Ыбырай Алтынсарин қазақ педагогиксының негізін қалаушы

Қазақ педагогикасының негізін салушы, педагог -ағартушы, ақын және прозаик, лублицист балалар жазушысы, орыс графикасы негізінде қазақ алфавитінің негізін қалаушы. Алтынсарин мектеп пен тәрбие өз халқының тұрмысы мен өмірінің тарихи ұлттық ерекшелігіне сәйкес келу идеясын ұсынды. Сондай-ақ оның тамаша тарихи болашағына асқан сеніммен қарады. ЬІ. Алтынсаринның пікірі бойынша, ауыл мектептері болыс мектептерінің бірінші бөлімінің бағдарламасы бойынша жұмыс жасауға тиіс болды. Оқу ана тілінде жүргізілуі тиіс - деген қағида ұсынды. Ы. Алтынсарин қазақ халқына білім беру тек бастауыш мектеппен ғана шектеледі - деген пікірден аулақ болды. Ол орта мектептер құру туралы ойларын халқына жеткізді және қазақ балаларының университеттерде оқуын қалады. Алайда, ол Россия патшаларының жағдайыңдағы осыған "ұқсас жоспарлардың өмірге сәйкес келмейтінін ескере отырып, Оренбург және Троицк жанындағы гимназия мен Қазақ университеттерінде оқитын қазақ балаларымен жастарға арнаулы стипендия тағайыңдады. Ы. Алтынсарин кәсіптік білім берудің маңызын жете түсінді және жақтады. Ол Торғайда төменгі қолөнер учлищесін ашудың жоспарын жасады -және оны ашуды қолға алды. Ағаш - токоры, слесарлы - ұсталық, тігін бөлімі бар Торғайдағы Яковлев қолөнер училщесі тек 1884 жылы ғана ашылды. Ы. Алтынсарин Қостанайдағы ауылшаруашылық училщесін ашу үшін өзінің екі үйінің орынын және училище учаскесі үшін қыстауыңдағы жерін берді. Алайда, бұл үстемдік етуші топтың әсері салдарынан ол ұлы Октябрь төңкерісіне дейін ашылмады, қолдау таппады. Училище сол күйінде ашылмай қалды. ЬІ. Алтынсаринның табаңдылығымен Орынборда 1886 жылы мұғалім даярлайтын қырғыз мектебі ашылды. Бұл Орыс-қазақ мектептеріне мұғалім даярлаудың орталығына айналды. Сөйтіп, Алтынсарин қазақ халқының өмір мен салтына сәйкес келетін қолтума қазақ мектептерін ашудың жолдарын көрсетіп берді, өзі ашты. Бұл жүйенің ең басты құндылығы барлық мектеп типінің мирасқорлығы болып есептеледі. Мұның ерекшелігі осында. Россия жағдайындағы мұндай мектептердің көпшілігі тұғырына тірелген еді.
Тұңғыш қазақ мектебін ашып, оқытуға кіріскен Ыбырай соған тікелей
        
        Ыбырай Алтынсарин қазақ педагогиксының
негізін қалаушы (1841-1889)
Қазақ педагогикасының негізін салушы, ... ... ақын ... ... ... ... орыс графикасы негізінде қазақ
алфавитінің негізін қалаушы. Алтынсарин ... пен ... өз ... мен ... ... ұлттық ерекшелігіне сәйкес келу идеясын ұсынды.
Сондай-ақ оның тамаша тарихи ... ... ... қарады. ЬІ.
Алтынсаринның пікірі бойынша, ауыл мектептері ... ... ... ... ... ... ... тиіс болды. Оқу ана тілінде
жүргізілуі тиіс - деген қағида ұсынды. Ы. ... ... ... ... тек ... мектеппен ғана шектеледі - деген пікірден аулақ болды. ... ... құру ... ... ... ... және ... балаларының
университеттерде оқуын қалады. Алайда, ол Россия патшаларының жағдайыңдағы
осыған "ұқсас жоспарлардың өмірге сәйкес ... ... ... және ... ... ... мен ... университеттерінде оқитын
қазақ балаларымен жастарға арнаулы стипендия тағайыңдады. Ы. ... ... ... ... жете ... және ... Ол Торғайда
төменгі қолөнер учлищесін ашудың жоспарын жасады -және оны ашуды ... Ағаш - ... ... - ұсталық, тігін бөлімі бар Торғайдағы
Яковлев қолөнер училщесі тек 1884 жылы ғана ... Ы. ... ... училщесін ашу үшін өзінің екі үйінің орынын
және училище учаскесі үшін ... ... ... ... бұл ... топтың әсері салдарынан ол ұлы Октябрь төңкерісіне ... ... ... ... сол ... ... ... ЬІ. Алтынсаринның
табаңдылығымен Орынборда 1886 жылы мұғалім даярлайтын қырғыз ... Бұл ... ... ... даярлаудың орталығына айналды.
Сөйтіп, Алтынсарин қазақ халқының өмір мен ... ... ... ... ... ... жолдарын көрсетіп берді, өзі ашты. Бұл жүйенің ең
басты ... ... ... ... мирасқорлығы болып есептеледі. Мұның
ерекшелігі осында. Россия жағдайындағы мұндай ... ... ... ... ... ... ... оқытуға кіріскен Ыбырай соған ... Н. И. ... ... (1864 жыл, 16 март) хатында: ... ... 8 күні ... ... ... ісім ... ... мектеп ашылды,
оған 14 қазақ баласы кірді, бәрі де есті, жақсы балалар. Мен оқытуға, ... аш ... өте қызу ... Бұл ... да ... ... ... үш айдың ішінде оқи білетін және орысша, ... ... ... ... парақор болып шықпаулары үшін, оларға адамгершілік
жағынан әсер етуге де бар күшімді салып отырмын. ... күле ... ... ... бос ... ... ... түрде молда болып та қоямын,
сөйтіп, оларға дін тарихынан білгенімді ... оған ... да ... ... ... де қосып айтамын. Менің қашаннан арман-тілегім ... ... адам ... шығу еді. Ал қазір осыған қолым жетіп отырғанын
ойласам, көңілім ... ... ... - деп ... ... тек ... ... шектеліп қатуға болмайтынын,
бұған лайықты оқу-әдістемелік құрал-жабдықтар керек екенін жақсы ... ЬІ. ... ... ... Водовозов, Бунаков тәрізді
педагогтардың әліппе, оқулықтарын ... ала ... ... ... "Оқу ... ... ... ол әдістемелік мәні бар "Семья ... ... ... ... мен ... үшін ... Гестерманның
техникалық коллекциясын, физика, химия кабинеттері үшін құрал-жабдықтар
алдыруға 600 сом ... ... ... бәрінен оның жалаң оқумен
қанағаттанып ... ... қоса ... мен ... ... үйретуде
көрнекілік тәсіл ұстанғанын көрсетеді. Сондай-ақ аса қажетті кітаптар мен
журналдарды орталық мектептерге топтап жинау арқылы сондағы ... ... ... ... ... мен ... өз ... қолдан келгенше жағдай жасамақ болады. Автор сол ... дін ... өту ... ... қазақ балалары үшін
"Шариятул-ислам" атты оқулық жазды. Бұл ... ... ... ... ... игеруіне айтарлықтай үлес қосты.
Ыбырай жастарды ... ... ... ... ... ... өз ойын ... дәлелдеуге ұмтылады. Айтпақ пікірді
оқушы зердесіне еркін сіңіру үшін әр ... ... ... ... ... ол, ең ... шешеңдік қайталауларды ұтымды пайдаланады. Ақын
әр шумақ сайын:
Бір Құдайға сыйынып,
Кел, балалар, оқылық,
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!-
деген ... ... ... ... ... ... ... бала
жүрегіне жол таба білген. Сол хрестоматияға сөз басы ... ... ... сыйынып, кел, балалар, оқылық" атты өлеңде ақын оқушы түсінігіне
жеңіл қарама-қарсы ... ... ... ... ... ол
білімділік пен надандықтың аражігін ашып көрсету талабында жарық ... ... ... алып ... Осы ... ... ... жарыққа балап:
Оқысаңыз, балалар
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар -
десе, надаңдықтың мән-жайын:
Оқымаған жүреді,
Қараңғыны қармалап, - дейді.
Автор өзі ... ... ... тек ... ... ... мән ... Ол үшін инемен құдық қазғандай ыждаһат, сабырлылық қажет
екенін ескертеді. Сондай сарыла ізденудің арқасында қол ... ... ... ... ... ... Ақын ... оқу-білім мәңгілік,
ол жұтамайды, таусылмайды. Ал бұған қарама-қайшы тұратын надандықты ақын:
Надандықтың белгісі -
Еш ақылға жарамас.
Жайылып жүрген айуандай
Ақ, қараны ... ... ... ата ... -деп бейнелейді. Сондықтан ол өз ойын қорытқанда да
оқу-білімінің өмірдегі орнын, қажеттілігін баса көтереді. Осы ... ... бала ... ... ... ... ... көлденең тарта
сөйлейді.
Әлпештеген ата-ене
Қартаятын күн болар.
Қартаяғаңда жабығып,
Мал таятын күн ... ... ... бұл ... мал тайса,
Сүйеу болар бұл оқу! - дейді.
Әдебиетімізде бұған дейін оқу-білім ... ... ... ... ... ... осы "Кел, ... оқылық" өлеңінің мән-маңызы
атты өлеңін бастан-аяқ тың мазмұнды, жаңа сипатты шығарма дей ... ... ... ... ... ... ... жоқ техника
тетіктері мен құрал-жабдықтарының іс-әрекет, қозғалысы мен адамға көрсетер
қызметін суреттейді. Шынында, құлақ естіп, көз ... ... ... ... ... газ, ... самолет, т. б. Сондықтан бұларды
қазақ балаларына айтып түсіндіру ... ол ел ... ... ... ... ... сол ... емес техника заттарының іс-әрекеттерін алдымен өзімізде
бар нәрселермен теңеу арқылы ұғындырмақ болады. Айталық, ол паровозды "аты
жоқ құр арба" деп ... ал суда ... ... кәдімгі нән балыққа
балайды. Бұл, біріншіден, жұмбақ ... ... ... ... ... мен соған деген ықылас-ынтасын арттырса, ... жаңа ... мен ... ... ... нақты түсінік алады. Осындай
танымдық сипаты жағынан теңдесі жоқ бұл ... бір ... ... ... бар ... ... салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіңді ашып-жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды.
Аты жоқ құр арбаны
Мың шақырым жерлерге
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ... ... ... пен суға ... тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді! ...
Рас, еңбек пен өнерді игеруге шақыру халық ауыз әдебисті үлгілерінде
бұрыннан бар, ... ... ... ... ... ... ... аса қоймайтын.
Ы. Алтынсарин алғаш балаларға арнап жазған әңгімелерін өзінің төл
өлендеріне ... сол ... ... Осы ... ... ... шәкірттерді адамгершілікке, ізгілік пен бауырмалдыққа, адал еңбек пен
әділдікке, әдептілік пен сабырлыққа, зейінділік пен ... ... ... ... ... ... ерекшелігі қазақ халқының ... ... ... ете ... жаңа буын ... өсіп жетілуіне
қажетті үлес қосу еді. Ұлы ... өз ... ... ... Н. Н. ... ... ... былай дейді: "Қазақ балаларына,
меніңше, мағыналы анеқдоттар, жұмбақтар, ... ой ... ... ... ... ... ... құртының, көбелектерінің өзгерулері
сияқты әңгімелер тәуірірек болады. Өлең жағын мен мүмкін болғанынша қазақ
өлеңдерінің арасынан іріктеп ... ... ... мен ... ... ... құбылыстары, табиғат күштері туралы, тарих және географиялық-
ғылыми әңгімелер келтірмекпін". Бұдан тұңғыш ұстаздың шәкірттерге ғылымның
әр ... ... ... ... ... ... енгізуді ойластырғанын
кереміз.
Ыбырай әңгімелерінің негізгі түйіні: жас ... ... ... ... ... болып келеді. Ол ел-жұртқа қажет білім
мен өнерді игерудің төте жолы тұрақты мектептер ... іске ... ... ... ... қазақ халқын егін егіп күн көретін отырықшылыққа
шақырды. Өз әңгімелерінде отырықшылықтың артықтығын дәлелдеуге ерекше зер
салады. Мысалы, "Қыпшақ ... ... үй мен ағаш ... Сейітқұл" атты әңгімесінде автор мал баққан халықтың жұт ... ... ... айта ... жоқшылыққа ұшыраған отыз үйлі тобырдың
басшысы Сейітқұлдың ақылдылығы мен ... ... үлгі етіп ... ... ... мал жоқ, ... ... оның түбі қорлық деп санап, өзен-
сулы Қабырға деген жерге елін көшіріп келіп ... ... ... аз ... ... ауыл ... ... та кетеді. Ойдан-қырдан келушілер
көбейіп, артынша төрт жүз үйлі ауылға айналады. Сөйтіп, адал еңбек, маңдай
терімен ... жұрт ... ... келе ... ... тұрғызып,
қалалардан киім-кешек, азық-түлік алдырып, мамыражай өмір кешеді. Бұларға
кезінде ... ... ... ... ... ... түсіп мерт
болады. Ыбырай осы оқиғаны тартымды да көркем етіп ... ... басы ... ... ал адал еңбек еткендердің аз жылда ел
қатарына қосылғанын нақты дәлелдей алған.
Сондай-ақ жазушы "Аурудан аяған ... ... шөп", ... ... атты әңгімелері қайрымдылық пен ... ... ... ... қасиеттерді тәрбиелеуге арналған. Ендігі бір ... ... ... мен оған ... ... ... ашуға
құрылады. Автор өмірлік құбылыстың сан алуан болып ... ... ұғып ... де әр қилы ... ашып ... көздейді.
Сондай-ақ жазушының балаларды әдеп пен әділдікке, қанағатшылдық пен
жомарттыққа, ... пен ... ... пен ... ... де бір төбе. Бұлардың ішінде ... ... ... да аз ... ... ... мен ешкі", "Қарға мен құрт",
"Сауысқан мен қарға" т. б. ... оның ... ... ... ... алып ... шығарматарының өзі аса елеулі. Осы орайда қара сөзбен
келсе де айтыс өнерін еске ... ... ... "Сәтемір хан", "Жәнібек батыр", "Оқудағы балалардың үйіне жазған
хаттары" ... ... ... ... ... мақсат етеді.
Ыбырай өз әңгімелерін де шешендік, нақыл, аталы сөздерді жиі ... ... ол "Әке мен ... ... ... толы: "Аз
жұмысты қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың. Азға қанағат ете ... де құр ... ... жолдарды ұсынса, "Қыпшақ Сейітқұлда":
"Сейітқұл жұрт ағасы болды, енді сол жұртының адал бейнет, табан ет, ... ... ... аңдыған жаудан, ұрыдан, даладағы бөріден сақтаудың
қамын ойлап, уайымға қалды", - деп шешендік үлгіде сөйлейді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ы.Алтынсарин кәсіптік білім туралы60 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Адамгершілік — рухани тәрбиенің маңыздылығы6 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь