 8550 колониядан 147 ... ... ал 3 ... ... ... 43 ... ... алынды. Мұндай экспозиция басқа дозалармен салыстырғанда мутанттардың түзілуін максималды жиілікпен тудырды.
Алайда сәулелендіруден ... ... ... ... ... ... болды (Кесте 4). Бұл қараңғы әсері болуы мүмкін.
Кесте 3 - УК сәулесінің әртүрлі дозаларымен ... ... ... ... ... reinchardtii CC-124 табиғи түрі клеткаларының мутацияға ұшырау жиілігі
Сәулелендіру ... ... ... колониялар саны
8550
3052
915
901
24
0
Мутантты колониялар саны
0
98
147
26
18
0
Кесте 4 - УК сәулесінің әртүрлі дозаларымен әсерлендірілгеннен кейін қараңғыда өсірлген Chlamydomonas reinchardtii CC-124 ... түрі ... ... ... ... уақыты (минут)
0
1
3
5
7
10
Колониялардың жалпы саны
7500
1650
351
150
81
0
Қалыпты колониялар саны
7500
1638
308
125
52
0
Мутантты колониялар саны
0
12
43
25
29
0
СС-124 табиғи штамы негізінде индуцирленген мутагенез ... ... ... ... штамдары алынды.
Табиғатта спонтанды мутациялар жиілігі өте төмен болуына байланысты біз ... ... алу үшін ... ... әдісін қолдандық. Мутациялар индукторы ретінде УК-жарық қолданылды.
Мутациялық үдеріс макроколониялар әдісімен көрінетін мутанттар бойынша зерттелді.
УК сәулелер көмегімен ... ... мен ... ... ... ... мутанттар алынды (Сурет 7).
Сурет 7 - Chlamydomonas reinchardtii-дің пигментті мутантты штамдары
Бақылау
3 минут бойы сәулелендіру
5 минут бойы ... ... бойы ... ... бойы ... әр түрлі жағдайларында генотипін тексерусіз, массалық сұрыптау нәтижесінде колониялардың бояуы мен мөлшерлерінің өзгеруімен сипатталатын колониялар алынды. Алынған колонияларды біз 6 ... ... ... ...
+ топ - ірі ... , жасыл түсті колониялар (А) - 6%;
+ топ - ... ... ... ... колониялар (В) - 24%;
+ топ - орташа көлемді ашық-жасыл түсті ... (С) - ... топ - ... ... сары ... ... (D) - 27%. ... тобының колониялары жасыл түсті,орташа көлемді көрсетті (Сурет 8).
Сурет 8 - Фототрофты жағдайда алынған мутантты ... ... ... ... ...
+ топ - ... көлемді, ашық-жасыл түсті колониялар (E) - 55%;
+ топ - орташа көлемді, сары түсті ... (F) - 45%. ... ... ... жасыл түсті,орташа көлемді көрсетті (Сурет 9).
Сурет 9 - Гетеретрофты жағдайда алынған мутантты колониялардың сандық ... ... ... ... ... фотоавтотрофты жағдайларда ең көп пайызды ашық жасыл ... ... ... ... 43%-ға ... ... көрсетті. Гетеротрофты жағдайларда мутантты колониялардың жалпы санынан 55%-ын құраған ашық жасыл түсті, ... ... ... ... ... Мутациялардың максимальды жиілігі УК сәулемен 3 минут бойы әсер еткеннен кейін белгіленетіні анықталды.
Chlamydomonas ... ... 110 000 ... 1-10 минут аралығында, 40 эрг/мм2 УК- сәулесімен әсер ... ... ... ... саны 14086 ... ... ... пішіні мен өлшеміне байланысты 12 мутантты колония, алда жүзеге ... ... ... үшін ... ... ... ... бірнеше қайталымда жүргізілді. Келесі зерттеу бөлімінде 12 колониядан, көп реттік селекция әдісі бойынша 4-колония алынды. Сары және ашық-жасыл түсті көрсететін, ... ... ... ... мутанттар 124у-1 және 124р-1- пигменттік мутанттар деп белгіленді. Ал, сары және ашық-жасыл түсті көрсететін, гетеретрофты жағдайда алынған пигменттік ... 124у-2 және 124р-2 - ... ... деп ... ... УК ... клеткаларға әсер еткенде пигменттер синтезін жабуы, сондай-ақ клеткалардың өсуін тежеу мүмкіндігі ... ... ... бақылау тобынан морфологиялық белгілері бойынша ерекшеленеді. Бұл туралы ... ... ... ... ... CC-124 ... тип штамының клеткаларын УК сәулелендіргенде морфологиялық мутанттардың пайда болуын шақыратыны дәлеледейді.
Мутанттардың және олардың морфологиялық типтерінің пайда болу жиілігінің ... ... УК ... ... ... үшін ... ретінде қолдануға мүмкіндік береді.
3.2 Микробалдырлардың табиғи және мутантты штамдарына кадмий ионына сезімтал ... ... алу ... ... белсенділікке ие штамдардың болуы, микроорганизмдер тіршілігіне негізделген кез келген биотехнологиялық ... ... ... ... ... ... шешуде әртүрлі жолдар бар. Соңғы уақытта балдырларды әр түрлі ластанулардың, соның ішінде ауыр металдармен ластанудың биоиндикаторы ретінде жиі қолдана ... ... ... ... - бір ... ... балдырлар. Олардың су экожүйелерінің ластануына экспресс-анализ үшін артықшылығы: қысқа тіршілік циклі және пигменттік секторлау, клетка споруляциясының бұзылуы және летальділігі көрсеткіштері ... баға беру ... ... ... ... және фитомасса динамикасына негізделген әдіс соңғы нәтижеде токсиканттың тест-жүйенің тіршілігінің ұзақтығына және ұрпақ беру қабілетіне әсері туралы мәліметтер береді. ... ... ... ... ... зерттеуде табиғи және мутантты, жасыл, бірклеткалы Chlamydomonas reinhardtii микробалдырының модельді объект ретінде, сонымен қатар маркер ... ... ... 1970 ... бері ... болды.
Бұл жұмыста Chlamydomonas reinhardtii коллекциялық штамдарының скринингі нәтижесінде кадмий иондарына сезімтал ... ... ... ... ... ... ... reinhardtii коллекциялық штамдарының табиғи және мутантты клеткаларының тіршілік сақтауына кадмий иондарының түрлі концентрацияларының ... ... ... ... СС-124 ... ... Chlamydomonas reinhardtii СС-124у-1, СС-124р-1 және СС-124у-2, СС-124р-2 мутантты штамдары тексерілді. Эксперименттерде кадмий иондарының түрлі концентрациялары: 0,005; 0,01 және 0,02 мг/л ... ... ... Chlamydomonas reinhardtii-дің зерттелетін штамдары клеткаларының тіршілік сақтауы зерттелді ... ... 10 - ... ... ... ... микробалдыр - Chlamydomonas reinhardtii-дың табиғи және мутант штамдарының өсуі
Суретте көрініп тұрғандай, ... ... ... клеткалар санына айқын көрінетін әсер етеді: кадмий ... ... ... ... ... соғұрлым оның микробалдырлар клеткаларына теріс әсері айқынырақ көрінеді. Кадмий иондарына жоғары сезімталдылықты СС-124у-1 және ... ... ... ... ... ал ең жоғары сезімталдылықпен СС-124р-2 мутантты штамының клеткалары ерекшеленді. ... ... ... 0,005 мг/л-ге тең ортада СС-124р-2 штамының өсіп шыққан клеткаларының жалпы саны ... ... 32%-ды ... Металдың концентрациясын 0,01 мг/л-ге дейін жоғарылатқанда, бұл клеткалардың тіршілік сақтауы 2%. Одан басқа, оларға бақылау тобымен ... ... ... мен ... ... тән. Ортадағы кадмий иондарының 0,02 мг/л концентрациялары бұл штамм үшін сублетальды деп санауға болады, себебі токсиканттың ... ... ... өсуі ... Бақылау нұсқасында, яғни кадмий иондары қосылмаған ортада өскен ... үшін ... ... ... ...
СС-124 табиғи штамы клеткаларының өсуі ортадағы кадмий иондарының 0,005 және 0,01 мг/л ... 2 және 3 есе ... ... ... ... ... мөлшерлі болды. Кадмий иондарының концентрациясын 0,2%-ға дейін жоғарылату дақылдардың толығымен өлуіне әкелді.
Сонымен, біз Chlamydomonas reinhardtii табиғи және ... ... ... тіршілік сақтауына кадмий иондарының әсерін зерттедік.
Зерттеу барысында микробалдырлардың ... ... ... ... ... ... иондарының 0,02 мг/л концентрациясын микробалдырдың барлық штамдарының клеткалары үшін летальды деп ... ... ... ... концентрацияда жасушалардың өсуі байқалмайды.
Белгiлi жай, экологиялық мәселелердi шешу үшiн ең алдымен қоршаған орта объектілерi күйінің ... ... ... ... ... ... сезімтал Chlamydomonas reinhardtii СС-124р-2 мутантты штамы су экожүйелерінің ... ... ... және ... ... ... ... қолданылуы мүмкін (Сурет 11,12)
Сурет 11 - Chlamydomonas reinhardtii СС-124 ... ... мен ... мутантты штамы
Сурет 12 - Chlamydomonas reinhardtii СС-124 ... ... мен ... ... ... ... штамы (микроскоптың үлкейтуі x100) окуляр және объект көрсету
3.3 Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 мутантты штамы көмегімен Текелі өзенінің күйін биотестілеу
Ластағыш ... аса ... ... ... ... ... су жағдайын бағалау үшін тест-объекті ретінде пайдалануға болатыны белгілі. Осындай әдістердің негізгі артықшылығы, олардың қарапайымдылығында, сезімталдылығында және сыртқы орта ... тез ... ... ... ... ... - Текелі қалашығы өзенінің суы пайдаланылды. Үлгілер Текелі өзеніне Текелі қаласындағы ... ... ... суы ... ... ... ... алынды.
Текелі Қорғасын-Мырыш Комбинаты - Қазақстандағы түсті металлургияның ірі кәсіпорындарының бірі. Алматы облысындағы Жетісу Алатауы сілемдерінің оңтүстік-батыс бөлігінде ... 1933 жылы ... ... пен ... ... ... нәтижесінде Текелі өзеннің жағалауынан қорғасын-мырыш кен орны ашылды. ... ... 1937 жылы ... кен ... және оны ... жұмыстары жүргізіліп келді. Комбинат құрамында Текелі, Көксу, Тұйық кеніштері мен 2 кен байыту фабрикасы, бірнеше қосымша цехтар жұмыс істеп келген. ... ... ... - ... ... және ... концентраттары, еліміздің түсті металлургия зауыттары менхимия, мұнай өндіру кәсіпорындарында қайта өңделіп ... 1971 жылы ... ... ... кен ... ... өнімді технологияны өндіріске енгізгені үшін КСРО халық шаруашылығы көрмесінің алтын және қола медальдарымен марапатталған. 1996 жылы жоғары сапалы (45%) рентабельді ... ... ... ... комбинат өз жұмысын тоқтата бастады. 2003 жылдан жиналып қалған ... ... бір ғана цех ... ... ... кадмийге жоғары сезімтал Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 мутантты штамын қолданып жүргізілді. Біз пайдаланған модельдегі критерий зерттелетін су ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Биотестілеу келесі операциялардан құралды: бақылау және тәжірибелік орталарды дайындау, оларға тест-ағзаның клеткаларын (Chlamydomonas reinhardtii ... ... ... ... енгізу, клеткалардың өсу динамикасын 8 күн бойы зерттеу, алынған мәліметтердің салыстырмалы анализі.
Дақылдық ортаны дайындау үшін таза бақылау және өзен мен ... ... ... ... ... ... қажетті L2 min стандартты ортасына сәйкес келетін мөлшерлерде минеральды тұздар қосылды. Өсу динамикасын зерттеу үшін микробалдырлар ... осы ... 8 күн бойы ... Зерттеу жұмысы үшін ластанған судың 2 нұсқасы алынды. 1-ші нұсқада су 1:2 ... ал 2-ші ... ... ... ... ... reinhardtii CC-124р-2 мутантты штамы клеткаларының саны барлық ... ... ... және 1 ... (5-7) х 106 құрады. Бақылау ретінде алынған үлгілердің суы ... ... ... орта ... ... өзеніне Текелі қаласындағы қорғасын-мырыш комбинатының құбыр суы келіп құйатын аймақтан алынған су үлгілерінде 1-ші нұсқада Chlamydomonas reinhardtii ... ... ... клеткалары санының бастапқыдан 4-ші тәулікке дейін өсуі белгіленді. Келесі тәуліктерде клеткалардың өсуі байқалмады. 2-ші нұсқада, бақылау және 1-ші ... ... ... өсуі ... жоқ.
Микробалдырлардың көмегімен суды биотестілеу әдістемесіне сәйкес, зерттелетін суда 24 сағат бойы өсуі кезіндегі микробалдырлар клеткаларының ыдырауы бұл судың токсикалылығының жоғары ... ... Егер ... ... дақылдаудың 96 сағатынан кейін бақыланса, онда бұл су токсикалылығының орташа деңгейін ... ... ... ... ... ... ... клеткаларының өсуі бақылауда да, тәжірибелік нұсқаларда да бақыланды (сурет 13).
-32385514985Сурет 13 - ... ... ... ... ... ... ... Текелі өзенінің суын биотестілеу нәтижелері
Алынған нәтижелер токсиканттардың Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 штамм клеткаларының өсуіне токсикалық әсер көрсететін ... бар ... ... ... ... ... CC-124р-2 мутантты штамм клеткалары көмегімен Текелі өзенінен алынған суды биотестілеу нәтижелері бұл су көзіндегі судың ластанғанын көрсетеді. ... ... ... ... 4-ші ... яғни ластанған суға жатқызылды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі уақытта ластаушы заттардың токсикалығын тексеруде биологиялық әдісті қолдану қолға ... ... ... ... ... ... ... үшін ыңғайлы тест-объект табу немесе құрастыру өзекті ... бірі ... ... ... ... ... ... токсинді заттардың көп болуы да күрделі мәселелер тудыруда.
Осыған байланысты суқойма жағдайын биоиндикациялау және биообъекттерге поллютанттардың токсикалық әсерін бағалау үшін жаңа ... құру ... шешу ... ... ... ... ... тіршілігін сақтауына әсері зерттелді, су экожүйелерін биотестілеу мутагенез және көп сатылы сұрыптау тәсілімен кадмий ионына сезімтал Chlamydomonas reinchardtii мутант ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді:
1.Chlamydomonas reinhardtii СС-124 жасыл микробалдырының табиғи түріне УК сәулелендіру арқылы мутагенез жүргізіп, сезімтал Chlamydomonas ... ... ... ... ... ... reinhardtii СС-124у-2 және Chlamydomonas reinhardtii СС-124р-2 мутантты штамдары алынды.
2.Chlamydomonas reinchardtii табиғи және мутантты штамдарына скрининг жасау барысында кадмий ... ... ... ... ... CC-124р-2 штамы таңдап алынды.
3. Кадмий ионына жоғары сезімтал Chlamydomonas reinhardtii CC-124р-2 штамын пайдалана отырып, Текелі өзеніне биотестілеу жүргізілді. ... ... ... ... ... ... суының ластанғанын көрсетеді. Текелі өзеніндегі судың сапасы 4-ші класқа, яғни ... суға ... ... ТІЗІМІ
* Яковлев С. В., Скирдов И.В., Шевцов В.Н. и др. Биологическая очистка производственных сточных вод: Процессы, ... и ... - М.: ... 2007. -208 ... Маторин Д.Н., Погосян С.И., Смуров А.В. Оценка качества среды инструментальными методами с использованием фототрофных организмов. - М.: Изд. ... 2007. - С. ... ... В.А., ... Л.В., ... Э.И. и др. ... ... сточных вод города Алматы // Вопросы гигиены ... ... - ... - 2009. -С. ... Филенко О.Ф. Водная токсикология. // М.: Изд. Черноголовка, - 2008. -156 с.
* Будников Г. К. Тяжелые металлы в ... ... ... ... // Соросовский образовательный журнал. -2008. -№ 5. -С. 23-29.
* Сэджер Р., Сидорова Б.Н. Цитоплазматические гены и органеллы. - М.: изд., 1975. ... ... Л.И., ... Н.А. Курс ... ... - М.: ... наука, 1945. -234 с.
* Леменовский Д.А. Соединение металлов в живой природе. // Сорос. Образов. журнал. -1997. №9. ... ... ... С.В. Роль ... ... в ... пенообразования нп сооружениях очистки сточных вод.// Успехи микробиологии. -2004. т.124. № 1. ... ... А.И., ... Е.А., ... В.М. и др. Экология микроорганизмов. М.: Академия, -2004. - С.272.
* Илялитдинов А.Н. Микробиология превращеник металлов. - А.: ... 1984. - ... ... А.Н., ... М.Н., ... М.И., ... ионов некоторых тяжелых металлов на первичную продукцию и содержание углеводов в ... ... // ... науки, 1984. №5. - С. 60.
* ... ... ... ... вод. ... пособие / Сост. Ханхасаева С.Ц., Батоева А.А. - Улан-Удэ: Издательство БГУ, 2001. - 64 с.
* Грушко Я.М. ... Cr и ... ... ими. - М: ... 1964. -104 с.
* Рупошев А.Р., Гарина К.П., мутагенное действие солей кадмия. // Цитология и генетика. -1976. - Т.12. №5. - С. ... ... И.И. ... ... влияния тяжелых металлов на планктонные водоросли. // ... ... 1998. №8. - ...
* ... С.А. Санитария охрана водоемов от загрязнения промышленными сточными водами. Вып. №4, ... ... 1960. -277 ... ... Я.М. ... Zn и Cd ... отравление ими. - М.: Медицина, 1964. -104 ... ... Г.М., ... Е.В., ... В.И. ... ... проблемы проектирования, создания и функционирования систем мониторинга водных объектов. Ч. 1 / Вода: ... и ... №1 - 2008. - С. ... ... Б.К. ... ... ... Монография. - Алматы: издательство , 2011. -380 с.
* Петренчук Е.Б., Горожанина Е.Б. Изучение действия ... ... на ... // Сб. тез. Областной науч. конф. студентов, аспирантов и молодых ученых. Ярославль 1998. - С. 79-80.
* ... ... Хосе Луис ... - как ... биомониторинги в условиях антропогенного стресса при действии тяжелых металлов: - ... - 2004. -25 ... ... Б.К. ... в Казахстане. // Сбор. Материалы Межд.народный научная конференция , ... - 2009. -С. ... ... А.М. и др. Биомониторинг тяжелых металлов в пресноводных экосистемах. - М.: Гидрометеоиздат, - 2005.- С.66 .
* Сиренко Л.А., Сакевич А.И., ... Л.Ф., ... Л.Ф. и др. ... ... ... ... в гидробиологической практике. - Киев: Наукова думка. - 2005. -С. 247с.
* Горленко В.М., Дубинина Г.А., Кузнецов С.И. Экология водных микроорганизмов. - М.: ... - 1977. - ... ... С.И., ... Г.А. Методы изучения водных микроорганизмов. - М.: Наука. - 1989. - С. 76-94.
* Шигаева М.Х. ... ... - ... КазНУ. - 2002. - С. 47-64.
* Баренбойм Г.М. Мониторинг водных объектов / Отв. ред. Г.М. Баренбойм, Е.В. ... - М.: ... ГЦВМ МПР РФ и ИВП РАН. - 2002. -46 ... Крайнюкова А.Н. Биотестирование в охране вод от загрязнения //Методы биотестирования вод.-Черноголовка. -1988.-С.4-14.
* Кайырманова Г.К., Ерназарова А.К., Заядан Б.К. Консортивные ... ... ... ... ... // ... Республиканской научно-практической конференции , посвященной памяти выдающегося ученого-микробиолога, крупного организатора биологической и ... ... в ... ... НАН РК и РСХА, доктора биологических наук, профессора Тулемисовой Клары Ахмедьевны. - Алматы. 2007. - С. ... ... А.И. К ... о ... ... на токсичность сернокислой меди для Dunaliella viridis // ... -1997. Т.7. №3. - ... ... Т.Я. ... мониторинг. - Москва, 2005. -415 с.
* Под ред.. К.Ф.Форстера, Д.А.Дж. ... ... ... пер. с англ.-М., 2003. -384 с.
* Баренбойм Г.М., ... Е.В., ... В.И. ... ... ... ... создания и функционирования систем мониторинга водных объектов. Ч. 1 / Вода: химия и экология. №1 - 2008. - С. ... Zayadan B.K. Role of ... in ... and ... of water ... // XXIX international conference of polish phycological society. Taxonomy the queen of science - the beauty of algae. Institut of botany polish academy of sciences Krakow - ... Poland. 19-23 rd May. - 2010. -79 ... ... Г.М., ... Е.В., ... В.И. ... научно-технологические проблемы проектирования, создания и функционирования систем мониторинга водных ... Ч. 2 // ... ... и экология. - 2008. - №2. - С. ... ... В.Н. ... ... по ... ... -М., 2001. -70 ... Заядан Б.К. Альгобиотехнология в Казахстане. // Сбор. Материалы Межд.народный научная конференция , Ташкент. - 2009. С.9-20.
* Унифицированные ... ... ... воды // ... ... ... ... Приложение ІІ. Атлас сапробных организмов. -М.: СЭВ, 2007. - ... ... А.Н. ... в ... вод от загрязнения //Методы биотестирования вод.-Черноголовка. -2008.-С. 4-14.
* МаторинД.Н., Погосян С.И., Смуров А.В.//Оценка качества среды инструментальными методами с ... ... ... В ... ... ... ... окружающей среды. Биоиндикация и биотестирование. Ред. Мелехова О.П, Егорова Е.И. М.: Изд. Академия. 2007.- С.243-246.
* Andersson B., Styring S. ... II: ... ... ... and ... // Curr. Topics Bioenerg. 1991. Vol.16. P.1-81.
* Маторин Д.Н., Погосян С.И., Смуров А.В.//Оценка качества среды инструментальными методами с ... ... ... ... МГУ. ... 16: ... - 2008. - №2. -С. 42 - ... Руководство по определению методом биотестирования токсичности вод, донных отложений, загрязняющих веществ и буровых растворов // ... ... ... РФ ... НИА. М.: ... - 2002. -117 с.
* Определение основных характеристик природных вод. Учебно-методическое пособие / Сост. Ханхасаева С.Ц., Батоева А.А. - Улан-Удэ: ... БГУ, 2001. - 64 ... ... С.И., Саралов А.И., Назина Т.Н. Микробиологические процессы круговорота углерода и азота в озерах. - М.: ... - ... ... А. С. ... ... / А. С. Константинов; Учеб. пособие. - 4-е изд. - М.: ... шк., 1986. - 472 ... ... о. П. ... В.Н. ... одноклеточных водорослей для биологического анализа токсичности загрязняющих веществ // Биотестирование природных и сточных вод. - 2007. -С. 17 - ... ... А.А., ... В.А., ... Д.Н ... ... ... растений по флуоресценции хлорофилла // Книжный дом . -2007.-115 с.
* Пиментел Флоресь Хосе Луис Микроводоросли - как ... ... в ... ... ... при ... тяжелых металлов: - Москва. - 2004. -С. 25
* Заядан Б.К., Садвакасова А.К., Жубановa A.A. ... ... ... ... ... к ... ... ионов кадмия в различных условиях культивирования // Вестник КазНУ, Серия биологическая. - 2005. N 3 (26). -С. ... ... В.Г., ... В.И., ... С.В. ... и мутагенные действие УФ-лучей на одноклеточный зеленый водоросль Chlamydomonas reinhardtii // Радиобиология.-1976.-№1. -С. ... ... М.М. ... их ... ... и замечание. - М: Издательство Московского ... ... 1951. - ... Harris E.H. The ... Sourcebook. - San Diego, Academic Press, Inc., CA, USA. - 2009. - ... ... А.М., ... Т.Т. ... и применение микроводорослей. - Ташкент: Фан, - 2004.- С.123.
* Квитко К.В. О влияние ультрафиолетого излучения на ... ... ... ЛГУ, - 2003. - ... Zayadan B.K.

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хламидомонас маркерлі штамдарының көмегімен ауыр металдармен ластанған су экожүйелерді биологиялық бақылау31 бет
Биосорбенттердің микроорганизмдердің антибиотикке сезімталдығына әсері21 бет
Жасыл микробалдыр CHLAMYDOMONAS REINHARDTII-дің пигментті мутанттық штаммдарын алу2 бет
Казахстанская 3 сортынынан алынған мутантты линияларға цитогенетикалық талдау35 бет
Ластанған су экожүйелерін бақылауға арналған микробалдырлардың тест-штамдарын алу44 бет
Микробалдыр Chlorella vulgaris және Chlorella pyrenoidosa штамдарының аралас дақылдарының қоюланған суспензиясын алып, құс шаруашылығының өнімділігіне әсерін зерттеу39 бет
Микроорганизмдердің өндірістік штамдарын алудың жаңа тәсілдері13 бет
Мұнай тотықтырғыш бактериялардың коллекциялық штамдарының антибиотикрезистенттілігін зерттеу25 бет
Реактивтіліктің түрлері мен дәрежелері: сезімталдылық, резистентті-лік, төзімділік14 бет
"Мендельдік емес генетика"3 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь