Қадыр Мырза Әлі

КІРІСПЕ
І МЫРЗА ӘЛІНІҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТАБИҒАТЫ
1.2 ҚАДЫР . СЫНШЫ ПУБЛИЦИСТ
1.2 ҚАДЫР . ҒИБРАТТЫ ҚАРА СӨЗ ШЕБЕРІ
ІІ ҚАДЫР . ЭССЕИСТ
2.1 ҚАДЫР МЫРЗА ӘЛІ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ ЕСТЕЛІК.ЭССЕ ЖАНРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
2.2 «ИІРІМ» . ӘДЕБИ ОРТА ТУРАЛЫ ОЙЛАР
ІІІ «ЖАЗМЫШ» . ТЫҢ ІЗДЕНІСТЕР ЖЕМІСІ
3.1 АҚЫНДЫҚ АЗАП
3.2 ПЕНДЕЛІК ПЕН «ПЕРІШТЕЛІК»
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы Қадыр Мырза Әлі- әдебиетімізде ең әуелі прозалық туындыларымен емес, бұлты жоқ күнде жарқ еткен найзағайдың жарығындай батыл да жарық, қуатты, әсерлі де әсем, мәнді де мазмұнды ұлы өлеңдерімен, поэмаларымен мәшһүр болған автор. Ол қазақ поэзиясына жаңа тақырыптар мен идеялар, мінездер ғана алып келген жоқ, сондай-ақ оны интеллектуалдық тұрғыдан да байытты, оның поэтикалық өрісін кеңейтті, сөйтіп қазақ поэзиясының биік белеске көтерілуіне ат салысты. Сонымен қатар Қадыр Мырза Әли шығармашылығы сан алуан, сан қырлы.
1 Мырза Әли Қ. Иірім. – Алматы: Атамұра, 2004.
2 Мырза Әли Қ. Жазмыш. – Алматы: Қазығұрт, 2001.
3 Мырзалиев Қ. Сөз сиқыры. – Алматы, 1982.
4 Мырза Әли Қ. Ғибратнәмә. – Алматы: Қазығұрт, 2001.
5 Қабдолов З. Менің Әуезовым. – Алматы: Санат, 1997.
6 Ергөбек Қ. Баянғұмыр. – Алматы, Жазушы, 1991.
7 Тәжібаев Ә. Естеліктер. 5 т. шығ. жин. – Алматы, Жазушы, 1981.
8 Тәжібаев Ә. Есімдегілер. 5 т. шығ. жин. – Алматы, Жазушы, 1993.
9 Арыстанов Ж. Естен кетпес есімдер. Алматы, 1972.
10 Жанаева Ш. «1960 – 80 ж. қазақ балалар поэзиясы және Қадыр Мырза Әли
шығармашылығы». Диссертация. – Алматы, 2007. – 140 б.
11 Нұрахметов С. «Қадыр Мырзалиевтің ақындық шеберлігі». Диссертация. -
Алматы, 1994. – 165 б.
12 Сыдықназаров М. «Қазіргі прозадағы эссе жанрының дәстүрі». Диссертация.
– Алматы, 2003.
13 Мырзалиев Қ. «Көктем». – Алматы, 1959 ж.
14 Ысқақұлы Д. Сын өнері. – Алматы, 2004.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы Қадыр Мырза Әлі- әдебиетімізде ең әуелі прозалық туындыларымен емес, бұлты жоқ күнде жарқ ... ... ... ... да ... ... ... де әсем, мәнді де мазмұнды ұлы өлеңдерімен, поэмаларымен мәшһүр болған ... Ол ... ... жаңа тақырыптар мен идеялар, мінездер ғана алып келген жоқ, сондай-ақ оны интеллектуалдық тұрғыдан да байытты, оның поэтикалық өрісін ... ... ... ... биік ... ... ат ... Сонымен қатар Қадыр Мырза Әли шығармашылығы сан алуан, сан қырлы. Ол ақындығымен қатар прозаның естелік-эссе, мысал әңгіме, ... сын, ... ... публицистика салаларының барлығында дерлік қалам тартқан сөз зергері. Қадыр Мырза Әлі прозасын жүйелі түрде талдау ... ... ... ... ... қуатын айқындау, сондай-ақ көркем туындыларының идеялық-көркемдік құндылықтарын, оның қолтаңбасын ... - ... күн ... жатады.
Қадыр Мырза Әлінің көл-көсір қазынасы бір еңбектің еншісі емес ... ... ... ... ... ... сыншылық қырларының өзі жеке-жеке зерттеуді қажет етсе, оның прозалық шығармалары бір төбе.
Қазақ әдебиетіндегі ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде жанр жағынан толыққанды қалыптаса қоймаса да, өз ерекшелігімен пайда бола бастаған естелік-эссе немесе шағын әңгіме жанрлары туралы сөз ... осы ... ... Әли ... оның дәл осы ... ... еткен еңбегіне соқпай өтуге болмайды.
Сондықтан XX ғасырдың соңы мен XXI ... ... ... ... ... көрген шағын прозалық шығармалардың табиғатын, олардың дамуын, көркемдік ізденіс жолын жүйелі түрде тану үшін ... ... Әли ... жан-жақты қарастырылуы өте қажет. Қаламгердің шығармашылық лабораториясына зер салу - оның ... ... ... ... ... ... сол ... шеберлігін сараптауға жетелейді. Бұл қадам әдебиетіміздегі жаңаша жанрдың негізгі көркемдік ұстанымдарын белгілі бір ... нақ ... да ... ... ... ... тақырып әдебиеттану ғылымы үшін осы жағынан да құнды болып табылады деп есептейміз.
Жазушының проза саласындағы белестерінің бірі - ... ... ... мойындаған [1], [2] естелік-эссе кітаптары. Бұл еркін табиғатты туындылар оқырман қауымының назарын, ең әуелі, қоғам ... ... ашып ... ... ... отты өлеңдерімен атағы жер жарған ұлы ақынның осындай прозалық шығармаларды да шебер жазуымен, жазушылық қырын тағы да паш ... ... ... ... ... ... ... жазылған әдебиетке қатысты сын пікірлер, сөздері, мақалалары енген [3] ... ... - ... жай ақын емес, сыншы ақын екендігін дәлелдейтін жинақ. ... ... [4] атты ... мысал әңгімелер жинағы көркемдік ерекшелігі, жазушының сөз ... мен ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі ерекше жүк көтеріп тұрған шығармалардың бірі болмағанымен, оның қара сөзге ден қойғанын аңғартатын дүние. Бұл мысал ... ... ... ... ... ... осы ... жарияланды. шағын болса да, шымыр, уақыт табы айқын бейнеленген. Мысал әңгімелердің әр ... ... ... оқиғасы тартымды. Жинақ жалаң үгіт, насихатқа еш ... ... ... ... ... көркем үлгісін көрсететін шығарма.
Қадыр Мырза Әли өзінің жазушы ретіндегі суреткерлік шеберлігін осы ... ... үш ... қана болатын аталмыш естелік-эссе, мысал әңгімелерімен-ақ көрсете ... ... Әли - ... да ... ... бар қаламгер. Публицистка жанрының табиғаты тақырыпты терең зерттеп, деректер мен түрлі оқиғаларға қатысты, ойлы қорытындылар шығаруды талап ... ... ... ... де бай, ... тілі арқылы өз оқырманына ой салып, қоғамдағы құбылыстың ара-жігін ажыратып, дәл және ... ... ... алға қаламгер.
Бұған дәлел, , кітаптарына енген , , , , , , , , , , , атты ... ... ... ... ... тілімен шебер сөйлеткен.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Жұмыстың негізгі нысанасы етіп алынып отырған Қадыр Мырза Әлидің прозалық шығармаларының, оның ішінде естелік-эсселерінің табиғатын, ... ... ... ... ... да табиғатын таразылап, саралау - сол ... ... ... ... әдеби процестің табиғатын түсінуге жол ашар игі қарекет. Жаңаша ізденістер мен рухани тың серпіліске толы сол жылдар прозамызға ерекше ... мен ... ... ... ... ... ... танымына лайық, олар үшін қызық әсерлі оқылатын жанрлар пайда болды. Оларды мұқият талқылап-таразыламайынша, эссе, әсіресе естелік-эссе жанрларының ... ... өзі ... ... ... ... қарасақ, естелік-эссе жанрының жемісті кезеңі - ... ... ... жартысынан бері қарайғы уақыт секілді. Өйткені, дәл сол кезеңде З.Қабдоловтың атақты [5], Құлбек Ергөбектің [6], Әбділда Тәжібаевтың [7], [8], ... ... ... , ... ... Арыстановтың [9] секілді толымды, толғақты естелік-портреттері жарық көрді. Ал одан ... ... ... ... ... ... мен толықтырды.
та, де Қадыр Мырза Әлидің өмірден көрген- білгені мен түйгендерінің жинақталған топтамасы. Бұл - ... өмір ... орта мен ... ... ... ... Ол орта ... адамдардың құрамасы немесе тобы емес, әдебиетте орны бар, халыққа белгілі, елге елеулі тұлғалар мен үлкен азаматтардың ортасы. Қала ... ... ... ... ... ... да ондай адамдар жөніндегі естеліктер мен ойлар бір шығарма тудыратындай ... ... мен ... ... толы болатыны сөзсіз. Шығармаларға арқау болған оқиғалар кейінгі ... да ... ... бір ... шындықтың көзіндей болып қызмет ететіні де даусыз. Өйткені, бұл ... ... - ... ... ... ... бейнелер емес, өмірде болған адамдар, оқиғалары әсерін арттыру мақсатында қиыннан қиыстырылып қойылған көркем қимылдар емес, сол өмірде болған адамдардың ... ... мен өмір сүру ... ... ... ... Мырза Әлидің прозалық туындылары, оның ішінде , естелік-эсселері. Олардағы ойшылдық таным негіздерінің көрініс табуы.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қадыр ... ... ... ... оның отты ... ... екенін жоғарыда айттық. Сондықтан да авторға қатысты зерттеулердің басым көпшілігі оның ақындығына арналған. Ал Қадырдың прозасы жөнінде тек ... ... ... ... ... ... оқырманының пікірі, бағасы, шағын зерттеуі, толғаныс ойлары, қала берсе сыны болмаса, нақты толық ... ... ... ... жоқ. ... шығармашылығынан қорғалған Ш. Жанаеваның [10] деген тақырыптағы кандидаттық диссертациясы, С. Нұрахметовтың [11] деп ... ... ... ... ... нысаны Қадыр Мырза Әлидің естелік-эсселері болғандықтан жұмысымызда аталмыш жанрдың табиғаты туралы зерттеу еңбектерді де қарастырдық. М. ... [12] атты ... ... эссе жанрының қыр-сырын ашуға көмегін тигізді. Эссемен туыстас жанр ретінде шағын прозаның ішінде күнделік, очерк, ... ... ... ... Құлбек Ергөбектің [6] монографиялық еңбегі бар.
Қ. Мырза ... , ... ... ... ... жазушы эссеистикасының эволюциясы, идеялық, сезімділік, философиялық, стилистикалық, ... ... ... ... тұрғыдағы, көркемдік құрылымы деңгейіндегі, композициялық суреттеу формаларында қазіргі қазақ прозасында жаңа құрылымдық, мазмұндық элементтер пайда болуы көрсетіледі.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... Әлидің естелік-эсселерінің жалпы әдеби процестегі алатын орнын, идеялық, эстетикалық ізденістерін, суреткерлік шеберлігін, қазақ әдебиетінде естелік-эссе ... ... ... салмақтау. Сонымен бірге, ақынның шығармашылығында жанр дәстүрінің қандай орын алатынын және қалай ... ... да ... етіп ала отырып, өзімізге мына төмендегідей міндеттер қойдық:
* ... ... ... ... ... қырына тоқталып өту;
* естелік-эссе жанрының әдебиетімізде даму деңгейіне, идеялық-көркемдік ізденістеріне шолу ... Қ. ... Әли ... ... көзі мен проблематикасына жүйелі талдау жасау, ақын эссеистикасы материалдарының жанрлық дәстүрін зерттеу;
* жазушының ұлттық ... ой ... ... ... ізденісін айқындау, шығармаларының ұлттық-көркемдік дәстүрге қосқан үлесін талдау;
* шығармаларға бүгінгі күн тұрғысынан талдау жасай отырып, олардың қазақ прозасында алар ... ... ... ... ... көрсету;
* естелік-эссенің прозаның басқа жанрларымен типологиялық ұқсастығы мен айырмашылығын көрсету;
* шығармаларының эстетикалық ерекшелігін ... мен ... ... ... ... ... ... шеберлігінің сырын ашу;
* ақынның естелік-эссесінің деректілік, күнделіктілік, өмірбаяндық, ... ... ... атап көрсету;
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Қадыр Мырза Әлидің ақындық қыры әдебиеттану ... ... ... ... нысаны болғаны мәлім. Ал автордың эссе-естеліктері де, сыни-публицистикалық мақалалары да қазіргі таңда белгілі бір әдебиет ... ... ... ... нысаны ретінде қарастырылып, зерттелген емес. Автордың прозасына тән ерекшеліктерді барымызша нақтылы талдаулар негізінде көрсетуге тырыстық. Қадыр Мырза Әлидің ... ... ... ... ... ... шеберліктері ашылады. Оның эсселерін пайымдауда оларға бүгінгі күн тұрғысынан баға ... ... ... жазушылық, шығармашылық ерекшеліктері айқындалады.
Автор қолданған жанрдың, яғниестелік-эссенің ... ... мен ... оның табиғатына, поэтикасына талдау жасалынады. Осы жағдай қазақ эссеистикасының қазіргі жағдайын, оның келешектегі дамуына обьективті ... ... ... ... ... ... жанрының басқа жанрлармен ұқсастығы мен ерекшелігі анықталады.
Зерттеудің ғылыми-теориялық және практикалық мәні. Жұмыста ... ... ... теориялық қорытындылары мен тұжырымдарын Қадыр Мырза Әлидің және де басқа ақын-жазушылардың ... ... ... ... ... ... ... сыны, қазіргі қазақ прозасының жанрлық дамуы, стильдік ерекшелігін айқындауда, ақын шығармашылығына қатысты арнайы курстарды оқыту барысы мен оқу ... жазу ... ... болады.
Зерттеу әдістері. Салыстырмалы - типологиялық және мазмұндық құрылымдық жүйелі талдау. ... ... ... шешу ... біз ... талдау мен проблемалық интертекстуалдық әдістерді, теоретикалық типологиялық принциптерін пайдаландық.
Зерттеу ... ... ... ... ... үш ... қорытынды бөлімнен және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І МЫРЗА ӘЛІНІҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТАБИҒАТЫ
1.2 ҚАДЫР - ... ... ... аса көрнекті өкілдерінің бірі Қадыр Мырза Әли ұлттық сөз өнерінің дамуына айтарлықтай үлес ... ... Ол өзін ... ... көркем шығармалармен, бірге әдебиет жайлы, қарымды қаламгерлер туындыгерлігі турасында толымды ... ... ... ... өзі өмір ... қоғамның көзі, құлағы, тынысы десек, Қадыр да өз ... ... ... ... саласына дерлік араласып, парасатты пікірлер білдіріп отырған. Бұл бұрыннан келе ... ... ХХ ... ұлы ... ... ... ... Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов сынды қаламгерлер сол кездегі әдебиет майданына белсенді араласып, әдеби сын саласында да ... ... ... ... шын ... ... өзі өмір ... отырған ортада болып жатқан оқиғалардан тыс қала алмайды. Азаматтықты, әділдікті, білімдарлық пен ... ... ... бір ... ... болуын қажет ететін әдеби сыншылықтыжазушылықпен қатар атқару оңай іс емес. Мұндай істер өзінің ұлтын, әдебиетін, мәдениетін жан-тәнімен сүйетін, соған ... ... ... ... ... ғана ... ...
Әдебиет адамзаттың мәңгілік рухани қозғалысы. Сол мәңгілік рухани қозғалысты мәңгілік жалғастырушы таланттар мен таланттар тудырған дүниелер ... ... ... ... ... ... ... жүзген, шыңына шыққан кемел талант - Қадыр Мырза Әли. Оның [13] атты ... ... 1959 жылы ... ... одан бері ... ғасырдан астам уақыт өтіпті. Осы үздіксіз шығармашылық жолында сан-салада қалам тербеген ... ... ... - ұлы шайыр ақын екендігі. Бірақ шын талант бір салада шектелмесе керек. Қадырдың жарты ... жуық ... ... ол - ... ол- ... ол - ... ол - ... қайраткері, ол -әдеби процеске қатысты жанашырлық танытқан әдебиет ... Біз бұл ... ... ... ... ... Мырза Әлидің өмір шындығын бүкпесіз айта алатын батыл ойларға толы эссе жазуына ... ... жол ... оның ... ... ... ... отырып, жалпы прозасына тоқталмақпыз.
Жалпы әдебиет сыны дегеніміз не деген сауалға келетін болсақ, әдеби сын әдеби процестің ... ... ... ... ... Ол сөз ... ... таңдағы даму жолын анықтауға ат салысады. Әдеби ... ... ... ... ... ...
Сол әдеби сын жанрында әдеби туынды хақында кімнің пікір білдіріп отырғандығына, жазылу мәнеріне орай жазушы сыны, сыншы сыны, ... сыны деп үшке бөлу ... ... ... отырған тақырыпқа қатысты жазушы сыны басқа түрлерден тілінің көркемдігімен, ойының бейнелілігімен ерекшеленеді. өз ойларын ... ... ... ... қаламгерлік тәжірибесіне сүйене отырып, алған әсер ретінде білдіріледі [14,57].
Қоғамдық ой-пікір мен әдеби сынның тарихында айтулы қаламгерлердің әдеби процесс ... жеке ... мен ... ... ... ... орын ... Олар әдебиеттің қоғамдық қызметі мен өмірімен байланысты мәселелерін көбіне өз ... ... ... ... шығармаларында көтерген үлкен ойларын күнделікті сыншылдық көзқарасымен де бекіте түседі. Сондықтан да ... ... ... да ... ... ... ... Мәселен, қазақ әдебиетінің тарихында көз жіберсек, С.Сейфуллин, Ж.Аймуытов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... Т.Әлімқұлов, Ә.Кекілбаев, С.Сейітов, А. Сүлейменов, С.Әшімбаев, Т.Тоқбергенов т.б. әдебиет сыны ... ... үлес ... ... белгілі. Осы қатарда өзінің сыншылдық ой-пікірлерімен бүгінгі әдеби ... ... ... ... ... қаламгеріміз - Қадыр Мырза Әли. Мұны жазушының атты кітабы айқын танытады.
Қадыр Мырза Әли де көптеген замандастары ... ... ... мен ... ... жас ... шығармашылығы турасындағы пікір білдіріп келді. Көп жылдардан бері ... ... (1982) ... ... кейінгі жылдары жазылып, кітапқа енбеген сын пікір, ой талқылары ... өз ... ... бар ... ... ... танытты. Қадыр Мырза Әлидің сыншылық шығармашылығына тоқталсақ, оның әдеби сын сапарының төрт саласын көреміз. 1. Қазіргі әдебиеттің жай-күйі, ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығы турасындағы әдеби-сын мақалалары; 2. Талант, оны дамыту заңдылығы туралы ой-толғаныстар мен ... ... 3. ... ... әдебиеті, оның өзіндік ерекшеліктері, жекелеген өкілдерінің творчествосы зерделенген ғылыми мақалалары; 4. Алыс шетел, түркі халықтарының өкілдерінің шығармашылығын сипаттайтын ... ... ... Мырза Әли жоғарыда аталған сан-салалы ойларын 1982 ж. ... ... ... шығарды. Бұл кітаптың шыққанына да біраз жыл болды. Ол әдеби-сын кітабымен ... ... ... ... ... ... ат ... толассыз қалам тербеп келді. Бұған оның кейінгі жылдары газет-журналдарда жазған Әлібек Асқаровтың , Қали ... ... ... сыни пікірлерімен, әдебиет, өнер, тіл туралы ой-толғам эсселерін атауға болады.
Қадырдың әдеби-сын пікірлерінің басым бөлігі жеке ... ... ... ой ... ... ... ... поэзиясының өзі тұстас ақындардың шығармашылығынан бастап, кейінгі толқын өкілдерінің ақындық өнер жолындағы ізденістері, жетістіктері, кейбір шалыс тұстары сипатталады. Ж.Молдағалиев, Қ.Бекхожин, ... ... ... ... Е.Зікібаев, О.Асқар, Р.Ниязбеков, Ж.Қыдыров, Ж.Набиуллин, т.б. көптеген қаламгерлердің шығармашылығы әдебиет сыншысының өзіндік субьективті көзқарасы тұрғысынан талданады. Бұл ретте ... ... С. ... , -деп ... ойын ... ... енді ... жалпы әдебиетке сол өнерді тудырушы талантардың пікір білдіріп отыруы өте құптарлық іс деп, ... ой ... ... ... ой-пікіріміздің дамуына қазақ ақын - жазушыларының өздері де белсенді қатысып келеді. Олардың пікірлерінің біз үшін аса бағалы жағы - ... ... ... өз ... ... ... мен ... лабораториясымен таныстыра отыруында. Сондықтан жазушылардың әдебиет жайлы ойлары көбіне шеберлік жағын, өмірмен ... ... ... қозғайды. Әдебиет туралы сын-мақалаларын бастырған Ғ.Мүсірепов, С.Шәймерденов, ... ... ... мен ... ... жарияланған Ә.Тәжібаевтың, Х.Ерғалиевтің, Т.Әлімқұловтың, Ә.Кекілбаевтің т.б. ойлы пікірлері біздің әдебиеттік сынымызға ... ... үлес деп ... ... ... Жоғарыда аталған ғалымның пікірінен сын мен жазушының ... ... ... ... ...
... ... ақынның әр кезде айтылып, жазылған әдебиетке қатысты сын пікірлер, сөздері, мақалалары ... ... ... ... ... ... - ... өз ойларын белгілі бір әдеби мәселелерге құруға ұмтылушылығы, яғни жыр ... сол ... ... ... қоя ... ... ... білуге үйрете білетін ойшылдығы. Оның поэзия жанрының жетілуі, даму барысы жайындағы мақалалары, пікірлері шолу ... ... ... үлгіде жазылуының сыры осында. Жазушы ойларын сынға құрады. Мұндай ерекшелік қаламгердің сын мақалаларына тән. Енді сыншының жеке ... ... ... ... сыни ... ... ... Ж.Нәжімеденов поэзиясы туралы. , атты мақалаларында талантты қазақ ақыны, қазіргі Қазақстан әнұранының авторларының бірі Ж. Нәжімеденовтың поэзия ... ... ... ... ... сол ... өлең өлкесінен ойып орын алар, өз талантына кәміл сенген ... ... ... ... - ақ оның ... ... мысалдар келтіре отырып дәлелдейді. Ақынның өлеңдерінен алынған мысалдардың айтар ойға дөп түсіп жатуының өзі, ақынның ақын шығармашылығына талант ... жіті ... ... ... Бұл ... ұлы ... ... деген ойын айтуға болады. А. Байтұрсынұлының демегі оқу-тоқумен қоса, таланттың сөзі, яғни ... сол ... ... өз ... ... ... айтылған жазушы сыны деп түсінуіміз керек.
Қадыр ... Әли осы ... деп ... тұжырым жасайды. Саналы оқырманға алдына жайып салар суреті бар шығарма қашан да құнды. Сырты да, ішкі ... да ... ... ... ... жылы ... поэзия туғызған талант шығармашылығы хақында бүкпесіз ой айту, толғану шын ... ... ғана ... ... Ж.Нәжімеденовтың үңіле отырып, біз ақын бояуының молдығына, пікірінің сонылығына, өлең жырының саздылығына сүйсінбей қала алмадық. Оның осы ... ... бір ... тәрізді, өзге өлеңдері соның бұтақтары мен жапырақтарына ұқсайды: бірі - достық, махаббат; бірі - жаратылыс, табиғат; бірі - ... ... бірі - ... мұң ... өлең жыр. ... қай-қайсысы болсын, ата бәйтеректің айналасында, іргесінде>> деп ақын өлеңдерінен мысал келтіріп түйіндейді.
Қадыр Мырза Әли ... ... зор ... ... Ол ... ... ойшылдығын, сыршылдығын, азаматтық әуеннің молдығын қалайды. Хас талант қын түбінде жатпайды десек те, осындай өнер жауһарлардың әділ сыни талқылар арқылы ... ... ... ... ... ... анық.
Автор Ж. Нәжімеденұлының - дей келіп, - өнер ... не көп, ... көп. ... ... ... ... бір дарбаза. Бірақ соның қайсысы да өз иесіне болмаса басқалар үшін ... ... ол өнер ... Ал өнер иесінің еліктеушісі болса да, егіздесі болмауға тиіс. Бұл ... ... ... ... ... бен ... ... көне ұғымдардың өзі белгілі дәрежеде шартты. Әдебиетте мәңгі ұстаз, мәңгі шәкірт жоқ. Олардың қай-қайсы да уақытша. Мұнда өзі ... ... ол ... ... ... ... өзі ... өйткені оның іздегені мен тапқаны тек оныкі болып қалмайды. Сөйте тұра дарын, таланттың жетістіктері түгіл, ... өзі ... ... Оның жыры ... ... өте ... ... терең, ұғымпаз оқырмандарға арналған>>, - деп ойын қорытады.
Міне, біз , атты сыни талдаудың жүйесімен, жоғарыда бірнеше ... атап ... ... ... ... ... өзі ұлылық екенін тағы да атап өту.
Қадыр өзінің қаламдастары мен кейінгі жас буын өкілдері шығармашылығы жайлы жазуымен қоса ... ... ... өнер ... ... білдіреді. Оның атты кітабы осындай ақындық толғаныстан, ой-пікірден тұрады. Кітаптың бірінші ... ... жыр ... ... қазақ ақындарының ізденістері мен жаңалықтары және ақынның өз тәжірибесіне енгізделіп жазылған. Онда Қадыр көп жылдар бойы поэзия сыны ... ... ... ... ... бір ... мазмұнға бағындырған. Он бір тараудан тұратын кітаптың қай тарауын оқысаңыз да, ... ... жыр ... ... ... ... Ол тақырыптық талдауларын да, характерлер жасау жолындағы да табыстар мен олқылықтарды да, шындықты игеру жолындағы ізденістерді де, шеберліктің сынына ... ... Өзі ... ... жақсы-жаманын тізіп жатпайды., ақындық жаңалығын, тілге татыр табысын тануға ұмтылады. Осы үлгімен ол ... ... ... да ойлы ... ... Кітаптың деп аталатын тарауы Қадырдың өнер жолындағы ізденістерінен, тәжірибесінен туған ойлары ғақлиялық үлгіде баяндалады. Ол талант пен тәрбие, ... пен ... ... пен ... ... пен ... ... пен жауапкершілік жайындағы ойлардан құралады.
Қадыр бұл тарауындағы өнер иесінің ұғымы талант сөзін жоғарыда аталған ұғымдармен байланыстыра ... ... ... ... тума талант қабілет бар да, оны ары қарай дамыту бар, яғни еңбек. Тәрбие, тәлім, дәстүр, жаңалық, ... ... ... тәрізділер сол таланттың тәй-тәй басқан қадамынан жүріп өтер жолы.
Қадыр адам бойындағы қадірлі қасиеттерді табиғаттан және тәрбиеден деп айта ... ... тума ... ... ... ... өмір құбылыстарын безбендеп, таразылап отыратын салиқалы салмақты ақыл ... ... ... айтады. Сонымен қатар ол өнерді қастерлеп, құрметтеу қажеттілігімен қоса, дейді. Себебі өнер иесі де адам пенде мақтау-мадақтауды тілейді, бірақ оған ... ... кету ... ... қас ... Қадырше айтсақ, [16,4]. Осындай қағидаларды үнемі есінде ұстаған талант иелері қор ... ... Құр ... ... пендешілікке салынып, өзінен басқаны көрмесе, талант өзін үрлеп өшіреді. Бұл тәрізді ойлар сыншы кітабында молынан кезігеді.
Сыншы Қадыр ... сын ... қоры ... тек поэзия ғана емес прозалық туындыларды да сөз ... ... оған 2006 ... 30 ... газетінде атты Әділбек Асқаровтың әңгімелер жинағы туралы мақаласы [17] дәлел.
Бұл мақаласында Қадыр Мырзалиев сыншы ретінде ... ... ... ... ... ағынан жарылу бар тәрізді. Себебі, өзі өмір сүрген кешегі социалистік қоғам, оның тыныс тіршілігі Қадырға етене таныс. Сол таныс ... ... ... ... айналдырып, бір қоғам тұрғысынан бейнелеп жеткізілуін қарапайым оқырман ретінде қабылдап, тәнті болады. Ол: , - деп автордан ... ... ... Жалпы, сыншы Қадыр не тақырыпты қозғаса да, ... ... ... оның ... ... мақсат-мұратын айтуға тырысып бағады. Бұған жоғарыда аталған мақаладан үзінді келтіруге ... ... ... ... оқи ... өз ... ... тіршілігімен қайта қауышқандай, қайта көргендей, сезінгендей әсер алғанын жасыра алмайды. Жоқшылық, кедейлік, ... ... ... тәрізді қолдан ұйымдастырылған әрекеттердің әңгіме кейіпкерлері арқылы орайлы сомдалуын өз поэзиясындағы шұрайлы шумақтармен қосарлай отырып бағамдайды.
деп өте ... және ... ... , атты ... алып ... ... ... мүзейді жақсылап аралап, қонақтар шығар есікке бет алғанда, Айнашқа түйткіл-реніш сездірген.
- Ағай-ай қайтейін кешіріңіз, - деді жанары ... ... ... ерні ... ... ... - Мен ағылшынша білмеуші едім.
Сонда... Сонда әлгі қызға айтқанының ... ... ... ... ... ... алары жоқ нағыз социализмнің әңгімесі, барып тұрған көзбояу. Ал біз білетін социализм мұндай көзбояусыз күн көре алмайтын>> - дейді сыншы. ... біз ... ... ... ... мысалдар келтіріп өттік. Бұл Қадыр айтқан пікірлерге қосыла отырып, көркем әдебиет ұлттың, халықтың жүріп ... ... ... ... сол тарихтың астарынан бүгінгі қоғамдық бейнесінің көлеңкесін де көре ... ... ... да ... соцоилистік қоғамдағы көз бояушылық, құр нұсқаушылық тәрізді кемшіліктерден, құр ... ... ... ... ... ... аян. Сондықтан да, социалистік қоғамның жағымсыз жақтарының әлі де жойылмай отырғанын ашып ... ... ... ... жинағы қазіргі заманның да хал-ахуалын дөп басатын шығармалардың ... деп ... ... лайық. Әрине оны тек сыншы Қадыр айтқандай, оқырмандық ... ... ... ... ғана ұғынары сөзсіз.
- [18,134] дейді белгілі ... ... ... ... ... да ... ... шығармашылық иелерінің жетістіктері мен табыстарына сүйсіне отырып, шығармашылық шабытқа жол сілтейді, міне, шын сын белгілі бір шығарманы ел-жұртқа ... ғана ... ... ... ... алды-артын бағдарлап, кем-кетігін көрсетіп отыратын жолбасшы жанр. Осы салада Қадыр ... те ... ... өз ... үлес ... ... ... әдебиеті, соның ішінде поэзия, оған қойылар талаптар турасында толғануы тегіннен-тегін емес. Себебі шығармашылық жолын жаңадан ашылған балалар журналы ... сөз жоқ ... бұл ... ... алып келді. Балалар үшін қалам тербеу, олардың сезім ... әсер ету, ... ... ... беру оңай іс емес ... ... өзінің балалар әдебиетіне қатысты әдеби-сын мақалаларында балалар поэзиясы туралы ғақлиялық, нақылды ойлар айтуымен қатар, оның өкілдерінің шығармашылығы ... да ... ... айтты. Олардың қатарында Ө.Тұрманжанов, М.Әлімбаев, Ж,Смақов, Қ.Баянбай, Ж.Әбдірашев, Ә.Табылдиев, т.б. бар.
Қадыр барша поэзияға ... ... ... ... балалар өлеңінен жеке дара талап етілетін қасиет-белгілердің ерекшелігі туралы өзіндік ойларын білдіреді. Ол: ... ... ... әдеби-сын мұраларынан басқа публицистік шығармаларының өзі бір төбе. Жалпы публицистикалық шығармадағы мазмұн біріншіден, деректерді жинақтау мен ... ... ... мен ... бағытында қоғамдық жайды ұғындыруды қозғайды. Автордың дерек пен ... бір ... ... оның ... ... ... ... шығарма мазмұнының құрылымы автор үшін жаңа әрі тың деректердің қажеттігі, тіпті фактілер ... ... ... айтылған нәрлі, жан-жақты пікірлер өлшемді ой, тұжырымды түйін, ұсыныс айтуды талап етеді. ... ... ... адамдарға логикалық та, эмоцияналды түрде де әсер етеді. Адамдар ішкі және ... ... ... ... ... ... ... шындықты көрсететін белгі, сөзге де көңіл бөліп, оған қатысты өзінің ойын да білдіреді. Сөздің құдіреті туралы ғұлама ойшылдарымыз талай ... ... ... болып жатқан оқиғаларға өзіндік пікірін білдіріп, ойын айту публицистің алдына қойған міндеті. Адам сезіміне әсер етуде өнердің ешқандай ... шек ... ... ... - ... өмір мен шындық факт пен оқиға. Өз кезегінде Қадыр Мырзалиев те халық санасынан әсер, сезімін серт еткізер ... ... ... ... ... келді. Қаламгердің шығармашылығындағы мазмұн мен пішін үйлесімін академик М.Қаратаев та байқаған болатын. - ... Бұл ... ... ... ... шығармашылығына берілген баға болғандықтан, оған публицистикалық туындылардың да қатысы бар. ... ... ... ... тығыз байланыста қарастыруымыздың себебі белгілі. Көркемдік екеуіне де тән. Мазмұн мен пішінге қатысты айтылған ғылыми тұжырымдарды алдымен ... ... ... ... ... ... ... рөл ойнайтыны бәрімізге аян. Сондықтан да публицистикадағы деталь, адам ... және ішкі ... ... ... жер, ... ... сияқты белгілер баяндау жүйесінде эмоцияналды элементтерді алып келеді. Сөйтіп оның әсер ... ... ... ... ... Әли ... көтерілген тақырыптардың ауқымы сан түрлі. Ол қоғамдағы толғағы жеткен мәселелерді көтеріп, өзіндік үн қосып отырады. Автор көтерген экология, тарих, рухани ... тіл, дін, діл ... ... танымдық толғамдары өзінің әлемдік деңгейде қарастырылуымен құнды. Жазушының , кітаптарындағы , , , , , , , ... ... ... ... ... Мырзалиевтің өзіндік ойшылдық қолтаңбасын танытады. Адам, табиғат, өмірдің сан қырлы мәселелерін ... ... ... ... шер, ащы ... аңғару адамзаттық келбетін анықтайды. Оның эсселеріндегі нақты мысал деректеріндегі энциклопедиялық ... ... ... ... қана қоймай, сол біліктің көркем туындыға айналып, асқан шабыт пен әсерлі жеткізілуіне таң қаласың. Яғни публицистикалық жинақтау, цифр ... ... ... сіңіре білгені де қаламгер шеберлігінің бір көрінісі. өне бойы тұнып тұрған ... ... ... ешкім дау айтпайды, бірақ автор құр деректерді қуалап кетпей, шығармаларды логикалық тұрғыда алып ... ... ... ...
Мен бұл сөзді ұсақтап,
Майдаламан.
Ел-жұртымсыз белгісіз, қайда қалам?
Ақын болып бірдеңе жазарымда,
Халық ... ... ... ... - ... ақын ... да, прозада да халықтық, ұлттық мәселелерді ең бірінші сатыға қойып, айтар ойларын сол арқылы өрбітеді.
екінші бөліміндегі атты ... ... ... ... ... ... ... сол ой арқылы өзіндік мол білімдарлығын танытып, асқан шабытпен оқырманына эмоцияналды түрде ... ... ... әсер ... Қадыр ХХ ғасырда адамзат баласының қол жеткізген ғылыми-техникалық прогресін санамалап өтіп, оның пайдасымен қоса қоршаған ортаға келтірген залалының шаш ... ... ... ... ... ... тілмен жеткізгенде төбе шашымыз тік тұрады.
кітабындағы туралы эссе-толғамын ... өзі ... ... [5,414]. Бұл ... әңгіме, ойларды қазақ секілді езгіде болған, кейбірі тіпті ұлттық болмыс, бет-пердесін жоғалтқан ... ... ... ауыр ... қасірет. Кешегі кеңестік идеологияның кішкене этностарға көрсеткен құқайы, астамшылығы екенін көріп төбе ... тік ... Сол ... зұламатты, тар жол тайғақ кешулерді басынан кешірсе де қайсарлық пен ұлттық болмыс-бітімімізді танытатын басты көрсеткіштеріміз, тіліміз, дініміз, дінімізді сақтап ... да ... Ауыр ... ... ... тарихты бұрмалаушылықты, шындықты тұншықтыруды ақын ағамыздың мына бір өлеңдері дәлелдейді:
Өкінішті
Көп ... кеш ... ... күтпе еш тілден!
Тарих қымбат қандай болса сол күйде,
Тәуір тарих сұрамаймыз ешкімнен.
Елімізге керек емес ... өз ... да ... ... ... тасы ... ... қаланбайды ертеңі! [19,11].
Бұл өлең жолдарынан өткен ғасырдағы 70 жыл бұғауда болған қазақ және т.б. бұратана ... ... ... тарих және ұраншылдықпен өмір сүргенін байқатады. Ұлттық мүдде ... ... ... жаны ... ... ... - ақын-жазушының қолтаңбасы. Міне, Қадыр көсемсөздері осындай өткір мәселелерді көтерумен де құнды.
... ... екі ... ... ... ... ... экологиялық апатты туғызған орны толмас өкініштерді қарапайым біз біле бермейтін нәрселер арқылы шерлене толғанады.
[2,397] - ... ... ... да бұл ойланатын нәрсе. Қазір жер бетіндегі жасыл желекті ... ... ... аз-ақ алдында тұр. Оны қорғап қалудың жолдарын қарастырып, дабыл қағып жүргендердің жөні ерекше екендігін түсінеміз. Бұған қазіргі таңдағы бала-бақшадан бастап, ... ... ... экологиялық тәрбие беру мәселесі педагогикалық тұрғыдан жолға қойылды.
Тағы бір мысал - дейді екен ... енді ... ... ... Өйткені ол елдің өнім беретін бір гектар жеріне он килограммдай әр ... ... ... (пестецид пен гербецид) пайдаланылатыны белгілі. Ондай химикаттардың уыты мен уы ондаған жылға созылды. Ол ол ма, ... ... ... ... суы, ... ... өзен-көлдерге барып құяды. Содан барып балықтар мен құстар ... Жұрт жеті ... ... ... бірі ... сұмдық! Міне, осыдан және басқа ақылсыз әрекеттердің кесірінен өзен-көлдер мен теңіздердің аса көп байлығы сарқылып келеді>> [2, 400]. ... ... ... ... фактор. Әріге бармай-ақ Каспий теңізіндегі итбалықтардың қараптан-қарап қырылуын не дейміз? Бұлардың барлығы Қадыр ағамыздың келтірген мысалдарынан ... ... ... ... аш ... ... ал оны қалпына келтіру тиімді пайдалану тәрізді қарапайым нәрселерді ескермеуден келіп туындайды.
Ал хайуанаттар және ... атты ... ... жоғарыда аталған экологиялық апат мәселелерінің жалғасы іспетті. Адамдардың хайуандық әрекеттерінің арқасында құрып кеткен жан-жануарлар әлеміне шолу ... [2, 408]- деп ... ... ... ... ... әдемі ой түйеді. Бұлардың бәрін, яғни ұсақ-түйек нәрселерді жинақтау арқылы адамзаттық мәселелерді көтеруі қаламгердің жазушылық қырын ... ... ... зерделегеніне таң қаласың.
Бұлардың қай-қайсысы да табиғаты жағынан публицистикалық эссе. Эссе болғанда да лирика-философиялық эссе. Автор бұл шығармасын нақты деректерге сүйене ... ... ... ... ... эссе деуге болғандай. Бірақ терең сезімнің, үлкен ойшылдықтың, даналықтың лебі есіліп ... ... эссе ... лайық. Бұған эссесі дәлел. Автор эссені өзіндік ішкі мені арқылы диалогке ... ... ... ...
- ... ең көп зиян ... ... Білмедім.
- Адамның ең үлкен жауы кім?
- Білмедім.
- Білесің! Білесің! ... ... ...
- Жоқ. Шын ...
- Қалай білмейсің? Адамға ең көп зиян келтіретін де, ең үлкен жауы да адамның өзі!
- ... ... ... ... ... бүгін бітіруге болатын дүниені ертеңге қалдыруды кім үйретті? Ешкім де үйреткен жоқ. Қомағайлыққа кім үйретті? Ешкім де үйреткен жоқ. Ал ... ... кім ... ... бұларға да ешкім үйреткен жоқ. Керісінше, ата-аналарың бар, мектебің бар, жанашырларың бар, бәрі жаппай ақыл айтты. деді алдын ала. ... ба? ... ... қой. ... ...
- Иә, балалық! Ал қазір бала емессің ғой. Қазір неге үзілді-кесілді ...
- Етім ... ... Қояйын десем де...
- Мұныңа енді сенбеймін. Қоямын деп ... ... аз ...
- Олар ... ғой.
- Дұрыс айтасың. Олар мықтылар. Бірақ олар да өзің тәрізді адамдар. Жалпы білесің бе мықтылар ... кім ... ... ... - мықтылар!
- Солайы солай... Әйтсе де мықтылар дегенің ... ... ... ғана ... Ал ... ... ... жеңе алмаса да өзін өзі жеңе алады. Біз ... ... жеңе ... ... да бұрқыратып шылым шегеміз, сылпылдатып арақ ішеміз! Сөйтіп ден саулығымызды бұзамыз.
- Онда тұрған небар? Бұзсам - өз денсаулығымды бұзам.
- Жоқ, ... ... ... ... ... өзің ... емессің.
- Неге өзімдікі емеспін?
- Емессің, бауырым. Сен ... ... ... ... ... ...
- ...
- Тіпті жақсы, бала болмай, балалар болса жауапкершілігің де ... ... ... Сондықтан денсаулық дегенің де сенікі емес, олардікі де. Сен мезгілсіз өлсең, әйелің жесір қалады. Балаларың жетім қалады. Жасаған ... ба ... ... ... ... ... қылатын ештеңе жоқ! Бүгінде екінің бірі, бірі емес-ау, бәрі, керек десең, балаларға, қыздарға шейін жаппай ... ... ... темекіден өлді деген қазақты естіген емеспін!
-Өледі! Өлгенде қандай! Оның ... ... ... ұлтына қарамайды.....>> [2, 423],-деп келтіруі автордың көркемдік әлемінің кеңістігін белгілейді. Оның ... ... ... ... ... ... болып келеді. Бір ерекшелігі, Қадыр Мырзалиевте ойлы, терең философия бар. ... пен ... ... пен ... ... алдымызға әкеліп ерекше әсер қалдырады.
Публицист әрі қоғам қайраткері Қадыр Мырза Әлидің тағы бір публицистикалық эссесі деп ... ... ... ... бәрі ... жақсылық әкелмейтінін сөз қылады. Бұның бірі теледидар екенін әлемдік дамыған елдердің нақты мысалдары арқылы дәлелдейді. Небір сұмдық-сұрқиялардың жастар санасын ... ... ... ... ... зерттеп алаңдаушылық білдіреді. Бұл мәселе, яғни оқырмандық мәдениеттің төмендеуі, қазір бүкіл ел көлемінде көтеріліп жүрген нәрсе. Дегенмен, Қадыр ... Әли бұл ... ... ... Оны ... дәрежде көтере білді. Ешкімді қайталамады. Қадыр сынды ауызы дуалы адамның ауызынан айтылуы - бұл ... ... ... [2,453]. Авторды пессимист деп айта алмаймыз. Себебі қазіргі заман ақпараттық кезең, адамзат баласы одан ажырауы мүмкін емес. ... ... ... жақтарын, сананы улау, жүйке жүйесінің бұзылуы, денсаулыққа зияндығы ... да ... ... тұр. ... тағы бір ... мәлімет [2,454].
Қадыр көсемсөздерінде нақтылық, деректілік тәрізді публицистикада ғана көрініс табатын ... ... ой ... ... ... ... жиі ... Дегенмен ондағы өзіндік аналитикалық пікірі , көркем бейнелеудің элементтері, образдық ... ... ... шығармашылығын - қарапайым ақпараттан, хабарламадан құндылығын жоғарылатады. Мысалы: [2,413]. Осы ... ... ... мен ... ... ... айтар ойын айқындап, мазмұнын кеңейте түскен. Автор паралелді суреттеу ... ... ... ... ... ... эмоциональды жағын күшейту үшін көркем шығармадан, ғылыми еңбектерден цитата алу не образдың, сюжеттің қысқартылған мінездемесін пайдалану тәрізді кеңінен таралған ... кең ... деп ... туралы ой түйгенін айтады. Мұнда автордың көзқарасы арасындағы ар мен жан тазалығы, әділдік, жалпы айтқанда қазіргі кезеңде өршіп тұрған рухани ... ... яғни адам ... ... ... ... ... етіп, одан ой - тұжырым жасайды. Автордың субъективті көзқарасы ... ... ... дәл ... еріксіз мойын ұсынамыз.
Екінші персонаждар жүйесі жоғарыда аталған дерексіз символдық образдар жүйесі. Көркем символдар қазақ әдебиетінің ... ... ... ... жүйесіне етене тән көркемдік құбылыс екенін ұлттық әдебиет тарихынан ... ... ... ... ... ... авторлық концепцияны белгілі бір бернелеп түйіндеп отыру әдісі Қадыр Мырза Әли ... жат ... ... ... ... ... сөзді жаңа сапаға көтерген, көркемдік ойдың деңгейін биіктеткен символистік эстетика Мағжан мен ... ... ... ... ... дәстүрлі символдық мүнкіндігін барынша пайдалана білген дарынды ... ... ... ... ... ой, поэтикалық дәрежеге жетті.
[24, 325]. Символдың мағыналық құрлымы өте күрделі, оны ... ... ... ой - ... ... ... ... қана қабылдай алады. Қаламгер қолданған символдар арқылы біз оның ... ... ... ... ... ... мысал әңгімелері қилы - қилы символдарды бойына жинақтау арқылы өзінше бір көркемдік жүйе ... ... ... ... ... ... танымдық - эстетикалық қызмет атқарады, яғни ойдан шығарылған, бірақ шындыққа жақын.
әңгімесінде: Бимәлім аяқ ... ... ... алқасында мүше болып, тез құбылып шыға келді. Қазылар алқасының мәжілісінен бастап, жалғыз жолдасының тағдыры соған қарап қалғандай болды. ... ... ... ... ... мәселенің кімнің қолында екенін жұртқа танытқысы келіп, досына қарсы дауыс береді. Досы жетіп тұрған ... ... ... ... ... ... ... Оқасы жоқ.... Бәріміз де солай бастағанбыз. Ең қиыны - осы бірінші күн, бірінші әрекет. Соңынан тез үйреніп кетесің. ... қана ... ... сайын біреуді сатқың келіп тұрады. Иә, сонымен қадамың құтты болсын, - деді арқасынан қағып [16, 338.]
Автор әңгіме кейіпкерлерін ... адам ... ... ... көркемдік дәрежесінен айырылған болар еді. Бимәлім белгіздік. Ол есімнің ар жағында не жатыр? Қалай қазы болып шыға келді? Сатқындық, ... ... ... ... ... жазушы әңгімелеріне ажар беріп тұрғаны хақ. Тіпті әңгіме ... ... ашып ... ... ... ... Қадыр тапқыр, тапқырлықты жоғары бағалайды. Күнде көріп жүрген үйреншікті елеусіз нәрселерден үлкен ой тауып алатын ойшыл.
атты ... ... пен ... ... ... арқылы адамзат қоғамындағы үлкен мәселені майдалап, көркем тілмен астарлы жеткізген. Өтірік: ... ... , - ... [16, 386]. ... тіршілік негізінде баяндалған. Өтірік пен Шындық диалогына саяси мән ... ... ... таяқ ... ... ... аңғартады. Бұл орайда қаламгердің астарлап жеткізу шеберлігін атап өткен жөн.
Үшінші, көркем образдардың арнасы кәдімгі екі ... ... ... ... теориялық негіздерін зерттеуші ғалым Т.Қожекеев: , - дейді [25, 73]. Бұндай ... ... ... жиі ... да ... ... Оның , , , , , т.б. ... ... ... ретінде кәдімгі адамдар алынған. Солардың іс - мінезін көрсету арқылы автор жеке адамдар, белгілі бір орта ... ... ... ... ... отырады.
әңгімесі аңыз желісімен ащы мысқыл, ирониялы күлкінің, сатираның негізінде жазылған. Бұл әңгіменің қысқаша мазмұны: , деп қорытындылатын ... ... ... ... ... ... Бірақ үлкен - кішіге ортақ тәрбиелік мәнінен баса назар аударсақ, тыңдай білу ... ... ... - ... ... байқаймыз.
Қадыр Мырза Әли шығармашылығы қазіргі өз заманымыздағы зиянды, жексұрын қылықтарды әшкерлей отырып, солардан жиренуге, адалдыққа, адамгершілікке тәрбиелеу жолындағы ... - бір ... Осы ... іске ... ... ... адамгершілік, қарым - қатынастарды тұспалдап, ... ... ... етіп ... үшін ... әңгіме жанрын шебер пайдаланған. Бұған мысал ретінде қаламгердің жоғарыда аталған барлық туындыларын тілге тиек етсек те жеткілікті.
Қадыр Мырза Әли ... - ... ... тән бір ... - ... дені күнделікті өмір шындығынан алынған көркем бояулардың ұлттық дүние таным, ұлттық характер тұрғысынан ... ... ... не ... ... да, ... ... менталитетімізді жаза баспай таниды. Ұлтық характер - әдеби ... ... ... ... ... мінез бітімі, оның белгілі бір халықтың өкілі екендігін танытатын ... және ... ... ... Өнерде, әдебиетте адам бейнесімен бұл қасиет толық көрініп отырады.
Сондықтан да шығарма да ұлттық характер жасау үшін оның дүниетанымын, психологиясын, әдет - ... т.б. ... білу ... Бұл ... ... , - деген ой айтады [25, 344].
Бұл дұрыс ... , , , ... ... бұл ... ... ... Қазақи ұлттық характерімізге тән пенделік қасиеттеріміз көре ... ... ... ... көнбістік, жалқаулық тәрізді жағымсыз мінез-болмыстарды айқындайтын шығармалар.
Қадыр Мырза Әли ... ... ... езу ... ... юмор, жарасымды күлкі барлығында дерлік кездесіп отырады. Ал ... біз ... атап ... ... ... ащы ... ирония, саркаизм өзек болған. Осыншалықты қитұрқы жәйттерді қайдан тауып ала берген, ... ... не үшін ... ... екен деген ой келеді. Алайда байыппен ойлап қараған оқырманға ... әдіс ... ... ... жазу ... ... ... айқындайтын дүниелер екенін түсінуге мүмкіндік береді.
Бір ескерер нәрсе: Қадырдың жазғандарының бәрін мысал деп айта алмаймыз. ... бар да, ... ... ... ... ... ... саралағанда, мысал аталу үшін онда ең бірінші оқиға, аллегориялық сипат болу керек. Персонаждар пікір ... ... ... ... сол ... ... ... шығарылу керек.
Қадырдың мына бір туындысын оқып көрейік:
Көл- көсір теңіздің арғы атасы - бір ... ... ... ... түп-тамыры бір ғана дән.
Ғасырларға созылатын ұлан-асыр даудың түпкі себебі - бір ғана ... ... ... ... ... ... - бір тал сіріңке, түйірдей ... [16, ... ... ... ... жоғары көрсетілген талаптар, мысал белгілері мұнда жоқ, бірақ мысалдау бар. Автор дүниедегі әрбір әрекеттің бастауы, түп-тамыры туралы салмақты ой айтқан. ... бұл ... ... ... үзік ой. ... ... мысал әңгімелерінің тақырыптық-идеялық арнасын екі салаға бөліп қарастыруға болады: 1. саяси әлеуметтік; 2. адамгершілік, мінез-құлық.
, , , , т.б. ... жай ... ... ... ... ... ... тұрған жемқорлық, билік, мансап, бақталастық, науқандылық тәрізді саяси-әлеуметтік мәні бар әрекеттерді меңзеп сөз ... ... ... әңгімелері тақырыптарының басым бөлігі жоғарыда аталған қоғам, ондағы адам ... ... ... , , , , , , , , , , , , т.б. ... әңгімелерінде адамдар арасында кездесетін көре алмаушылық, менсінбеушілік, қызғаныш, мақтаншақтық, қабілетсіздік, дарынсыздық, менмендік секілді мінез-құлықтарды көркем тілмен шебер ... ... ... ... ісін ... ... мен өз мінін көрмейтіндерді, ойсыз, көзсіз еліктегіштерді көрсетсе, енді бірде көре алмаушыларды бастық болса, ... қиқу ... ... ... ... Тағы ... ... көрсе, басы жерге тигенше иілетін жағымпаздар мен жалбақайларды, кресло ... ... ... мен ... ... келеке етеді. Теориялық еңбектерде мысал екі бөлімнен тұрады, бірінші бөлімде оқиға, іс-әрекет суреттелсе, екінші бөлімде автор сол арқылы түйін ... ... Тағы бір ... ... ... мысалда қортынды жасап ақыл айтуы міндетті емес. Автордың идеясын, ақыл-кеңесін оқырман персонаждарының іс-әрекет, қимыл-қақтығысынан, олардың тағдырынан аңғаруға ... ... ... да ... ... ... ... образдар жасау арқылы үйретеді. Осы тұрғыдан келсек, Қадыр көркем сөзбен әсірелеп құр ақыл ... ... ой ... ... ... оқырманның өзіне қалдырып отырады. Әңгімелерінің бәрі де өмір шындығынан алынған көркем бояулар.
Алуан тақырыпқа жазылған мысалдардың ... ... ой, ... ... астарлы аллегориясымен, жатық тіл, лайықты персонаждар алынған мысалдар көп-ақ. Сондай-ақ мысал жанрының шартары мен ... ... ... бере алмайтын сәтсіз мысалдары да кездеседі.
Мысал жанры талабына сай, сәтті ... үшін ... ... өз ... өз бойына лайық іс-қимыл, әрекетпен көрінуі керек. Бұл ... ... ... ... жаратылыс, табиғатынан басқаша етіп көрсетуге, қолынан келмейтінді ... ... етіп ... ... ... ... жүріп кетуі, көріп қоюы, естіп қоюы ертегіге ғана сыйымды. Оның ерекшелігі сондай, онда бәрі де болу мүмкін. Ал мысалда ... шегі ... Бұл жанр адам мен ... ... затты мүлде ұқсатып жіберуді көтермейді [25,79]. Бұл жанр талабы тек Қадырдың ғана емес, прозалық, поэзиялық мысал ... ... ... де ... ... Көпшілік жағдайда зат , төрт аяқты айуан, қанатты құс болудан қалып, нағыз адам болып шыға келеді. Олардың өзі, ... ... ... ұғымы - бәрі дәл адамдікіндей суреттеледі. ... ... ... Әлидің атты мысалында оқуды жаңа бітірген жас Қалам қызметке алғаш орналасқан кезде алаңғасарлау болып жүреді де, ал онысын бірден ... ... ... ... ... қызметшінің соңына шам алып түседі. Мысал жас Қаламның жүз пайыз таза жазатын авторға ... ... ... ... қалуымен аяқталады.
Персонаждардың адамдандырылып жіберілгендігі сонша, олардың орнына бір-бір ... атын қоя ... ... жай сықаққа айналып шығады. Өйткені персонаждардың тек аты жүргені ... әлгі ... ... ... ... ешбір тұспалсыз, тура суреттелген. Қаламгер бұл жерде тек қаламның жазу ... ал ... ... ... ... ... ... алғаны көрініп тұр. Әрине, мұны айтқанда, жәндік пен жансыз нәрсені персонаж етіп ... оны ... ... деп ... жоқ. Тек ... ... жөнін білу, аллегория, басқаша айту әдісін игеру ... деп ... ... тарихында Ы. Алтынсарин шығармашылығынан бастау алатын, шағын мысал әңгіме жанры қазіргі әдебиетіміздегі Қадыр ... ... ... ... деп ... айта ... Ол ... қоғам, әлеуметтік мәселелер, қоғамдық сана, адами құндылықтар, заман адамы мен оның азғындауы туралы тақырыптарды поэзиямен қоса ... ... ... де ... бейнелі көркем оймен толғайды. Оның мысал әңгімелері кішкене бүлдіршіндерден бастап еңкейген қариялардың екі арасындағы өмірлік мәселелерді ... ... ... десек артық болмас. Жазушы қаламынан туған көркем әңгімелердің ... да ... ... ... поэтикалық құндылығы бай прозалық туындылар деп білеміз.
Қорыта айтқанда қазіргі қазақ әдебиетіндегі мысал жанрының (өлең не қара сөз) ... даму ... мен ... бар десек, Қадыр Мырза Әли де әдебиеттің осы саласының көркеюіне айтарлықтай еңбек ... Оның ... ... ... ... ... ... өзінің ойын көпшілікке түсінікті жеңіл жеткізуге қолайлы бұл жанрдың мүмкіндіктерін қаламгер ұтымды пайдаланған. Бұған Қадырдың деген мысал ... ... ... Бұл ... ... қоғамдағы жөнсіз әрекеттерді, өрескел қылықтарды әшкерелеген көрнекті де өткір ... ... ел, ... ұлт ... ... ... нәрселердің өзінен үлкен философиялық ой түйіп, ащы ирониялы сөзбен шындықты айтады.
ІІ ... - ... ... ... ӘЛІ ... ЕСТЕЛІК-ЭССЕ ЖАНРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
Бұл бөлімде қазақ әдебиетіндегі естелік-эссе жанрының даму ... ... ... Әли ... ... осы ... ... көркемдік шеберлігі қарастырылады.
Естелік-эссе делініп жүрген шағын прозаның үлгісі атынан көрініп тұрғандай эссе жанрының стилінде жазылады, оған автор өз ... ... ... ... негізінде құрастырылған ой-толғамдары қосылады.
Естелік-эссе жанрының пайда болуы, дамуы, қазіргі жағдайы және келешектегі даму ... ... ... ... Эссеистика дәстүрлі классикалық, европалық әдебиетінен басталады. Бұл ХІХ ғасырдың басында әлем әдебиетінде ... ... жоқ. ... ... ... жанрлармен ерекше үндестігі бар екендігімен түсіндіруге болады. Яғни оның кеңінен тараған формалары да ықпал етеді, олар - ... ... ... ... хат және әдеби сын мен публицистика. Қазіргі кезде эссе ғұмырнамалық шығармалар түрінде де кеңінен ... ... ... - ... ... пен айқын бейнелілігі, астыртын мағыналылығы, кейбір авторлардың жасырмайтын ғибраттылығы кездеседі. Естелік-эссе өзінің қандай болмасын жалғандыққа қарсы тұратындығымен тартымды. Эссе жанрлық, ... ... ... ... өзі эссенің әртүрлі ішкі байланыстарын тауып, оның бір ... ... ... - ... жаңа ... ... көп мүмкіндігі бар интегративті жанр. Эссеге біршама деңгейінде хикаялылық тән. Естелік-эссе ойды, мысалы, мәтінмен, ... ... ... етпейді, хикая сияқты кең ой бірден ашылады. Әрине, ол пікірталас туғызады, ол ... ... ... ... ... эссеге философиялық ойлар мен толғаныстар тән. Философиялық эсселер бейнелілігімен, тереңдігімен, афоризм бейне, салыстыру, аллегория, хикая тілімен кең ... ... ... ... онда сезімталдық пафос пен поэтика да жоқ емес. Философиялық эсселерде айрықша ... ... ... Мырза Әлидің философиялық естелік-эсселері мәдениеттану, тарих және жаратылыстанумен түйіседі. Мәңгілік проблемалар деп атайтын рухани мәселелерді философиялық эсседе ... ... ... ... ... жеткізуге болады. Эссенің тағы бір ерекшелігі, бәрімізге белгілі, мәңгі ақиқатты ойларды пайдаланбайды, оның негізгі қасиеті - өзгерту. Естелік-эссенің ... ... - оның ... өте ... және еркін. Мәселен, орыс әдебиетінде эссеистикалық прозаның үлгілерін біз Ф. ... В. ... Ю. ... ... таба ... ... ... негізгі тенденциялар осы авторларды "таза эссеистер" деп ... ... ... ... Ресейдегі әдебиет сыни ойларыестелік-эссенің дәстүрлі формасына айналды. Осы жанрға байланысты қоғамдық, әдебиеттік, ғылыми-көпшілік журналдарда көптеген және әртүрлі ... ... ... ... ең ... ежелгі Қытай философиялық прозасын атауға болады. Лао-цзы мен Конфуцийдің эссеистикалық прозасын ... ... ... ... ... деп ... болады. Жапон әдебиетінде естелік-эссенің терең тамыры, айқын дәстүрі бар. Жапон эссеистикалық прозасының үлгілеріне эссеист әйел ... Сей ... ... ...
Қазақ әдебиетінде жанрдың терең дәстүрі бар, ол шығыс әдебиетінен басталады. Қазақ классикалық ... ... біз А. ... ... [26] ... Бұл шығарма қазақ әдебиетінде жаңа бағыт бастады, ол ... ... ... философиялық, дидактикалық, эссеистік прозаның дамуына үлкен әсер етті.
Естелік-эссе жанрының типологиялық ерекшеліктерінде Ш.Уалиханов очерктері, қазақ философы Шәкәрімнің ... ... ... ХХ ғ. ... қазақ интеллигенциясы М.Дулатов, Ә.Бөкейханов, М.Шоқайдың әлеуметтік-саяси, мәдениеттану очерктері, М.Әуезовтің "Менің Үндістаным" кітабы, Рабиндранат Тагор туралы естеліктері де эссеге ... ... ... ... әдебиет зерттеушілері, қоғамдық және саяси қайраткерлердің шығармашылықтары эссе жанрында жемісті деп атауға болады. М. ... О. ... Б. ... ... [6] ... эссеистика кеңінен кездеседі. Қазақ жазушылары идея мен тақырыпты дамытумен бірге форма жағынан да көп ізденуде. Олар естелік-эссежанрдың көркемдік, сын ... ... ... ... ... ... Естелік-эссе жанрының дәстүрі - әдебиет сынында жемісті. ... ... ... Қ. Ергөбек, Д. Ысқақұлы кітаптары осы тұрғыдан жазылған.
Арықарай кеңес әдебиеттануындағы эссе мен очеркті ұқсататын себебін қарастырайық. Осы екі жанрды ... ... ... мен ... эссе мен ... арналған мақалаларда аздап болса да айтылған.
Естелік-эссенің очерктен және ... да ... ... ... бар. Эссе сол ... сол ... ұшталған проблемаларын көтермейді. Естелік-эссе өткен, болып кеткен оқиғаларға жауап емес, ол ... ... ... ... ... ал очеркте - керісінше. Очерк эсседегі ... ... ... қолдамайды.
Естелік-эссенің негізінде автордың өз ойы мен пікірі байқалады, автордың түсіндірмесі барлық шығармаға өзек болып тартылады. Сонымен эссенің ... ... бар. Ол - ... ... құбылыстарды оймен талдау тәсілімен шығарманың поэтикасын айқындайтын элемент.
Әдебиетте эссе-романның жанрлық ... ... бай ... бар. ... ... бұл ... қалыптасқан. Оған З. Қабдолов, Ә. Нұршайықов, Бақытжан Момышұлы, С. Бақбергенов, С. Досанов, Д. Досжанов, О. Бодықов, З. Ақышев, Ә. ... М. ... Б. ... шығармалары жатады.
Қадыр Мырза Әлидің поэтикасының ерекшелігі - ... ... мен ... ... ... ... да анық, көбіне афоризмге жақын. Жазушыға сезімталдық, риторикалық сұрақтардың көпшілігін әдебиеттің өзінен алып қайталап, қанатты сөздерді қолдануда ... ... әдіс тән. ... ... ... "Айқап" журналы бетінде мемуар үлгісі едәуір көрінді. Кезінде мемуарлық ірі кесек үлгісі туған болса, бұл күнде оның эссе, күнделік, хат ... кіші ... өріс ... Бұл бір ... ғана ... ... ... тән. Қандай жанр үлгісі болмасын әрдайым өзгеріп, өсіп-дамып отырады. Естелік-эссе қазір қазақ әдебиетінде жанр ... орын таба ... ... кездері деректі шығарма, философиялық миниатюра, формасы шағын мемуарды "эссе-роман", "эссе-повесть" деп аталатын жанрлық ұғымдар төбе көрсетіп жүр.
Қазақ ... ... ... әйгілі кітаптармен табиғаттас түсіп жатады. Алдымен өмірлік-шындық, шынайы фактіге ден қойған туындылардың қай-қайсысы да деректі. Уақыт ... ... ... ... қазір мүмкіндігі молайған. Деректі көркем әдебиет әлем әдебиетіндегі ... ... ... ... ... прозадағы журнализм бағытының өрістеуін айтсақ та жеткілікті болар. Әдебиеттің бұл саласының бір ерекшелігі, өткен кезең тарихи тұлғаларын бейнелесін, болмаса өзімізбен бір ... ... ... ... ... шежірелесін, әйтеуір дерекке жүгіне, дерекке негізделе жазылады.
Қазір уақыт жаңару үстінде. Уақытпен бірге ұғым, ... ... ... ... ... ... әдебиетінің әр кезде ғұмыр кешкен қалам қайраткерлері еңбегін ... бір ... ... ... ... ... жаңаша елеп-екшеп, қайта қарап, жаңалайтын кезеңде тұрмыз. М. Әуезов, Ж. Жабаев, С. ... Ә. ... Ә. ... Ш. ... М. ... т.б. ... қаламгерлер жөніндегі деректі ізденістердің мақсаты - осы ыңғайда.
Деректі әдебиет іскерлік публицистика, діни ... ... ... пен ... ... ... ... көркем әдебиеттен бұрынырақ пайда болғаны бәрімізге мәлім. Деректі әдебиет, басқа жанр шығармаларына қарағанда, ... ... ... құбылыстарды, оқиғаларды, адамдарды бейнелейді. Әдетте, деректі әдебиеттер ... ... ... ие ... ... ... ... көркемдік мән бар.
Публицистика (лат. Sociopolitical journalism - қоғамдық) - қоғамдық өмірдегі өзекті мәселелер мен құбылыстарға ... ... ... және ... мәні бар, әлеуметтік институттарға, қоғамдық тәрбиеге, үгіт-насихатқа әлеуметтік ақпараттарды ұйымдастырып, таратуға әсер ете отырып маңызды ... және ... роль ... ... ... және жазбаша, графикалық бейнелеу (плакат, карикатура), фото және ... ... ... ... сахналық-драмалық, ауызша-музыкалық үлгілерде кеңінен тараған. Публицистика көркем және ғылыми ... ... мән ... ... ... ... бірі - очерк, ол тікелей документалистикаға жатады. Деректі жанрларда (әрине, тек кино мен теледидар ғана ... ... ... мүмкін. Тағы бір көңіл аударатын жайт, көркем шығармалалардың публицистикалық қасиеті болуы мүмкін.
Құжаттар, хаттар, күнделіктердің әдеттен тыс жігері мен ... ... ... тілі бар. ... ... құмарлық сезімі өсетін ресми тілмен жазылған рапорттары немесе түбінде поэзиялық түпсіз тұңғиығы тұнған іс - ... ... ... ... ... ... ... болған. Совет елінде қысқа тарихи мерзім ішінде халық үш революция және бірнеше соғыстарға төтеп берді. Ұлы Отан ... таң ... бола ма? Бұл ... ... ... ... ... жаулап алған. Көркем деректілік пен публицистиканың өрлеуі әлі алда деп ... ... ... ... көп ... қол жеткен. Шығармалардың қай-қайсысы да жазушының жан сыры, сондықтан да миниатюраларда қамтылған жайлар, олардың ... ... ... ... аз ... көп ой ... тас-түйін шығармашылыққа, жұмырлыққа шақырып отыр. Қазақ әдебиетінде еленбей келе жатқан жанр үлгісі - мемуар. Мемуар дегенде, әдебиетте әр ... ... ... "Тар жол, тайғақ кешу", "Өмір мектебі", "Көз көргендер" бірден ойға оралады. Роман жанрына теліне қарастырылып жүрген бұл шығармалаларды әдебиетте еленбей ... деп айту ... Бұл ... ... ... ... ... хат (эпистолярлық жанр) секілді ішкі формасы, шағын үлгілері бар. Біздің қазақ ... көп ... бола ... осы ... ... ... - ... толы, ширақ жазылған жазба. Автор өзінің әдебиетке келген жолына көз тастап, көңіл тоқтатады. Онда ол орта ... ... ... осы ... эссе ойлар өз өмір жолын, өзіне жастық шақта ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ақын Қадыр Мырза Әлидің мемуары замандастарының өмірі мен шығармашылығы, азаматтық, ... ... ... ... ... ... мейір шапағаты, жазушылық шеберлікті шыңдау жолындағы ізденістері жөніндегі қаламдас әріптестерімен жазушы-драматургтер, ... мен ... ... туралы жеке көзқарастық баяндама тәріздес.Оқырман жазушы мемуарынан, деректі әңгімелерден, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ... ... ... ... қайраткерлерінің өмірінен тың мағлұматтар, соңы суреттер таба алады.
Қазақ әдебиетінде ғұмырнамалық шығармалар қарасы көбейіп, формасы, жанрлық табиғаты ... ... ... ... ... жарық көрген, толықтырылып қайта басылған Ә. Нұршайықов "Ақиқат пен аңыз", С. Бақбергеновтың "Ақ боз атты ару", С. ... ... ... Д. Досжановтың "Мұхтар асуы",О.Бодықовтың "Ақ құс",Ә. Тәжібаевтың "Жаданов ... ... ... да ғұмырнамалық туындыларды толықтырады.
Әлем әдебиетіне зер, ... бір ... ... ... ... қалам тарту - көз үйренген құбылыс. Бір өмірлік деректен өрбитін шығарма авторларының бірін-бірі ... жолы - тың ... ... ...
Тақырыптас туындылар А. Бек пен Б. Момышұлының ... ... - ... ... қалып жататын шығармалар. Дәйекті дейтін себебіміз - кейіпкерлермен әңгіме болса, ... ... ұлт ... ... ... ... ... деректерін ұқыпты пайдаланады. Сөйтіп батыр ұлан өмірін қызықты бейнелейді. Талқыдан ой ... ... ... ... ... ізденіс, тың көзқарас, түрлендіру, пайдалану - тақырыптас шығармаға ғұмыр сыйлайды.
Қадыр Мырза Әли - ... ... ... ... қаламгері, ол көркем шешімдерді үнемі жаңалайды. Ол деректі материалдың драмалық мазмұнын ашуға әр түрлі әдістер іздейді. Сондықтан, еш өзгермейтін ... ... өзі де ... ... шыға келеді, құжатта да жасырын драматургия элементі бар. Қ.Мырза Әли - тыныш тұрған нәрселердің динамикалық қозғалысын, үнсіздік сыбырын ашқан ... Бұл ... ... үлкен биік шеберлікке жеткенін білдіреді.
Осы жаңалықтар кенеттен келген формалар емес. Жазушының оқырмандарға өзтуындыларының толығымен түсінікті ... ... көп ... ... Осы ... сыры - ... ... Мұны жазушының естелік-эсселері айрықша танытады. Көркемдік тәсілдердің байлығын ... ... да ... ... ... қанатын жаздырмады.
Қадыр Мырза Әли естеліктері тарихымыз, мәдениетіміз, әдебиетіміз туралы оқырмандарды көп ойландырады. Кейде сол ... ... ... ... шығады, фактіге, дерекке сүйеніп, өзінің ойын білдіреді.
Өмірді суреттеуде жаңа формаларды іздеумен, жазушы өз эстетикалық тәжірибесін ... соны ... ... үшін ... көркем тіл таба білген. Ол тіл - эссе тілі болды. Повесть-эсседе, толғаныстарында баяндауы бірінің артынан бірі ... ... ... ... ... болса, ол повесінің ерекшелігі бар.
Жазушының оқырмандары көбiнесе оның қызғылықтылығын өсiретiн дерекке деген ынтасы және осы деректi көркемдiк мақсатына ... ... - ... екi өте ... ... түсiнуiнiң белгiлерi, - деп ұғынады.
Қадыр Мырза Әли шығармашылығында осы екi құбылыс өте ... ... ... ... кеңiнен де, тереңiнен де ашуымен ұтымды. Осы шығармасымен жазушы өзiнiң өте ... ... ... бар ... ... Оны ... қарапайым тiлмен баяндаумен бiрге, пiкiрталас туғызатын терең меңгерген көптеген фактiлердi және аргументтер мен логикалық тұжырымдарын пайдаланғанын байқатады.
Қадыр Мырза Әлидің ... ... ... бiз ... әңгiме, авторлық толғаулар, баяндаудың көп орын алатынын байқадық. Оның ... - ... ... ... ... Ол өмiр бойы жинаған бай тәжiрибесiнiң сырын ашуға және талдауға ұмтылған. Қадыр Мырза Әли қандай тақырыпты қозғаса да, ол динамикалы ... жеке ... ... ... ... ... ... ұласады.
2.2 - ӘДЕБИ ОРТА ТУРАЛЫ ОЙЛАР
Қандай жазушы, қандай ақын ... ... оны ... сол , ... атауды иелендірген қоғамдық ортасы болады, олар сол ортада өсіп, өзін ... ... ... ... ... ... ...
Әдебиеттің дамуы - қоғамдық озық ой-сана ... ... Оны ... мен ... да ... пәрменіне, қоғамдық жағдайға, идеологиялық ықпалға болатындығы рас. Академик С. Қирабаев: , - деп қоғамның сол дәуірдегі әдебиетке және ... ... ... ... ... Бұны ... себеп - Қадыр Мырза Әли шығармаларындағы кейіпкерлер мен олардың өмір сүрген уақыты дәл осы кезеңге сәйкес келеді. ... ... ... ... ... жаңа ... ... күрделі оқиғалар болса, бәрі де саяси идеологияның әдебиетті құрсауынан еркін жібергенінің ... ... өз ... ... ортасы мен оны қоршаған сан қилы тағдырлы, сан қилы мінезді әрі әрбіреуі биік таланттың иесі саналатын қаламгерлер, қоғам ... ... ... жазуының өзі де осы себептен.
Автор өзі адам ... ... одан ақын ... ретінде бір үлкен елдің ардақтысына айналған кезінде, яғни өмірінің ең ... ... ... ... ... ... ... туынды да жазса болар еді. Бірақ көркем туындының аты - көркем ... ... ... де, ... ... тыс ... ... тән дүниелер ол жерде міндетті түрде орын алар еді. Ал ол дүниелер шындықтан тағы да ... ... ... мүмкін еді. Сондықтан, менің ойымша, Қадыр Мырза Әлидің ... ... мен сол ... сол ... ... ... мен ... түйгендерінен шынайы да нағыз ақиқат шығарманы жазуға бел ... өте ... Бұл ... ең әуелі, осы шынайылығымен құнды, бағалы!
Ендеше сол еркін туынды сөз болған жерде оның табиғаты, оған тән ... ... мен ... де сөз ... ... бұндай жанр үлгісі туралы не дейді? Эссеге, естелік-эссеге ... ... ... ... ... ... өтті? Осы типтес мемуарлық шығарма деуге келетін тағы қандай жанрлар бар ... ... өз ... мен ... ... бар. Әдетте бір жанрға қойылған талапты екінші жанрдың табиғаты көтере алмайды. ... өлең мен ... ... бір мұнарадан қарауға дұрыс болмас еді. Сол сияқты әңгіме, повесть, романдар да өз ерекшелігімен танысуды тілейді. ... ... сөз ... ең ... жанр ... еске алынады. Сол себепті бұл жанрдың өзіндік ерекшелігімен бірге, әр ... ... ... де ... ... - ... европалық әдебиет дәстүрлерінен келіп шыққан ХХ ғасырдағы айқын түбегейлі әдеби құбылыс. Өзгеріп, жаңа ... ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа стильге деген талап әрқашан жоғары болады. Дегенмен, эссе өзінің жасампаздық қызметін отандық әдебиетке ... ... тән ... жаңарған, жаңа келбетті дәстүрлі жанр болып қалыптасқан очерк, әңгіме, повесть, роман секілді жанрлардың біріккен әрекетінде ... ... ... ... эпистолярлық прозаның, күнделіктердің, жолжазбалардың әдеби сын мен публицистиканың ілгерілес жағдайында ойды еркін әрі бапты етіп берудің жаңа ... ... ... ... жанрлық консистенциясы ретінде эссе .Дәстүрлі мемуарлардың, естеліктердің жанрлық ... ... ... тұжырымдап, дәуірді , , жауабымен нақты қорытындылауға тарлық ететін жағдайлар болып жатады. Эссеистті ... ... оның ... әсер ... ... өзі оны басып тастамайды, мемуарист бұрынғымен өмір сүреді, өткен үшін ол бағаны өзі береді, бәрі оның .
Қадыр ... Әли - ... әр ... ... ... болып, өз шығармашылығының дамуын сабақтастыра жүргізген білгір мемуарист-жазушы. Қадырдың жанұясында Ж. Молдағалиев,Т. Молдағалиев, Т. ... С. ... М. ... ... сырлас-мұңдас адамдар болған. Қазақ өнерінің қаймақтары жазушының айнымас досы, тілектестері екені анық.
Естелік шығарманың өзіндік бір ... - сол ... өз ... дәл ... қарым-қатынасын, өмірге деген көзқарасын, күйініші мен сүйінішіне әрбір эпизодта өзекті мәселе етіп алып, өз шешімін, өзіндік дүниетанымын ... ... ... Әли ... ... ... ... өсірмей де, өшірмей де айтатынын білеміз.
Эссе өз бойына ... ... ... жанр: , хабарды, күнделіктерді, жолжазбаны, өмірбаянды, ғұмырнаманы, ... ... - ... ақиқатты, тіпті болашақты да анық жаңадан жасауға бағытталған лирикалық-ғибраттық прозаның түрлері.
Эсседе байланыспайтын бастаулар байланысады: фактографиялық шындық (деректерді таңдамастан жалаң тіркеп ... қою), ... ... ... ... ... кейбір авторларда ашық нақылдылық. Егер (Эзра ... ... ал эссе - ... ескірмейтін шындықты ғана емес, сонымен бірге уақытқа, идеологияға бағынбайтын шындықты мағлұмдау.
Бұл қағидаттың бір емес, ... ... ... беретінін білеміз. Көптеген қаламгерлеріміздің шығармашылық жолын тұсаулап, ойына еркіндік бермеген, жандарына тыныштық тұрақтатпаған сол ... өмір ... ... ... ... ... да ... ойландырады, мазалайды, сол ойлар түбінде осындай туындының тууына себепкер болады.
Эссе шұбарлылығымен, болжалынбайтындығымен, саналы ... кез ... ... ... ... ... әрі ... Эссенің стихиялы туылған өрнек, гүл шоғыры екендігіне одан жанрлық, құрылымдық реттілік іздеген адамның көзі жетеді. Эссеистік баяндау стилінің ... ... ... құрылған, бірақ монтажды салыстырулардың қарама-қайшылығы, қатысушы тақырыптардың, сарындардың әртүрлілігі бұл желіден оқырманның көңілін алаңдатып әкетуі мүмкін. Десек те желі ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі мынадай: жекелеген бөлшектер, үзінділер, бөлімдер, тараулар сырттай ... шыға ... ... Үзінділер контексте мағынаға ие болатындықтан, баяндауға сезілмейтін залалсыз қалыпта жіберілген болуы мүмкін. Бұнда үнемі бір-бірімен байланыссыз жаңа ... ... ... ... ... Сюжет деңгейінде Оқырман бұндай жағдайда көптеген ішкі байланыстарды өздігінен олардың тұтас мағынасын қалыптастыра өзектендіреді.
Эсседегі ортақ ... ... ... келіп тіреледі. Жазушы көкейінде туған идеяны қалай жеткізу, оқырман сана-сезіміне әсер ету жолдары, ... ... ... ... ... ... ... ғана тән шығармашылық ерекшеліктері арқылы жүзеге асады. Жазушының өзіндік ойы, өмірге ... ... ... ... құбылыс пен оқиғаларға берген бағасы, оны сезіп түюінен келіп, өзіндік стилдьік ерекшелігі ... ... ... ... естелік-эссесінің тұрған жүгінің дау туғызар ауыр көркемдік табиғатын аңғарған ғалым С. Шарабасов: [27, 7] деп біледі.
Аталмыш естелік-эссенің ... дөп ... ... көп ... ... өткізетін шығармашылық қиыншылыққа да кезікпей қалмаған. Оның ... ... де жоқ ... ... , [28] ... Естелік-эссенің ерекшілігі соған айқын дәлел.
Енді осы жайларды рет-ретімен ... ... ... алып ... ... ... орындалуын анық аңғарар едік.
Естелік - эссені бай фабуланың қайнар көзінің бірі - тарихи ... ... - ... бел ортасында сол автордың болуы десек, оны ел-жұртқа жеткізу үшін жазушылық шеберлік қажеттігін көреміз.
Сол бір ХХ ... ІІ ... ... ... ... Ұлы Отан ... кейінгі әдеби өмірге араласқаннан бастап, тағдырлас, дәмдес, қызметтес болған ақын-жазушылардың шығармашылық, азаматтық, пенделік қасиеттерін, ... күн ... ашық ... ... шығармашылықты дүниеге әкелудегі мақсатын Қадыр жасырмаған: деуі еш уақытта әбес дейтін қылық емес.
Ең ... ... сөз етіп ... ... бір арқауы өз заманындағы қазақ ақын-жазушыларына қатысты екенін ... ... деп өз ... ... мән ... ... қараған.
Естелік-эссенің көркемдік нышандарын әңгімелеуден бұрын шығарма оқылып болғаннан кейін оқушы жадында ... ... ... ... шолу ... ... өйткені көркем дүниенің эстетикалық әсері мен танымдық сипатын масштабты көлемде аңғарып алудың үлкен қажеттілігі бар.
Кітаптың соңғы беті ... ... ең ... ... - ... ұлы ... ... де әулие - әмбие емес, олардың пенде екендігі. Іштей өзіміздің ішімізге үңілуге итермелейтін күш. Себебі біз өз ішкі ... ... ... ... ... ... естеліктерін суреттеуде хронологиялық тәртіппен емес, өз басынан өткен немесе куә болған оқиғаларды жүйелеп айтып беру арқылы көздеген мақсатына жеткен. М. ... Қ. ... Ғ. ... ... Б. ... ... Қадыр өзін көрсетемін деген оймен емес, өзінше көрініп, мақтанып қалу үшін ... ... ... барысымен осындай көркем бейнеге көтерілгенін өзі де сезбей қалған. Өйткені, естеліктердің тоғысуы автор қиялынан тыс болған құбылыстар. Әшейінгі баяндау ... өзі ... ... ие боларын , эсселерінен анық көреміз. Эсселік тәсілдің өзі осы тұста шешуші дегенмен, тұтас көркем ... ... ... ... ... ... те, тарихи өзгеріс, деректер де, шындық та өмірдің өз көрінісіндей болса деген мақсатпен Қадыр қолына қалам алған.
Магистрлік диссертацияға нысана болған , ... алғы ... ... ... ... атауды қолданғанын көреміз. Біз де естелік - эссе деуін толық қуаттаймыз. Себебі біраз ... ... бар ... ... ... ... ... шығарманы деректер хабаршысы, анықтамашы деңгейіне апару сәл обалдау. Арнайы зертеген соң тың ой айту тұрғысынан емес, ... ... дөп ... ... ... ...
, , осы ... эстетикалық анықтама тұрғысынан қарайтын болсақ, ең негізгі талаптарға толық жауап беретінін анық көреміз. деген шартқа келетін ... ... ... куә ... ... ... ... болуынан қашсақ та құтыла алмаймыз, оның бәрін Қадырдың қарақан басы ғана біріктіріп тұр. Міне ... ... ... деп ... ... болар-ау деген ойдың дұрыс екені, көкейге қонымды екені көрінеді.
Осы ... ... Ә. ... дегені ойға оралады. Қадырдың да естелік туралы өз түйгені бар. ... ... ... ... ... оның анық ... ... сөзсіз.
Естелік-эссенің көркемдік шарттарына толық жауап беретіндігіне тартымды деректердің жүйелі жанды суреттелуі, естелік оқиғалардың қызықты қиюласуы ғана емес, адам ... ... ... ... және ... ... ол мақсатына жеткен тарауларынан анық көреміз, құмарлана оқимыз. Әрине, көркем шығармада пенделік ... бар ... жан ... ... көп ... ... ол белгілі бір көркем шығарманың әдебиет тарихынан орын алмайды деген сөз ... ... ... Әли ... әсіресе , естелік - эссесінің мазмұндық желісін жіті бақылайтын болсақ, талай қызық құбылыстарға тап ... Оның ... ... ... туу тарихына куә боламыз.
ХХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХІ ғасырдың басындағы қазақ поэзиясы мен прозасында оқырмандардың да, сыншылдардың да ұдайы ... ... ... ... бірі - осы Қ. ... Әлі. Осыншама танымалдылықтың түп-тамыры кесек таланттың кемел шығармашылығында жатса, енді бір ұшы ... ... ... жыр ... ... ... дейінгі уақытта қазақ поэзиясында ең көп еңбектенген, сонымен бірге мерзімді баспасөзде ең көп жарияланған ақын. Ол жаңа кітабы жарияланбастан бұрын ... ... мен ... ... ... назарына ұсынады, алдын-ала жақындаса, таныса, табыса түседі. Қадырдың де автор қаламының сиясын құрғатпай жатып республикалық газет ... ... ... жол тартқан болатын. Содан бергі кезеңде аталмыш ... ... ... да, ... да ... ... әлеуметтік тұрғыдан бағалау қазір белгілі арнаға түскенімен М.Мағауиннің, Қ. Жұмаділовтың ойларының, яғни ... ... ұзап кете ... жүргендер де жоқ емес. Қадыр өзін ғана емес, өзгелерді де ... ... ... ... ... ... жасағанын көрмеу әбестік болар еді. құндылығы оның сол кезең, сол ... ... ... ... өзі ... жазылған дегендер тек бір жақты айтылған пікірлер. Автордың өз сөзімен айтқанда:
Әңгіме, хикаят, роман тәрізді ... ... ... ... ... ... ... желімен дамымайды. Мемуар сыпатты эссе болғандықтан да автордың әңгімесіне, баяндауына бейімделе жазылғаны сөзсіз. Бұл эссенің жанрлық ... ... тән ... [12]. ... өзінің мектеп бітіріп Алматыға оқуға келгенінен бастап, студенттік кезең, Ұлы Отан соғысынан кейінгі уақыттағы ақын-жазушылар мен ... ... ... ... көрген-білгенін суреттейді. Оқушы жұртшылық қазақ зиялылары болып табылатын ақын - жазушылардың кеңестік ... ... ... ... ... келген әдебиетшілер, кейбіреулерінің пендешілігі, кейбірінің кісілігі, тұрмыс-тіршілігімен, мінез-құлқы турасында бүкпесіз ащы да ... ... ... ... ... ... кең көлемді саяси, әлеуметтік оқиғаларды қоса отырып баяндайды. Шығармадан кезіндегі әдебиет саласындағы даулы айтыс-тартыстардың артында кеңестік цензураның тегеурінді күш ... ... да ... ... Яғни ... ... ішінде сөз өнеріне деген қиянаттың салдарын да айтады. Мәселен, бұған ... бірі біле ... ұлы ... мен ... ... Мәлік Ғабдуллин ағамыздың ауыз әдебиеті төңірегіндегі тартысы. Кейбір қаламгерлердің ұлы ... ... қол ... ... де, ... ... ... да сол кеңестік цензура екенін ашына жазады. Оған Тайыр Жароковтың атынан М. Әуезовті қаралауға итермелеген сұм уақытты әсіре боямаламай, ащы ... ... Сол ... ... ... оқу барысында, негізінен, өзі және жолдастары, ағаларының адамдық келбеті туралы шындықты көріп қана ... сол ... ... ... қоғамдық келбетін де көруге болады.
Міне, осыдан Қадырды қазақ прозасына оның қаншалықты үлес қосқанын айқындап беретін, ... ... ... ... өз ... үшін өзі ... алатын шығармалардың ішінде , орны бір төбе екенін айрықша атау ... ... ... ... ... жіті назар аударған уақытта көркемдік шеберлікті ұстарту жолындағы ізденістердің , , мысал әңгімелерінде үстемелей түскендігі айдан анық. ... ... ... ... бір өзгешелік - оның шығармашылығында публистикалық саздың қалың ... , өне бойы ... ... ... екеніне ешкім дау айтпайды. Бірақ автор естелік-эсселерінде естелік оқиғаларды қуалап кетпей, шығарманың логикалық тұрғыда алып шығуы ... ... ... ... ... жазушының өзіндік қолтаңбасын танытып отыратын жазу мәнері, сөйлеу машығы, көркемдік тәсілдерді қолданылу ... ... ... ... ... ... ... туралы автордың өзі: [1, 25], - дейді.
Сәбит Мұқанов туралы біршама мағлұмат, авторлық ... бар. Ә. ... ... ... сын ... көлемді мақала жазған Сәбит Мұқанов сол Әбділданың диссертация ... ... ... ойын ... ... ... ... шығады. Бұндай әрекеттің себебі авторға мәлім болса да, Қадыр таңырқап қалады.
Атағы да, өзі де ірі Сәбит Мұқановтың ... ... ... ... отырып, автор оған деген құрметін, оның адал азаматтық бейнесін де ашық атап ... [1, 25]. ... да ... бірін білсек, бірін білмейтін жағдайлар еді.
Сәбиттің мемуары, өмірі туралы баяны - болса, Қадырдың - оның өз өмір ... Бұл ... ... өзінің азамат, ақын ретінде қалыптасу иірімдерін береді. Өмір туралы өзіндік көзқарастарын, ой ... ... [1, ... ... жөнінде жоғарыда айтып өтілді. автордың өзі сынды қаламгер оқырмандарының ойынан шыға ... өз ... ... дара ... ... негізінен автордың сыншылығынан туған жазбалар еді. Оған мысал: [1, 66].
Мұқағали жөнінде [1, 150], - деп ... тағы ... ... деректерді келтіреді. Ақиық ақынның өмірінің тәтті болмағандығын бұрыннан ... ... бұл ... тағы ауыр ...
[1, 87], - ... ... Иә, ... ыңғайы келген жерде мысқылдай суреттеу тәсіліне көбірек беріліп кететін кезі де жоқ емес. Мысалы, Қапан Сатыбалдин туралы былай деп жазады: [1, ... - сол ... ... бас ... орынбасарының бір қыры. Не болмаса сараң Ғалекеңнің (Ғали ... ... ... бос ... қимай, қалай да бермеу іс-әрекеті.
[1,115]. Әрине пенделік тұрғыдан оны ... ... ... ... үшін, яғни мінез-құлықты көрсету үшін қажеттігі аңғарылмай қалмайды. Мұндай ... ... ... ... ... проза талай дәлелдеген болатын. Автор кейіпкерлер жанының көп иірімдерін, мінез-құлқын көрсетуде көркемдік құралдарды, яғни, ... ... ... ... ... ... ... керісінше, жай ғана баяндау, диалог, кішкене ғана штрихтар арқылы күнделікті, қарапайым жандардың бейнесін өзі қалай ... ... ... да ... ... Бәріне аян, әрбір қаламгердің көркемдік-стильдік ізденістері қаһармандарының ішкі әлемін ашуға қызмет етеді. Міне, осы тұрғыдан ... ... басы ... ... ... ... тек қана ... іс-әрекеті арқылы негізгі ойды бере білген. Ол ... ... ішкі ... мен ... көрсетуде, оның психологиясы мен күйініш-сүйінішін, сөйлеу төркінін, қимыл-қозғалысын суреттеуді молынан пайдаланады.
Әрине, көркемдік қуатын әңгімелеген уақытта онда тартымсыз, мәнсіз ... жоқ, бәрі де ... деп те ... айта алмайды. Өз өміріне қатысы болған ақын жазушылардың адами келбетін ... ... ден ... жеке - дара ... ... ... ... көрсететін арзан дерек-мағлұматтарды кейде шамадан асырып жібергенде, автор позициясына керек болғанмен естелік-эссенің кейбір тұстарын әлсіретіп тастайтынын да жоққа шығаруға ... ... бұл ... . Тарихи - көркем шындықтар негізіндегі туынды жазылды, оқырманнан қолдау тапты, ал ... ... ... ... ол ... ... ... ойлардың еш негізі жоқ.
Қадыр прозасын оқып отырғанда көптеген стильдік ерекшеліктері, өзіндік іздіністері айрықша көзге түседі. Мәселен, естелік-эссесінің лирикалық-психологиялық сымбатын ... ... ... толғаныстар, көбінесе, философиялық түйіндеулер түрлерінде берілген. Автор уақыт пен кеңістіктегі адамдар тағдырының өзі куә болған деректерін көркем ... ... ... жан жүйесіндегі сезім қозғалыстарының психологиялық ахуалын айқын елестетеді. [1,176].
, - дей келе [1,96], ... ... ... ... жанр ... біреулер туралы не айтсам деп, біреулер туралы қайсысын айтсам деп, қалай айтам, қалай аяқтаймын деп ... да ... ... ... ... жазылуы авторға талай мүмкіндіктер ашып берді. Біріншіден, шығарманың тарихи шындылығы артады; екіншіден, автордың оқиғаны өз тарапынан баяндауына, өз көңіл-күйін ... ... де ... ...
... ала бөтен, әдеби қауым лезде қабылдай бермейтін асу. Жанр ... жоқ, ... да ... ... ... қарапайым суреттеу>>, - деп көрсетеді ғалым С.Шарабасов [27,3] мұнда қаламгер түйсігі мен сезімі, дархандық пен сараңдық, дәстүр мен дүбәралық алма-кезек ... ... ... ... болып жатқан құбылыстарға өзінің бағасын бермей, тек өзі түйген ойларын ақ қағаз бетіне төгеді. Ол ... өз ... ... ... [4, ... ... келгенде өз-өзімен сырласқан Абай ғақлияларымен үндес келсе, екінші жағынан - осы ... ... ... ... мен оны ... ... ортаның тіршілік қазанында қайнаған қозғалыстарының лирикалық-психологиялық сипатын танытатын негігі ерекшелік.
Табиғаты тылсым жанр болып табылатын , кітаптары тұла бойына ... ... ... мен сюжетін, сондай-ақ публистикалық баянын сіңіре білген. естелік-эссе құрылысында жазушының қара сөзбен баяндалып келе жатқан ой-өрілімдерінің жүйесінде ... ... ... толғаныстары мол қолданылады. басталуынан аяқталуына дейінгі ... ... ... ақындық шығармашылығының ықпалды әсерін басым байқатады. Адам тағдырының мағыналы өмір сүру мақсатына арналған сапарында үнемі сезім толғаныстары арқылы ... ... ... ... ... ... Бұл - ... шеберлік, сарабдал әдіс.
[1, 6] -
деп басталатын естелік-эссе ... ... ә ... өзінің оқылуға жеңіл тілімен баурап алады. бар, соған қарамастан білім іздеп, бетке алған жастардың бұл ... ... ... ... соң ... ... ... тұлғалардың көркем әдеби кейіпкер деңгейіндегі бейнелеуін жүзеге асырады. Деректі оқиғаның тарихи ... ... ... бейнеге айналдыруда қаламгердің қолданған осындай көркемдік тәсілінің үйлесімді екендігі танылады. Мысалы Ғафу ... ... ... естеліктерін оқырман алдына асқан шеберлікпен бере білген. [1, 98] - деп баяндай келе дарынды ақынның дара ... өлең ... ... ... ... ... өрнектейді.
Бір ескерер жайт, естелік-эссе құрылысында қолданылған кейбір өлеңдер қазақтың ұлттық мәдениеті мұраларының ... ... ... ... ... ... ... халіне арналған. Мәселен, Мәлік Ғабдуллин сынды батыр адамдардың да өздері түсе ... ... өзі ... , ... сыншыл тілмен бейнелейді:
Көз алдымызда
Апырымай,
Тарихым болды тақырдай!
Сүмпиіп қалды фольклор
Сүзектен тұрған ... [1, ... ... ауыр ... ... Әуезовтың сөз майданының бір жағында, Мәлік Ғабдуллиннің екінші жағында жүргені - халықтық қасірет. Олардың екеуі де халықтың ... ... ... екі бөліп жіберген идеология. бұлар оны түсінді, әрине. Олар тек атты ... бар ... ... ғана. Ал қойылымның бас режисері - Тағдыр! Отаршылдық саясат! Ал олар қаламады. ... те, ... ... ... жоқ.
Кітапта Ғабит Мүсіреповке арналған естелік беттеріде Ғафеңе ұнаған ... ... де ... әсерін уақыт тынысымен ұтымды сабақтастырған:
[1, 44].
Бұл - желмен сырласып, бүкіл өмірі мал соңында ... ... ... тән ... өлең-жырларынан мысалдар келтірудегі мақсат - ... ... ... ... ... ... керісінше, сол өлеңдерінің эссеге қандай ерекшелік беріп тұрғанын, айтайын дегенін әсерлі жеткізе білудегі шеберлігін көрсету. Қазақтың ұлттық-этнографиялық тарихи ... ... ... ... ... ... ... нағыз ұлтшыл, азаматшыл Қадырды бір қырынан тану.
Ал, лирикалық өлеңдер ақын-жазушылар өмірін, олардың қайғы-қасіреттерін, қуаныш сезімдерін шынайы көрсету үшін ... Бұл, бір ... - құр ... ... ... ... ... екінші жағынан шығарманың деректілігіне айғақ болады.
Қадыр Мырза Әли эсселерін оқып отырғанда тағы да ... ... ... ... ... бірі - ... өте ... нақты келіп отыруы. Жалпы нақтылық, ықшамдылық Қадыр поэзиясына да тән екенін айтқан жөн. ... ... ... ... не бірыңғай сұлу сөзге үйірсектік жоққа тән. Мысалы, [1, 47], [2, 450] деген сөйлемдер өте көп. Осындай ... ... ... ... ... әңгімелерінде, нақылдарында да жиі кездеседі. Бұдан қаламгердің өзіндік сөз өнері ...
тағы бір ... - ... әр ... бір ... ғана сөз ... ... оралып отырады. Мысалы, Ілияс Есенберлин мен Мұқағали Мақатаев жөнінде бір рет қана емес, әр ... сөз ... ... ... ... ... рет кездеседі. Бір ғажабы, автор оның қыры мен сырына үңіле түсіп, Ілияс Есенберлин турасындағы позициясын анық ... Тап ... айту ... ... оның ... ... құлақпен естігенін, өзіне лайық ақыл-парасатымен жазғандығы. Оған төмендегі мысалдар дәлел.
Ең бірінші рет, ... ... ... ... бір ... ... Әлімжановтан жеңіліп, екінші хатшы болып сайлануы, оның кейбір жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... емес, Ілияс образы берілген. Адам сенгісіз. Бірақ, бұл - ... Ал ... - ... ... ... ... рет, эсседе Ілияс мейірімді аға ретінде суреттеледі. Ол ... ... ... ... өлеңдерін аударуға жас Қадырға береді. [1, 83].
Үшіншіде оны ... оған ... жыр ... ... ... Бұл ... Қадыр аға оның көп адамға қиянат жасағанын, адами осалдығын айта келіп, әдеби ерлігін де баса көрсеткен:
Ілияс Есенберлин қызық еді, ... ... ... ... ... ... рет ол өзі бұзып еді.
Тарихқа да қажеті - не қылғаны,
Түк қылмаса - ... ... ... - ... ескермеу - обал-дағы [1, 92].
Келтірілген мысалдардан жазушының Ілияс Есенберлин туралы не айтқысы келгенін тап басып айту ... ... ... өз ... ... іспеттес. Қалай болғанда да, Қадыр өз дәуірінің ақын-жазушыларының бейнесін еш бүкпесіз сомдай ... ... - ... ... ... ... ... айтар ойын әсірелеп, әспеттеп жатпай, қарапайым тілмен жеткізуге ... ... ... ... езу ... ... ... кейінгі жылдарда ел экономикасы түзеліп, соның ішінде ... ... ... қара ... ... ақын - ... өз ... байланысты бұрын-соңды болмаған дәрежеге жеткен болатын. Ел аралау, халықтың тұрмысымен танысу басты дәстүрге айналды. Сондай бір сапар - ... ... ... деп еске алады: [1, 57].
Я болмаса, Кереку сапарында Сәкен Жүнісовпен Хамит Ерғалиевтің кейін екеуінің ырмыраға келуін автор ... ... > [1, ... ... ... қалай болғанын, Мұқағали екеуінің арасындағы оқығанда еріксіз езу жидыртады.
Қадыр прозасының ... ... тек ... ... ... ... ... теңеу, тұрақты сөз тіркестерін, тың сөз тіркестері сияқты көркемдік құралдары да өзі айтып отырған естелік кейіпкерлерін болмыс бітімін ашып ... ... ... көркемдік тәсілдерді де пайдалануды үрдіске айналдырады.
Диалог арқылы кейіпкерлердің ішкі сыры ... Яғни әр ... сөз ... оның ой ... ... өзгешілігінен жан дүниесі айқын елес береді. Эсседегі ... ... жай бір ... ... арқылы емес, керісінше адамдардың қарым - қатынасы, мінез ... ... ... ... жүйесінде диалогтың атқаратын рөлі зор. Кейіпкерлерді бір - ... ... ... ... ... ... ең көп ... түрі.
Кез - келген жазушы диалогты орынды пайдалана білгенде ғана, ... ... ... аша ... ... көркем естелік эсселерде кейіпкерлердің ауызекі сөйлеу тән сөздермен, ретіне қарай көбіне ... ... ... ... ... - бұл ... тіл өрнегінің бір қыры.
Эсседегі диалог арқылы кейіпкерлердің ішкі сыры ... Әр ... сөз ... ой ... ... ерекшелігінен жан-дүниесін анық байқауға болады. Кез-келген жазушы шеберлікке өз кейіпкерлерін мінез-құлқы мен ... ... ... ... ғана қол ... ... өзін қоршаған орта мен кейіпкерлердің сөйлеу кезіндегі жүріс-тұрысы, қимыл-қозғалысын қатар ... ... ... ... рухани тұрмыстық өлшемдер, адамгершілік этикалық нормалардан хабар бергенде шынайылыққа қол жеткізетіні ақиқат.
Қадыр Мырза Әлидің ... - ... ... ... өзін ... ... іс-әрекетін автор өзі баяндау арқылы сөз бастайды. Ол оқиғаны баяндағанда мейілінше қысқа, ... ... ... өте ... ... диалогтарды сәтті пайдалану арқылы, өткен күндердің тіршілігін, кеіпкерлердің шынайы ... ... ... ашып көрсеткен. Диалогтың атқаратын қызметі ерекше. Қасым Қайсенов ағамыздың ауруханада жатқан көңілін сұрай барған замандасы Сырбай Мәуленовпен арадағы ... Ия, ... ... метр ... ... ... ... қарағанда, он метр тәрізді.
* Әрине! Әрине! Сізге енді Қасым Қайсенов басыңызбен одан төменен ... ... ұят ... Сырбай Мәуленовты бір мотоцикл қағып, құрдасы Қасым ағамыз көңіл сұрай барған.
* Ия, Сыраға! Бұл не жатыс? Не боп ... Өй, бір ... ... ... ... ... айтпа ондай сөзді! Мотоциклі несі?! Мұныңды менен басқа біреу естіп қойып жүрмесін! Ұят емес пе, ... ... ... ... жұрдай мотоциклі ұрып кетіпті деген! Бұдан былай әлгі мотоциклді Камазбен айырбастап айт! - дейді ... ... [1, 206]. Бұл ... ... ... ... қазақы қалжың күлкі шақырады, жеңіл юмормен сәтті баяндалған.
Тағы бір мысал, желтоқсан оқиғасынан кейін Қасым ағамыздың ... ... шер ... ... ... ... келеді! - деді. Ол мені Жазушылар одағында күтетін болды. Сол уәделі жерде кездестік. Оңаша ... ... ... сөйлестік. Әңгіме басталар басталмастан ағамыз еңкілдеп жыламасы бар ма? Неге? Не үшін? Не боп қалды? Түсінсем бұйырмасын!
* ... ғой, ... ... ... ... ... Өз ... көрдім! Бәрін де! Бірақ дәрмен жоқ. Түк істей алмадым. Өйткен партизандығым құрысын! Фашистердің өзі олай ... ... еді! ... едік! Бұлар қорлады! [1, 206].
Қаламгер диалог арқылы, бір жағынан партизан ағамыздың азаматтық келбетін танытса, ... ... ... ... ... ... [1, 92].
Иә, оқып отырып автордың мақсатына жеткендігіне көзіміз жетті. Бұл туынды ... ... ... қана ... жоқ, ... өз ... ... біртабан жақындастырып әкетті, көптеген шындықтың бетін ашып, қазақ қаламгерлерінің қиын да қиғаш тағдырлары мен қайсар туындылары қатігез қоғамның құрбаны болғандығын да ... ... ғана ... ... ... ... ойлар тек Қадырдың ғана жүріп өткен өмір жолы емес, бұл туынды - бүкіл қазақ ... ... ... ... мен ... ... қаламгерлер қауымының да тағдырын баян еткен қымбат қазына.
ІІІ - ТЫҢ ІЗДЕНІСТЕР ЖЕМІСІ
3.1 ... ... ... ... үлкен дау тудырып, көптеген қаламгерлердің өзара қарым-қатынастарына белгілі бір дәрежеде өзгеріс енгізген Қадыр Мырза Әлидің кітабы болатын. [30].Алайда ... ... ... ... жиі орын алып жүргендіктен, тек осы тұрғыдан бағалап, осы ... көру - ... Бұл ... автордың еңбегі, қаншама ізденісі, жаңалығы жатыр?
қаламгерлер туралы ізденіс пен зерттеуден, ... ... ... ... шетелдік қаламгерлер туралы естеліктерден құралған. Әрине, егер белгілі бір туынды жайлы дау-дамай, ... сыни ... ... ... сол ... ... ... тудырып, қолданысқа жарағаны деп бағалағаны жөн. Ал ... үшін ... сол! Сол ... әдебиетте соншалықты қарсылықтар мен сындарға ұшырағанына қарамастан біз Қадыр Мырза Әлидің аталмыш естелік-эсселерін зерттеу нысанымызға айналдырғанды жөн ... ... ... ... ... ... өз ... алсақ

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 104 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қадыр Мырза әлі шығармаларындағы жалқы есімдер63 бет
Қадыр Мырза Әли - балалар ақыны27 бет
Қадыр Мырзалиев6 бет
Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі өзгерістер40 бет
Қ. Мырзалиевтың философиялық лирикасы16 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
Алиментарлық аурулар, олардың алдын алу35 бет
Алименттік міндеттемелер24 бет
Алиметтік міндеттемелерді құқықтық реттеу126 бет
Алифатты қатардағы карбон қышқылдары және олардың тұздары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь