Сырдария өзенінің су тасқынынан жанындағы тұрғындар мен нысандарды қауіпсіздендіруді қамтамасыз ету

КІРІСПЕ
I ӘДЕБИ ШОЛУ
1.1. Табиғи құбылыстарға жалпы сипаттама
1.2.Сырдария өзенінің бойындағы су қоймалары мен су тоспаларының салыну мақсаты және олардың аймақтың жағдайына тигізетін әсері
1.3.Өзен бойындағы су тоспалары мен аралық арналарда кездесетін мәселелері және оларды шешудің жолдары
1.4.Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен нысандарды су тасқынынан қорғау
1.5.Тұрғындарға қауіпсіздік шараларын жүргізу
ЭКСПЕРИМЕНТТІК БӨЛІМ
2.1 Аумақтың су тасқыны қауiптiлігін болжамды бағалау

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық уинверситетінің география және табиғатты пайдалану факультеті энергоэкология кафедрасының «Тіршілік әрекетінің қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау» мамандығының 1 курс магистранты Д.Б.Аманованың «Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен нысандарды су тасқынынан қауіпсіздендіруді қамтамасыз ету » атты курстық жұмысы кіріспеден, 5 бөлімді әдеби шолудан, зерттеу әдісінен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады. Мазмұны 3 бетте терілген компьютерлік бетте ашылған. Библиографияда 10 әдеби көз бар.
Кілтті сөздер: су тасқыны, су тасқынын болжау технологиялары, плотина, ғаламдық жылыну
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Сырдария өзенінің бойындағы су қоймалары мен су тоспаларының салыну мақсаты және олардың аймақтың жағдайына тигізетін әсері. Өзен бойындағы су тоспалары мен аралық арналарда кездесетін мәселелері және оларды шешудің жолдары. Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен ғимараттарды су тасқынынан қорғау.
Курстық жұмыста келесі сұрақтар қарастырылған: тұрғындарға қауіпсіздік шараларын жүргізу
Күтілетін нәтиже - Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен ғимараттарды су тасқынынан қорғау
1. Баринов А.В. Чрезвычайные ситуации природного характера и защита от них. Учеб. Пособие для студ. высш. учеб. заведений. – М.: Издательство ВЛАДОС-ПРЕСС, 2003. – 496 с.
2. Виноградов Ю.Б. Гляциальные прорывные паводки и селевые потоки. – Л.: Гидрометеоиздат, 1977. – 154с.
3. Виноходов В.Н. Стихийные бедствия и мероприятия по уменьшению опасности природных катастроф в Казахстане / Современные проблемы геоэкологии и созологии. – Алматы, 2001. – С.194-196.
4. Bozhinski, A.N., Nazarov A.N., Chernous P.A. A probabilistic model of snow avalanche origin and motion //Материалы гляциологических исследований. 2002. Вып.
5. Осипов В. И. Природные катастрофы на рубеже XXI века // Вестн. РАН. 2001. Т. 71. № 4. С. 291 302.
6. Осипов В. И. Оценка природного риска // Геоэкология, инженернаягеология, гидрогеология, геокриология. 2004. № 6. С. 483 490.
7. Каталог селеопасных рек Казахстана, Средней Азии и Восточной Сибири. Алма-Ата. 1967. Т. 3.327 с.
8. Қазақстан Республикасының Су кодексі
9. Қазақстан Республикасының Жер кодексі
10.Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ЖӘНЕ ТАБИҒАТТЫ ПАЙДАЛАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ЭНЕРГОЭКОЛОГИЯ КАФЕДРАСЫ
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ СУ ТАСҚЫНЫНАН ЖАНЫНДАҒЫ ТҰРҒЫНДАР МЕН ... ... ... ... мамандығы
Орындаған
1 курс магистранты ... Д. Б. ... ... ... ... Н.С. ...
Алматы, 2014
РЕФЕРАТ
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық уинверситетінің география және табиғатты пайдалану факультеті энергоэкология кафедрасының ... 1 курс ... ... атты ... ... ... 5 бөлімді әдеби шолудан, зерттеу әдісінен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттерден тұрады. Мазмұны 3 ... ... ... ... ашылған. Библиографияда 10 әдеби көз бар.
Кілтті сөздер: су тасқыны, су тасқынын болжау технологиялары, плотина, ғаламдық жылыну
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... бойындағы су қоймалары мен су тоспаларының салыну мақсаты және олардың аймақтың жағдайына тигізетін әсері. Өзен бойындағы су тоспалары мен ... ... ... ... және оларды шешудің жолдары. Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен ғимараттарды су тасқынынан қорғау.
Курстық ... ... ... ... ... ... шараларын жүргізу
Күтілетін нәтиже - Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен ғимараттарды су ... ... ... ... ШОЛУ
6
1.1. Табиғи құбылыстарға жалпы сипаттама ... ... ... су ... мен су ... салыну мақсаты және олардың аймақтың жағдайына тигізетін әсері
9
1.3.Өзен бойындағы су тоспалары мен аралық арналарда кездесетін мәселелері және ... ... ... ... ... ... мен нысандарды су тасқынынан қорғау
14
1.5.Тұрғындарға қауіпсіздік шараларын жүргізу
17
ЭКСПЕРИМЕНТТІК БӨЛІМ
2.1 ... су ... ... ... бағалау
28
ҚОРЫТЫНДЫ
29
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... 10 ... ... ғана ... субасудың салдарынан 10 мың адам қаза болып, 1,5 миллион адам ... ... ... ... АҚШ долларымен 300 миллиард құрады. Сырдария өзені арнасының жіберу қабілетінің ... 1991 ... ... ... су - лар ... ... ... жі - беріліп тұрды. Ол 2004 жылы толып кетуіне байланысты, Өзбекстан су төгін - ді - лерін реттеу мақсатында 2004 жылы ... екі ... құ - ... ... ... - ды. Сол ... бері Шардара су қоймасынан Арнасай көлдері жү - ... суды төгу ... су қой - ... пайдалану қағидаларымен бекітілген секундына 2160 текше метрден секундына 600-700 текше метрге дейін шектелді.
Сырдария өзенінің алабы ... ... ... ... ... ... ... аумақта орналасқан. Өзен алабындағы негізгі суды тұтынушы - жыл сайын суға деген сұранысы көбейіп келе жатқан суармалы егін ... ... ... суға ... ... ... ... көрсету және балық шаруашылықтары жағынан да туындап отыр. ... ... ... су ... ... су ... жиналған суларды осы шаруашылыққа пайдалану қажет.
Сырдария өзенінің ұзындығына байланысты қыста оның жоғары беті ... ... ... қоңыржай белдеуде болады. Сондықтан, егер қыста көптеген өзендер қатып қалатын болса, Сырдария өзенінің жоғарғы ағысында ... ... ... ... ... ... ... облысында су тасуына әкеп соғады. Су тасуы табиғи себептермен ... қар еру және ... ... жағында орналасқан су қоймаларына тасталған қалдықтар әсерінен болуы мүмкін. Мұзды бөгеттер ағындарды ұстап тұрады, нәтижесінде су жайылма бойымен ағып ... ... ... ... 2004 - 2005 ... ... қатты байқалды. Сондықтан қажеттілігіне қа - рай және қолданыстағы қағида - ларға қарамастан Оңтүс - тік ... және ... ... ... елді мекендерді су басу мәселесі осы уақытқа дейін шешімін таппаған.
Өңірлердегі су тасқыны ахуа - лын дер ... ... үшін ау - ... ... ... жүр - - ... ... су қойма - сы - нан Сырдарияның төменгі саға - сына ... ... ... 15 ... және жылжымалы гидробекеттері ұйым - дастырылды, жарылыс жұмыс - та - рын ... және ... ... - нің ... ... ... бо - йын - ша ұсы - ным - дар беріліп, шаралар жүзеге асырылды. Бұл ... су ... ... ... ... ... ... мамандар мен экологтарды алаңдатып отырған тағы бір мәселе Сырдария ұлтанының топырағы қалыңдап, өзен арнасының тайыздана ... Бұл ... ... мұз еріп, жоғарыдан төменгі арнаға көп су жіберілетін көктем айларында жақын қоныстанған елге көп ... ... ... ... ... арнаның су өткізгіштік қасиеті төмендеп, соның салдарынан жыл сайын су тасқыны орын алуда. Сырдария су өткізгіштік ... ... үшін ... ... топырақтан өзен арнасын қыста мұзасты ағысы арқылы тазартуды қажет етеді. Жаз мезгілінде арнасының кеңіп, одан ... су ... ... ... ... да ... ... ұлтанындағы құмды шайып, оны ілгері ағызып әкетуге шамасы жетпейді. Ал, қыста Сырдария ұлтаны мен қалың ұстасқан мұздың арасында ... ... ... ... , өзен асты ... шайып әкету мүмкіндігі, тиісінше арнаның су өткізу қабілеті де ... Арал ... су ... ... үшін су ... ... көбейтіп, арналарын кеңейту қажет.
ӘДЕБИ ШОЛУ
1.1.Табиғи құбылыстарға жалпы сипаттама
Сырдария - Орта Азия ... ірі ... Бұл ... ... ... және ... ... Өзбекстан) тау суларының құралған өзен. Александр Македонский шапқыншылығы заманында Яксарт деп аталған. В. Фирдоуси ... бұл ... орта ... Канга делінген. Б.д алғашқы мың жылдығында оғыз тайпалары бұл өзенді үгүз (өзен) деп атапты. ХІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... осы өңірді сол тұста шарлаған Плано КарпиниАцелиндер Сырдария ... ... ... ... боп, ... - иран ... тән сөз ... дейді. Бұл сөз түрік тайпасының атымен байланысты сыр, сырым этнонимдеріне ауытқығанға ұқсайды. атауын мәніндегі түрік - иран ... деп те ... ... Орта ... ірі өзен ... мен нарын өзендерінен Ферғана қазан шұңқырының шығыс бөлігіндегі қосылған жерінен бастау алып, Арал теңізіне құяды. Ұзындығы Нарын өзенінен 2212 км, ... 3019 км, су ... ... 219 мың км 2 . Жоғары бөлігіндегі суы Ферғана аңғарындағы егінді суғаруға көбірек пайдаланылады, ... ... ... суы ... арнаға жетпейді. Басты салалары: сол жағынан - Исфайрам, Шахимардан, Сох, Исфара, Қожабақырған, Ақсу; оң ... - ... ата, ... ... ... алабы өзен торы сирек шөл зонасында орналасқан. Қазақстан аумағы арқылы тек Сырдария өзені ағып өтеді. Сырдария өзені Қазақстан ... тыс ... Тянь - шань ... ... ... ... ... сала келіп, құяды, олар республика жерінде Арыс және Келес өзендері. Өзеннің жалпы ұзындығы 2212 км, оның 1400 км ... ... ... ... ағып ...
Арналары иректелген, айнала қоршалған ортадан көтеріңкі, тез жайылатын лесті - ... ... ... ... ... ... өзен ... деп атайды. Бастауы еңіс келетін тау өзендерінде ағыс жылдам болып, өзеннің арнасы тереңдейді, орта және ... ... су ... ... ... тас, қыш, ... шөге ... Бұл тасқындарды аллювий деп атайды. Ұзақ уақыт бойы өзен суы ... ... ... - бірте өзен деңгейі тасыған кезде бұрынғы ескі арнасына көтерілмей қалады. Өзеннің су көтерілмеген ескі ... ... деп ... ... ... ... ағын жылына 100 млн. т шамасында. Өзенмен тасымалданатын қатты заттың бәрін ағын деп атайды. Өзен тасқындары ... ... ... су ... ... қиындатады. Сырдарияның суларын түгелдей шаруашылықтың салаларына пайдалануға байланысты өзеннің суы Арал теңізіне жетпей тартылып қалады. ... ... ... ... СЭС ... ... өзен ... өңіріне енеді. Мұнда бұралаңдаған арнасы көп өзгеріп отырады, кейде бірнеше тармақтарға бөлінеді. Қызылордадан төменгі ең үлкен тармағымен ағынның жартысына жуығы ... Осы ... 70 мың ... жер ... Бұл ... өзен аңғары көлді және батпақты келеді. Өзен арнасының төменгі бөлігі ... ... ... ... ... кесіп өтеді. Жазда су молайғанда тасқындар жиі болып тұрады. Сырдария көбіне қар, аз мөлшерде мұздық және жаңбыр суымен қоректенеді. Орташа ... су ... ... ... шыққан тұста 566 м 3 / сек, Қазалы ... ... 466 м 3/ сек, ... 430 м 3 /сек. Суы өте лайлы. Ағынмен келген жыныстан мөлшері жылына Қазалы қаласының тұсында 21 млн. ... ... 12 млн. ... ... ... ... бөлігі желтоқсанды қатып, наурызда мұзы ериді орта бөлігінде кей жылдары ғана қатады. Ферғана қазан шұңқырында өзеннің тек ойдым - ... жері ... ... - ... ... ... жер асты ... Қызылорда, Шымкент облыстарының жерін түгел, Өзбекстанның біраз жерін қамтиды. Ауданы 200 мың км 2 . Сулы қабаттарының маңыздылары ... ... ... мен тастарында. Бұлардың қалыңдығы алап шетінде 200 - 250 м. ... 650 - 700 м. су ... ... ... беттеген. 1000 - 1200 м. Тереңдікке дейін бұрғыланған скважиналардан арыны күшті су жер бетінен 10 - 30 м - ге ... ... ... ... 2500 - 4000 м 3 , ... 1 л / г - дей, тек Арал ... ... 1,5 - 3,0 г / л. Су қоры 300 м 3 / сек. ... ... ... жоғары температуралары (80 0) және минералды сулар бар. Бұлар - Сарыағаш санаторийінде ... ... ... ... шипалы су. [1]
Сырдария өзенінің ұзындығына байланысты қыста оның жоғары беті Қазақстанға қарағанда едәуір қоңыржай ... ... ... егер ... көптеген өзендер қатып қалатын болса, сырдария өзенінің жоғарғы ағысында мұздан босап, өзінің төменгі ағысында әсіресе, ... ... су ... әкеп ... Су тасуы табиғи себептермен немесе қар еру және ағыстың жоғарғы жағында орналасқан су қоймаларына тасталған қалдықтар ... ... ... ... ... ... ұстап тұрады, нәтижесінде су жайылма бойымен ағып төгіледі. Мұндай жағдай әсіресе, 2004 - 2005 жылдардың қысында қатты ... ... ... ... ... алқаптарын жасанды суғарумен айналысатын, ылғалға тапшы аумақта орналасқан. Өзен ... ... суды ... - жыл ... суға деген сұранысы көбейіп келе жатқан суармлы егін шаруашылығы. Сонымен қатар, суға деген сұраныс өнеркәсіп, қызмет көрсету және балық шаруашылықтары ... да ... ... ... байланысты төмендегі кестеде көрсетілген Арал - Сырдария алабының су шаруашылығы ... (СШБ) 2004 ... ... ... ... ... ... алуға болады. Сырдария өзенінің су деңгейіне гидрометриялық бақылау жасау Қазақстанда 1910 - 1913 ... төрт ... ... ... ... ... Қазалы. Қазіргі уақытта 8 тірек гидропосттар жұмыс істейді: Чиназ - Көкбұлақ, Шардара су қоймасы, Көктөбе, Төменарық, Тасбөгет, Қараөзек, ... және ... ... ... ... су ... көлемі жағынан 38,6 км 3 (жылдық табиғи ағыс 90 пайыз, ... ... 28,км 3 ) ... ... ... 1982 жылы алапта Сырдария өзенінен суды беруді таратуды лимиттеу енгізілді. Сырдария өзені алабында күрделі жағдай ... Бұл ... су ... ... ... ... жылдары тұрғындарды, өнеркәсіптерді және ауыл шаруашылығын таза сумен қамтамасыз етуді қиындата түсті. Сырдария өзенін коллекторлы - ... және ... ... ластау аймақтың экологиялық жағдайын нашарлата отырып, адамдар денсаулығына және өмір сүрудің ... ... кері әсер ... ... ... ... ... есеппен әр түрлі қажеттіліктер үшін жылына 12 мың млн. м 3 су ... оның ... 9600 ... 3 суармалы егіске жұмсалады. Сонымен қатар суармалы егіс ... 2 300 - 3391 ... 3 ... - ... суды ... Оның ... ... 980 млн.м 3 су тікелей Сырдария өзені алабына ... ... ... ... табиғи еңіс жерлерге ағып кетеді немесе көп жағдайда, қайта суғаруға пайдаланады.
1-сурет Сырдария өзенінің Қазақстан картасынан көрінісі
1.2 Сырдария өзенінің ... су ... мен су ... ... ... және ... ... жағдайына тигізетін әсері
Еліміздегі Шардара су қоймасына дейін Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан мемлекеттері арқылы өтетін Сырдария өзенінің ... ... су ... мен су ... ... ... Шардара су қоймасына секундына қанша текше метр су құйылатыны аталған мемлекеттердің дарияның суын қай ... ... ... ... ... ...
Мысалы:1961 - 1975 жылдары Шардара су қоймасынан ... ... ... 16 км 3 су ... 1975 - 1987 ... ... бұл ... жылына 8 км 3 ге дейін төмендеген. Бұның ... ... 1974 - 1987 ... аралығында байқалған аймақтағы табиғи су тапшылығы болса, екіншіден, суармалы егістік көлемінің ... ... ... ... ... су қоймалары мен су тоспаларының көптеп салына бастауы. Өзен суы ... ... ... 1961 жылы ... ... Қайраққұм су қоймасы ғана болса, 1961 - 1973 жылдар аралығында Шарбақ, Андижан, 1974 - 1987 ... ... су ... іске ... ... ... ... төменгі ағысында су тапшылығы сезіліп, Арал теңізінің тартыла бастағаны ... ... ... Арал аудандарында ондаған шағын көлдер мен арналар құрғап қалған. Дария деңгейінің күрт төмен ... ... ... суды көп ... ... ... ... өсірумен байланысты Қызылорда облысына көп қиыншылықтар туғызды. Осы кезеңде халық санының көбеюіне байланысты ауылшаруашылығы өнімдеріне сұраныс артып, ... егіс ... ... ... ... Егіс ... су мен қамтамасыз ету үшін дария деңгейін көтеріп, жаңа ... қазу ... ... Осы ... 1963 - 1970 жылдары Қызылорда , Қазалы су тоспалары салынып, іске қосылды. Соның ... ... ... ... ... маңайдағы үлкенді - кішілі көлдер суға толып, шабындық алқаптарға су шыға бастады. Секундына 1400 м 3 су ... ... су ... оң ... сол ... ... ... арналары қазылып, Өтебас, Ақкөл, Томай т.б көлдер қайта толды. Дария деңгейі төмендеп кеткен жылдары сиреп қалған тоғайлар ... ... ... ... ну ... ... бой көтере бастады. Қамыс, тоғайды мекендейтін аң - құс қайта оралып, жайылма сулар өзеннен жоғары өрлеген балықтардың ... ... ... ... ... ... күрішке үздіксіз су берілетін жаз маусымында төмен қарай мардымсыз су жіберілгендіктен Арал ... ... ... көлемі айтарлықтай азайып, теңіздің құрғап қалу қаупі туындады. Дарияның ... құяр ... ... ... суы тартылған теңіз табанынан ұшқан тұз мыңдаған шақырымға ... ... Арал мен оған ... елді ... экологиялық апат аймағына айналды. 1.3 Өзен ... су ... мен ... ... ... мәселелер және оларды шешудің жолдары
Кеңес Одағы тұсында Арал ... Одақ ... ... мәрте көтерілгенімен теңізді қалпына келтіру жұмыстары оң нәтиже бермеген еді. Арал теңізінің жасы 8 - 10 мың жыл ... ... ... ... ... ТМД - да 2 - орын, дүниежүзінде 4 - орын ... көл. 1998 жылы ... ... 18 км ... ... теңізге құятын басты өзендер - сырдария 1974 жылдан, Әмудария 1982 ... ... ... 38 жыл ... ... ... 18 ... төмендеді. Арал теңізі жағалауынан 150 - 170км ... ... ... түбі ... ... ... теңіз жағлауын тұз бен құм жауып жатыр. Көл суының тұздылығы 3 есе ... 27 ... ... ... сол Арал ... ... ... таяу. Өйткені, бұрынғы теңіздің 66 мың шаршы шақырымын алып ... су ... ... ... ... ... 25 мың км2 жуық қана су ... қалғаны бұған дәлел бола алады. Мысалы, 1925 - 1951 жылдары ... ... ... ... ... ... ... 14,54 км3 болса, 1950 - 1960 жылдары Сыр атырауының басы саналатын Төменарық стансасының ... ... ... ... ... ... 25,1 текше шақырым, ал Қазалы тұсында 17,2 км3 болған. Жетпісінші жылдары сол су бірінші жағдайда 3,8 - ге, ... 0,6 км3 ... ... 6 және 30 есе ... ... облыс көлеміндегі өзен суының көп жылдық ағысының орта мөлшерінен де аздаған мәліметтерді келтіре кеткен артық болмас. ... ... ... ... ... 1980 - 1990 жылдары Сырдарияның суы мол ағатын мамыр айындағы орташа ... 645,0 м 3 ... ... 11646,м 3 ... яғни, Көктөбеден Қазалыға дейін Сырдарияның суы 5 еседен артық азайғаны ... Ал ... ... ... Арал теңізіне құяр сағасының ара қашықтығы 150 шақырымға жуық. [7]
Демек, ... бұл ... ... су ... ... ... елді ... ауыз суы ғана болған. Осыған орай соңғы 20 - 25 жылғы су тапшылығынан қазіргі Сырдарияның ... ... ... ... құяр ... ... көміліп қалды. Ол ол ма, өзенге салынған пантондық өткелдер, көпірлер, су реттейтін нысандар өзеннің ағысын тежеуге себепкер болуда. Сол ... өзен ... ... ... ... ... ... Сырдың бұрынғы суы мол кезінде нақ теңізге құяр сағасы тұсындағы арнасынан, тіпті, кезінде 500 - 600 м 3 ... суға ... ... ... де ... . ал ... ... бұл тұсқа небәрі 100 - 150 м 3 ... су ... ... ... жақын отырған елдерді су басып кету қаупі төнді. Еліміз егемендік алғаннан кейін теңіздің Қазақстанға қарайтын бөлігі - Кіші ... ... қалу ... ... ... ... , дарияның Қаратерең ауылы қасынан Ақлақ, Арал теңізінің ең енсіз тұсынан Көкарал су тоспалары салынды. ... ... ... ... Кіші ... ... айтарлықтай көтеріліп, аймақтың экологиялық ахуалы жақсара бастады. Теңіз тартылған жылдары дағдарысқа ұшыраған балық шаруашылығы қайта жанданып, аймақтың экономикалық жағдайы да оң ... бет ... ... ... Ақлақ су тоспасының құрылысына қатысты кейбір мәселелер қайта қарауды қажет етеді. Жоспар бойынша алдағы уақытта шағын су ... ... ... ... ... 416 м 3 су ... бұл ... су төмен қарай құламалы түрде тасталады. Жоғарғы ағысы мен төменгі деңгейінің аралығы 25 - 30 м. ... сол ... ала ... ... балықтардың сатылап өтуіне лайықталып жасалған, балық өрлеуіне арналған жарма (рыбаход) ешқандай талапқа сай емес. Қызылорда, Қазалы су тораптарындағы мұндай жармаларды ... ... ... ... мен ... ағысы деңгейлеседі де, балықтардың жоғары, төмен жүзіп өтуіне еш қиындық тудырмайды. Ақлақ тоспасында жоғарыдан тар ... ... ... ... ... жоғары өрлеп шығу мүмкіндігінің аздығы бірден байқалады. Кіші Аралдан ... ... ... ... ... ... тік ... болып келеді. Балықтардың уылдырық шашуына және шабақтардың өсіп жетілуіне қолайлы ағысы аз, жайылма сулар мүлде жоқтың қасы. Сондықтан, жыл ... ... ... ... ... ... ағысына қарсы өрлеген балықтар тоспаның ауызындағы аядай шұңқырға еріксіз ... ... ... аулаушылардың (браконерлер) жеміне оңай айналып жатады.
Ал, Көкарал су тоспасында балықтардың өрлеуіне арналған мұндай жарма мүлде қарастырылмаған. Кіші ... ... ... ... Ұлы ... ... суы ... тұзды, балқытардың тіршілік етуіне қолайсыз. Жаз басталып, дариядан теңізге құйылатын су азайған шақта Кіші Аралдың суын ... ... ... тұруға арналған тоспаның тоғыз қақпасы түгелімен жабылады. Осы ... ... ... асып ... ... ... ... тұщы суға ұмтылған балықтардан судың беті көрінбей кетеді. Олардың ірілері ауланғанымен ... ... жыл ... миллиондап қырылып жатады. Бұл көңіл қынжылтарлық көрініс жергілікті балықшылардың жылда еріксіз куә болып, жүректерін сыздатып жүрген, шешімін ... ... ... орыны толмас өкінішке апаратын жағдай. Шабақтарды тормен сүзіп алып, су тасуға арналған цистерналармен ... ... ... бір - екі ... ... шаралар бұл мәселені түбегейлі шеше алмайды. Өйткені, ... ... ... тасу ... сығылатыны, оттегі берілетін арнайы қондырғымен жарақталмаған ыдыста ... бар, ... ... ... ... көбі ... ... анық. Оған жыл сайынғы тасымалдауға бөлінетін қаржыны қоссаңыз мұндай ... ... гөрі ... көп ... ... шығару қиын емес. Осының барлығын салыстыра келе: , деген ұсынысымды білдіргім келеді. Жоғарыдн ... ... арна ... ... ... жүзіп өтуіне жол ашылса, қолда бар байлығымызды ... қана ... ... ... де зор ... туар еді. ... ... зерттеуші мамандар мен экологтарды алаңдатып отырған тағы бір мәселе дария ұлтанының топырағы ... өзен ... ... ... Бұл ... әсіресе мұз еріп, жоғарыдан төменгі арнаға көп су жіберілетін көктем айларында дарияға жақын қоныстанған елге көп ... ... ... ... ... арнаның су өткізгіштік қасиеті төмендеп, соның салдарынан жыл сайын су ... орын ... ... дарияның су өткізгіштік қабілетін арттыру үшін арнаны көмілген топырақтан тазартудың бірнеше жолдарын ... ... бірі өзен ... ... ... ағысы арқылы тазарту. Жаз мезгілінде дария арнасының кеңіп, одан өтетін су ... ... ... ... да ... Әлсіз ағыстың дария ұлтанындағы құмды шайып, оны ілгері ағызып әкетуге шамасы жетпейді. Ал, қыста дария ... мен ... ... ... ... ... ... ағысы күшейіп , өзен асты батпағын шайып әкету мүмкіндігі, тиісінше ... су ... ... де ... ... де, бұл ... су тораптарының қыс мезгілінде қанша су жібере ... ... ... ... - ... ... ... Өйткені, Қызылорда мен Қазалы су тораптары секундына 1400 м3су өткізсе, Әйтек 1080 м3 / с, Ақлақ 416 м3 /с су ... ... және ... ... ... да су ... қабілеті әрқилы. Бұлардың барлығын есепке алмай су ... ... арты су ... апарып соғуы мүмкін. 2007 жылы басталып, 2011 жылы толық пайдалануға берілген Көксарай су реттегіші іске қосылғанға дейін қыс, көктем ... су ... ... ... ... жоғары болатын. Себебі, бұған дейін тек ауылшаруашылығына қажетті суды ғана таратумен шектелетін Сырдария ... ... ... су қоймалары 1992 жылдан бастап су электр станциясы (ГЭС) жүйесінде жұмыс істеуге көшкен. Электр қуатын мол ... үшін ... ... көп су ... су ... ... оны ... төменгі арнаға жіберетін. Қыста қалың мұз құрсап жатқан дарияға сыймаған су арнадан асып, ... елді ... жыл ... ... ... Шардарадан жіберілген судың артығын Көксарайға жинақтап, оны жаз айларында болатын су тапшылығы кезінде төменгі ... ... ... шара ... өзін - өзі ... ... ...
Сырдария өзенінің топырағы қалыңдауының тағы бір себебі бұрын өзеннің екі жағалауын ала қаптай өсетін қалың ... пен ну ... ... кей ... мүлде жалаңаштанып қалуы. Сырдария өзенінің арнасы негізінен сусымалы, ... ... ... ... ... ... ... болып келетіндіктен арнаның топырақпен көмілу қаупі де анағұрлым жоғары. Дарияны ықылым заманнан бері сусымалы құм, суырған топырақтан ... ... ені ... ... алып ... қамыс, тоғайы болатын.
Соңғы жылдары судың азайып, топырақтың тұздануы, қамыстың қыста ... ... ... ... отын ретінде аяусыз шабылуы, жазда қамыс - құрақтың мал азығы ретінде дәні толыспай жатып орылуы сияқты адам қолымен ... ... ... ... Бұрын үй мен қора - қопсының қабырғасын көтеру үшін ... ... ... ... ... айналасындағы майда қамыстар бір - екі жылда өсіп жетілетін. Кейінгі кезде қамыстан құрылысқа қажет сығылған тақтайшалар шығаратын (ДВП, ДСП т.б) ... ... іске ... ... ірі - ... қарамай жаппай шабу белең алды. Бұлай жалғаса берсе енді біраз жылда бұрын арасында жолбарыс жортқан ну ... тек ... ... ғана ... ... ... емес.
Соңғы он жылдары ММ Қарғалы өзенінде селге қарсы ... ... ... ... ... ... автоматты су тастау құрылғысы және селді тоқтататын Талғар бөгеттері ... ... 31км ... дамбысы салынды. 2010 жылдың көктемінде қор - ... ... 30,0 млн. ... метрден астам тасқын суды жинауға мүмкіндік берді.
Сырдария ... ... күрт ... ... ... - ... ... ирригациядан энергетикалық режимге ауысуына байланысты орын алды, сөйтіп, Қазақстан аумағымен өзен арнасы бойынша ағатын қысқы су көлемі орта ... 2,5 есе ... ... ... ... су ... ... мәселелерін шешу үшін 2008 жылдың көктемінде Мемлекет басшысы Үкіметке Оңтүстік ... ... ... ... ... су ... ... бастау туралы тапсырма берген болатын. 2010 жылдың 18 наурызында Президент Н.Назарбаевтың қатысуымен Оңтүстік Қазақстан облысының Сырдария өзеніндегі су тасқынына ... ... су ... ... іске ... ... ашылды, ол 910,0 млн. текше метрден астам тасқын суды ... ... ... Су ... ... ағымдағы жылдың соңына дейін толықтай аяқтау жоспарланып отыр.
2-сурет Сырдария өзенінің көрінісі
1.4 Сырдария өзенінің жанындағы тұрғындар мен ғимараттарды су ... ... ... - бұл ... ... жауын-шашын, суды желмен айдаған және кептелу кезінде өзендердегі, көлдер мен теңіздердегі су ... ... ... ... айтарлықтай су басу. Өзендер арнасына суды желмен айдау арқылы болған су тасқыны ... ... ... Су ... ... ... ... құрылымдардың қирауына, елеулі материалдық шығынға, ал судың көп жиналуы (4 м/с ... және су ... ... ... (2 м көп) ... мен ... опат болуына әкеліп соқтырады. Қираудың негізгі себептері ғимараттар мен ... су ... ... ... ... жүрген мұздардың, әртүрлі сынықтар мен жүзіп жүрген заттардың, т.б гидравликалық соққысы болуы мүмкін. Су тасқыны кенеттен пайда болып және ... ... 2-3 ... ... созылуы мүмкін. Республика аумағындағы көптеген апаттар тасқын судан болатындығы белгілі. Ескерту жұмыстарының тұтас жүйесі бар: судың басуы ... ... ... ... ... бұру; су қоймасы, бөгет, тосқауыл тұрғызу, жағаны биіктету және су түбін тереңдету жұмыстарын ... ... мен ... ... оқшауландыру қондырғысын қою, қысқа бұталы ағаштар отырғызу, жүзу және құтқару құралдарын жасау және даярлау.
Өзеннің ... ... мұз ... ... ... ... жағдайында тасқын қас қағым сәтте болуы мүмкін. Қалған жағдайларда су басу қаупіне дер кезінде назар аударуға мүмкіндік беретін азды-көпті уақыт бар. Қар ... және ... ... ... ... ... жүру өте қауіпті. Судың қосымша көлемі батпақтардың өткізгіштігін азайтады, сондықтан тіпті тексерілген учаскенің өзі ... толы және өте ... ... мүмкін.
Апатты су тасқыны кезінде мүмкіндігінше төменгі жерден жылдам кетіп, ең болмағанда, жер ... ең биік ... ... жету ... ... мақсатқа қол жеткiзу және апат салдарын азайту жөніндегі шаралар үшiн мынадай негiзгi ... ... ... тетiктерiн, оның iшiнде төтенше жағдайлар мен азаматтық қорғаныс саласындағы мемлекеттік басқару жүйесiн жетiлдiру, мемлекеттiк басқару ... ... ... пен ... ... бөлу арқылы жасап шығару;
Қазақстанның табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайларға ұшырауға бейiм аумақтарына терең талдау жүргiзу, республиканың әр ... елдi ... мен ... үшiн ықтимал қауiптер мен қатерлердi анықтау, олардың халыққа, материалдық құндылықтарға және қоршаған табиғи ортаға қауiптілiк деңгейiн бағалау;
қатерлердiң барлығын қамтитын, автоматтандырылған ... ... ... ... ... және дүлей зiлзалалар болжамдарын дер кезiнде хабарлау және ... ... ... ету;
мемлекеттік басқарудың, аумақтардың, кәсiпорындар мен ұйымдардың барлық деңгейдегi iс-қимылдарын ... ... ... алдын алу және оларды жою жоспарларының, азаматтық қорғаныс iс-шараларының жүйесiн әзiрлеу;
табиғи ... ... ... ... ... ... ... не болмаса жұмсарту;
азаматтық қорғаныс жүйесiнiң әзiрлігін арттыру, оны ... жаңа ... және ... жағдайына сәйкес келтiру;
бейбiт және соғыс уақытында төтенше жағдайлардағы ... ... мен ... ... жағдайларда өзiн-өзi қорғау мен өзара көмек көрсетуге халықты оқытудың осы ... ... ... ... осы ... ... ... мен даму перспективаларын ескере отырып, төтенше жағдайларды басқару органдары мен ... үшiн ... ... және ... ... ұйымдастыру;
табиғи және техногендiк сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алуда және оларды жоюда, елiмiздiң азаматтық қорғаныс iс-шараларын ... ... кең ... ... үшiн ... ... ету; ... басқарудың барлық деңгейiн қамти отырып, осы заманғы және перспективалық технологиялар ... ... ... мен ... қорғаныс саласындағы байланыс, хабарлау, ақпарат және автоматтандырылған басқару жүйесiн жаңғырту, оларды бiрыңғай ... ... ... ... ... ... ғылыми-практикалық әлеуетiн пайдалана отырып, төтенше жағдайлар мен азаматтық қорғаныс саласында мамандандырылған ғылыми-зерттеу және тәжiрибелiк-конструкторлық ... ... осы ... жаңа ... мен ... ... ... шешудiң ғылыми негiздiлiгiн қамтамасыз ету;
төтенше жағдайлар туындаған кезде апаттық медицинаның ден қою ... оның ... ... ... ... сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу және оларға әзiрлiктi қамтамасыз ету жөнiндегі қызметте басты басымдық ... ... ... ... ... ... гидротехникалық және селге қарсы құрылыстарды салу, қайта жаңғырту және нығайту, жар құлау қаупi бар беткейлердi, өзен жарқабақтарын ... және өзен ... ... ... ... ... ... және т.б.) өткiзу болып табылады.
Сонымен қатар ұйымдастырушылық сипаттағы шараларды күшейту (қауiптi аумақтарға құрылыс салуға ... ... ол ... aдaмдарды көшiрту), табиғи қауiптердi болжау, мониторингiнi жақсарту және ғылыми зерттеулердi тереңдету ... ... ... қажет. Дүлей зiлзалалардан заңды және жеке тұлғаларды ерiктi түрде сақтандыруды дамытуға ең қолайлы сақтандыру режимiн ұсыну орынды.
Су тасқынынан, ... ... және қар ... ... ... мақсатында қауiптi учаскелерде ғылыми iзденiстер және оларға паспорттау жүргiзу;
өзен ... ... ... ... және өзен ... тереңдету бойынша, жағалауды қорғайтын және селден қорғайтын әрi басқа да гидротехникалық құрылыстардың берiктiлігін арттыру және олардың ... салу ... қар ... мен ... ... бар тау ... ... бойынша, дер кезiнде төмен қарай қауiптi мұздық көлдердi ағыту және бақылауда ұстап отырып, қар көшкiнiн түсiру бойынша қажеттi инженерлiк-қорғау жұмыстарының ... ... ... және ... да ... аймақтарда тұратын халықты кейiннен қауiпсiз жерлерге көшiре отырып, кезең-кезеңiмен ол жерлердi өнеркәсiптiк, азаматтық және тұрғын үй құрылыстарынан ... ... және ... сипаттағы төтенше жағдайлардан халықты қорғаудың тиiмдiлiгiн арттыру:
қауiптi табиғи құбылыстардың мониторингiн және оларды болжаудың сапасын ... ... ... ... ең ... дауылдарды ескертудiң, мұздықтар мен су тасқындары жағдайының ғылыми-негiздемелiк әдiстемесiн әзiрлеу деңгейiн қамтамасыз ету қажет.
су тасқыны жағдайында апатты сипат алатындықтан арнайы ... ... ... ... іздестіруде.
Бұл шаралардың дер кезінде орындалуына жауапты құзырлы органдар халықты барынша қорғауға міндетті. Егер ... ... ... ... немесе оларға қажетінше техника бөлінбесе көпшіліктің үй-жайын су алып кететіндіктен баспанасыз қалады. Сонда оларға ... ... да ... ... ... ... ... Су тасқыны салдарынан бұзылған көпірлер
1.5 Тұрғындарға қауіпсіздік шараларын жүргізу
Су басу кезіндегі жеке сақтандыру шараларына ... ... ... ... төзетін күрделі құрылысты тұрғызу;
- отбасының барлық мүшелерін жүзуге үйрету;
- қайықтың болуы;
- жақын орналасқан жердің топографиялық биік нүктелерімен танысу;
- ... ... ... ... ... мен ... ... тұрғын үйдің жанына топырақ салынған қаптар, тосқауылдарды қою, топырақ төгу.
Қайығы бар адамдар оның жүзгіштігін арттыру жөнінде шаралар қабылдауға ... ... ... ... ... 30 - 40см ... мықты арқанмен үрмелі зат байланған (ішіне үрленген футбол камерасы, пенопласт, пластикалық ... ... ... ... қауіпсіз, сондықтан да оны аудару қиын.
Егер сіз суда қалсаңыз, төмен ... ... аяқ ... ауыр ... шешіп, жүзгіш заттарды, ағашты, басқа да су бетінде қалқып жүрген заттарды ... ... ... ... ... ... Егер жаға алыс ... онда ағысқа қарсы бояу қарқынмен қырындай жүзіп барған жөн. Жағаға ... ... су ... ... жағаның бойымен көтеріліп желден қорғайтын жәйлі жерді тауып алып ... күту ... ... ... жүзіп барған жақсы. Оған жақындаған кезде басынан, аяғынан, қолынан, жағасынан ұстап, оны шалқалай жатқызып, бос қол мен ... ... ... ... ... жылжу керек.
Су кеткеннен кейін үзілген және ілулі тұрған электрөткізгіштерінен, зақымдалған газ құбырынан сақтану қажет. Үйге кірерде оның бөліктерінің су ... ... ... көз ... ... ... ... азық-түлікті, тасқыннан кейінгі іркілген суды пайдалануға болмайды. Әкелінетін су болмаған жағдайда жақын маңдағы құдықты түбіне дейін ... ол ... ... ... ... жөн.
Су тасқыны жағдайындағы көшіру туралы, әдетте, төтенше жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... Көшірудің басталғандығы және тәртібі туралы халыққа жергілікті радиоторабы желілері мен жергілікті теледидар бойынша хабарланады. Жұмыс істейтіндер, ... ... ... ... мен оқу ... ... ал өндіріс пен қызмет көрсету саласында жұмыс істейтіндер, пәтер иелері кооперативтері арқылы хабарланады. ... ... ... ... ... оған келу ... жаяу көшкен кездегі бағыт, сондай-ақ жергілікті жағдайға, күтілген ... оны ... ... ... ... да ... хабарланады.
Уақыт жеткілікті болған жағдайда халық қауіпті аудандардан дүние-мүлкімен бірге көшіріледі, сол үшін көлік бөлінеді.
Көшіру субасу аймағына жақын орналасқан елді ... ... ... ғимараттар мен жергілікті тұрғындардың үйіне уақытша қоныстандырылады.
Су тасқыны кезінде кіреберіс ... мен ... ... ... ... зардап шегушілерге тамақ пен киім жеткізіледі. Қосымша үйінді, су ағызатын ... мен ... ... ... бар бөгеттердің шайылған жері мен саңылауы бүтінделеді. Өндірісте қондырғыларды құтқару, зақымдалған коммуналдық-энергетикалық желілерді, жөндеу, ғимараттар мен үй-жайларды қалпына тез ... ... ... ... ... аумақтағы адамдарды іздеу барлық жүзу құралдарының экипаждарын тарта ... ... ... ... ... ... ... жедел ұйымдастырылып, сол үшін Азаматтық қорғаныс құрамаларының, әскери бөлімдердің, жүзгіш құралдарының экипаждары тартылады және басқа да қолда бар ... мен ... ... ... ... ... ... сақтап, құтқарушылар талаптарын қатаң орындауға тиіс. Құтқару ... ... ... ... және т.б.) басы артық адам отыруға болмайды.
Құтқарушылар келген кезде қайыққа немесе катерге айқай шусыз бір - ... өту ... ... ... кезде орын ауыстыруға, қозғалуға, бортқа отыруға рұқсат ... ... ... мен ... ... кезекте көмек көрсетілетіндігін есіңізде ұстаңыз.
Су басқан аумақтан балаларды қайықпен және катермен ... ... ... сақ болу ... олар ... ... ... өтуге тиіс. Қозғалыс кезінде балаларға орын ауыстыруға, тұруға, бортқа отыруына, итерісуіне ... ... ... ... ... ересектердің бірі жағаға шығып барлық балалар түсіп болғанша оны жақтауынан ұстап тұрады .
Тұрғын үйлерді, өндірістік, мәдени-тұрмыстық ... ... ... ... ... ... ... су алуын және адамдардың қайтыс болуын болдырмау мақсатында, жергілікті атқару органдары, кәсіпорындардың, ұйымдардың мекемелердің басшылары және тұрғындар су тасқынына ... ... ... ... міндетті:
- Облыстың аудандарда, қалаларда және қызметтерде ТЖ жөнінде штабтар және комиссиялар құру керек;- Су тасқыны маусымындағы төтенше жағдайларды жою ... ... ... ... үшін ... ... тұрғын үйді көрсетіп, су алуы мүмкін аймақтан тұрғындарды, ... және ... ... ... жоспарларын түзету;
- Қар көп жиналған жерлерді тазалау, су өтетін арналарды және каналдарды тазарту, мехнаизмдерді және су ... ... ... Су алуы мүмкін аймақтардан және телімдерден еріген сулардың кедергісіз өтуін ұйымдастыру;
- Су алуы мүмкін ... ... ала себу ... Су тасқыны маусымында негізгі қамтамасыз ету базасымен қатынассыз қалатын елдімекендерде, шопандардың ... ... ... ... ... ... құру.
Су тасқынының ауыр салдарын жеңілдетуге болады, егер келесі қауіпсіздік ережесін ұстанса:
- Көктемде қарқынды қар ери ... ... ... ауа ... сел жүре ... ... төмен өзен жалағалауына тоқтауға болмайды;
- Апатты су тасыған кезде тез төмен жерлерден кету керек, тым болмаса бедердің ... ... ... жету керек;
- Су қоймасы бөгетінің және өзендердің ... ... ... ... бас ... керек;
- Өзендердің үстінен өтетін терең және кең жырадан, каналдардан, орлардан және басқада конструкциялардан өтуге болмайды;
- ... ... ... үшін өзендердегі түбектерге баруға болмайды;
- Жазатайым оқиға болмау үшін белгісіз жерлерден, өзендердің, арықтардың, басқада суаттағы мұздың үстімен өтуге ... ... ... қазаншұңқырлардың, терең жыралардың жанында ойнауға тыйым салыңыз;
- Балықшылар осы кезеңде су толық түскенге дейін балық аулаудан бас ... ... Сіз ... ... көтерілген толқынында қаза болғыңыз келмесе, көктемнің су тасқыны нәтижесінде құнды заттарыңыздан айырылғыңыз келмесе, қазір қажетті шараларды ... ... ... су ... мен су басудан жиі зардап шегетін болса, онда су басу аймағының шекараларын, сондай-ақ биік жерлерді, өзіңіз тұратын ... ... ... ... су ... жерлерді, сондай-ақ сол жерлерге баратын төте қысқа жолды біліп және есте ұстаңыз, Қайықтың, су ... және жүзу ... ... ... бар ... ... ... есте сақтаңыз. Эвакуация болған жағдайда бірінші кезекте өзіңізбен бірге алатын құжаттардың, мүлік пен дәрілердің ... ... ... ... ... жылы киімдерді, артық тамақтарды, суды, сондай-ақ дәрі-дәрмектерді арнайы ... ... ... ... салып қойыңыз. Қайық пен басқа да жүзу құралдарын дайындаңыз. Оларды су айдап әкетпес үшін, міндетті түрде байлап қойыңыз.
Су тасқыны мен су басу ... ... ... ... ... ... газды және электр тоғын өшіріңіз;
- жанып тұрған пешті сөндіріңіз;
- егер уақытыңыз жеткілікті болса ... ... ... ... ... ... мен ... тұщы су қорын және ұзақ мерзімге сақтауға келетін консервіленген тағамдарды тасып шығарыңыз;
- ауылшаруашылық инвентарларын қауіпсіз орынға апарыңыз;
- өз үйіңізді апат ... ... ... ... барлық есік пен терезелерді жабыңыз, қажет болғанда және уақыт көтерсе терезелер сынбас үшін оларды тақтаймен ... ... ... ... тастаңыз;
- өзіңізбен бірге су өткізбейтін пакетте жеке құжаттар, ақша, ... ... ... ... мезгілге сай киім мен аяқ киім, жатын жаймалары мен дәретханаға қажеті заттарды ... ... үш ... ... (киімдер мен тамақты чемоданға немесе сөмкеге салған жөн) алыңыз;
- қауіпсіз ауданға көшу үшін белгіленген ... ... ... ... ... су ... үрейленбей, сабырлылық танытыңыз;
- тез арада жақын жердегі қауіпсіз, биік ... ... ... ... ... ... ... бар жүзу құралдарының көмегімен көшуге тырысыңыз;
- егер бұл мүмкін емес болған жағдайда жоғарғы қабатқа немесе үйдің шатырына ... су ... ... ... ал су тез ... ... - үй шатырының қырына шығу керек;
- балалар, ауру, әлсіз, жаураған адамдарды өзіңізге немесе шатырдың берік ... ... пеш ... ... ... ... мен сенімсіздік тударатын құрылыстарға шығуға болмайды. Олар су ... ... ... мүмкін;
- құтқарушылардың назарын аудару үшін үнемі апат дабылын беріп отырыңыз; күндізгі уақытта жоғары ... ақ ... ... мата іліңіз, ал түнгі уақытта жарық дабылын беріңіз;
- құтқарушылар келгенге дейін жоғарғы қабатта және биік жерлерде ... өз ... ... тек ... ... тез арада медициналық көмек көрсету қажет болғанда, тамақтың жоқтығынан, құтқарушылардың келуіне сенімсіздік туғанда немесе жай - күй ... ... ... ... өз ... көшіруде жеке қайықтар мен катерлерді, бөренелер мен басқа да қолда бар құралдарды пайдаланыңыз.
Су ... ... үй ... ... жоқтығына көз жеткізу үшін, үйді мұқият қарап ... ішкі ... ... үшін ... ... ... қолданудан сақ болу (жарықтандыру үшін электрлі жарық түсіргіштер қолдануға болады);
- үзілген немесе жалғанбаған электрлі сымдардан сақтану;- есте ұстаңыз, ... ... ... ... ... ... ... қосуға тыйым салынады;
- қираған немесе нұқсан келген су құбырлары, газ және канализация магистральдары ... тез ... ... қызметтер мен ұйымдарға хабар беріңіз;
- суда қалып қойған азық түлікті санитарлы-эпидемиологиялық қызметтің тексерісінсіз тамаққа қолдануға тыйым ... су ... ... ... ... ... дезинфекциялау қажет.
Су тасқыны қаупі пайда болған кездегі өткізілетін шаралар:
* су басу болжамына тұрақты назар аудару, шаруашылықтың мүдделі ... ... ... қауіпі дамуы туралы жедел ескерту.
* Тоғанның, бөгеттің, су қоймасы мен басқа объектілерінің жағдайына тұрақты бақылау жасау.
* Су қоймасындағы ... ... ... Ірі ... ... транзиттік жіберілун жүргзу /гидротораптардың жағасын нығайту немесе осы тоғандардың аса ... ... ... ... Жүзу және ... ... ... Халық пен малды дер кезінде көшруге әзірлік және жүрізу, ықтимал су тасқыны ауандарынан материалдық құндылықтарды әкету.
* Су тасқыны аймағындағы тұрған ... ... ... ... үшін ... бір ... топырақ салынғанқаптармен бекіту, үйлердің бірінші қабаттарындағы есік пен терезе тақтармен немесе үйеңкімен шегеленеді.
Тасқын кезіндегі өндірістік қызметкерлер мен халықтың ... ... ... және іс-әрекеті.
Халыққа көшудің басталуы мен тәртібі туралы жергілікті радиохабар торабы мен теледидар бойынша, ал жұмыс істейтіндерге ... ... және оқу ... ... ал өндіріс пен қызмет көрсету саласында жұмыс істемейтін халыққа тұрғын үй басқармасы ... ... ... жиналатын нүктелерінің орны, осы нүктеге келу мерзімі, көшу кезінде жаяу баратын бағыт, сондай- ақ апаттың күтілген көлеміне орай ... ... ... оны ауыздықтау уақытына қатысты басқа да мәліметтер хабарланады.
Уақыт жеткілікті болған жағдайда қауіпті аймақтағы халық дүние- ... ... ... ... су басу ... тыс орналасқан жақын елді мекендерге бойынша жүргізіледі. Халық қоғамдық ғимараттарға және жергілікті тұрғындардың тұрғын алаңдарына ... ... ... мен ... су ... ... жағдайда жұмыс режимі өзгереді, ал кей жағдайда ... ... Су басу ... аймақта мектептер мен балалардың мектепке дейінгі мекемелері уақытша жұмысын тоқтатып, балалар қауіпсіз жерге орналасқан мектеп пен балалар мекемесіне ... Егер ... ... тұратын және көшедегі адамдар судың көтерілуін байқаса, жоғарғы қабаттардаға көтерілуге, егер үй бір қабатты болса, шатырға шығуға тиіс. әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... биік жердегі орындарға бару керек. Далада кенеттен су басқан кезде дөңеске немесе ағашқа шығып, әр түрлі жүзу ... ... ... ... ... ... ... құжаттарыңызды, ұндылықтарды, аса қажетті заттармен, 2-3 тәуліктік азық- түлік қорын алу ұсынылады.
Судың басуынан сақтауды қажет ететін және алу ... емес ... ... ... ... шығару керек. Үйден /пәтерден/ шығадың алдында электр мен ... ... ... ... ... терезені, ғимараттағы желдету және басқа да саңлауларды нығыздап жабу керек.
Су басқан аумақтағы адамдар ... ... ... сол үшін АҚ және ТЖ ... ... ... жүзу ... экипажы мен басқа барлық қолда бар күшпен құралдар таратылады. Құтқару жұмыстары кезінде, ұстамдылық танытып, құтқарушылар талабын қатаң орындау керек. Құтқару ... ... ... және т.б./ ... тыс толтыруға болмайды, өйткені бұл адамардың өміріне қауіпті. Көмектің бірінші кезекте балаларға, ауру адамдар мен ... ... есте ... ... ... ... ауыр киім мен аяқ ... шешіп, жақында жүзіп жүрген затты пайдалану, көмек күту керек. Жақын маңдағы су баспаған жерге, ағысқ қырындай жүзе ... бару ... ... ... ... барған жақсы. Жақындаған оны басынан, иығынан, қолынан, жағасынан ұстап, оны шалқалай жатқызып, бос ... ... ... ... ... ... жылжу керек.
Қайықта батқан адамдар ағысқа қарсы, жел соққан кезде жел мен ... ... ... ... ... кезде жоғарыда келтірілген шаралардан басқаөтпел жолдармен көпірлерді жедел қалпына келтіру, зардап шегуілерге киім мен тамақ жеткізу, қосымша бөгетті, су жіберетін ... мен ... ... ... бар ... ... мен ... жерін бітеу, өндірістік қондырғыны құтқару, комуналдық энергетика желісінің зақымдалуын жою. Ғимараттар мен тұрақтарды қысқа уақытта қалпына келтіру ... ... ...
Су кеткеннен кейін үзілген және ілулі тұрған электр өткізгіштерінен, зақымдалған газ ... ... ... Үйге ... оның ... су ... ... теңселмейтіндігіне көз жеткізу қажет. Судан табылған азық - ... ... ... ... суды ... ... ... су болмаған жағайда жақын маңдағы құдықты түбіне ... ... ол ... ... ... толғанша күту керек.
Aлдын алу және гидросферадағы әр қауіпті құбылыс үшін құтқару жұмыстарының түрлері:
Су тасқынының негізгі үш себебі бар: жаңбырдың өте көп ... ... тез еруі мен ... қалған мұздардың жылжуы, теңіз суының жағаға ұруы, ... ... көп ... ... ... еруі ұзаққа созылғанда өте қауіпті.
Елді мекендерде су тасқыны боларда алдын-ала қауіпсіздік дайындығын жүргізуі керек. Жергілікті елдің топографиясын, климаттық ... және ... біле ... су тасқынының қалай болатынын дәлдікпен білу қиындық туғызбайды. Кішкентай су ... ... 10-20 ... бір рет, ... су тасқыны 20-25 жылда бір рет, одан да үлкен бүкіл өзендерді қамтитын 50-100 жылда бір рет және 100-200 ... бір рет, ... ... ... ... апаттар болуы мүмкін.
* Гидрологиялық алдын-ала бақылаудың мынадай жүйесі ... ... ... (10-12 тәулік);
* Ұзақ мерзімдік (2-3 айға дейін);
* Өте ұзақ ... (3 ... ... ... шығын мен су алған алаңға байланысты су ... ... ... ... су ... жазықтықта 5-10 жылда бір рет қайталанады;
Жоғарғы су басулар, айтарлықтай ... ... 20-25 ... бір рет ...
Алапат су басулар, шаруашылық қызметті тоқтатып, халықты жаппай көшіруге алып ... 50-100 ... бір рет ...
Апаттық су басулар үлкен аумақты басады, аса үлкен материалдық шығынға ұшыратады, ... ... ... ... ... қаза табады, 100-200 жылда бір рет болады.
Көптеген су басулардың негізгі себептері нөсер жаңбыр, қардың, мұздақтардың үздіксіз ... қума жел ... ... ... бөгеттердің, тоғандардың кенет бұзылуынан пайда болатын су басу өте қауіпті. Ол өз кезегінде нөсердің немесе ұзақ жаңбырдың салдары болып ... ... ... ... су ... ... ... аймақтарындағы өзендерде болып тұрады. Оңтүстік Қазақстан өзендерінде мұндай құбылыстар ақпан - ... ... - ... және Шығыс Қазақстанда наурыз - шілде айларында, республиканың жазықтағы өзендерінде наурыз - ... ... ... ...
Өзеннің жоғарғы бөлігіндегі мұз тосқауылдары топырақ бөгеттерінің бұзылу жағдайында тасқын қас қағым сәтте болуы мүмкін. Қалған жағдайларда су басу ... дер ... ... ... ... ... азды - көпті уақыт бар. Алайда қардың көктемгі еруі, құбылмалы ауа - ... ... мұз ... ... өзен ... ... дұрыс.
Тасқын судың алдын алу үшін еліміздің әкімшіліктері, ... ... ... ... жекеменшік ұйымдары, жекелеген тұрғындар келесідей қорғану іс-шараларын жүргізу қажет:
* ... ... ... ... ... жол ... ... еріген сулардың жиналуын қадағалап, мұз кептелулерден, қар мен бұталардан, тұрмыстық қалдықтардан үнемі тазартып отырулары қажет;
* әрбір жекелеген ... үй ... ... ... мен ... ... ... күл-қоқыстан, бұталардан және де аулаларын қардан тазартып отыру қажет;
* меншіктік түріне қарамастан ... ... ... және ... су тасқыны кезеңіне дайындығын тексеріп отыру қажет;
* тасқын су қаупі бар аймақта орналасқан елді мекендердегі ... ... ... ... ... қажет қажет;
* тасқын су қаупі төне қалған ... ... ... дер ... ... ... ... аудан су басудан жиі зардап шегетін болса, су басуы мүмкін аумақтың шекарасын сондай - ақ, сирек су ... тез ... және ... ... алыс емес жерлер мен қыраттарды есте сақтап, зерттеп алған жөн. Адамдарды көшіру, жеке және ... ... ... ақ, ... және ... су басу кезіндегі тәртіп ережелерімен халықты таныстыру.
Гидротехникалық ... ... ... автокөлік инфрақұрылымын қалпына келтіру міндеті жүктелді. Мүмкіндігінше тұрғын үйлерді және ... ... ... келтіру жұмыстарына еліміздің барлық өңірлерін, ұлттық компанияларын және ... ... ... ... ... ... ... маңызды. Мал өлімі қауіпті инфекциялардың таралып кетуіне әкеліп соқпауы ... ... ... ... әкімдері, мемлекеттік органдардың басшылары су тасқынының алдын алу мәселесін жіті қадағалап, барлық су ... ... ... өзге де ... ... ... тексерулері қажеттігін атап өтті. Күні-түні кезекшілік ұйымдастырып, барлық мәселені ... ... ...

Пән: ОБЖ (Основы безопасности жизнедеятельности)
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"swot талдау"3 бет
Радиожиілікті сәйкестендіру технологиясы. биометрикалық сәйкестендіру технологиясы. сызықтық және екі өлшемдік штрихты кодтар8 бет
Резервтік копия жасау3 бет
Фотограмметрияда қолданылатын түсіріс (сурет) түрлері12 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Ауылдық тұрғындар орындарының теориялық негіздері90 бет
Ауылшаруашылық тұрғындарының құқықтық нормаларының түсінігі20 бет
Бейбіт және соғыс уақыты кезіндегі ТЖ тұрғындарға шұғыл медициналық көмекті ұйымдастырудың негізгі принциптері10 бет
Ертіс өзенінің жоғарғы ағысының қазіргі экологиялық жағдайы және су сапасын бағалау41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь