XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті

Қазақ халқының XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы мәдениеті ежелгі қазақ жерінде өмір сүріп, қазақ халқын құраған ұлыстар мен тайпалардың материалдық мәдениеті мен рухани мәдениетінің заңды жалғасы және жаңа заманға сай дамып қалыптасқан түрі болды.
Рухани мәдениеті: Қазақ халқының ғасырлар бойы жасаған рухани мәдениетінің маңызды бір саласы – қазақ шежіресі екені анық. Қазақтың байырғы салт-дәстүрі бойынша әрбір қазақ азаматы өзінің жеті атасын білуге тиісті еді. Мұны балаларына үйрету әрбір атаның, отбасы тәрбиесінің негізі болды. Тек ата-анасынан айырылған жетімдер ғана мұндай тәрбиеден қалған. Соның үшін қазақ қауымы «жеті атасын білмеген жетімдіктің салдары» дейді. Ру, тайпа және жүздің шежіресін таратып айта алатын адамдар халық ішінде құрметтеліп, «шежірешілер» деп аталды. Ерте заманда шежіре ауызша түрде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілсе, ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда бірсыпыра шежірелік жинақтар таспаға түсірілген. Олар: «Көшен-Қарауыл шежіресі» (XVIII ғ.), «Жәңгір хан шежіресі» (1835), Ш.Уәлиханов жазып алған «Ұлы жүздің шежіресі» т.б.
Сол сияқты XVIII ғасыр «ақындар поэзиясы ғасыры» деп аталған. Қазақ мәдениеті мен әдебиетінің өте кұнды мұралары- ақын-жыраулардың өлең-жырларында халықтың өмір тіршілігі, көңіл-күйі, салт-санасы, өндірісі мен тұрмысы, мінез-кұлық өлшемі, сол дәуірдің рухы бейнеленді. Олар халық басына келген қайғыға да, жұрт кенелген мерейге де ортақ болды. Ел басына ауыр күн туғанда шапқыншы жауларға қарсы жан аямай күресіп, елін қорғаған ерлерді дастан етіп жырлап отырды. XVIII ғасырда танымал болған Ақтамберді, Тәттіқара, Үмбетей, Бұқар, Шал, Көтеш секілді жыраулар өз өмірінде ұшан-теңіз жыр шығарды. Қазақ әдебиеті тарихында көрнекті орын алатын XVIII ғасырдағы атақты жырау Бұқар Қалқаманұлының (1668-1781) бірнеше шығармалары сақталған. Ол тәуелсіздікті сақтау және нығайту идеясын білдірген көрнекті дидактикапық өлең-толғаулар шығарған. Қазақ ханы Абылайды қолдап, әр түрлі даулар мен таластарды шешкен. Жырау қазақтың барлық үш жүзін біріктіріп, бір орталыққа қараған күшті мемлекет болуын армандады.
Тәттіқара, Үмбетей, Шал, Көтеш сияқты жыраулардың жырлары халық жадында үзік-үзік сақталған. Үмбетейдің Бөгенбай батырдың қайтыс
        
        XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті
Қазақ ... XVIII ... ... ... мен XIX ... ... қазақ жерінде өмір сүріп, қазақ халқын құраған ұлыстар мен
тайпалардың материалдық мәдениеті мен рухани мәдениетінің ... ... жаңа ... сай дамып қалыптасқан түрі болды.
Рухани мәдениеті: Қазақ халқының ... бойы ... ... ... бір ... – қазақ шежіресі екені анық. Қазақтың
байырғы салт-дәстүрі бойынша әрбір ... ... ... жеті атасын білуге
тиісті еді. Мұны балаларына үйрету әрбір атаның, отбасы тәрбиесінің негізі
болды. Тек ата-анасынан ... ... ғана ... ... ... үшін ... қауымы «жеті атасын білмеген жетімдіктің салдары» ... ... және ... ... ... айта алатын адамдар халық ішінде
құрметтеліп, «шежірешілер» деп аталды. Ерте ... ... ... ... жеткізілсе, ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда бірсыпыра шежірелік
жинақтар таспаға түсірілген. Олар: «Көшен-Қарауыл ... (XVIII ... хан ... (1835), ... ... ... «Ұлы ... шежіресі»
т.б.
Сол сияқты XVIII ғасыр «ақындар поэзиясы ғасыры» деп аталған. Қазақ
мәдениеті мен ... өте ... ... ... өлең-
жырларында халықтың өмір тіршілігі, көңіл-күйі, салт-санасы, өндірісі мен
тұрмысы, мінез-кұлық өлшемі, сол ... рухы ... Олар ... ... қайғыға да, жұрт кенелген мерейге де ортақ болды. Ел басына
ауыр күн туғанда ... ... ... жан аямай күресіп, елін қорғаған
ерлерді ... етіп ... ... XVIII ... ... болған Ақтамберді,
Тәттіқара, Үмбетей, Бұқар, Шал, Көтеш секілді жыраулар өз өмірінде ұшан-
теңіз жыр шығарды. Қазақ ... ... ... орын ... ... ... ... Бұқар Қалқаманұлының (1668-1781) бірнеше шығармалары
сақталған. Ол тәуелсіздікті сақтау және ... ... ... көрнекті
дидактикапық өлең-толғаулар шығарған. Қазақ ханы Абылайды қолдап, әр түрлі
даулар мен таластарды шешкен. Жырау қазақтың барлық үш ... ... ... ... ... ... ... армандады.
Тәттіқара, Үмбетей, Шал, Көтеш сияқты жыраулардың жырлары ... ... ... ... ... ... қайтыс болуына
арналған естірту жыры-жоқтауы белгілі. Үмбетей жоқтауында Бөгенбай-халық
қорғаушысының мінсіз бейнесі. Ал ... ақын ... ... ретінде
Көптеген шайқастарға қатысып, жорықта туған толғауларында жауынгерлерді
бостандық жолындағы күресте қаңдай да ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті ұлттық дарынды тұлғалардың көптігімен де,
бір-біріне ұқсамайтын дара туындылардың сан қырлы сипатымен де ерекшеленді.
Бұл дәуірде айтыс әнері ... ... ... Жанақ, Шәже, Орынбай, Түбек,
Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Бақтыбай, Жамбыл сияқты әйгілі ... ... ... ... ... дақбала және басқалар сияқты ақын қыздардың
есімдерімен толықты деуге болады. Түрі мен мазмұны жатынан ... ... ... ... ... ... ... халықтың
өмірі, оның шаруашылық-тұрмыстық проблемалары, рулық қоғамдастықтың
ерекшеліктері сөз ... ... мен Сара ... ... әйелдеріне жеке
бостандық беру мәселесі көтеріледі. Мұндай айтыстармен қатар бірін-бірі
қалжыңмен қағыту, танысу, амандасу, көңіл ... ... ... ... де аз ... ... музықалық мәдениетінде Махамбет Өтемісұлы (1804-1846)
өзіндік ... ... Ол ... ... ... ... шаруалар көтерілісінің белсенді қатысушысы ғана емес, кетерілістің
«жаны» мен «жылнамашысы» болды. Оның «Исатай ... ... ... ... ... ... ... сипаттады.
Сол сияқты Шернияз Жарылғапұлы (1817-1881) Кіші жүз қазақтарының
отаршылдыққа қарсы ұлт-азаттық күресінің жыршысы және ту ... ... ... халықты күреске үндеді.
Шығармалары қайшылыққа толы, күрделі тұлға саналған зар-заман ақындары
да қазақ әдебиетінде өзіндік орын алады. Зар-заман ... ... ... ... ... ... Қанайұлы (1818-1881),
Мұрат Мөңкеұлы (1843-1909). Олар қазақ халқының өмірін ақиқатпен ... ... ... ... «Ақындық жалғыз өз көңілінің күйін
толғай білуде емес, басқалардың да ... ... ... ... толғай
алуында» деп тұжырымдағаны сияқты, бұл ақындар да қара басын күйттеген ... ... ... елдің мұңын жеткізуші болды. Зар-заман ақындары өмір
сүрген ... ... ... ... дәуірлеп, қазақ жерінің нағыз
талауға түскен кезі еді. ... ... ... «Үш ... ... бір ... дүние-ай» сияқты толғау-дастандары арқылы қазақ ерін
отарлаушылар ... ... ... саясатқа қарсы тұрса, Д. ... ... ... «О, ... ... ... қазақтың ауыр тұрмыс
бейнелейді.
ХҮШ-ХІХ ғасырларда ақын-жыраулық поэзиямен қатар ... ... ... орын ... Қазақтың дастандары араб-парсы әдебиетімен,
фольқаорымен байланыста болды. Абай ... ... ... алып ... ... ... «Өзімнің әңгімесі»).
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы (1845-1904) өзі туған ортадан шоқтығы биік
тұрды. Оның ... ... ойлы адам ... өмір ... өзінің
саналы көзқарасын қалыптастыруға тиіс. Абайдың ... ... пен ... ... ... ... ... толы. Ол ел
ішінде бірлік пен татулық болғаңда ғана қоғамның негізгі ... - ... ... ... ... толық кәлемде дами алады және бүкіл
халықтық игілік ... деп ... ... алға даму жолдарын үнемі
іздестіріп отырды. Яғни, бұл даму егіншілікті, ... ... ... байланыстырылды. Ұлы ақын:
Егіннің ебін,
Сауданың тегін
Үйренін, ойлап, мал ізде
деген болатын. Сол ... ақын орыс ... мен ... таныс
болды. М.Ю.Лермонтов, А.С.Пушкин, Н.Крылов шығармаларын ... Орыс ... ... қазақ халқы арасына тұңғыш таныстырушы
болып, олардың әскелең идеяларын ... ... дара ... бірі ... Ш.Уәлихановты (1835-1865
жж) атаймыз. 1856 жылы Ш.Уәлиханов екі экспедицияға қатысады. Біреуі
Орталық ... ... ... ... дейінгі, екіншісі
-дипломатиялық тапсырма бойынша Құлжаға сапар. 1857 жылы ... ... тағы да ... ... ... ... энциқаопедиялық дастаны
«Манасты» көшіріп алды. Ыстықкөлге экспедиция кезінде Ш.Уәлиханов тарихи
деректермен қатар көненің көзі- ерте ... ... ... ... ... ... ... күнделігі», «Қытай империясының батыс
провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» деген тарихи-
этнографиялық ... ... ... ... ... ... ғылыми қызметі Орыс географиялық қоғамының назарын аудартып,
1857 ... ... ол ... ... ... ... Оның ғылыми
мұрасы Қазақстанның және Көп ұлтты Ресейдің, басқа да ... ... ... қамтиды. Шоқан Орта Азия мен оған іргелес
жатқан аймақтар халқының географиясын, ... мен ... де ... үлес ... пен ... XIX ... екі үлкен білім жүйесінің
өкілдері болды: діни (мұсылмандық) және ... ... ... пен
медреселерде діни білім беріліп, молдалар мен мұғалімдер ... ... діни ... ... ... ... ... математика, лингвистика пәндерін оқытса, зайырлы оқу ... ... ... ету мен орыс мәдениетіне қызығушылық жолдарына
салды. Олардан ... ... ... аудармашылар, оқытушылар,
әскерилер, дәрігерлер шығарды.
Орынбордағы зайырлы оқу орындарының ... 1857 жылы ... ... ... ... аяқтайды. Ы.Алтынсарин (1841-1889)
бастамасымен және тікелей қатысуымен ... ... ... ... ... қол ... Ол, ... қоләнер және
ауылшаруашылығы училищелерін ашуға Көп күш-жігер жұмсап, байырғы халық
арасынан Қазақстанның экономикалық дамуы үшін ... ... ... мән ... ... ... мектептерінің оқушыларына арнап
«Қырғыз (қазак) ... және ... ... орыс ... ... ... атты оқу ... жазды. Орыс қаастарына қазақ
тілінен сабақ беріп, ол ... ... пен ... дамыту, қазақ әдеби
тілін қалыптастыру жолында жемісті еңбек етті.
XIX екінші жартысында Қазақстандағы музықа өнерінің ... ... ... ... ... ... Ықылас Дүкенұлы
сияқты композитор-музықанттар үлкен үлес қосты. Домбыра, қобыз, сыбызғы
сияқты ... ... ... ... эпостарды, тарихи дастандарды, аңыз-
әңгіме мен жырларды орындап отырды.
Аталған композиторлардың дүниетанымы тарихи ... ... бола ... ... ... ... ... бейнеленді.
Біржан Қожақұлы, Мұхит Мералиев, ... ... Жаяу ... Абай ... Құлтұма Сармуратұлы сияқты және тағы басқа
көптеген ақын, әнші, композиторлардың шығармашылық және ... ... ... ән ... қаассиқалық үлгілері дамып,
жоғары дәрежеге көтерілді.
Материалдық мәдениеті: Қазақтардың ХҮШ-ХІХ ғасырлардағы материалдық
мәдениетінің күйі қоғамның экономикалық даму ... ... ... ... ... ... экономикасының дамуындағы басты фактор
ретінде көшпелі мал шаруашылығы әсер етті. Бұл ... ... ... ... ... ықпалының маңыздылығы да аз болған жоқ.
Отырықшы халықтар өміріңде жер шаруашылығы ... рөл ... ... мал ... ... болды. Қазақ көшпенділерінің салт-
дәстүрі, діни-наным сенімі, тұрмысы көшпенділік өмірмен ... ... мал ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. Көшіп-қону ... ... ... ... жүрді. Ірі рулар мен олардың бөлімшелерінің
қоныстары негізінен бір ... ... ... рудың өзінің көш жолдары
болды.
Қазақтың мал шаруашылығының өріс, қоныстары жылдын тәрт маусымына
қарай ... ... ... және ... деп ... ... ... жайылым
қазақтардың ортак пайдалануывда болып келсе, көктеу мен күзеу бір орында
болды. ... ... ... кесектен қаланған үйлерде қыстады, жылдың
басқа мезгілдерінде киіз үйлерде тұрды.
Киіз үй - көктем, жаз және күз ... ... ... ... қолайлы құрама үй. Онын қабырғасы айқыш сағанақтардан
көктелген керегеден тұрғызылды. Кереге жиналмалы ... ... ... Ал ... ... ... жіңішке ағаштан жасалып, қарны иілген
уықтардан ... ... ... аяғы ... жайылған керегенің
аша басына айқастыра байланып, ұшы (қаламшасы) шаңырақтың ... ... - үй ... төбесі әрі терезесі. Үй ағашының сыртынан арнаулы
киіздер, қабырғасына туырлық, үстіне үзік, төбесіне түңлік жабылды. ... ... оң ... ... оның ... тұскиіз ұсталып, төсекті
қоршап шымылдық тартылады. Үйдің төріне жүқаяқ ... оның ... ... ... ... сол ... ... қазан-аяқ, саба сияқты ... ол ... ... мал ... ... еңбек құралдары керек болған жоқ.
Жылқы ұстау үшін құрық, ... ... ... ... ... жал-
кұйрығынан тұсау мен шідер жасалды, құлын мен бота байлауға жуан ... ... ... мал суғаруға науа мен қауға пайдаланылды. XVIII
ғасырдың аяғында қазақ даласына ... ... шөп ... арналған
шалтылары біртіндеп тарала берді. Ал, XIX ғасырдың орта шенінде шалғымен
қоса темір айыр да кеңінен ... ... ... ... ежелгі ошақтары ертеден болып
келген. Осыған байланысты қазақтарда егіншілік ... ... ... ... ... егін ... орақ, ағаш күрек, сыпыртқы
егіншілік құралдарына жатқызылды. Егісті суғару үшін суды ... ... ... құралдар - атпа, шығыр, сондай-ақ кетпендер мен ... ... ... ... ... дайындап отырды.
Салт атқа арналған әбзелдерді қоспағанда қазақтың мал ... ... ... ... ... ... Қазақстанның бүкіл
аумағында бір-бірімен ұқсас болды. Қазақтың ат-тұрман әбзелінің ішіңдегі
ердің ... түрі мен ... ... ... ... ... ең Көп таралған түрі - қайыңнан шауып жасалған, алдыңғы ... ... ері» ... ... ... ... ... «құраңды ер» дейтін
түрі таралған.
Ер-тұрман әбзелдерін жасау, негізінен, ершілердің ісі болған. Олар ... ... өзін ... ... бірге бүкіл ат әбзелдерінің бәрін - тоқым,
құйысқан, өмілдірік, жүген, айыл, үзеңгі, ... ... және т.б ... ... көркемдеп отырған. Сондай-ақ қайыстан ат-тұрман әбзелдерін
өретін шеберлерді «өрімші» деп атаған.
Қазақтардағы көшпелі ... ... ... үстемдігі алуан түрлі
қолөнерінің - тоқымашылықтың, киіз басудың, ағаш, металл, тері, сүйек және
мүйіз өңдеудің ... ... ... ... және киіз басумен
көбіне әйелдер айналысты, олар негізінен ... үйге ... пен ... ... ... кілемдер, алашалар, шекпендер,
киіз үй ішіндегі алуан түрлі басқұрлар, бау-шулар, текеметтер, сырмақтар,
аяққаптар және т.б ... ... ... тұрғын үйлердің дамуы, ... ... ... және орыс ... ... тұрғын ұйлердегі керек-
жарақтардың едәуір өзгерісіне әкеп соқты. Дәстүрлі үй ... ... ыдыс ... ... ... ... ағаш ... іші
кұлыпталатын әр түрлі сандықтар пайда болды. Қазақтардың ... ... ... ... ... ... да ... мен
түрлеріне өзгерістер енді. Ер адамдар бітеу пішілген, кеудесінде тік ... бар, ... ... жағалы, етегі біршама ұзын көйлек киетін болды.
Ер адамдардың Көп таралған ... ... түрі ... болды. Ол көбінесе
фабрикалық маталардан тігілді. ... ... ... ... ... ... ... әдіптеп тігілген шапан киді. Қазақтар
әдемі «мәуіті шапан» мен «мәуіті шекпен» де, ... ... ... ... ... Шабудың төменгі жағынан тілік қалдырылып, жұқа түйе
жүннің тоқымасынан тігілді. ... ... ... ... ... ... сырт киімінің ежелгі түрлерінің бірі – күпі
көктемде ... түйе ... қой ... ... Сырт ... қысқы
киімнің қадірлісі аң және үй жануарларының ... ... ... Қазақтардың көбінің қолы жететін және кең таралған қысқы киім түрі
қой терісінен ... жүні ... ... тігілген тон болды. Енді аяқ киім
түрлеріне келетін болсақ, қазақтардың негізгі аяқ ... ... ... ... ... XVIII ... қазақтардың жазда киетін өкшесі биік,
тұмсығы қайқы етіктері XIX ғасырдың ... ... ... ... жастағы ер адамдар қыс кезінде негізінен ... киіз ... ... ... ... етік киді. Неғұрлым ауқаттылары жаз кезінде былғары
кебісі бар мәсі киіп ... Бұл аяқ ... ... оң және сол аяқ ... ... ... Бас киім ... келетін болсақ, ересек ер
адамдардың барлығы шаштарын алдырып, басына тақия, ... ... ... ... терісіне сәйкес сусар, пұшпақ және елтірі деп аталатын
бөріктер киді. Әйелдердің киімдері жас ... ... ... ... ... ... әйелдері ерекше сәнді киініп, ... ... ... белдіктерін күміспен күптеп, алтынмен аптап, қымбат
бағалы тастармен әшекейлеп отырды. ... жасы мен ... ... бас ... де ... болды. Мәселен, жас қыздар шет-
шетіне моншақтан немесе бағалы металдан шекелік тағылған, бай нақышты ...... ... ... ... бас киімі сәукеле бір жылдан соң
ақ мақта-матадан дайындалған кимешекпен ауыстырылатын еді.
Мал шаруашылығына негізделген ... ... ... ішетін
тамақтары мен ыдыс-аяқтарынан айқын көрінеді. Негізгі ... ... ... ... ыдыс пен керек-жарақтарды ... ... ... теріден, киізден және шұғадан жасаған. Олар:
торсық, саба, күбі, қазан, таба, ожау, ... ағаш ... мес, мал ... көнек және т.б. Көшкен кездерінде ыдыс-аяқты сыртқы беті түрлі-
түсті құрақтармен өрнектелген арнаулы киіз ... ... ... мал ... үшін ... ... дайындаған. Сұр ет пен сары майды
ағаштан жасалған кебежелерде сақтаған.
Сөйтіп, XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ... ... ... және
материалдық мәдениетінде көшпелі және жартылай көшпелі тұрмыс-салтына
байланысты дәстүрлі ерекшеліктер сақталып қалды.
Сонымен, қорыта ... ... жж. ... ... ... ... саяси-әкімшілік, әлеуметтік-экономикалық үстемдігін нығайту
болса, ал қоныс аударушы орыс шаруаларын жаңа ... ... ... ... ... отырып, қазақтардың рухани және ... ... ... ... ... орыстандыру, шоқындыру негізінде
империяның тұтастығын күшейтуді көздеді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
21 ғасырдағы жаңа принцптердегі негізделген егіншілік жүйесін құру6 бет
21 – ғасырдағы туристік фирмалардың қызметі23 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь