Этно-мәдени туризмді Қазақстанда дамыту болашағы


КІРІСПЕ
1 ЭТНО.МӘДЕНИ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІЖӘНЕ ОНЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ ... ... ... ... ... 5

1.1 Этно.мәдени циклдың қысқаша тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Этно.мәдени туризм классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.3 Этно.мәдени туризмнің ресурстық потенциалы ... ... ... ... ... ... ..15
2 ЭТНО.МӘДЕНИ ТУРИЗМНІҢ ТУРИЗМДЕ АЛАТЫН ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.1 Этно.мәдени туристік аудандастыру және этно.мәдени туризм дамыған перспективалы аймақтарға сипаттама ... ... ... ... ... ... ... 17
2.2 Қазақстандағы этно.мәдени туризмнің қазіргі жағдайы ... ... ... .22
2.3 Отандық этнографиялық туризм және қазақтың салт.дәстүрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
3 ҚАЗАҚСТАНДА ЭТНО.МӘДЕНИ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДЫҢ МҮМКІНШІЛІКТЕРІ МЕН ПРОБЛЕМАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ..40

3.1 Қазақстандатуризмді және оның ішінде этно.мәдени туризмді дамытудың мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
3.2 Қазақстандағы этно.мәдени туризмнің даму деңгейі мен перспективалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
3.3 Қазақстандағы ұлттық туристік жобаларды іске асыру ... ... ... 56
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
Әлемнің көптеген мемлекеттерінде туризм елдің бюджет қоржынына түсетін қаржының басым бөлігін құрайтын тиімді салаға айналған. Ресми дерекке сүйенсек,дүниежүзі бойынша туризм саласынан түсетін табыс мұнайдан, көлік жүйесінен кейінгі үшінші орынды алады екен. Туризмді табыс көзі деп санайтын елдер қатарына ежелгі Мысырдан бастап, Таяу Шығыстағы, Еуропа мен Африкадағы, Австралия мен Латын Америкасындағы көптеген мемлекеттерді жатқызуға болар еді. Мәселен, Мысыр мен Грекияның,Түркия мен Италияның, Тайланд пен Біріккен Араб Әмірлігінің және т.б. осы секілді өркениетті мемлекеттердің экономикасының тамырына қан жүгіртіп отырған дәл осы туризм саласы десек, артық айтқандық болмас.
• С.Р.Ердәулетов,Ж.Н.Алиева,А.Р.Жұмаділов.
Туризмгеографиясы,Алматы 2011
• Биржаков М.Б. Введение в туризм / М.Б Биржаков Невский Фонд, Москва: 2000.
• Ердавлетов А.Ю. Международный туризм / А.Ю. Ердавлетов Учебное пособие для вузов. Аспект Пресс , М. 2001

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
География және табиғатты пайдалану факультеті
Рекреациялық география және туризм кафедрасы

Қорғауға жіберілді
________________
кафедра меңгерушісі
Артемьев А.М.

ЭТНО-МӘДЕНИ ТУРИЗМДІ ҚАЗАҚСТАНДА ДАМЫТУ БОЛАШАҒЫ тақырыбына

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

5В090200-Туризм мамандығы бойынша

Орындаған Кенжебаева Ж.А

Ғылыми жетекшісі
г.ғ.к., доцент Жылқыбаева М.І.

Алматы, 2015

КІРІСПЕ

1
ЭТНО-МӘДЕНИ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢ КЛАССИФИКАЦИЯСЫ ... ... ... ... ... 5

1.1
Этно-мәдени циклдың қысқаша тарихы ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... .5

1.2
Этно-мәдени туризм классификациясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12

1.3
Этно-мәдени туризмнің ресурстық потенциалы ... ... ... ... ... ... . .15

2
ЭТНО-МӘДЕНИ ТУРИЗМНІҢ ТУРИЗМДЕ АЛАТЫН ОРНЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

2.1
Этно-мәдени туристік аудандастыру және этно-мәдени туризм дамыған перспективалы аймақтарға сипаттама ... ... ... ... ... ... .. ..17

2.2
Қазақстандағы этно-мәдени туризмнің қазіргі жағдайы ... ... ... .22

2.3
Отандық этнографиялық туризм және қазақтың салт-дәстүрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35

3
ҚАЗАҚСТАНДА ЭТНО-МӘДЕНИ ТУРИЗМДІ ДАМЫТУДЫҢ МҮМКІНШІЛІКТЕРІ МЕН ПРОБЛЕМАЛАРЫ ... ... ... ... ... ... ...40

3.1
Қазақстанда туризмді және оның ішінде этно-мәдени туризмді дамытудың мәселелері ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

3.2
Қазақстандағы этно-мәдени туризмнің даму деңгейі мен перспективалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

3.3
Қазақстандағы ұлттық туристік жобаларды іске асыру ... ... ... 56

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... . ... ... .63

КІРІСПЕ

Әлемнің көптеген мемлекеттерінде туризм елдің бюджет қоржынына түсетін қаржының басым бөлігін құрайтын тиімді салаға айналған. Ресми дерекке сүйенсек,дүниежүзі бойынша туризм саласынан түсетін табыс мұнайдан, көлік жүйесінен кейінгі үшінші орынды алады екен. Туризмді табыс көзі деп санайтын елдер қатарына ежелгі Мысырдан бастап, Таяу Шығыстағы, Еуропа мен Африкадағы, Австралия мен Латын Америкасындағы көптеген мемлекеттерді жатқызуға болар еді. Мәселен, Мысыр мен Грекияның,Түркия мен Италияның, Тайланд пен Біріккен Араб Әмірлігінің және т.б. осы секілді өркениетті мемлекеттердің экономикасының тамырына қан жүгіртіп отырған дәл осы туризм саласы десек, артық айтқандық болмас. Содан да болар, бұл елдерде аталған салаға айрықша көңіл бөлінеді. Нәтижесінде,бұл елдерде туризм саласы өте жақсы дамыған.
Курстық жұмыстың мақсаты: туризм саласын дамытуды насихат жұмыстарын қарқынды жүргізу арқылы ғана жолға қоюға болады , себебі туристер қай жерге баратындығы жайлы шешімді өздері ат басын бұрған елдердің табиғатының әсемдігі мен саяси тұрақтылығының бекемдігін, демалуға барлық жағдайдың жасалған-жасалмағандығын, туристік кешендер мен демалыс орындарындағы сервистік қызмет сапасының жоғары-төмендігін талдап, таңдау жасағаннан кейін барып қана қабылдары анық. Қазіргі таңда демалыс стилінде де өзгерістер пайда болуда. Қазір Үш S-Sea-Sun-Sand (теңіз-күн-жағажай) қағидасының орнын Үш L-Lore-Landscape-Leisure (ұлттық салт-дәстүрлер-пейзаж-бос уақыт) формуласы алуда [1]. Бұл тенденциядан біз адамдардың өзге елдердің ұлттық салт- дәстүрлеріне, мәдениетіне деген қызығушылығын, яғни этнографиялық туризмнің даму перспективаларын көруімізге болады. Жалпы, туризмнің тек демалудан басқа өзге елдердің тарихымен, мәдениетімен және ғасырлар бойы халықпен бірге жасасып келе жатқан салт-дәстүрі және әдет-ғұрпымен танысуды мақсат тұтумен жасалатын этнографиялық туризм деп аталатын түрінің де маңызы зор. Жер қойнауы табиғи байлыққа толы Қазақстан туризмді, соның ішінде этнографиялық туризмді дамытуға сұранып тұрған мемлекет екені ақиқат. Себебі туристік кластер жүйесін мүмкіндігінше қарқынды дамытудан еліміздің бюджет әмиянына түсетін мол қаражат тауып қана қоймай, қазақ жері мен еліміздің байырғы ұлт өкілдері -қазақтарды жалпақ жұртқа тереңірек таныстыруға қол жеткізеді.
Этнографиялық туризм - бұл танымдық туризмнің ерекше бір түрі, негізгі мақсаты белгілі бір аумақта қазір өмір сүріп жатқан немесе бұрын осы аумақта өмір сүрген ұлттың этнографиялық нысандарымен, оның мәдениетімен, сәулет-құрылысымен, танысу мүмкіндік туғызатын туризм түрі [2]. Этнографиялық туризм - қазіргі таңда көптеген елдер үшін қызығушылық туғызып отырған мәдени танымдық туризмнің бір тармағы. Қазақстанда этнографиялық туризмнің дамуы жетекші және жаңа салалардың бірі болып табылады. Бұл туризмнің түрi өзінің қайталанбаушылығымен болашақта қажеттілікті талап ететін болады. Туризмнің осы түрiнің дамуы, бiрегей мәдени және этнографиялық мұраға бай еліміз Қазақстан үшін өте перспективті болып табылады. Қазақстанда этнографиялық туризмді дамытуға негізделген ұлттық салт-дәстүрлер,мәдениет,ұлттық ойындар,тағамдар,әдет-ғұрыптарға бай ел. Оны келесі кестеден көруге болады (Кесте -1).
1 - кесте. Қазақтың ұлттық салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары (автордан)
Қазақ халқының ұлттық салт дәстүрлері
Ұлттық ойындары

Ұлттық тағамдары және сусындары
Ұлттық өнер: музыка аспаптары

Зергерлік қолөнері
Ұлттық киімдері
Қазақтың төрт тойы

Күйеу келу, Қыз ұзату,өлең, жырмен өткен ойын сауықтары т.б.
Ақтерек,көк терек,Ақсүйек, Алтыбақан, Көкпар, Сақина салу, Асық,Күрес, Белбеу тастау, Балтамтап, Тоғыз құмалақ, Қыз қуу, Асау үйрету, Тоқымқағар, Хан атпақ т.б.
Бауырсақ, Бесбармақ, Қуырдақ, Қаспақ, Құрт,Ірімшік, Қымыз, Айран, Шұбат, т.б.
Шертер, Қылқобыз, Домбыра, Сыбызғы, Даңғара, Асатаяқ, Қамыс сырнай, Ұран, Үскірік, Саз сырнай т.б.
Білезік,Жүзік, Сырға, Шолпы, Шаш қалта, Алқа, Белбеу, Ер-тұрман т.б.
Тақия,Сәукеле,Тонішік, Шекпен, Шапан, Кебіс т.б.


Наурыз, Қымызмұрындық, СабантойСоғымбасы.

Елімізде туризмнің дамуына қажеттi- зор аумақ, бай тарихи және мәдени мұралар бар. Әр түрлi кезеңдерде Қазақстанның бай тарихында, кең көлемді алып жатқан аумағында сақтар, ежелгi үйсіндер, ғұндар, қаңлылар , түркі тілдес тайпалар тағы басқалар өз iздерiн қалдырды. Осындай ұлттық салт-дәстүрлер, мәдениет, ұлттық ойындар, тағамдар, әдет-ғұрыптарға, ұлттық құндылықтарымызға бай елімізде этнографиялық туризмді дамыту мақсатында Этноауылдеп аталатын жобамызды ұсынғымыз келеді. Туристерге арналған Қазақ этноауыл жобасы. Бұл жобада демалуға, мәдениетімізбен танысуға арналған киіз үй орналастырылады, ұлттық тағамдарымыздан дәм татуға негізделген ұлттық мейрамхана, ұлттық қолөнерімізді дәріптеуге, кәде-сый жасауға арналған шеберханалар, әр түрлі кәде-сыйларды, ұлттық тауарларымызды сатып алуға мүмкіндік беретін базар, көкпар ойынына арналған ипподром, ұлттық ойындарымызды тамашалауға, қатысуға мүмкіншілік туғызатын ойын алаңдары орналастырылады (Сурет -1 ).
Сурет 1. Қазақ этно ауылы жобасының сұлбасы (автордан)
1-қазақ үй;
2-ипподром;
3-шеберханалар;
4-сауда орны;
5-мейрамхана;
6-ойын алаңы.
Егер біз этнографиялық ауылдарды дұрыс ұйымдастыра алсақ, Қазақстанның барлық өңіріне туристерді көп тарта алатын болар едік. Бұл үшін онда жергілікті тұрғындардың көмегімен этнографиялық ауылдарды құрастыру қажет. Бізде оған қажетті барлық негіз бар. Жалпы этнографиялық туризм арқылы халқымызды әлемге таныстырудың мүмкіндігі өте зор.Этнотуристік бизнесті тек қана шетелдік қонақтарға ғана арнап емес, сонымен қоса белсенді өмір ырғағына үйреніп қалған, рухани демалуды іздейтін қала тұрғындарына да бағыттауға болады. Этнотуризм нені ұсына алады (қазақ этносының мысалында): ұлттық киімдерге киініп суретке түсу, белгілі уақытқа жергілікті халықпен бірігіп өмір сүру, сол халықтың дәстүрлі кәсібімен, шаруашылығымен айналысу, ұлттық тағамдардың дәмін татып қана қоймай- әзірлеуді де үйрену; кешкі уақытта ұлттық ойындарын ойнап, халық ауыз әдебиетімен танысу - аңыз әңгімелерін тыңдау, аңшылық, бүркітшілік шоуларына, салт-дәстүрлерді көрсетуінде қатысу, ұлттық спорт түрлерін тамашалау, жылқымен серуендеу, кешкі мал сауу процесін бақылау т.б.
Этнотуризмді кешенді дамытудың табысты іске асырылуын қамтамасыз ету, саланы мемлекеттік басқару әдістерін дұрыс таңдауға тікелей байланысты. Этноауыл жобамыздың еліміздің дамуына тигізетін оң әсерлері :
Этноауыл жобамызда ұлттық құндылықтарымызды, салт-дәстүрлерімізді, мәдениетімізді көрсету арқылы, қазақ атауының әлемге танылуы;
Ұлттық қолөнердің дамуына негіз болуы;
Қолөнер бұйымдарын жасау арқылы отандық туризм саласына инвестиция тарту;
Халқымыздың бүкіл тарихы, салт дәстүрінен толық мағлұмат беруі;
Қазақ халқының осыншама тереңнен бастау алған бай тарихы этнографиясы арқасында,сан мыңдаған шетелдік туристердің танып білу мүмкіндігі;
Ауыл адамдарының жұмыспен қамтамасыз етілуі;
Туристік инфрақұрылымның дамуына септігін тигізуі;
Ұлттық мейрамдардың аталып өтуіне мүмкіншілік жасауы;
Мәдени мұраның сақталуына ықпал етуі;
Еліміздің экономикасына қаржы түсіруге негіз болуы, 1 турист 9 адамды жұмыспен қамтитынын ескерсек, экономиканың да дамуына үлес қосар еді;
Ауыл халқының тұрмыс тіршілігінің өсуіне,әл ауқатының артуына түрткі болуы.
Курстық жұмыстың міндеті: қазіргі уақытта саланы мемлекеттік реттеу мынадай шараларды жүзеге асыруға бағытталуға тиіс:
1. Республикалық және аймақтық деңгейлерде этнотуризмді дамыту саясаты мен жоспарлауды үйлестіру;
2. Халық арасында этнотуризм құндылықтарын және қоршаған ортаны қорғауды насихаттау;
3. Халықтың түрлі әлеуметтік-демографиялық санаттары мен топтары арасында этнотуризмді дамыту үшін қолайлы жағдай жасау;
4. Мемлекеттің этнотуристік көрнекті орындарын құру және қорғау;
5. Этнотуризм инфрақұрылымының аса маңызды базалық компоненттерін жасау.

1 ЭТНО-МӘДЕНИ ТУРИЗМДІ ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

1.1. Этномәдени цикл ғылымдарының қысқаша тарихы

Жер шарындағы халықтың этникалық алуантүрлілігі туралы эмпирикалық білімдер ежелгі дәуірде пайда бола бастады. Коммуникация жүйесі, қоғамның саяси эволюциясы, мәдени прогресске байланысты этносфера туралы мәлімет уақыт өте келе арта бастады. Этнологиялық ғылымның дамуы адам қажеттіліктерімен тығыз байланысты. Этникалық алуантүрлілік адамның жеке сана-сезіміне байланысты болып келеді.
Халықтарды топтастыру ежелгі шығыс деспотиялары дәуірінде орын алды. Ежелгі Парсы мемлекетінде басым болған көзқарасқа байланысты әлемнің ортасында парсылардың өзі болған, ал оларды қоршап жатқан халықтар алыс қашықтықта орналасып тұр деп есептеді. Дәл осы парсылар мәдени шеңбер түсінігін енгізді. Этникааралық әртүрлілік туралы теориялар Ежелгі Египет, Ассирия, Вавилонда пайда болды.
Этнология көздері сауда, саяси, әскери қарым-қатынас дамыған, империялар қалыптасқан Антикалық кезеңдепайда болды. Бұл кезде өркениетті халықтармен қатар, дамымаған халықтар туралы мәлімет тарала бастады. Кейбір ежелгі авторлар этностарды халықтың ауыздан-ауызға таралған әңгімелері бойынша, зерттелген топтардың шаруашылық, тұрмыстық, антропологиялық іс-әрекетіне байланысты топтастырды. Мұндай зерттеулер көршілес халықтың өмір салты мен мәдениет жайлы факт ретіндегі көп мәлімет берді.
Ұлы географиялық ашылулармен еуропалықтардың ғылыми және жаппай сана-сезімінің өзгеруі байланысты. ХV-ХVI ғасырларда португалдық ер адамдардың жартысы жақсы өмір қалап, Португалия шегінен тыс саяхат жасай бастады. Португалдықтардың ізін қуалап, қазына, жайылымды құнарлы жерлерді іздеу мақсатында испандықтар, голландықтар, ағылшындықтар мен француздардың да көп бөлігі өз туған жерлерінен кетті. Еуропалықтардың көбісі теңізге шығу, теңіз саудасымен айналысуы, дипломатиялық және әскери қызмет шеңбері этномәдени тематика арқасында кеңейді.
ХVI ғасырдан бастап флора мен фауна, минералдар, киім, бас киімдердің экзотикалық түрлерін жинау орын алды. Бұл іс-әрекет Еуропалық ақсүйек қоғамының көп бөлігін қамтыды.
Әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған ақпарат пен артефакттар түбінде Еуропада этнографиялық мұражайлардың пайда болуына және сол кездегі қоғамда этнография мен этнологияны сүйетін адамдарды қалыптастырды. ХVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап мұражайлардағы және ақсүйек клубтарындағы этнографиялық бағыт танымал бола бастады.
Уақыт өте келе Саяси және экономикалық мақсаттарды этнографияға бағыттау орын алды. Еуропалықтар үшін Африка, Азия, Австралия, Америка жерлері ХІХ ғасырдың басына дейін танымайтын бармаған жерлер болып қала берді. Еуропалықтар бағындырған жерлердегі олар халықты басқарудың эффективті жолдарын білді. Өз кезегінде, бұл сол халық туралы әр түрлі ақпаратты жинауға және олардың этномәдени спецификасын зерттеуге көмек берді. Еуропалық администраторлар, алғашқы ашушылар, миссионерлер мен дәрігерлер үшін сол халық өмірінің әлеуметтік және саяси аспектілерімен танысу өте маңызды болды.
Этнология термині ХVIII ғасырдағы авторлар шығармаларыда қолданды. Бірақ бұл терминді ғылымға 1830 жылы француз ғалымы Ж.Ж.Ампер енгізді. Ол этнология терминін халықтар мен мәдениеттерді атаған кезде қолдану үшін енгізген болатын. Біраз уақыттан кейін бұл термин барлық әлем елдерінің қарапайым тұрмыс-тіршілігінде қолдана бастады.
Этнологияны институттарда қолдану 1830 жылдардың соңында және 1840 жылдардың басында орын ала бастады. Сондай-ақ, Париж, Лондон және Берлинде антропологиялық дисциплиналарды оқыту этнографиялық орталықтар ашылды.
Заманауи этнология феномені Германияда ХVIII ғасырдың соңында volkerkunde пәнінің енгізілуіне байланысты пайда болды. Бұл пән еуропалық емес мәдениеттерді зерттеуге және оқытуға бағытталды. 1830 жылдан бастап немістілдік ғылыми ортада, көрші елдердің күнделікті өмірінде қолданатын, колониалдық және тәуелді этностар деген мағынаны беретін этнология сөзі қолдана бастады. Неміс халқының этностарға қызығушылығы олардың сол кездегі Африка аймағында колонияларының пайда бола бастауына байланысты болды. Сол кезде Африка континентін толығымен бақылайтын Германия болды.
Осы пәнмен қатар Германияда volkskunde (сөзбе-сөз халықтану) пәні дамыды. Оның зерттеу объектісі немістілді топтар болды. Неміс этнология мектептерінің басқа еуропа мектептерінен айырмашылығы олардың неміс этнологиясын тиянақты, бөлшектеп зерттеуі болды.
Басқа еуропа мектептерінің арасында әлемдік этнологияның қалыптасуы мен дамуында француз ғалымдары маңызды орын алады. Әскери-саяси және экономикалық жағынан Фрнация Ұлыбританиядан артта қалғандықтан, олар колониалды саясатттың этномәдени аспеектісіне аса үлкен мән берді. Сондықтан француз ғалымдарының этномәдени зерттеулерінде этникалық топтардың өмір салтына, материалдық және рухани мәдениетіне, қоғамдық-саяси ұйымдастырылуына аса көп мән берілген.

Француз зерттеушілері этнографиялық мәліметтерді анықтаған және құрастырған кезде классикалық принциптерді ұстанған болатын. Бұл адам географиясы деп аталатын мектепте байқалды. Колониалдық халықтарды, сонымен қатар Шетелдік Еуропа, Солтүстік Америка және Ресей халықтарын сипаттағандағы тиянақтылық пен нақтылық француздық этнология мектебінің статусын жоғарылатады. Француз зерттеушілерінің Африка, Азия, Латын Америкасы, Австралия мен Океания халықтарын сипаттаған жұмысы этномәдени туризмді ұйымдастырушылар қызметін жеңілдетті.
Континенталдық Еуропа мектептеріне қарағанда Ұлыбританияның этнология мектебі антропология ғылымымен тығыз байланысты болды. Дж.Фрэзердің енгізген анықтамасы бойынша этнологиялық зерттеулер әлеуметтік антропологиямен біріктірілген. Сондықтан британ мамандары барлық әлемде қолданатын этнология ұғымының орнына әлеуметтік антропология синонимдес түсінігін қолданады. Британдық этнологиялық зерттеулердің көбісі этногенез мәселелерін, халықтар мәдениетінің дифференциясын зерттеуге бағытталған.
Британ мектебіне тән көзқарасты американдық мектеп те ұстанған. АҚШ-та этномәдени тематиканы зерттегенде кроссмәдени алуантүрлілік қарастырылды. Солтүстік Американдық этнология мектебі еуропалық мектептерге қарағанда тым кеш пайда болып, дамыды. Американдық мектеп физикалық антропологияға акцент жасап басқа мектептерге қарағанда өзгеше болды. Осындай этнонәсілдік құрамы жоғары мемлекет үшін популяцияаралық айырмашылықтар тән болып келеді.
Ресейде этникалық мәселелерді зерттеу ХVIII ғасырдың екінші жартысында басталды. Оған саяси және әскери проблемаларды шешу үшін қажет ресей халқының этногенезі, тарихи ролі мен перспективасы туралы мәлімет алу қажеттілігі себеп болды. Сондықтан 1846 жылы құрылған Орыс географиялық қоғамында арнайы этнографиялық бөлімше ашылды. Бұл бөлімшенің басты міндеті орыс халқының тұрмыс-тіршілігі, менталитетін зерттеу болды. Орыс этникалылыққа қызығушылықты славянфилдердің қозғалысы тудырды. Басында бұл ұйымның бағдарламылқ құжаттарында оның міндеті Ресей империясындағы халықтарды зерттеу болатын. Ішкі және сыртқы саяси жағдайларды шешу үшін Кавказ, Орталық Азия, Сібір халықтарының орыстың этникалылықты қабылдау, қабылдамауы маңызды болды.
Этникалық тақырыптағы зерттеулерді көбінесе Г.Г.Шпет философы жүргізді. Бұл адам ресей этнопсихологиясының негізін қалаушы болып табылады. Оның айтуынша, әрбір этносқа спецификалық психологиялық сипаттар тән. Оларды объективті мәдени феномендерді зерттеу арқылы ғана түсініге болады. Халықтың жаны - этникалық топ мінезінің қасиеттер жинағы.
Отандық этнологияның басты прициптериін К.Бэр, Н.Надеждин, К.Кавелин ХІХ ғасырдың ортасында қалыптастырды. Бұл кезең еуропалық этнологиялық ғалымның қалыптасу кезімен сәйкес келеді.
Этномәдени туризмнің теориялық және практикалық негізін қалыптастыруда этнография ерекше орын алады. Этнография дегеніміз - бұл әр түрлі халықтардың өткен және қазіргі кездегі орналасуы, оның ішінде этникалық шекаралар мен санының динамикасы туралы ғылым. Этнографиялық зерттеулердің жүруіне және дамуына Н.Н.Миклухо-Маклай, Н.Н.Чебоксарова, Б.В. Андрианова, В.В.Покшишевский, В.И.Козлов, Л.И.Пучков, С.И.Брук, Л.Н.Гумилев, В.А.Тишков еңбектері зор әсер етеді. Этнология және этнография негізінде этногенез теориясы пайда болып, танымал болды. Бұл теория этникалық процесстердің алгоритмін, сипатын және динамикасын анықтап, түсіндіреді.
Этномәдени туризмнің теоретико-методологиялық маңызды базасы мәдениет географиясы пәні болып табылады. Мәдениет географиясының зерттеу пәні мәдениет және оның жеке элементтерінің (халықтың өмір салты мен әдет-ғұрпы, материалдық және рухани мәдениет элементтері) территориялық дефференциациялануы. Этнография сияқты мәдениет географиясы да мәдениет феномендерінің кеңістікте ұйымдастырылуын қарастырады.
Этномәдени туризм, әсіресе оның ностальгиялық және этнотанымдық түрлерінің дамуының теориялық негіздерін қарастыру халықтың кеңістікте ұйымдастырылуын немесе халықты жан-жаққа орналастыруды қарастыруды да қажет етеді. Халықты жан-жаққа орналастыру дегенде халықты тек әр түрлі категориядағы мекендерге орналастыру ғана емес, халық тұратын орындардың бір-бірімен функционалды түрде байланыс жасауын қарастыру қажет. Жан-жаққа орналастыру жүйелерін зерттеу этномәдени туризмнің ресурстық базаның спецификасы принципиалдық мағынада қолданылады.
Қалалық этнографиялық және әлеуметтік-мәдени туризм дамуының перспективалары мен өзгерістерінде геоурбанистика(қалалар географиясы) жетістіктері ерекше қызығушылық қалыптастырады. Қала тұрғындарының және сондағы этнографиялық мұраның сақталу деңгейінің ара қатынасы пропорционалды болып келеді. Қала халқының жастық-жыныстық, әлеуметтік-мамандандырылған динамикасы және жалпы сапалы құрылымы белгілі бір этникалық мәдениеттің сақталуы мен өндірілуінің маңызды элементтері туралы нақты болжам жасауға көмектеседі. Бұл үй-жайлардың интерьері, үй-жайлық және шаруашылық құрылыстар сияқты аспектілерден тұрады. Осылайша, Петушки қаласындағы (Владимир облысы) жаңа құрылыстардың этникалық маңызы жоқ. Ал Ресейдегі Чувашиядағы чуваштарда, Архангельск облысындағы орыстарда, Удмуртиядағы удмурттарда құрылыс ғимараттарында территориялық этникалық стиль сақталған.
Этникалық топтарды зерттейтін әр түрлі саладағы мамандар мәдениетаралық қарым-қатынас тұрғысынан этникалық топтарды жан-жаққа орналастыру мәселесін қарастыруда. Урбанизацияның басты стадиясында ауылдық елді-мекендер маңызды орын алады. Бұрынғы ауылдықтардың қалалық ареалдарға жаппай көшуі әлеуметтік-мәдени орта параметрлерінің өзгеруіне алып келеді. Бұл қалалық адасдардың өмір салтына, өмірге деген көзқарасына және мәдени салт-дәстүрге әсер етеді.

1.2. Этнос спецификалық әлеуметтік феномен ретінде

Генетиктер алғашқы адамдардың шамамен 190-200 мың жыл бұрын пайда болғанын анықтай алды. Бірақ тіршіліктің бастапқы этапында да адамзат өзінің аздығына қарамастан әлеуметтік топтарға бөліне алмады. Дұрыс мәлімет көздеріне сүйенетін болсақ, адам топтары неолит қозғалысына дейін 50-100 адамнан, максимум 150-200 адамнан тұрды. Бұл әлеуметтік топтасуды этникалық ұйымдардың бастапқы формасы ретінде қабылдауға болады.
Этникалық бірегейлілік қалыптасу процессінде тотемизм маңызды роль атқарады. Тотемезим түсінігі барлық ру немесе тайпаның бәріне ортақ алғашқы тұқымнан (өсімдік, жануар) пайда болғанын білдіреді. Бұл этникалық сана сезім немесе оның жарқын атрибуты этноним сияқты өзіндік атау феноменінің пайда болуы терең екенін білдіреді. Шетелдік ғылымда кең қолданатын этникалық және этникалылық терминдері ұлттық топтар мен диаспораларға қатысты болып келеді. Этникалық термині этнос түсінігімен тығыз байланысса, ал этникалылық дегеніміз әлеуметтік-мәдени ортамен қарама-қайшы қарым-қатынастағы этникалық топтардың спецификалық және типтік мәдени қасиеттерінің жиынтығы. Этникалық специфика этникалық құндылықтар және этникалық принциптерден тұрады.
Этникалық құндылықтарды кез келген халықтың айырылмас бөлігі болып саналады. Этномәдени специфика бірегейлілік феномен тұрғысында кең қолданылып, дамиды. Этникалылық - бұл мәдени әр түрлілікті әлеуметтік ұйымдастыру формасының бірі. Әлеуметтік бірегейліліктің басқа түрлеріне (класстар мен страттар, мамандандырылған топтар, жастық-жыныстық топтар, саяси немесе территориялық топтар) қарағанда этникалылықтың ерекшелігі күнделікті өмірде қабылдана береді.
Бірақ заманауи этнологиялық ғылым өзінің теориялық және эмпирикалық білім жиынтығына қарамастан, этникалылық ұғымы пен қоғамның өмірін мәдени ұйымдастыруды дұрыс түсіндіре алмайды. Ю.Бромлей бойынша, халық немесе этнос - бұл белгілі бір территорияда тарихи қалыптасқан ұрпақ-ұрпаққа таралған адам топтары, олар бір-біріне материалдық және рухани мәдениетпен, соның ішінде ұқсас тілмен, психика ерекшеліктерімен, физикалық түр-келбетпен, өзіндік сана-сезіммен ұқсас болып келеді. Оған мысал ретінде клан мен касталарды келтіруге болады.
Этногенез қалыптасу процессіндегі қайғылы және жағымды оқиғалар мен кезеңдер туралы халықтың тарихы сол қалықтың дамуында маңызды ресурс болып табылады. Белгілі бір жағдайға байланысты этникалық абыройдың бұзылуы да әлеуметтік-экономикалық дамудың өзегі боулы мүмкін. Осылайша Шанхайда жаңа мыңжылдықтың басында салынған зәуләм ғимарат Азия-тынық мұхит аймағының экономикалық орталығы болып саналады.
Этникалық процесстер этностың маңызды сипаттамасы болып табылады. Белгілі бір этностың өмір сүруіне әсер ететін трансформациялық және эволюциялық өзгерістерді бөліп көрсетеді. Бұл өзгерістер этникалық сана-сезімді қалыптастырып, этностың мәдени қасиеттерді бөліп көрсетеді. Кез келген этноста өз этногенезінің әр түрлі этаптарында, пайда болу немес қалыптасу этаптарында белгілі бір этникалық процесстер жүрді.
Халықтар тарихында этностарды әлеуметтік феномен ретінже жоятын немесе сол этнос халқын толығымен жоятын этнотрансформациялық процесстер маңызды орын алады. Этносфера қазіргі этникалық топтардың жиынтығы ретінде тұрақты құбылыс емес. Мысалы, ХVIIIғасырдың өзінде американдықтар, алтайлықтар, колумбиялықтар, ағылшын-австралиялықтар, мексикалықтар сияқты тағы басқа этностар қалыптаспады.
Этникалық трансформацияның келесідей формаларын бөледі:
Ассимиляция - белгілі бір халық немесе индивидтің этникалық бірегейлігін басқа этникалық сана-сезімге толығымен ауыстыру.
Фузия - бір-біріне ұқсас этникалық топтарды біріктіріп, жаға этникалық қоғам қалыптастыру.
Миксация - әр түрлі нәсілге жататын екі немесе одан да көп этностарды біртіндеп жақындатып, біріктіру.
Территорияның туристік брендтерді қалыптастыру мен жылжыту процесінде сол жердегі жергілікті халықтың физикалық түр-келбеті де маңызды роль атқарады. Кез келген дестинацияда потенциалды саяхаттаушыларда олар туралы жағымды көзқарас қалыптастыратын атрибутика болу қажет. Бұл атрибутикаға дәстүрлі киім, үй-жайлар, өмір сүру деңгейі және олардың түр-келбеті жатады. Көршілес елдер халқының физикалық антропологиясындағы айырмашылық олардың материалдық және рухани мәдениетінде көрінеді. Мысалы, Латын Америкасындағы нәсілдік халықтың өмірі мен мәдениеті басқа халықтарға бір түрлі көрінеді, бірақ еуропа, үнді және африка мәдениеттерімен үйлеседі. Ямаййка мен Кубадағы қара нәсілдік құлдар тек Гвиней шығанағы, Ангола мен Мозамбиктан ғана емес, Африка құрлығының барлық аймақтарынан алып келінді. Ғылыми немесе туристік әдебиеттерде кең қолданатын еуропалықтар (ақтар) түсінігі көршілес тұратын испандықтар, португалдықтар, француздар, поляктар, ашкеназдар (еуропалық еврейлер), немістер, ирнландықтар арасындағы мәдени ерекшеліктерді жасырады.
Мәдениет инерциялық қасиетке ие болғандықтан эволюциялық позиция тұрғысынан қарастырыла алады. Халықтың мәдени өмірінің өзгеруіне әсер ететін, бірақ этникалық сана-сезімін өзгертпейтін эволюциялық процесстерге этникааралық интеграция, лингвистикалық ассимиляция, ішкіэтникалық консолидация мен аккультурацияны жатқызуға болады.
Этникааралық интеграция - этникалық сана-сезімін өзгертпейтін араларында мәдени қашықтығы бар халықтарды біріктіру. Көп жағдайда мұндай процесстерді ортақ ұлттық (азаматтық) бірегейлілігі бар халықтар арасында жүргізеді. Оның классикалық мысалы ретінде Ресейдегі орыстар, украиндықтар, татарлар, чуваштар, башкир, удмурттар мен тағы басқа көптеген этникалық топтардың елде мыңжылдықтар бойы бірігіп тұруын айтуға болады. Ал Австралияда ХХ ғасырда британ халқы мен оңтүстік еуропалық халықтардың мәдени бірігу процессі жүрді.
Этникааралық интеграция ірі аймақтағы екі немесе одан да көп мемлекет халқы арасында болуы мүмкін. Мұндай жағдай Еуропалық Одақ елдері арасында МЕРКОСУР (бразилиялықтар, аргентиналықтар, уругвайлықтар мен парагвайлықтар арасында) орын алды. Заманауи әлемдегі аймақтар арасындағы этникааралық интеграция Оңтүстік Америка мен батыс Еуропа елдері арасында жүріп отыр. Бұл интеграция ағылшын және испан тілдерінің дамуы мен танымал болуында көрінеді. Португал тілдік Бразиялияда ІІ және ІІІ мыңжылдықтар қарсаңында испан тілі екінші ресми тіл деп жарияланды. Соңғы оңжылдықтарда Германия, Франция, Испания сияқты мемлекеттерде ағылшын тілі танымал бола бастады. Қазіргі уақытта ағылшын тілі Шетелдік Еуропада этникааралық қарым-қатынас тілі болып табылады.
Этноинтеграциялық процесстердің бір-бірімен байланысуы туристік аймақ немесе мемлекет шегіндегі этномәдени туризмнің дамуында маңызды роль атқарады. Оған Батыс Еуропадағы мәдениеттердің тығыз интеграциясы дәлел бола алады. Әсіресе өткен ғасырдың соңғы оңжылдығында көптеген еуропалықтар көршілес халықтардың мәдениеті, тарихы, олардың өмір салты туралы біліп, танысқысы келе бастады. Еуропа туризмінің тарихында 1990 жылдан бастап Солтүстік және Оңтүстік Еуропа мемлекеттері арасындағы туристік ағындар алғашқы рет тым жоғары болды.
Туристік сапарларға елдер арасындағы ұқсастықтар зор әсер етеді. Оған Рейн аймағындағы елдер - Германия, Франция, Бельгия, Люксембург және Нидерланды арасындағы туристік сапарлар санының жоғары болуы дәлел бола алады. Сондай-ақ, бұл зона Еуропалық Одақтағы жоғары урбандалған, экономикасы жақсы дамыған аудан болып табылады. Рейн ауданын Батыс Еуропа осі деп жай атамайды. Соңғы оңжылдықтар бойы Германияның батыс бөлігі, Францияның шығыс бөлігі жіне Швейцарияның солтүстік-батыс бөлігі ортақ бір туристік нарық қалыптастырды.
Лингвистикалық ассимиляция - этноста баяғыдан келе жатқан тілді басқа бір тілмен толығымен немесе бөлшектеп алмастыру процессі. Бұл процесс өзінің этникалық тілін іскерлік, мәдени жіне ресми өмірде қолданудан бас тартып, бірақ басқа бір әлемдегі немесе сол аймақтағы басқа бір басым тілді күнделікті практикада қолдану арқылы жүреді. Мысал ретінде парагвайлықтар ортасындағы гуарани тілін ХVIII ғасырда испан тілімен аламастыруды айтуға болады.
Өткен жүзжылдық ішінде әлемде мыңдаған тілдер қолданыстан жойылды. Мұндай жағдайдың орын алуы әлемдегі экономикалық, саяси, мәдени-әлеуметтік жағдайдың өзгеруіне және қарқынды дамуына байланысты болып келеді. Мысалы Ирландиядағы ирландықтардың немесе Ресейдегі еврейлердің 95%-ы ағылшын мен орыс тілін өзінің туған тілі деп есептейді. Бұл жағдайда тілге иноэтникалық тұрғыдан қарау этностардың автоматты этникалық ассмиляциясына алып келген жоқ. Осылайша, Еврей мемлекеті кітабының авторы, Израиль мемлкетінің қалыптасуына және сионизм саяси қозғалысының өрбуіне зор үлесін қосқан вен журналисті Т.Герцль неміс тілін өз туған тілі деп санады.
Этноэволюцтялық процесстердің ішінде ең кең қолданатын формасы этникалық консолидация болып табылады. Бұл бір халықтың субэтникалық, территориялық жеке топтарының біртіндеп мәдени бірігу процессі. Көбінесе бір халықтың әр түрлі субэтникалық және жергілікті-территориялық топтарында әр түрлі спецификалық мәдени кешендер болады. Мұндай топтардың этномәдени бейнесі туристерге бір көргеннен көрінеді. Бұл жағдайға Орталық Азия елдерін (Түркменістан, Қырғыстан, Тәжікстан) айтуға болады. Грузия территориясында менталитетінде және басқада да ерекшеліктері мен айырмашылықтары бар грузин халқы таралған.
Этникалылықты субэтникалық топтар түсінігімен емес, этнос феноменімен жиірек байланыстырады. Бірақ этникалық бірегейліліктің басқа да деңгейі бар. Әлем халқының көбісі одан да төмен таксономиялық бірліктерге (этнотерриториялық топтар) бөлінеді. Этнотерриториялық қоғам түсінігі бір территорияда тұратын халықтың өзіне тән ерекшеліктері мен сана-сезімнің болуы деген мағына береді. Осыған байланысты, орыс-мәскеуліктер, татар-казандықтар сияқты этнотерриториялық қоғамның бар екенін айтуға болады. Этнотерриториялық қоғамның бар екеніне дәлел ретінде белгілі бір территорияда тұратын халықтың сөйлеу мәнерін, ойлау қабілетінің стилін (мысалы, еврей-одессалық, армян-тблисилік немесе тәжік-самарқандтық) айтып кетуге болады.
Аккультурация бұл этноэволюциялық процесстердің ең қиын түрі деуге болады. Иноэтникалық мәдени нормаларды қоғамға енгізу этномәдени туризмнің дамуына зор үлесін қосады. Белгілі бір этностың өмірін, мәдениетін жай ғана қарап шығу адамның немесе саяхаттаушының оны ары-қарай қарап, сол халықтың салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен танысуына алып келеді. Осыған сәйкес, Мәскеуге келген шетелдік азамат уақыт өткен соң Ресейдің басқа да аймақтарына саяхат жасағысы келеді. Мысалы, астаналық адамдар Кубань мен Вологод облыстарында тұратын адамдардан қандай айырмашылығы бар екенін көргісі келеді. Осындай туристік саяхаттар нақты бір индивидтің аккультурация процессін жылдамдата алады.
Аккултурацияның белгілі бір кезеңідегі индивид немесе адам топтары қабылдаушы жақ туралы туристік ақпарат таратушы болуы мүмкін. Мысалы, Калифорниядағы орыс іс-шаралары, орыс этникалық музыка фестивалі. Осылайша, Солтүстік Калифорниядағы РАК-ның (Ресей-Америка компаниясы) құрметіне ұййымдастырылған Форт-Росса мейрамына шағырылғандардың 40 мыңы ресейліктер болып табылады.

1.3. Саяси факторлар және этномәдени феномен

ХХ ғасыр ұлттық идеологиялар және ұлтшылдылық қозғалыстары үстемдік ететін дәуір болып саналады. Этникалылық феноменімен ұлттық проблемалар, соның ішінде ұлттық тәуелсіздік пен дербестік үшін күрес тығыз байланысты болып келеді.
Жоғарыда аталған үрдістер сипаттамасын дұрыс түсіну үшін саяси факторды ескеру өте маңызды. Ұлттық және мемлекеттік анықтамаларды құрудағы тәжірибе мен теорияда титулдық этнос түсінігі кең қолданылады. Бұл түсінік белгілі бір ұлттың федеративтік немесе унитарлы мемлекет құрамында болса да, оның жеке мемлеттік дербестік пен тәуелсіздік формасы ретіндегі мемлекеттік саяси субъектіліктің болуын білдіреді. Көп жағдайда басқа ұлттарға қарағанда титулдық топ тарда өзінің этномәдени кешенін ұлттық, макроаймақтық және глобальдық деңгейде жылжытуға көбірек мүмкіндіктері болады. Мысал ретінде өздерінің жеке мемлекеттері бар жапондар, қытайлар, ағылшындар сияқты әлемнің жүздеген мемлкетін айтуға болады. Бұл әсіресе моноэтникалық елдерде немесе титулдық ұлттары басым (шамамен елдің барлық халқы санының 90% немесе 75-80%-дан аз емес) елдерде қатты байқалады. Бұл елдер қатарына Жапония, Корея Республикасы, Германия, Норвегия, Исландия, Финляндия, Португалия, Франция, Таиланд, Камбоджа, т.б. жатады.
Бірақ титулдық топтары біршама көп немесе абсолютті түрде көп, мемлкеттік идеологиясында этноцентризмі басым елдерде де, мысалы, Малайзия мен Иранда этникалық мәденеитті таратудың зор мүмкіндіктері бар.
Сондай-ақ, этникалық топтардың көбісінде өзініңі этникалық мәдениетін таратуға мүмкіндік беретін саяси, қаржылық, ақпараттық және басқа да ресурстары бар. Оған мысал ретінде алдында Оңтүстік-Шығыс Азияда тұрған, ал қазір Солтүстік Америкада да, Еуропада да, Австралияда да таралған ханьдықтарды (қытайлықтар), Румыниядағы еврейлер, немістер мен венгрлерді келтіруге болады.
Белгілі бір нақты аймаққа туристік мақсатта саяхат жасауда ел таңдау маңызды болып табылады. Белгілі бір территорияның туристік ресурстарының спецификасын қараған кезде потенциалды келуші оны жалпы этномәдени немесе ұлттық кеңістік шегінде қарастырады. Белгілі бір этникалық атрибуттар ұлттық туристік символ ролін атқарады. Бұл мәселе Ресейдегі кіру туризмін қарқындандыруда өзекті болып табылады.
Глобализациялау процессінде аудандастыру іс-әрекеті маңызды роль атқарады. Аудандастыру тек ұлттық және этникалық мәдениетті ғана дамыта қоймай, жергілікті территориялық деңгейде дәстүрлерді де таратады. Мысалы, Чехияда 1920-1930 жылдары жастардың көп бөлігі жергілікті территориялық деңгейде өзінің тайпалармен байланысын көрсетті, ал орта жастағылар мен олардан жоғары жастағылар ұлттық дәстүрлерді қадірлемеді.
ЮНЕСКО білім беру, ғылым мен мәдениет мәселелерін қатты қадағалайды. Бұл ұйымның туристік ағындарды қалыптастырудағы әсерін белгілі бір ескерткіштің мәдени және табиғи мұра тізім реестрін енгізуі туристік сұранысқа қалай әсер ететіндігінен көруге болады. Ежелгі ғасырға жататын тарихи объектілердің көбісі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Туризмді дамыту
Қазақстанда діни тақырыптағы экскурсиялық туризмді дамыту
Қаратау таулы аймағына туризмді дамыту
Жетісу Алатауы көлдерінде туризмді дамыту
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту
Қазақ-қырғыз қатынасының этно-мәдени мәселелері
Қазақстанда күн энергиясының болашағы
Қазақстанда фантуризмдi дамыту жолдары
Қазақтың ұлттық ағаш ою-өрнегінің этно-мәдени қызметі
Қазақстан Республикасында халықаралық туризмді дамыту мәселелері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь